माधवीयम्

English

Searchable Electronic Edition of the_ Pārāśara-mādhavīya_, vol. 1, part 1, edited by V.S. Islampurkar, transcribed by Patrick Olivelle, is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

Last updated: December 2021

Patrick Olivelle (jpo@austin.utexas.edu)

University of Texas at Austin

Parāśara Smṛti with commentary of Mādhava, or Pārāśara-mādhavīya

Ed. Vāman Śāstri Islāmpurkar

Vol. 1, Part 1

Bombay Sanskrit Series, No. XLVII

Bombay: Government Central Book Depot, 1893

Transcribed by Patrick Olivelle

Formatting and Editorial Notes

● Mūla (root-text): BOLD

● Mūla text cited in commentary: BOLD

● Names of authors and texts: RED

● Citations from other texts: BLUE

● Pūrvapakṣa, Uttarapakṣa, and different views: underlined

● Introductory comments that precede the mūla verses are given in italics.

१

आचार काण्ड

[१]

प्रथमो ऽध्यायः

टीकाकारोपक्रमणिका

वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानाम् उपक्रमे ।

यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस् तं नमामि गजाननम् ॥ १ ॥

सो ऽहं प्राप्य विवेकतीर्थपदवीम् आम्नायतीर्थे परम् 

	मज्जन् सज्जनतीर्थसङ्गनिपुणः सद्वृत्ततीर्थं श्रयन् ।

लब्धाम् आकलयन् प्रभावलहरीं श्रीभारतीतीर्थतो

	विद्यातीर्थम् उपाश्रयन् हृदि भजे श्रीकण्ठम् अव्याहतम् ॥ २ ॥

[२] सत्यैकव्रतपालको द्विगुणधीस् त्र्यर्थी चतुर्वेदिता

	पञ्चस्कन्धकृती षडन्वयदृढः सप्ताङ्गसर्वंसहः ।

अष्टव्यक्तिकलाधरो नवनिधिः पुष्यद्दशप्रत्ययः

	स्मार्तोच्छ्रायधुरन्धरो विजयते श्रीबुक्कणक्ष्मापतिः ॥ ३ ॥

[३] इन्द्रस्याङ्गिरसो नलस्य सुमतिः शैब्यस्य मेधातिथिर्

	दौम्यो धर्मसुतस्य वैन्यनृपतेः स्वौजा निमेर् गौतमिः ।

प्रत्यग्दृष्टिर् अरुन्धतीसहचरो रामस्य पुण्यात्मनो

	यद्वत् तस्य विभोर् अभूत् कुलगुरुर् मन्त्री तथा माधवः ॥ ४ ॥

[४] प्रज्ञामूलमही विवेकसलिलैः सिक्ता बलोपघ्निका

	मन्त्रैः पल्लविता विशालविटपा सन्ध्यादिभिः षड्गुणैः ।

शक्त्या कोरकिता यज्ञः सुरभिता सिद्ध्या समुद्यत्फला

	संप्राप्ता भुवि भाति नीतिलतिका सर्वोत्तरं माधवम् ॥ ५ ॥

श्रीमती जननी यस्य सुकीर्तिर् मायणः पिता ।

सायणो भोगनाथश् च मनोबुद्धिसहोदरौ ॥ ६ ॥

यस्य बौधायनं सूत्रं शाखा यस्य च याजुषी ।

भारद्वाजं कुलं यस्य सर्वज्ञः स हि माधवः ॥ ७ ॥

स माधवः सकलपुराणसंहिताप्रवर्तकः स्मृतिसुषमा पराशरः ।

[५] पराशरस्मृतिजगदीहिताप्तये पराशरस्मृतिविवृतौ प्रवर्तते ॥ ८ ॥

पराशरस्मृतिः पूर्वैर् न व्याख्याता निबन्धृभिः ।

मयातो माधवार्येण तद्व्याख्यायां प्रयत्यते ॥ ९ ॥

<u>ननु</u> नेयं स्मृतिर् व्याख्यानम् अर्हति, तत्प्रामाण्यस्य दुर्निरूप्यत्वात् । यत् तु वेदप्रामान्यकारणं जैमिनिना सूत्रितम्: “तत् प्रमाणं बादरायणस्यान्यानपेक्षत्वात्” (प्म्स् १।१।५) इति, न तत् पौरुषेयेषु मूलप्रमाणसापेक्षेषु ग्रन्थेषु **[६]** योजयितुं शक्यते । तर्ह्य् अस्तु मूलप्रमाणम् उपजीव्य प्रामाण्यम् ।

<u>तन् न</u>, मूलस्य दुर्भणत्वात् । न तावत् प्रत्यक्षं मूलम्, तस्यातीन्द्रियत्वात् । नाप्य् अनुमानम्, तस्य प्रत्यक्षसापेक्षत्वात् । नापि पुरुषान्तरवाक्यम्, विप्रलम्भकस्य पुंसो यथादृष्टार्थवादित्वाभावात्, अविप्रलम्भकरस्यापि संशयविपर्ययसंभवात् । नापि चोदना, तस्या अनुपलब्धेः । न खलु स्मर्यमाणानां शौचाद्याचाराणां **[७]** मूलभूतां कांचिच् चोदनां प्रत्यक्षत उपलभामहे । नप्य् अनुमातुं शक्यते, शाक्यादिप्रणीतचैत्यवन्दनादिष्व् अतिप्रसङ्गात् । 

अथोच्येत – मन्वादिस्मृतीनां शाक्यादिस्मृतीनां चास्ति महद् वैषम्यम्, प्रत्यक्षवेदेनैव साक्षान् मन्वादिप्रामाण्याङ्गीकारात् । “यद् वै किं च मनुर् अवदत् तद् भैषजम्” (त्स् २।२।६।२) इति ह्य् आम्नायते । न त्व् एवं शाक्यादिस्मृत्यनुग्राहकं किंचिद् **[८]** वैदिकं वचो ऽस्ति । अतो नोक्तातिप्रसङ्गः इति ।

<u>तन् न</u>, “यद् वै किं च” इत्य् अस्यार्थवादत्वेन स्वार्थे तात्पर्याभावात्, “मानवी ऋचौ धाय्ये कुर्यात्” (त्स् २।२।६।२) इत् विधाय तद्विधिस् तावकत्वेन “यद् वै किं च” इत्यादेः पठितत्वात् । तस्य च विधेर् अयम् अर्थः – इष्टिविकृतिरूपे सोमारौद्रे चरावतिदेशतः प्राप्तासु सामिधेनीषु मध्ये प्रक्षेप्तव्यौ धाय्यासंज्ञकौ यौ द्वौ मन्त्रौ तौ मानवौ कर्तव्यौ इति । तत्र मानवत्वम् उक्तेनार्थवादेन शस्यते । अतो न स्मृतिप्रामाण्यं वेदेनोक्तम् – इति शाक्यादिस्मृतिवद् अप्रमाणभूता एव मन्वदिस्मृतयः । तथा चोक्तम् –

प्रायेनानृतवादित्वात् पुंसां भ्रान्त्यादिसंभवात् ।

चोदनानुपलब्धेश् च श्रद्धामात्रात् प्रमाणता ॥ इति ।

अस्तु वा कथंचित् मनुस्मृतेः प्रामाण्यं तथापि प्रकृतायाः पराशरस्मृतेः किम् आयातम् । न हि मनोर् इव [९] पराशरस्य महिमानं क्वचिद् वेदः प्रख्यापयति । तस्मात् तदीयस्मृतेः प्रामाण्यं दुर्निरूपम् इति ।

अत्रोच्यते । प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वात् अप्रामाण्ये कारणाभावाच् च स्मृतयः प्रमाणम् । यत् तु अप्रामाण्यसाधकम् अनृतवादित्वादिहेतुत्रयम् उपन्यस्तम्, तद् असिद्धम् । आजन्मसिद्धेषु मनु-पराशरादिषु अनृतवदनभ्रान्त्योर् अत्यन्तानाशङ्कितत्वेन हेतोः स्वरूपसिद्धेः । न च आजन्मसिद्धाव् एव विवदितव्यम् । पराशरादिसद्भावावबोधकानाम् एव मन्त्रार्थवादेतिहसपुराणानां तदीयसिद्धिबोधकत्वात् । मन्त्राद्यप्रामाण्ये च पराशराद्यसद्भावेनाश्रयासिद्धिः केन वार्येत । मानान्तराविरुद्धानाम् अननुवादिनां मन्त्रादीनां स्वर्थे प्रामाण्यम् उत्तरमीमांसायां देवताधिकरणे **[१०]** (उम्स् १।३। अधि। ९) व्यवस्थापितम् । अर्थवादाधिकरणे तु (प्म्स् १।२। अधि। १) स्वार्थप्रामाण्यनिराकरणं विरुद्धानुवदयोः सावकाशम् । अतः “यद् वै किं च” इत्य् अर्थवादस्य विधिस् तावकस्य स्वार्थे ऽपि तात्पर्यम् अस्ति – इति न शाक्यादिप्रतिबन्दी युक्ता । एतद् एवाभिप्रेत्य चतुर्विंशतिमते शाक्यादिवाक्यानाम् अनादरणीयत्वम् उक्तम् । 

अर्हच्चार्वाकवाक्यानि बौद्धादिपठितानि तु ।

विप्रलम्भकवाक्यानि तानि सर्वाणि वर्जयेत् ॥ इति ।

न च पराशरमहिम्नो ऽश्रौतत्वम्, “स होवाच व्यासः पाराशर्यः” (त्स् १।१।३।३७) इति श्रुतौ पराशरपुत्रत्वम् उपजीव्य व्यासस्य स्तुतत्वात् । यदा सर्वसंप्रतिपन्नमहिम्नो वेदव्यासस्यापि स्तुतये पराशरपुत्रत्वम् उपजीव्यते तदा किम् उ वक्तव्यम् अचिन्त्यमहिमा पराशर इति । किं च वाजसनेयिशाखायां वंशब्राह्मणे वेदसंप्रदायप्रवर्तकगुरुशिष्यपरम्परायां पराशरस्य पुत्रपौत्रौ श्रूयेते: “घृतकौशिकः पाराशर्यायनात्, पाराशर्यायणः पाराशर्यात्, पाराशर्यो जातूकर्ण्यात्” [११] इति । तस्मात् पराशरो ऽपि मनुसमान एव ।

एष एव न्यायो वसिष्ठ-अत्रि-याज्ञवल्क्यादिषु योजनीयः, तत्तद्विषयश्रुतीनाम् उपलम्भात् । “ऋषयो वा इन्द्रं प्रत्यक्षं नापश्यन् । तं वसिष्ठः प्रत्यक्षम् अपश्यत्” (त्स् ३।५।२।५), “अत्रिर् अददाद् और्वाय प्रजां पुत्रकामाय” (त्स् ७।१।८।१), “अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुः” इत्याद्याः श्रुतयः । न चैवं सति मन्वादिस्मृतौ कुतो ऽनादरः इति शङ्कनीयम्, मन्वादिस्मृतेर् मेधातिथ्यादिभिर् व्याख्यातत्वात् । 

या च मूलभूतचोदनानुपलब्धिर् उपन्यस्ता, साप्य् असिद्धा । “पञ्च वा एते महायज्ञाः सतति प्रतायन्ते सतति सन्तिष्ठन्ते – देवयज्ञः पितृयज्ञो भूतयज्ञो मनुष्ययज्ञो ब्रह्मयज्ञः” (ता २।१०।७) इत्यादीनां स्मार्तधर्ममूलभूतचोदनानाम् उपलम्भात् । ऽसतति’ **[१२]** सततं नित्यम् इत्य् अर्थः । यत्रापि शौचदौ चोदना नोपलभ्यते तत्रापि सा संभाव्यते । तथा चोक्तं भट्टाचार्यैः ।

वैदिकैः स्मर्यमाणत्वात् तत्परिग्रहदार्ढ्यतः ।

संभाव्यवेदमूलत्वात् स्मृतीनां मानतोचिता ॥ इति ।

मनुनाप्य् एतद् एवोक्तम् ।

श्रुतिं पश्यन्ति मुनयः स्मरन्ति च तथा स्मृतिम् ।

तस्मात् प्रमाणम् उभयं प्रमाणैः प्रमितं भुवि ॥

[१३] यो ऽवमन्येत ते तूभे हेतुशास्त्राश्रयान् नरः ।

स साधुभिर् बहिष्कार्यो नास्तिको वेदनिन्दकः ॥ इति । (म्ध् २।११)

आनुशासनिके ऽपि ।

धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणं प्रथमं श्रुतिः ।

द्वितीयं धर्मशास्त्रं तु तृतीयं लोकसंग्रहः ॥ इति ।

तस्मात् व्याख्यातुं योग्या पराशरस्मृतिर् इति सिद्धम् ।

[१४] पराशरस्मृताव् अस्यां ग्रन्थकॢप्तिर् विविच्यते ।

द्वे काण्डे द्वादशाध्यायाः श्लोका अष्टोनषट्शतम् ॥

आचार्स्यादिमः काण्डः प्रायश्चित्तस्य चान्तिमः ।

इष्टप्राप्तिर् अनिष्टस्य निवृत्तिश् चानयोः क्रमात् ॥

“एते सर्वे पुण्यलोका भवन्तीति” श्रुतिर् जगौ ।

विहिताद् आश्रमाचाराद् इष्टाप्तिं पारलौकिकीम् ॥

प्रसक्तो नरको ऽनिष्टो निषिद्धाचरेणेन यः ।

तन्निवृत्तिः स्फुटा शास्त्रे प्रायश्चित्ताभिधायिनी ॥

परलोकप्रधानस्य धर्मस्यैषा द्वयी गतिः ।

प्रायश्चित्तं तथाचारः श्रौते धर्मे तथेक्षणात् ॥

श्रौतो धर्मो ऽग्निहोत्रादिर् आचारस् तदनुष्ठितिः ।

अयथाविध्यनुष्ठाने प्रायश्चित्तं श्रुतौ श्रुतम् ॥

कलसूत्रकृतः श्रौते प्रायश्चित्तम् अनुष्थितम् ।

[१५] असूत्रयन्न् उभे एव व्यवहारं तु नाब्रुवन् ॥

तद्वद् एवायम् आचार्यः परलोकप्रधानकम् ।

स्मार्तं धर्मं विवक्षुः सन् काण्डद्वयम् अवोचत ॥

ननु – चोदनया गम्ये व्यवहारे ऽपि धर्मता – ।

अस्तीति चेद् अस्तु, सा तु लोके ऽस्मिन्न् उपयुज्यते ॥

कारीर्यादिश्रौतधर्मो दृष्टैकफलको यथा ।

लाभ-पूजा-ख्यातिमात्रफला व्यवहृतिस् तथा ॥

जेतुर् लाभादिकं तद्वत् पराजेतुश् च दण्डनम् ।

ताव् एव स्वर्ग-नरकौ विहित-प्रतिषिद्धजौ ॥

[१६] ननु – राज्ञश् च सभ्यानां साक्षिणां चान्यथाकृतौ ।

प्रत्यवायात् व्यवहृतिः परलोकप्रयोजना ॥

अदण्ड्यान् दण्डयन् राजा दण्ड्यांश् चैवाप्य् अदण्डयन् ।

अयशो महद् आप्नोति नरकं चापि गच्छति ॥

	[अ। ८, श्लो। १२८]

सभा च न प्रवेष्टव्या वक्तव्यं वा समञ्जसम् ।

अब्रुवन् विब्रुवन् वापि नरो भवति किल्बिषी ॥

	[अ। ८, श्लो। १३]

साक्ष्ये ऽनृतं वदन् पाशैर् बध्यते वारुणैर् भृशम् ।

विवशः शतम् आजातीः तस्मात् साक्षी वदेद् ऋतम् ॥

	[अ। ८, श्लो। ८२]

राजादेः प्रत्यवायो ऽस्तु व्यवहारे क्रियागतम् ।

व्यवहारो न राजादेर् अर्थिप्रत्यर्थिनोस् तु सः ॥

प्रत्यर्थिनो ऽर्थिनो वात्र प्रत्यवायो न हि स्मृतः ।

पराजयनिमित्तेन प्रायश्चित्तं च न स्मृतम् ॥

[१७] ऋणाद्यैर् नरकोक्तिर् या साप्य् आचारनिबन्धना ।

अस्तु वा नरकः शास्त्रविरुद्धव्यवहारिणः ॥

परलोकप्रधानत्वम् एवास्माभिर् निवार्यते ।

एतल्लोकप्रधानो यः परलोकोपसर्जनः ॥

स धर्मो व्यवहारः स्याद् आचारस् तु विपर्यये ।

प्राधान्ये ऽप्य् अस्य लोकस्य स्याद् एवाम्नायमूलता ॥

गान्धर्वाध्युपवेदेषु तादृशेषु तदीक्षणात् ।

जग्राह पाठ्यम् ऋग्वेदात् सामभ्यो गीतिम् एव च ॥

[१८] यजुर्वेदाद् अभिनयान् रसान् आथर्वणाद् अपि ।

किं बहूक्त्यायम् आचार्यः परलोकैकदृष्टिमान् ॥

व्यवहारं तु नावोचत् किं तु सूचितवान् अमुम् ।

राजधर्मप्रसङ्गेन क्षितिं धर्मेण पालयन् ॥

इति ब्रुवन् राजदृश्यं व्यवहारम् असूचयन् ।

साक्षाद् इष्टाप्तिहेतुत्वाद् आचारः पूर्वम् ईर्यते ॥

आचारस्यान्यथात्वे तु प्रायश्चित्तगवेषणम् ।

इहाचारे त्रयो ऽध्यायाः प्रायश्चित्ते नवेरिताः ॥

आचारतश् चतुर्वर्णधर्मौ साधारणेतरौ ।

शिष्टाचारान्वितस् तत्र धर्मः साधारणः स्मृतः ॥

[१९] षट्कर्मक्षितिरक्षाद्याः वर्णासाधारणाः स्मृताः ।

आचारे प्रथमाध्याये त एते ऽर्थाः प्रकीर्तिताः ॥

कृष्यादिजीवनोपाया द्वितीये ऽध्याय ईरिताः ।

चतुराश्रमधर्माश् च सूचिता आश्रमोक्तितः ॥

उक्तौ तृतीय आशौचविस्तारश्राद्धसंग्रहौ ।

अध्यायत्रयगा अर्थाः प्रोक्ता आचारकाण्डगाः ॥

तुर्ये प्रकीर्णपापस्य प्रायश्चित्तं प्रपञ्चितम् ।

प्रसङ्गात् पुत्रभेदादि प्रोक्तं च परिवेदनम् ॥

[२०] प्रकीर्णशेषः संस्कारः आहिताग्नेश् च पञ्चमे ।

मलावहे च संकीर्णे तथा चैवोपपातके ॥

प्रायश्चित्तं षष्ठ उक्तं शुद्धिश् चान्ने रसे ऽपि च ।

अवशिष्टद्रव्यशुद्धिः सप्तमआध्याय ईरिता ॥

प्रायश्चित्तं गोवधे च सामान्येनाष्टमे स्मृतम् ।

रोधनादिविशेषेण नवमे तद् उदीरितम् ॥

अवगम्यागमने प्रायश्चित्तं दशम ईरितम् ।

अभोज्यभोजनादौ तद् एकादश उदीरितम् ॥

ऽ द्वादशः प्रतिशेषः स्यात् काण्डयोर् उभयोर् तयोः ।

अत्रान्येषाम् अनुक्तानाम् उपलक्षणम् ईक्ष्यताम् ॥

[२१] अनुपातकमुख्येषु प्रायश्चित्तं क्वचित् क्वचित् ।

नोक्तं तथा रहस्यं च प्रायश्चित्तं च वर्णितम् ॥

सौम्यवर्णादिकृच्छ्राणि नोदितान्य् अत्र कानिचित् ।

नोक्तः कर्मविपाकश् च तत् सर्वम् उपलक्षितम् ॥

इत्थं नवभिर् अध्यायैः प्रायश्चित्तं प्रपञ्चितम् ।

कलिं प्रति प्रवृत्तत्वात् प्रायश्चित्तप्रपञ्चनम् ॥

कलौ हि पापबाहुल्यं दृश्यते स्मर्यते ऽपि च ।

नराः प्रायो ऽल्पसामर्थ्यास् तेषाम् अनुजिघृक्षया ॥

समकोचयद् आचारं प्रायश्चित्तं व्रतानि च ।

तेषां निन्दा न कर्तव्या युगरूपा हि ते द्विजाः ॥

	[पर्। स्मृ। १।३३; ११।५१]

[२२] इत्य् उक्तिम् आदाव् अन्ते च प्रायुक्तैषा कृपालुता ।

वेदैकदेशाध्ययनं कृष्या विप्रादिजीवनम् ॥

इत्यादिवचसाचारे सङ्कोचो भासते स्फुटम् ।

पाजापत्यं गोवधे स्यात् ब्रहघ्ने सेतुदर्शनम् ॥

इति मुख्यव्रत्वोक्तेः सङ्कोचो ऽत्रापि गम्यते ।

स्मृत्यन्त्रानुसारेण विषयस्य व्यवस्थितिः ॥

कल्पनीया इति चेत् ब्रूहि सर्वज्ञम् अन्यसाधकम् ।

यावत्यः स्मृतयस् तासां सर्वासाम् अनुसारतः ॥

साकल्यात् चेद् अस्मदादेस् तत्र शक्तिर् न विद्यते ।

स्वेन दृष्टास् तु यावत्यस् तासाम् इत्य् अप्य् अयुक्तिमत् ॥

[२३] क्वचित् कदाचिद् अन्यासां दर्शनाद् अव्यवस्थितेः ।

अल्पिकां मानिषीं बुद्धिः सा च न व्यवतिष्ठते ॥

अत एव निबन्धेषु दृश्यते नैकवाक्यता ।

हन्तैवं खण्डने शास्त्रं भवेद् दत्तजलाञ्जलि ॥

न खण्डये वारये तु पण्डितं मन्यतां तव ।

शृणु निर्णयम् अत्र त्वं स्वतःप्रामाण्यवादिनः ॥

प्रतीते ऽर्थे ऽखिलं प्रमाणं बाधया विना ।

न पराशरवाक्यस्य बाधः स्मृत्यन्तरे क्वचित् ॥

[२४] व्रतान्तरोपदेशश् च न बाधो ऽस्यानिवारणात् ।

प्रियङ्गु-कोद्रव-व्रीहि-गोधूमादीन्य् अनेकशः ॥

साधनानि यथैकस्यास् तृप्तेर् दृष्टान्य् अबाधया ।

यथा च स्वर्ग एकस्मिन् विश्वजिच् चाग्निहोत्रकम् ॥

अग्निष्टोमश् च दर्शाद्या हेतवो बहवः श्रुताः ।

यथा वा ब्रह्मलोकस्य ह्य् एकस्य प्रातिहेतवः ॥

उपास्तयो विकल्प्यन्ते शाण्डिल्य-दहरादयः ।

तथैवैकस्य पापस्य निवृत्तौ बहवः स्मृताः ॥

[२५] व्रतभेदा विकल्प्यन्तां श्रद्धाजाड्यं तु ते वृथा ।

ननु क्व पञ्चगव्यादिः कुत्र वा मरणान्तिकम् ॥

तयोः समविकल्पत्वं वदतस् ते ऽतिसाहसम् ।

क्व विश्वजित् क्वाग्निहोत्रं स्वर्गं साधयतोस् तयोः ॥

विकल्पं वदतस् ते वा कुतो नैवातिसाहसम् ।

कर्माधिक्यात् फलाधिक्यम् इति न्यायसमाश्रयात् ॥

[२६] साहसं परिहर्तव्य्म् इत्य् एतद् उभयोः समम् ।

न्यायाश्रये त्व् अस्मदुक्ता व्यवस्था द्विष्यते कुतः ॥

इति चेद् अव्यवस्थोक्ता त्वयातो द्वेष्मि ते वचः ।

देशभेदात् कालभेदात् पुंभेदाद् अन्यथान्यथा ॥

विपर्यस्यति शास्त्रार्थ इति पूर्वम् अवादिषम् ।

अतो ऽपास्यार्थवादांशं विधिवाक्येषु यद् यथा ॥

[२७] प्रतीतं तत् तथा ग्राह्यं बाधं वाचनिकं विना ।

स्मृतिव्याख्यातृभिः सर्वैर् वचनानां व्यवस्थितिम् ॥

ब्रुवाणैर् मन्दमतयो व्युत्पाद्यन्ते हि केवलम् ।

अन्यथाल्पस्य पापस्य कृते द्वादशवार्षिके ॥

न स्यान् निवृत्तिस् त्वत्प्रोक्ता व्यवस्था तादृशी यतः ।

अथाल्पं महता नश्येन् नाल्पेनान्यत् तदा वद ॥

इदम् अल्पं महच् चेदम् इति ते किं नियामकम् ।

अल्पायासमहायासौ यद्य् अल्पत्वमहत्त्वयोः ॥

[२८] हेतू, महाव्रतास् तर्हि भवेयुः कृषिकादयः ।

सिंहव्याघ्रादिमूत्रादौ प्रयासबहुलत्वतः ॥

पञ्चगव्यात् प्रशस्तत्वं व्रताङ्गत्वं च ते भवेत् ।

इतिकर्तव्यबाहुल्यं महत्त्वं चेत् तदाल्पता ॥

जलाङ्न्यादिप्रवेशस्य प्रसज्येत व्रतान्तरात् ।

तस्माच् छास्त्रेण् यस्योक्ता प्रशंसा तन् महाव्रतम् ॥

अस्तु वा चैव दुःखस्य बहुलत्वान् महाव्रतम् ।

यथाल्पनाशो महता महन्नाशस् तथाल्पतः ॥

[२९] किं न स्यात् विस्फुलिङ्गेन तृणराशिर् हि दह्यते ।

विस्फुलिङ्गो वर्धमानो दहत्य् एवं न तु व्रतम् ॥

वर्धते ऽतो महानाशो निःशेषो न भवेद् यति ।

तर्ह्य् एकदेशनाशो ऽस्तु तच्छेषस् तूपभुज्यताम् ॥

अमूर्त्तस्यापि पापस्य सन्ति भागा यथोचितम् ।

अन्यथैकेन पापेन दुःखं बहुविधं कुतः ॥

तथा महाव्रतस्यापि भागेनाल्पे विनाशिते ।

व्रतशेषविपाकेन स्मर्यते बहुले सुखम् ॥

[३०] अतो ऽल्पं वा महद् वापि व्रतं पापनिवर्तकम् ।

स्मर्तॄणाम् अखिलानां च वाक्यम् एवं समञ्जसम् ॥

न महाव्रतवैय्यर्थ्यं पापस्याशेषनाशने ।

अल्पनाशोर्ध्वभाविन्यां सुखाप्तौ चोपयोगतः ॥

एवं चैकस्य पापस्य व्रतेषूक्तेष्व् अयम् पुमान् ।

प्रवर्तयति विस्रम्भात् यस्मिन् कस्मिंश्चिद् इच्छया ॥

[३१] अन्यथा नास्य विस्रम्भो विषयस्य व्यवस्थितम् ।

अजानतो जानतो ऽपि वचनान्तरशङ्कया ॥

संभावितेषु सर्वेषु व्रतेषु महति व्रते ।

प्रवर्तमानः पुरुषः श्रेयः प्राप्नोत्य् असंशयम् ॥

कलौ पराशरोक्तानां व्रतानाम् एव मुख्यता ।

तैर् अल्पैर् अपि तत् पापं निःशेषं विनिवर्तते ॥

एतद् एव विवक्षित्वा प्रतिजज्ञे विशेषतः ।

पराशरेण् यत् प्रोक्तं प्रायश्चित्तम् इतीदृशम् ॥

मुन्यन्तरप्र्णीतानां स्वल्पानां महताम् अपि ।

व्रतानाम् उपयोगः स्यात् कलौ पूर्वोक्तनीतितः ॥

[३२] मुनिनैकेन यत् प्रोक्तं तद् अन्यो न निषेधति ।

प्रत्युतोदाहरेत् तस्मात् सर्वोक्तिः सर्वसंमता ॥

हन्तैवं सति मीमांसा निष्फला ते प्रसज्यते ।

शास्त्रान्तरप्रणीतानां गुणानाम् अप्य् असंहृतेः ॥

शृणु मीमांसकर्मन्य मुनिवाक्येषु किं बलात् ।

उत्पाद्यापि विरोधं तु पाण्डित्यं व्यज्यते त्वया ॥

व्रतान्तरोक्तिमात्रेण न विरोधः प्रसज्यते ।

समुच्चये विकल्पे वा का हानिस् तत्र ते भवेत् ॥

स्नानं दानं जपो होम इति नैमित्तिका यथा ।

उपरामे समुच्चेयास् तथा व्रतसमुच्चयः ॥

[३३] एकेन नाशिते पापे द्वितीयं चेन् निरर्थकम् ।

न तपोरूपतस् तस्य स्वर्गहेतुत्वसंभवात् ॥

चान्द्रायणादाव् अस्त्व् एवं तपस्त्वेन तदीक्षणात् ।

भिक्षाब्रह्मकपालादौ स्यात् कथं नष्टपाप्मनः ॥

एवं तर्हीदृशे स्थाने विकल्पो ऽस्तु निजेच्छया ।

न्यूनाधिकत्वसंदेहे दत्तम् एवोत्तरं पुरा ॥

[३४] सर्वथापि त्वया प्रोक्तां निर्मूलां बुद्धिकल्पिताम् ।

कामाकामादिभेदेन नाङ्गीकुर्मो व्यवस्थितिम् ॥

वचनेष्व् एव कामादिव्यवस्था लभ्यते यदि ।

सुखेनाभ्युपगच्छामो वाक्यैकशरणा वयम् ॥

कपिलो यदि सर्वज्ञः कणादो नेति का प्रमा ।

इति न्यायः प्रसज्येत बुद्धिमात्रव्यवस्थितौ ॥

मीमांसकत्वम् एतत् स्याद् वाक्यानुसरणेन यत् ।

व्यवस्थापनम् अन्यत् तु पाण्डित्यख्यापनं परम् ॥

इयं विशुद्धिर् उदिता प्रमाप्याकामतो द्विजम् ।

	[म्ध् ११।८९]

इत्य् अकामकृते पापे नाशो निःशेष उच्यते ॥

[३५] न तु कामकृते शुद्धेर् अकिंचित्करतोच्यते ।

स्मृत्यन्तरेषु तच्छुद्धेः सामान्येनाभिधानतः ॥

विशेषादर्शनं यावत् तावत् सामान्यदर्शनम् ।

मानम् एवान्यथा ते स्यात् सर्वज्ञत्वे ऽधिकारिता ॥

गुणोपसंहृतिश् चैवं यथादर्शनम् इष्यताम् ।

अदृष्टानुपसंहारेणाकिंचित्करतैव ते ॥

यद् यावत् दृश्यते वाक्यं शक्तिश् चात्रास्य यावती ।

[३६] तावत् कार्यं न तूपेक्षा युक्ता वैगुण्यशङ्कया ॥

प्रायश्चित्ते तथाचारे यानि स्मृत्यन्तराण्य् अहम् ।

दृष्टवांस् तान्य् उदाहृत्य संहरिष्ये गुणांस् ततः ॥

विषयस्य व्यवस्थां च मन्दव्युत्पत्तिसिद्धये ।

प्रवक्ष्यामि यथा पूर्वे निबन्धनकृतस् तथा ॥

यत् यस्मिन् विषये प्रोक्तं तत्र तस्य प्रशस्तता ।

विवक्षिता नेतरस्य निषेधो ऽत्र विवक्ष्यते ॥

तद्विवेकाय कुर्वे ऽहं व्याख्यां पाराशरस्मृतेः ॥

(इति टीकाकारोपक्रमणिका)

प्रारीप्सितग्रन्थे श्रोतृबुद्धिमनःसमाधानाय संबन्धाधिकारिविषयप्रयोजनरूपम् अनुबन्धचतुष्टयम् आदौ श्लोकद्वयेनोपनिबध्नाति –

[३७]

**अथातो हिमशौलाग्रे देवदारुवनालये ।**

** व्यासम् एकाग्रम् आसीनम् अपृच्छन्न् ऋषयः पुरा ॥ १ ॥**

** मानुषाणां हितं धर्मं वर्तमाने कलौ युगे ।**

** शौचाचारं यथावच् च वद सत्यवतीसुत ॥ २ ॥**

अथेति । अथशब्द आनन्तर्यार्थः । अनन्तरम् अपृच्छन् इत्य् अन्वेतुं योग्यत्वात् । आरम्भार्थतायाम्, आरभ्य ते अपृच्छन् इत्य् अनन्वयः स्यात् । प्रश्नार्थत्वे ऽपि स एव दोषः । पृच्छ्यते अपृच्छन् - इति पुनरुक्तिश् च । कार्त्स्न्यार्थतायाम्, कृत्स्नम् अपृच्छन् – इति सत्य् अप्य् अन्वये संबन्धो न सूचितः स्यात् । आनन्तर्यार्थतायां तु तत्प्रतियोगिनः पूर्ववृत्तस्य उत्तरकालीनप्रश्नस्य च हेतुहेतुमद्भावः सूचितो भवति । [३८]

<u>ननु</u> – “हृदयस्याग्रे ऽवद्यत्य् अथ जिह्वाया अथ वक्षसः” (त्स् ६।३।११) इत्य् अत्र सत्य् अप्य् आनन्तर्ये हेतुहेतुमद्भावो नास्ति इति चेत्,

<u>नायं दोषः</u>, तत्रापेक्षितस्यानुष्ठानक्रममात्रस्याभिधानात् । प्रकृते तु सामग्रीतत्कार्ययोः क्रमविशेषः स एव परिगृह्यते, मुख्यत्वात् । विलम्बव्यभिचारयोर् अभावेन हि मुख्यत्वम् । न खलु सत्यां सामय्यां कार्यं विलम्बते व्यभिचरति वा । एतच् च “अथातो ब्रह्मजिज्ञासा” (उम्स् १।१।१) इत्य् अत्र विवरणकारेण प्रपञ्चितम् । सामग्री च प्रश्नस्य, प्रष्टव्यविषयं सामान्यज्ञानम् । अत्यन्तम् अज्ञाते विशेषेण ज्ञाते वा प्रश्नादर्शनात् । धर्मविषयं तु सामान्यज्ञानम् “धर्मेण पापम् अपनुदति” (म। ना। उप्। २२।१), “धर्मं चर” (तैत्। उप्। १।११।१) इत्यादिवेदवाक्याध्ययनाद् उपजायते । तस्माद् अध्ययनानन्तर्यम् अथशब्दार्थः । अथ वा “वर्तमाने कलौ युगे” इति विशेषणात् युगान्तरधर्मज्ञानानन्तर्यम् अस्तु । **[३९]**

<u>ननु</u> – ग्रन्थारम्भे मङ्गलाचरणस्य शिष्टाचारप्राप्तत्वात् माङ्गल्यम् अथशब्देन कुतो नाभिधीयते । मृदङ्गादिध्वनिवद् अथशब्दश्रवणमात्रेण माङ्गल्यसिद्धिर् इति ब्रूमः । अत एवोक्तम्,

ओंकारश् चाथशब्दश् च द्वाव् एतौ ब्रह्मनो मुखात् ।

कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान् माङ्गलिकाव् उभौ ॥ इति ।

एवं तर्हि ओंकारो ऽत्र प्रयुज्यताम् इति चेत् ।

<u>न, तस्य</u> श्रुतिमात्रविषयत्वात् । अत एवाचार्यैः प्रपञ्चसारे ऽभिहितम्: “अस्य तु वेदादित्वात् सर्वम् अनूनां प्रयुज्यते ह्य् आदयौ” इति । ततः स्मृत्यादाव् अथशब्द एव महर्षिभिः प्रयुज्यते । अधिकारिपर्यालोचनेनापि ओंकाराथशब्दयोर् उक्तविषयव्यवस्था सिद्ध्यति । त्रैवर्णिकमात्राधिकारा हि श्रुतिः प्रसिद्धा । ओंकारश् च तथाविधः । “सावित्रीं प्रणवं यजुर् लक्ष्मीं स्त्रीशूद्राय नेच्छन्ति” **(४०)** (नृसिंहपूर्वतापनी १।३) इति श्रुतेः । अथशब्दस्य पौरुषेयग्रन्थानां च सर्ववर्णविषयत्वात् स एव तेषु योग्यः ।

अतःशब्दो हेत्वर्थः । यस्माद् एकशाखाध्यायिनो नाशेषधर्मज्ञानं यस्माच् च युगान्तरधर्मावगत्या न कलिधर्मावगतिः तस्मात्, इति हेतुर् द्रष्टव्यः ।

अशेषधर्ममूलभूतानां विप्रकीर्णानन्तवेदवाक्यानां योगिदृष्ट्यैव ग्राह्यत्वात्, तस्याश् च दृष्टेर् योगावस्थायां संभवात् तदवस्थायोग्यं देशाविशेषं पदद्वयेन निर्दिशति । हिमशैलाग्रे देवदारुवनालये इति । तत्र हिमशैलाग्र इत्य् अनेन सर्वप्राणिदुर्गमत्वेन विविक्तताम् आह । तथा च कैवल्योपनिषदि श्रूयते: “विविक्तदेशे च सुखासनस्थः” (कैव्। उप्। ४) **[४१]** इति । क्षुरिकायाम् अपि श्रुतम्: “निःशब्दं देशम् आस्थाय तत्रासनम् उपाश्रितः” (क्षु। उप्। २) इति । “देवदारुवनालये” इत्य् अनेन मनो’नुकूलताम् आह । अत एव श्वेताश्वतराणां मन्त्रोपनिषदि श्रुतम्:

समे शुचौ शर्करा-वह्नि-वालुका-विवर्जिते शब्दजलाश्रयादिभिः ।

मनो ऽनुकूले न च चक्षुःपीडने गुहानिवाताश्रयणे प्रयोजयेत् ॥ इति ।

	(श्वे। उप्। २।१०)

चक्षुःपीडनो मशकोपेतो देशः ।

<u>ननु</u> – “यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात्” (उम्स् ४।१।७) **[४२]** इत्य् अस्मिन् अधिकरणे (उम्स् ४।१। अधिक्। ६) योगाभ्यासस्य दिग्देशकालनियमो वारितः । 

<u>बाढम्</u> । अदृष्टहेतुवैधनियमाभावे ऽपि दृष्टस्य चित्तैकाग्र्यस्य हेतुर् नियमो न निवार्यते ।

“एकाग्रम्” इत्य् अनेन पञ्चविधासु चित्तभूमिषु अतीन्द्रियवस्तुदर्शनयोग्या चतुर्थी भूमिर् निर्दिश्यते । तथा हि – पतञ्जलिप्रोक्तानां योगसूत्राणां व्याख्याने वैय्यासिकभाष्ये भूमिपञ्चकं प्रदर्शितम्: “क्षिप्तं मूढं विक्षिप्तम् एकाग्रं निरुद्धम् इति चित्तभूमयः’ (योग्। भाष्। १।१) इति । तत्र प्रतिक्षणं कर्मवायुना नानाविधेषु भोग्यवस्तुषु व्यग्रतया प्रेर्यमाणं चित्तं क्षिप्तम् । निद्रातन्द्रायुक्तं मूढम् । कादाचित्कसमाधियुक्तं क्षिप्ताद् विशिष्टं विक्षिप्तम् । यमनियमाद्यष्टाङ्गाभ्यासपाटवाद् एकस्मिन् **[४३]** विषये वृत्तिप्रवाहरूपेण प्रतितिष्ठितम् एकाग्रम् । अवृत्तिकं संस्कारशेषं निरुद्धम् । तत्र क्षिप्तमूढयोर् योगानुपयोगः प्रसिद्धः । विक्षिप्ते ऽपि चेतसि विक्षेपोपसर्जनीभूतः समाधिर् न योगपक्षे वर्तते । विपक्षधर्मान्तर्गतत्वेन दहनान्तर्गतबीजवद् अकिंचित्करत्वात् । “यस् त्व् एकाग्रे चेतसि सद्भूतम् अर्थं प्रद्योतयति, क्षिणोति च क्लेशान्, कर्मबन्धनानि श्लथयति, विरोधम् अभिमुखं करोति, स संप्रज्ञातो योग इत्य् आख्यायते” (योग्। भाष्। १।१) । तत्र संयमविशेषात् नानाविधयोगैश्वर्यम् आविर् भवति । **[४४]** धारणा-ध्यान-समाधित्रयम् एकविषयं संयम इत्य् उच्यते । “शब्दार्थप्रत्ययेष्व् अन्योन्यविभक्तेषु यः संयमः तेनाशेषशब्दादिसाक्षात्कारे सति पक्ष्यादिभाषा ज्ञायन्ते” इति पतञ्जलिनोक्तम् । तेनैव न्यायेनानेकविधवेदशाखाज्ञानम् इत्य् अभिप्रेत्य “एकाग्रम्” इत्य् उक्तम् । 

ऐकाग्र्याङ्गताम् आसनस्य  मत्वा “आसीनम्” इत्य् आह । तथा च व्याससूत्रम्: “आसीनः संभवात्” (उम्स् ४।१।७) इति । शयानस्याकस्माद् एव निद्राभिभवात्, उत्थितस्य देहधारणे चित्तव्यापारात्, गच्छतो धावतो वा विक्षेपबाहुल्यात्, पारिशेष्याद् आसीनस्यैव चित्तैकाग्र्यसंभवात् आसीनो योगम् अभ्यसितुम् उपासीत इत्य् अर्थः ।

अन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रश्नस्यावगत्युपायताम् अभिप्रेत्य “अपृच्छन्” इत्य् उक्तम् । “तद् विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया” (भ्ग् ४।३४) (**४५)** इत्य् अन्वयः । “नापृष्टः कस्यचिद् ब्रूयात्” (म्ध् २।११०) इति व्यतिरेकः ।

ऋषिशब्दो ऽतीन्द्रियार्थदर्शनम् आचष्टे । ज्ञास्यमानधर्मानुष्ठानोत्तरकालीनम् ऋषित्वम् । यथा भाविन्या संज्ञया “कटं कुरु” इति व्यवहारः तद्वत् । अन्यथा अतीन्द्रियार्थं पश्यतां तेषाम् अबुभुत्सुतया प्रश्नो न संगच्छेत् । अथ वा स्वयम् अबुभुत्सूनाम् अपि मन्दबुद्ध्यनुग्रहार्थम् आचारशिक्षार्थो वा प्रश्नो ऽस्तु ।

अपृच्छन् इत्य् अनेनैवातीतकालत्वे सिद्धे पुरेति शब्दं प्रयुञ्जानः सर्वेष्व् अपि कल्पेष्व् ईदृशी धर्मशास्त्रप्रवृत्तिर् आसीद् इति सूचयति । तच् च विश्वासातिशयोत्पादने कारणम् । अन्यान् **[४६]** मुनीन् उपेक्ष्य व्यासम् एव पृच्छताम् ऋषीणाम् – वैदिकधर्मे वेदव्यासः प्रवीण इत्य् आशयः । 

तद् एवं चिकीर्षितस्य ग्रन्थस्य मुनिप्रश्नेन साक्षात् संबन्धः पिपृच्छिषोत्पादनद्वारेणाध्ययनेन संबन्ध इति संबन्धद्वयम् अस्मिन् श्लोके प्रतिपादितम् । अधिकार्यादित्रयं तु द्वितीयश्लोके प्रतिपाद्यते ।

<u>ननु</u> – “ब्राह्मणो बृहस्पतिसवेन यजेत । राजा राजसूयेन यजेत । वैश्यो वैश्यस्तोमेन यजेत” इत्य् अधिकारिविशेषो **[४७]** यथा श्रूयते न तथा पराशरोक्तधर्माः ईदृशैर् अनुष्ठेया – इति किंचिद् वचनम् अस्ति । तत् कथं निर्णयः – 

इत्य् अत आह: “मानुषाणाम्” इति, अर्वाचीनानां पश्वादीनाम् असामर्थ्यात् । उत्तमानां देवादीनां धर्मानुष्ठाने प्रयोजनाभावाच् च मनुष्या एव परिशिष्यन्ते । विशेषानिर्णयात् सर्वेषां मनुष्याणाम् अधिकारो ऽस्तु ।

<u>ननु</u> – नक्षत्रेष्ट्यादौ देवानाम् अधिकारः श्रूयते । “अग्निर् वा अकामयत । अन्नादो देवानां स्याम् इति । स एतम् अग्नये कृत्तिकाभ्यः पुरोषाशम् अष्टाकपालं निरवपन्” (त्ब् ३।१।४) इति । 

<u>मैवम्</u>, मनुष्यस्यैव कस्च्यचित् यजमानस्य भाविनीं संज्ञाम् आश्रित्य प्रथमान्तेनाग्निशब्देन व्यवहारात् । अन्यथा युगपद् अग्निद्वयसंसृष्टिप्रसङ्गात् । 

<u>ननु</u> – यत्र द्वैगुण्यदोषो नास्ति तत्रास्तु देवताधिकारः । तथा हि श्रूयते । “बृहस्पतिर् अकामयत श्रन् मे देवाद् अधीरन् गच्छेयं पुरोधाम् इति । स एतं चतुर्विंशतिरात्रम् अपश्यत् । तम् आहरत् तेनायजत । ततो वै तस्मै देवाः श्रद्दधन् अगच्छन् **[४८]** पुरोधाम्” (त्स् ७।१।१) इति । “श्रत्” विश्वासम् । “मे” मयि । “पुरोधाम्” पौरोहित्यम् । “चतुर्विंशतिरात्रम्” – एतन्नामकं सत्रयागम् इत्य् अर्थः ।

<u>मैवम्</u>, अत्रापि भाविसंज्ञाया एवादरणीयत्वात् । अन्यथा बृहस्पतेः कंचित् कालं विश्वसनीयत्वपौरोहित्ययोर् अभावप्रसङ्गात् । तच् च श्रुत्यन्तरविरुद्धम् । “बृहस्पतिर् वै देवानां पुरोहित आसीत्” (त्स् ६।४।११) इति श्रुत्या पौरोहित्यपुरःसर एव बृहस्पतिसद्भावः प्रकाश्यते । 

<u>अथ वा</u> – स्वोपयोगाभावे ऽपि मनुष्यान् प्रवर्तयितुं देवाः कर्माण्य् अनुतिष्ठन्तु । “यद् यद् आचरति श्रेष्ठस् तत् तद् एवेतरो जनः” (भ्ग् ३।२१) इति न्यायात् । अस्तु वा स्वोपयोगो ऽपि । जगन्निर्वाहे ऽधिकृतानां देवानां तद्धेतोः तपसश् चरणीयत्वात् । “शरदि वैश्य आदधीत” (त्ब् १।१।२) इति विहितस्याधानस्य देवेष्व् अप्य् अत्रैवर्णिकेष्व् इवासंभवः इति चेत्,

<u>न</u>, रथकारवद् उपपत्तेः । 

<u>अथ मन्यसे</u> – अस्ति रथकारस्य समन्त्रकाधानविधायकं वचनम् “ऋभूणां **[४९]** त्वा देवानां व्रतपते व्रतेनादधामीति रथकारस्य” (त्ब् ३१।६।१५) इति श्रुतेः । न त्व् एवं देवानां विधिर् अस्ति, इति । एवं तर्हि निषासस्थपतिन्यायो ऽस्तु । यथा निषादस्य प्रभोर् आधानविध्यश्रवणे ऽपि यायो ऽभ्युपगतः तथा देवानाम् अभ्युपेयताम् । “एतया निषासस्थपतिं जाजयेत्” इत्य् अस्ति निषादविषयं वचनम् इति चेत् ।

<u>किं त्वया</u> विस्मृतानि देवविषयाणि पूर्वोदाहृतवचनानि । तेषाम् अर्थवादत्वे ऽपि मानान्तराविरोधात् अननुवादाच् च स्वार्थे ऽपि तात्पर्यं किं न स्यात् ।

<u>अथोच्येत</u> – स्मृतीनां धर्मशास्त्रत्वात् तासु धर्ममीमांसा अनुसर्तव्या । तस्यां च न कस्याप्य् अर्थवादस्य वाच्यर्थे प्रामाण्यम् अभ्युपगतम् इति । तद् एतद् वचनं स्मृतिनिर्वाहकम् अन्यस्य मीमांसकम् अन्यस्य चानर्थायैव स्यात् । “मूषकभयात् स्वगृहं दग्धम्” इति न्यायावतारात् । कस्यचिद् अर्थवादस्य स्वार्थे प्रामाण्यं भविष्यति – इति भयेन अर्थवादैकप्रसिद्धानां स्मर्तॄणां मन्वादीनां मीमांसासूत्रकृतो जैमिनेश् च सद्भावस्यैव परित्यत्कव्यत्वात् अशेडेतिहासलोपप्रसङ्गाच् च । तस्मात् प्रामाणम् एव भूतार्थवादः । तथा च सति “तं पूषाधत्त । तं त्वष्टाधत्त । तं मनुर् आधत्त । तं धाताधत्त” (त्स् १।५।१।२–३) इत्य् अर्थवादवशाद् **[५०] **आधानम् अपि देवानां किं न स्यात् । ब्राह्मन्याद्यभावे तु कामं वसन्तादिकालविशेषनियमो नाभूत् । किम् आयातम् आधानस्य । किं च अन्तरेणापि आधानं लौकिके ऽग्नौ यागः क्वचिद् उपलभ्यते । “अवकीर्णपशुश् च तद्वद् आधानस्याप्राप्तकालत्वात्” (प्म्स् ६।८।२२) इति जैमिनिसूत्रात् । “यो ब्रह्मचारी स्त्रियम् उपेयात् सो ऽवकीर्णी । स गर्दभं पशुम् आलभेत” (ब्ध् २।१।१।३०–३१) इत्य् अवकीर्णपशुः । यथा उपनयनहोमो लौकिकाग्नौ तथासौ पशुः इति सूत्रार्थः । एतावता प्रयासेन देवानां कर्माधिकारे साधिते किं तव फलिष्यति । तथा मीमांसायां किं छिद्यते । अभिनिवेशः केवलं शिष्यते । फलं तु जगन्निर्वाहः – इति पूर्वम् एवोक्तम् । अशेषाश् च पुराणादय एवं सति अनुगृहीता भवन्ति । मनुष्यवद् देवानां स्वर्गाय कर्माणि माभूवन् जगन्निर्वाहाय तु भविष्यन्ति । तपसैव तन्निर्वाहः – <u>इति चेत्</u> ।

<u>न</u>, स्नानदानयागहोममौनध्यानादिव्यतिरिक्तस्य तपसो ऽनुपलम्भात् । अत एव सत्यसंकल्पो ऽपि परमेश्वरः रामकृष्णाद्यवतारेषु लौकिकवैदिककर्मनटनेनैव जगन्निरवहत् । **[५१]** 

देवा अपि तथा नटन्तु – <u>इति चेत्</u>,

<u>एवम् अपि</u> नटनीयकर्माधिकारो भवताभ्युपगम्यताम् । 

<u>एवं तर्हि</u> “मानुषाणाम्” इति कथम् उक्तम् इति चेत्,

पौरुषेयग्रन्थापेक्षया इति वदामः । न खलु स्वयंप्रभातनिखिलवेदानां देवानां धर्मज्ञानाय पौरुषेयग्रन्थापेक्षास्ति । मनुष्याणां तु अतथाविधत्वात् अस्त्य् अपेक्षा ।

<u>ननु</u> – पशूनाम् अपि धर्मे ऽधिकारः श्रूयते । “गावो वा एतत् सत्रमासताशृङ्गाः सतीः शृङ्गाणि नो जायन्ता इति कामेन तासां मासा निषण्णा आसन्न् अथ शृङ्गाण्य् अजायन्त । ता उदतिष्ठन्न् अरात् स्म इति अथ यासां नाजायन्त ताः संवत्सरम् आप्त्योदतिष्ठन्न् अरात् स्म” (त्स् ६।५।१।१) इति श्रुत्या तिरश्चां गवां सत्रानुष्ठातृत्वाभिधानात् । “अरात् स्म” इति कामितार्थसिद्धिं प्राप्ता इत्य् अर्थः ।

<u>नायं</u> दोषः । अस्याः श्रुतेर् अर्थवादत्वात्  । “य एवं विद्वांसः संवत्सरम् उपयन्ति” (त्स् ७।५।१।२) इति ऋद्धिकामस्य संवत्सरसत्रं विधातुं प्रथमतः “गोसत्रं वै संवत्सरः’ **(५२)** (त्स् ७।५।१।१२) इति प्रशंसा कृता । तां संभावयितुं “गावो वा” इत्यादि पठितम् । न चैतस्यार्थवादस्य “यद् वै किंच मनुर् अवदत् तद् भेषजम्” इत्यादिवत् स्वार्थे ऽपि तात्पर्यं वर्णयितुं शक्यम् । प्रत्यक्षेण श्रुत्यन्तरेण च विरुद्धत्वात् । तिरश्चां हि मन्त्रोच्चारणे कर्मानुष्ठाने च सामर्थ्याभावः प्रत्यक्षसिद्धः । श्रुत्यन्तरं च “अथेतरेषां पशूनाम् अशनायापिपासे वा अभिज्ञानं वदन्ति । न विज्ञातं पश्यन्ति । न विदुः श्वस्तनम्” इति पशूनां विवेकाभावं दर्शयति । अस्तु वा अस्यार्थवादस्य स्वार्थे तात्पर्यम् । गोशब्देन गवाभिमानिदेवतानां विवक्षितत्वात् । अत एव “अभिमानिव्यपदेशस् तु” (उम्स् २।१।५) इति सूत्रे भगवान् बादरायणः सर्वेषां मृदादिवस्तूनां श्रुतिमूलत्वेनाभिमानिदेवताः प्रतिपादयामास । तस्मात् सर्वथा मनुष्यमात्राधिकारकं स्मृतिशास्त्रम् ।

“हितम्” इत्य् अनेन शब्देन प्रयोजनं निर्दिश्यते । अभिमतफलसाधनत्वं हि धर्मस्य हितत्वम् । तच् च फलं द्वेधा । ऐहिकम् आमुष्मिकं च इति । अष्टकादिसाध्यं पुष्ट्यादिकम् ऐहिकम् । आमुष्मिकं द्वेधा । अभ्युदयो निःश्रेयसं च । तत्राभ्युदयस्य साक्षात् साधनत्वम् । निःश्रेयसस्य तु तत्त्वज्ञानोत्पादनद्वारेण । तथा च स्मर्यते ।

[५३] धर्मात् सुखं च ज्ञानं च ज्ञानान् मोक्षो ऽधिगम्यते । इति ।

<u>अत्र केचिद् आहुः</u> – “नित्यकर्मणां फलम् एव नास्ति । अकरणे प्रत्यवायाद् भीतैः केवलम् अनुष्ठीयन्ते । तत्र कुतो ऽभ्युदयहेतुत्वं निःश्रेयसहेतुत्वं च” इति । 

<u>अपरे पुनर्</u> अन्यथाहुः – “अभावाद् भावोत्पत्तेर् अदर्शनात् अकरणे प्रत्यवायो न युक्तिसहः । नापि तत्र प्रमाणम् अस्ति” इति । <u>ननु</u> – उपनयनाध्ययनादिविहितानाम् अकरणे प्रत्यवायः स्मर्यते:

अत ऊर्ध्वं त्रयो ऽप्य् एते यथाकालम् असंस्कृताः \

सावित्रीपतिता व्रात्या भवन्त्य् आर्यविगर्हिताः ॥ (म्ध् २।३९)

(५४) यो ऽनधीत्य द्विजो वेदम् अन्यत्र कुरुते श्रमम् ।

स जीवन्न् एव शूद्रत्वम् आशु गच्छति सान्वयः ॥ (म्ध् २।१६८)

अकुर्वन् विहितं कर्म निन्दितं च समाचरन् ।

अनिग्रहाच् चेन्द्रियाणां नरः पतनम् ऋच्छति ॥ **[५५]**

<u>मैवम्</u> । एतानि हि वचनानि नित्यकर्माननुष्ठायिनः आलस्यनिमित्तं पूर्वसंचितं दुरितं यत् तत् सद्भावं सूचयन्ति । एतच् च तैत्तिरीयोपनिषद्व्याख्याने भाष्यकार-वार्त्तिककाराभ्यां प्रतिपादितम् । यदि अकरणं प्रत्यवायस्योत्पादकं यदि वा सूचकम् उभयथापि नित्यकर्मानुष्ठानेन प्रत्यवायस्य प्रागभावप्रतिपालनं प्रध्वंसाभावोत्पादनं च संपद्यते । दुरितप्रध्वंसित्वं च त्रिसंध्यम् अनुष्ठीयमानेषु – “सूर्यश् च” (म्नु १४।४), “आपः पुनन्तु” (म्नु १४।२), “अग्निश् च” (म्नु १४।३) इति मन्त्रेषु विस्पष्टम् अवभासते । एवं च सति उपभोग्यफलरहितानां नित्यकर्मणाम् अभ्युदयहेतुत्वं दुरापम् इति । **[५६]**

<u>अत्रोच्यते</u> । अस्तु वा प्रत्यवायविरोधित्वम् । नैतावता फलाभावः, मन्त्रलिङ्गेन श्रुतिस्मृतिवाक्याभ्यां च तत्फलावगमात् । “मयि वर्चो बलम् ओजो विधत्त” इति मन्त्रलिङ्गम् । छान्दोग्यवाक्यं च आश्रमत्रयस्य लोकहेतुतां चतुर्थाश्रमस्य मोक्षहेतुतां दर्शयति: “त्रयो धर्मस्कन्धाः यज्ञो ऽद्ययनं दानम् इति । प्रथमस् तप एव द्वितीयो ब्रह्मचार्य् आचार्यकुलवासी तृतीयो ऽत्यन्तम् आत्मानम् आचार्यकुल ऽवसादयन् । सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति ब्रह्मसंस्थो ऽमृतत्वम् एति” (छुप् २।२३।१) इति । एतस्य च वाक्यस्य आशृअमपर्त्वम् “परामर्शं जैमिनिः’ (उम्स् ३।४।१८) इत्यादिभिर् व्याससूत्रैः प्रतिपादितम् । स्मृतिवाक्यं चैतत्: **[५७]** “तद् यथा आम्रे फलार्थे निमित्ते छायागन्ध इत्य् अनूद्येते । एवं धर्मं चर्यमाणम् अर्था अनूद्यन्ते” इति । इदं च वाक्यं नित्यकर्मविषयत्वेन वार्त्तिके विश्वरूपाचार्य उदाजहार:

आम्रे फलार्थ इत्यादि ह्य् आपस्तम्बस्मृतेर् वचः ।

फलवत्त्वं समाचष्टे नित्यानाम् अपि कर्मणाम् ॥ इति ।

	(बृआर् उप् भाष् वार्त्। १।१।९७)

तथा च मनुः ।

वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्याद् अतन्द्रितः ।

तद् धि कुर्वन् यथाशक्ति प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ **[५८]** इति । (म्ध् ४।१४)

कूर्मपुराणे ऽपि ।

यथाशक्ति चरेत् कर्म निन्दितानि विवर्जयेत् ।

विधूय मोहकलिलं लब्ध्वा योगम् अनुत्तमम् ॥

गृहस्थो मुच्यते बन्धात् नात्र कार्या विचारणा ॥ इति । (कूपु १।२।२८–२९)

<u>ननु</u> – अस्त्व् एवम् । अभ्युदयहेतुत्वं तु न संभवति, प्रमाणाभावात् । प्रत्युत श्रुतिस्मृतिभ्यां तन् निषिध्यते: "न कर्मणा न प्रजया धनेन" (म्नु १०।५) इति श्रुतिः । “ज्ञानाद् एव तु कैवल्यम्” इति स्मृतिः ।

<u>मैवम्</u>, परमात्मप्रकरणे निःश्रेयसहेतुवेदनेच्छासाधनत्वेन यज्ञादीनां विधानात्, “तम् एतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति, यज्ञेन दानेन” इति श्रुतेः । निषेधस् तु साक्षान् निःश्रेयससाधनत्वं गोचरयिष्यति । तस्मात् न मुक्तानाम् अग्न्याधानादिकर्मापेक्षा अस्ति । वेदनोत्पत्तौ सा विद्यते । एतच् च उभयम् “अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा” (उम्स् ३।४।२५) **[५९]** “सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेर् अश्ववत्” (उम्स् ३।४।२६) इत्य् आभ्याम् अधिकरणाभ्यां निर्नितम् । तथा च कर्मणां परम्परया मोक्षहेतुत्वं वायवीयसंहितायाम् अभिहितम् ।

कर्मातिशयम् आसाद्य पशोः पाशपरिक्षयः ।

एवं प्रक्षीणपापस्य बहुभिर् जन्मभिः क्रमात् ॥ (६९)

भवेद् विषयवैराग्यं वैराग्याद् भावशोधनम् ।

भावशुद्ध्युपपन्नस्य शिवज्ञानसमन्वयः ॥ (७०)

ज्ञानध्यानाभियुक्तस्य पुंसो योगः प्रवर्तते ।

योगेन तु परा भक्तिः प्रसादस् तदनन्तरम् ॥ (७५)

प्रसादान् मुच्यते जन्तुर् मुक्तः शिवसमो भवेत् । **[६०]** इति । (७६)

	(शिव पुराण ५।१।२।६९–७६)

<u>ननु</u> – प्रत्यवायपरिहाराय पुण्यलोकप्राप्तये ब्रह्मवेदनाय च प्रतिदिनं नित्यकर्मणस् त्रिःप्रयोगः प्राप्तः ।

<u>तन् न</u>, खादिरवत् सकृत्प्रयुक्तस्यैव वचनसंयोगभेदेन फलाभेदोपपत्तेः । “खादिरो यूपो भवति” (त्ब् २।४।२४) इति वचनं पुरुषार्थम् । तद् एतत् वचनद्वयं एकस्यैव खादिरस्य प्रयोजनद्वैविध्ये हेतुः । “एकस्य तूभयत्वे संयोगपृथक्त्वम्” (प्म्स् ४।४।३१) इति जैमिनिसूत्रात् । एवम् अत्रापि पूर्वोदाहृअवचनत्रयबलात् प्रयोजनत्रैविध्ये ऽपि सकृद् एव प्रयोगः । तच् च “विहितत्वाच् चाश्रमकर्मापि” (उम्स् ३।४।३२) इत्य् अस्मिन्न् अधिकरणे निर्णीतम् । न च नित्यस्यापि फलवत्त्वे नित्यकाम्ययोर् भेदाभावः – इति शङ्कनीयम् । करणे फलसाम्ये ऽपि अकरणे प्रत्यवायतदभावाभ्यां तद्भेदात् । न खलु आयुष्काम-वृष्टिकामेष्ट्याद्यकरणे कश्चित् प्रत्यवायः श्रूयते । एष एव नित्यन्यायो नैमित्तिके ऽप्य् अवगन्तव्यः । “स्कन्ने **[६१]** जुहोति । भिन्ने जुहोति” इत्यादि अनियतवेदवाक्याधिकारिविशेषणोपेतं नैमित्तिकम् । 

नित्यवत् काम्यस्यापि विहितत्वेन शुद्धिहेतुत्वात् मोक्षसाधनत्वम् – <u>इति चेत्</u>,

<u>न</u>, रागप्राधान्यात् । शुद्धिस् तु उपसर्जनत्वेन रागविषयं भोगं सम्पाद्योपक्षीयते । अत एव गीतायां भगवता मुमुक्षोर् अर्जुनस्य फलासक्तिर् निषिद्धा –

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय ।

सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ (भ्ग् २।४८)

कर्मण्य् एवाधिकारस् ते मा फलेषु कदाचन ।

मा कर्मफलहेतुर् भूः ॥॥॥॥॥॥ ॥ (भ्ग् २।४७) **[६२]**

इत्यादिना । नित्यकर्मणि तु बुद्धिशुद्धिः प्रधानम् । फलम् उपसर्जनम् । अत एव भुज्यमानेनापि फलेन तद् अनित्यत्वसातिशयत्वदोषदर्शनरूपो विवेको न प्रतिबध्यते । तद् उक्तं वार्तिककारेण:

नित्येषु शुद्धेः प्राधान्यात् भोगो ऽप्य् अप्रतिबन्धनः ।

भोगं भङ्गुरम् ईक्षन्ते बुद्धिशुद्ध्यनुरोधनः ॥ इति ।

	(बृआ उप्। भाष्। वार्त्तिक १।१।६०८)

नित्यं च कर्म द्विविधम्, संस्कारकं विविदिषाजनकं च । विहितत्वमात्रबुद्ध्या क्रियमाणं संस्कारकम् । तथा च स्मर्यते: “यस्यैते ऽष्टाचत्वारिंशत् संस्काराः स ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां गच्छति” इति । ईश्वरार्पणबुद्ध्या क्रियमाणं विविदिषाजनकम् । तच् च भगवता दर्शितम् ।

यत् करोति यद् अश्नाति यज् जुहोति ददासि यत् ।

यत् तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम् ॥ (भ्ग् ९।२७) **[६३]**

इति गीतायाम् अपि । तत्र संस्कारेण चित्तस्य वेदनयोग्यतामात्रं सम्पद्यते । विविदिषा तु प्रवृत्तिम् उत्पाद्य अवश्यं वेदनं संपादयति । तस्मात् मुमुक्षोर् ईश्वरार्पणं प्रशस्तम् । तद् एव हितशब्देन धर्मस्याभिमतसाधनत्वाभिधानात् – अभीष्टसिद्धिः प्रयोजनम् – इत्य् उक्तं भवति ।

धर्मशब्देन विषयो निर्दिश्यते । अभ्युदयनिःश्रेयसे साधनत्वेन धारयति – इति धर्मः । स च लक्षणप्रमाणाभ्यां चोदनासूत्रैर् व्य्वस्थापितः । 

<u>ननु</u> – चोदनावगम्यस्य न स्मृतिविषयत्वम् । सर्वत्रानन्यलभ्यस्यैव विषयत्वावगमात् । अथ मन्यसे चोदनागम्यो ऽपि अर्थवादपरिहारेण शाखान्तरगतविशेषोपसंहारेण च अनुष्ठानक्रमसौकर्याय संगृह्यते इति ।

<u>तन् न</u>, कल्पसूत्रेषु तथा संगृहीतत्वात् । अतो न धर्मस्य विषयत्वम्– इत्य् आशङ्क्याह “शौचाचारम्” इति । अयं भावः । द्विविधो धर्मः: श्रौतः स्मार्तश् च । तत्र अग्न्याधानादिपूर्वको **[६४]** ऽधीतप्रत्यक्षवेदमूलो दर्शपूर्णमासादिः श्रौतः । अनुमितपरोक्षशाखामूलः शौचाचमनादिः स्मार्तः । तत्र आधानादेः कल्पसूत्रेषु संग्रहे ऽपि शौचादेर् असंग्रहात् विषयत्वम् इति ।

<u>ननु</u> – स्मृत्यन्तरेष्व् अपि शौचादिर् उक्तः – इत्य् अत आह: “वर्तमाने कलौ युगे” इति । कलौ युगे वर्तमाने सति याजनाध्यापनादीनां जीवनाय असंपूर्त्तेः मानुषाणां जीवनाय अभ्युदयाय निःश्रेयसाय च हितः सुकरो यो धर्मः ब्राह्मणकर्तृकः कृष्यादिः सो ऽत्र प्राधान्येन प्रतिपाद्यते – इति अनन्यलभ्यत्वात् विषयत्वम् इत्य् अर्थः ।

“<u>यथावत्</u>” इति पदेन कार्त्स्न्यम् अभिधानः संकोचं निवारयति । न त्व् अन्यथाकथनं निवार्यते । स्मर्तॄणाम् अभ्रान्त्यविप्रलम्भाभ्यां तदप्रसक्तेः । अत एव सत्यवतीसुत इति संबोधनम् । यदा योषिद् अपि सती सत्यवती माता सत्यवादिनी **[६५]** तदा किम् उ वक्तव्यं वेदाचार्यस् तत्पुत्रः सत्यवादी – इति । चकारेण सुग्रहत्वं समुच्चिनोति ।

अत्र – प्रोक्तानाम् अधिकारिप्रयोजनविषयाणां परस्परसंबन्धो विस्पष्टः । तत्र प्रयोजनाधिकारिणोर् अर्थ्यमानार्थित्वम् । अधिकारी हि प्रयोजनम् अर्थयते । प्रयोजनविषययोश् च जन्यजनकभावः । ज्ञाते धर्मे तदनुष्ठानेनाभ्युदयनिःश्रेयससिद्धेः । अधिकारिविषययोश् चोपकार्योपकारकभावः । विषयः प्रयोजनम् उत्पाद्याधिकारिणं प्रत्युपकरोति । विषयग्रन्थयोश् च प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः । तद् एवम् अनुबन्धचतुष्टयस्य सुलभत्वात् समाहितमनस्कैः श्रोतृभिर् अस्मिन् ग्रन्थे प्रवर्तनीयम् इति श्लोकद्वयस्य तात्पर्यार्थः ॥ १–२॥

_<u>ननु</u>_ – _पराशरस्मृत्यवतारे व्यासं प्रति प्रश्नो व्यधिकरण इत्य् आशङ्क्य श्लोकद्वयेन परिहरति_ —

**तच् छ्रुत्वा ऋषिवाक्यं तु सशिष्यो ऽग्न्यर्कसन्निभः ।**

** प्रत्युवाच महातेजाः श्रुतिस्मृतिविशारदः ॥ ३॥**

** न चाहं सर्वतत्त्वज्ञः कथं धर्मं वदाम्य् अहम् ।**

** अस्मत्पितैव प्रष्टव्य इति व्यासः सुतो ऽव्रवीत् ॥ ४ ॥**

तदित्यादिना । सुमन्तु-वैशम्पायन-जैमिनि-पैलैः चतुर्वेदप्रवर्तकैः पुराणप्रवर्तकसूतसहितैः शिष्यैः सह वर्तते इति [६६] सशिष्यः । यथा अग्निर् ज्वालाभिर् उपेतः यथा च सूर्यो रश्मिभिः एवम् असौ स्वसमानविद्यैः शिष्यैर् उपेतः । अत एव महातेजस्त्वम् । तेजःशब्देनात्र ब्रह्मवर्चसं विवक्षितम् । इतरेण तेजसा प्रयोजनाभावात् । ताम् एव विवक्षां “श्रुतिविशारदः” इत्य् अनेन स्पष्टयति । श्रुतिस्मृत्योः क्रमेणाग्न्यर्कदृष्टान्तौ योजनीयौ । अग्निः संनिकृष्टम् एव दहन्न् अपि अहनि रात्रौ चाविशेषेण दहति । एवम् अधीयमानप्रत्यक्षशुतिषु कतिपया एव धर्मा ज्ञायमाना युक्तावस्थायाम् अयुक्तावस्थायां चाविशेषेण ज्ञायन्ते । अर्को दिवैव भासयन्न् अपि संनिकृष्टं विप्रकृष्टं च अखिलं भासयति । एवं युक्तावस्थायाम् एव स्मर्यमाणा अपि विप्रकीर्णान् एकशाखानिष्ठधर्माः सर्वे ऽपि स्मर्यन्ते । अथ वा तपसा अत्यन्तपरिशुद्धो ऽयं इत्य् अस्मिन्न् अर्थे अग्निदृष्टान्तः, “अग्निः शुचिव्रततमः” (र्व् ६।३।४०।१) इति श्रुतेः । बहुविषयाभिव्यक्तिक्षमत्वे ऽर्कदृष्टान्तः ॥ ३ ॥

<u>ननु</u> – एवं सति “न चाहं सर्वतत्त्वज्ञः’ इति वचनं व्याहतम् ।

<u>न</u> – तस्य पितृप्रशंसारूपार्थवादत्वात् । “अपशवो वा अन्ये गो-अश्वभ्यः’ (त्स् ५।२।९।४) इति वचनं यथा गवाश्वप्रशंसापरम् । न त्व् अजादीनां पशुत्वं निषेधति, प्रत्यक्षविरोधात्, आग्नीषोमीयादिपशुविधिविरोधाच् च । एवम् इदं व्यासवचनं न व्यासस्य सर्वज्ञत्वं निषेधति । किं तु पितरं **[६७]** प्रशंसति । यद् वा, गुरुविषये विनयः कर्तव्यः – इत्याद्याचारशिक्षार्थम् इदम् उक्तम् । अथ वा “न चाहम्” इति वदतो व्यासस्यायम् आशयः – संप्रति कलिधर्माः पृच्छ्यन्ते । तत्र न तावद् अहं स्वतः कलिधर्मतत्त्वं जानामि, अस्मत्पितुर् एव तत्र प्रावीण्यात् । अत एव “कलौ पाराशराः स्मृताः” (पर्स्म् १।२४) इति वक्ष्यते । यदि पितृप्रसादात् मम तदभिज्ञानं तर्हि स एव पिता प्रष्टव्यः । न हि मूलवक्तरि लभ्यमाने प्रणालिका युज्यते इति ।

पालनात् पिता । पालकत्वं च अत्र कलिधर्मोपदेशेन इति प्रस्तावानुसारेण द्रष्टव्यम् । अनयैव विवक्षया जनकतातादिशब्दान् उपेक्ष्य पितृशब्दं प्रयुङ्क्ते । एवकारेण अन्ये स्मर्तारो व्यावर्त्यन्ते । यद्य् अपि मन्वादयः कलिधर्माभिज्ञाः तथापि पराशरस्यास्मिन् विषये तपोविशेषबलाद् असाधारणः कश्चिद् अतिशयो द्रष्टव्यः । यथा काण्व-माध्यन्दिन-काठक-कौथुम-तैत्तिरीयादिशाखासु कण्वादीनाम् असाधारणत्वं तद्वद् अत्रावगन्तव्यम् । 

“व्यासः सुतः’ इत्युक्तेर् अयम् आशयः – कलिधर्मसंप्रदायोपेतस्यापि पराश्रसुतस्य यदा तद्धर्मरहस्याभिधाने संकोचः **[६८]** तदा किम् उ वक्तव्यम् अन्येषाम् इति । तद् एवं व्यासमुखेन पराशरे गौरवातिशयबुद्धिम् उत्पादयितुं पराशरस्मृत्यवतारे ऽपि व्यासं प्रति प्रश्नो न व्यधिकरणः इत्य् अवगन्तव्यम् ॥ ४ ॥

यथाविधि गुरूपसत्त्या विद्याप्राप्तिः इत्य् अभिप्रेत्य उपसत्तिं दर्शयति –

**ततस् त ऋषयः सर्वे धर्मतत्त्वार्थकाङ्क्षिणः ।**

** ऋषिं व्यासं पुरस्कृत्य गता बदरिकाश्रमम् ॥ ५ ॥**

इति । सर्वत्र वस्तुनि सामान्येन ज्ञाते विशेषेणाज्ञाते ज्ञानाकाङ्क्षा भवति । धर्मशब्दो ऽत्र सामान्यम् अभिधत्ते । तत्त्वार्थशब्दो विशेषम् । तत्र सामान्यम् अधीतवेदेन श्रुतव्याकरणेन लक्षण-प्रमाणकुशलेन पुरुषेण ज्ञायते । वेदो हि धर्मसामान्यं निरूपयति: “धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा” (म्नु १।२२) इति । शाखान्तराध्यायिनस् तु व्याकरणतलात् तदभिज्ञानम् । अभ्युदयनिःश्रेयसे धारयति – इति व्युत्पत्तेर् दर्शयितत्वात् । औणादिकप्रक्रियायां कुशलश् चेत् लक्षणेन जानातु । अर्थत्वे तु – चोदनागम्यो धर्मः इति लक्षणम् । तत्र अर्थशब्देन श्येनाद्यभिचाराणाम् अनर्थानां निवृत्तिः । [६९] “श्येनेनाभिचरन् यजेत” इति श्रुत्युक्तस्य श्येननामकयागफलस्य शत्रुवधस्य “न हिंस्यात् सर्वभूतानि” इति निषेधविषयत्वेन अनर्थत्वात् तद्धेतोः श्येनस्याप्य् अनर्थत्वम् । श्येनस्य स्वरूपतो निषेधाविषयत्वात् विधेयत्वम् अप्य् अनर्थत्वम् ।

<u>न च</u> – निषेधविषयत्वेन आग्नीषोमीयवधस्यापि अर्थशब्देन व्यावर्त्यत्वाद् अव्याप्तिः – इति शङ्कनीयम्, तत्र विशेषविधिना सामान्यनिषेधस्य अपोहितत्वात् । 

<u>चोदनाशब्देन</u> प्रत्यक्षादेर् व्यावृत्तिः । “घटं कुरु” इति लौकिकविधाव् अतिव्याप्तिः – इति चेत्, 

<u>न</u>, चोदनाशब्दस्य वेदविषये प्रसिद्धत्वात् । पङ्कजादाव् इव अवयवार्थस्य प्रवृत्तिनिमित्तमात्रत्वात् । उक्तलक्षणाभिधानेनैव “धर्मे चोदनाप्रमाणम्” इत्य् अर्थाद् अभिहितं भवति । एवं लक्षणादिभिः सामान्येन ज्ञाते ऽपि ऋषीणां तद्विशेषज्ञाने भवत्य् एवाकाङ्क्षा ।

तत्र विशेषप्रश्नकुशलत्वात् व्यासस्य पुरस्कारः । **[७०]** कलिकल्मषविमोचनहेतुत्वात् अक्षय्यफलहेतुत्वाच् च बदरिकाश्रमनिवासः । तद् उक्तं कूर्मपुराणे ।

बदर्याश्रमम् आसाद्य मुच्यते कलिकल्मषात् ।

तत्र नारायणो देवो नरेणास्ते सनातनः ॥

अक्षय्यं तत्र दत्तं स्याज् जप्यं वापि तथाविधम् ।

महादेवप्रियं तीर्थं पावनं तद्विशेषतः ॥

तारयेच् च पितॄन् सर्वान् दत्वा श्राद्धं विशेषतः ॥

	(कूपु १।२।३६।४८–४९)

इति ॥ ५ ॥

**नानापुष्पलताकीर्णं फलवृक्षैर् अलंकृतम् ।**

** नदीप्रस्रवणोपेतं पुण्यतीर्थोपशोभितम् ॥ ६ ॥**

** मृगपक्षिनिनादाढ्यं देवतायतनावृतम् ।**

** यक्षगन्धर्वसिद्धैश् च नृत्यगीतैर् अलंकृतम् ॥ ७ ॥** इति ।

[७१]

अत्युत्कटेन तपसा फलम् इहैवाविर् भवति । तथा सति यादृशं फलम् उत्कृष्टम् उपलभ्यते तादृशस्य तपस उत्कर्षो निश्चेतव्यः । इह च तेषु तेषु ऋतुषु संभाव्यमानानां नानाविधानां पुष्पाणां निरन्तरं संकीर्णत्वम् उपलभ्यते । ततो देवार्चनलक्षणं तपः पक्वम् इति गम्यते । एवं फलवृक्षोत्कर्षात् आहारनियतेः परिपाको निश्चीयते । धर्मकाले ऽपि अविच्छिन्नेन नदीप्रवाहेण स्नाननियतिपाकावगमः । पुण्यतीर्थं विष्णुगङ्गादि । पुण्यतीर्थशोभया च आश्रमस्यैतस्य ततो ऽतिशयजनकत्वे हेतुर् उपन्यस्तः ॥ ६ ॥

मृगादीनाम् अन्योन्यवैरत्यागेन निर्भयाणां विस्रम्ब्धो यो निनादः तेन अहिंसानुष्ठानसिद्धिर् दर्शिता । तथा च योगशास्त्रे पतञ्जलिः यमनियमादीनां क्रमेण सिद्धिलिङ्गानि सूत्रयन् **[७२]** अहिंसासिद्धिं सूत्रयामास: “तत्संनिधौ वैरत्यागः’ (योग्सू २।३५) इति । 

पूर्वे महर्षयो ऽत्र तपश् चरन्तः एकैकं देवालयं स्वस्वकाले निर्मिमिरे । तैः सर्वैर् आवृतत्वम् अस्याश्रमस्य तापो’तिशयहेतुतायां सर्वसंप्रतिपत्तेर् लिङ्गम् । अथ वा चन्द्रसूर्यादयो देवाः पूर्वस्मिन् जन्मनि मनुष्याः सन्तो ऽत्रैव नानाविधेष्व् आयतनेषु तपस् तप्त्वा देवत्वं लेभिरे – इति विवक्षया देवानाम् अङ्कितैर् आयतनैर् आवृतत्वम् उक्तम् । यक्षादयः पूर्वजन्मानुष्ठिततपःफलदेवयोनित्वम् अनुभवन्तो ऽप्य् अत्रागत्य एतदीयतपो’तिशयं दृष्ट्वा हृष्यन्तो नृत्यन्ति गायन्ति च । अनेन देवैर् अपि अर्थनीयत्वम् आश्रमस्य प्रदर्शितम् । युक्तं चैतत्, देवजन्मनो ऽप्य् उत्तमस्य फलस्यात्र संपादयितुं शक्यत्वात् । अथ वा यक्षादयो मुमुक्षवः सन्तो ऽत्रागत्य मोक्षसाधनत्वेन नृत्तगीताभ्यां ईश्वरं भजन्ते । अत एव याज्ञवल्क्येनेदम् उक्तम् ।

[७३] वीणावादनतत्त्वज्ञः श्रुतिजातिविशारदः ।

तालज्ञश् चाप्रयासेन मोक्षमार्गं निगच्छति ॥ (य्ध् ३।११५)

इति ॥ ७ ॥

गुरूपसत्त्वाव् अनुष्ठेयं प्रकारविशेषं दर्शयति –

**तस्मिन्न् ऋषिसभामध्ये शक्तिपुत्रं पराशरम् ।**

** सुखासीनं महातेजा मुनिमुख्यगणावृतम् ॥ ८ ॥**

** कृताञ्जलिपुटो भूत्वा व्यासस् तु ऋषिभिः सह ।**

** प्रदक्षिणाभिवादैश् च स्तुतिभिः समपूजयत् ॥ ९ ॥ इति ।**

“तस्मिन्” इति आश्रमोक्तिः । वक्ष्यमाणधर्माणाम् अशेषमुनिसंमतत्वं दर्शयितुम् “ऋषिसभा” इत्य् उक्तम् । ऋषिष्व् अपि विशेषेण स्मृतिकाराणां गोत्रप्रवर्तकानां च अत्रि-याज्ञवल्क्यादीनां संपत्तिं विवक्षित्वा आह: “मुनिमुख्य” इति । न केवलं तपोवलेन पराशरस्य महिमा किं तु [७४] विशिष्टजन्मनापि इत्य् आह: “शक्तिपुत्रम्” इति । अयं च महिमा पराशरशब्दनिर्वचनपर्यालोचनया विस्पष्टम् अवगम्यते । तच् च निर्वचनं महस्भिर् उदाहृतम् ।

पराकृताः शरा यस्मात् राक्षसानां वधार्थिनाम् ।

अतः पराशरो नाम ऋषिर् उक्तो मनीषिभिह् ॥

परस्य कामदेवस्य शराः संमोहनादयः ।

न विद्यन्ते यतस् तेन ऋषिर् उक्तः पराशरः ॥

परेषु पापचित्तेषु नादत्ते कोपलक्षणम् ।

शरं यस्मात् ततः प्रोक्तः ऋषिर् एव पराशरः ॥

परं मातुर् निजाया यद् उदरं तद् अयं गतः ।

ऋचम् उच्चार्य निर्भिद्य निरगात् स पराशरः ॥ इति ।

मुखशब्देनैकाग्र्यं च विवक्षितम् । चित्तस्याशेषविक्षेपपरिहारेणैकाग्र्यं यथा भवति तथोपविष्टम् इत्य् अर्थः । ऐकाग्र्य-आसीन-महातेजःपदानि पूर्वं व्याख्यातानि ॥ ८ ॥

अञ्जलिपदेन भक्त्यतिशयो द्योत्यते । परया भक्त्या गुरूपदिष्टार्थतत्त्वम् आविर् भवति । तथा च श्वेताश्वतरशाखायां श्रूयते ।

यस्य देवे परा भक्तिर् यथा देवे तथा गुरौ ।

तस्यैते कथिता ह्य् अर्थाः प्रकाशन्ते महातनः ॥ (श्वेउप् ६।२३)

[७५] इति । अन्तरेण गुरुभक्तिम् उपदिष्टो ऽप्य् अर्थो निष्फलो भवति । एतद् अपि क्वचित् श्रूयते ।

अध्यापिता ये गुरून् नाद्रियन्ते विप्रा वाचा मनसा कर्मणा वा ।

यथैव ते न गुरुभिर् भोजनीयाः तथैव तान् न भुनक्ति श्रुतं तत् ॥ इति ।

	(वध् २।११)

यथा गुरुम् अनाद्रियमाणाः शिष्याः न गुरुणा पालनीयाः तथा तत्श्रुतम् अपि तान् शिष्यान् स्वफलदानेन न पालयन्ति इत्य् अर्थः । देववद् गुरोः पूजनीयत्वात् तस्मिन् प्रदक्षिणादयो युज्यन्ते ।

<u>तर्हि</u> आवाहनासनस्वागतादयो ऽप्य् उपचाराः प्राप्यन्ते इति चेत्,

<u>प्राप्यन्तां</u> नाम, प्रदक्षिणादीनाम् उपलक्षणत्वात् । अथ वा दूराद् आगत्य गुरुदर्शनं कुर्वताम् उचिताः प्रदक्षिणादय एव इति तावन्तो ऽत्र निर्दिश्यन्ते ॥ ९ ॥

उक्तोपसत्तेर् यथाविधित्वं द्योतयितुं गुरोः परितोषपूर्वकं कृपाविशेषम् आदर्शयति –_

**ततः संतुष्टहृदयः पराशरमहामुनिः ।**

** आह सुस्वागतं ब्रूहीत्य् आसीनो मुनिपुङ्गवः ॥ १० ॥ इति ।**

[७६]

गुरुसंतोषस्य श्रेयोहेतुत्वम् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पुराणसारे ऽभिहितम् ।

गुराव् अतुष्टे ऽतुष्टाः स्युः सर्वे देवा द्विजोत्तमाः ।

तुष्टे तुष्टा यतस् तस्मात् सर्वदेवमयो गुरुः ॥

श्रेयो’र्थी यदि गुर्वाज्ञां मनसापि न लङ्घयेत् ।

गुर्वाज्ञापालको यस्मात् ज्ञानसंपत्तिम् अश्नुते ॥ इति ।

आदरपूर्वकेण स्वागतप्रश्नेन कृपाविशेषो दर्शितः । आदरार्था सुशब्दस्य द्विरुक्तिः । अथ वा सुशब्देनैकेन आगमने लौकिकं सौख्यम् उक्तम् । द्वितीयेन यथाविध्य् उपसत्तिलक्षणं शास्त्रीयं सौष्ठवम् उच्यते । ऋषिष्व् आगतेषु पराशरेणाभ्युत्थातव्यम् – इति शङ्कां वारयति: “आसीनः” इति । तत्र हेतुत्वेन पराशरो महामुनि-मुनिपुङ्गवशब्दद्वयेन विशेष्यते । महामुनि-मुनिपुङ्गवशब्दौ क्रमेण वयसा विद्यया च ज्येष्ठत्वम् आहतुः । उभयविधज्यैष्ठ्यात् न अनेनाभ्युत्थातव्यम् ॥ १० ॥

आसीनेन यथा स्वागतं पृष्टम् एवम् आगतेनाप्य् अवस्थितस्य [७७] _कुशलं प्रष्टव्यम् । अतः प्रथमं तत् पृष्ट्वा गुरुणा स्वकीयकुशले ऽभिहिते सति पश्चात् बुभुत्सितार्थं पृच्छति, _

इत्य् आह_ –

**कुशलं सम्यग् इत्य् उक्त्वा व्यासः पृच्छत्य् अनन्तरम् ।**

इति उक्त्वा, “गुरुमुखात् कुशलं श्रुत्वा च” इत्य् अध्याहृत्य योजनीयम् ॥

बुभुत्सितार्थे प्रश्नप्रकारं दर्शयति –

**यदि जानासि भक्तिं मे स्नेहाद् वा भक्तवत्सलः ॥ ११ ॥**

** धर्मं कथय मे तात अनुग्राह्यो ह्य् अहं तव ।**

इति । प्रियः शिष्यः पुत्रो वा रहस्योपदेशम् अर्हति । नेतरः । सो ऽयम् अर्थः छन्दोगैर् मधुविद्यायाम् आम्नायते: “इदं वाव तज्ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्मप्रब्रूयात् प्रणाय्याय वान्तेवासिने । नान्यस्मै कस्मै चन” (छुप् ३।११।५–६) इति । अतो ऽत्र व्यासस्य पुत्रत्वं शिष्यत्वं चास्ति इत्य् अभिप्रेत्य पक्षद्वयोपन्यासः [७८] । यदि लिङ्गैर् मदीयो मानसो भक्तिविशेषो ऽनुमीयेत तदा तव भक्तवत्सलत्वात् शिष्यबुद्ध्या माम् अनुगृहाण । अननुमाने ऽपि पुत्रस्नेहात् अनुग्राह्यो ऽहम् । सर्वथा ऽप्य् उपदेष्टव्य एव धर्मः ॥ ११ ॥

ननु – सन्ति बहवो धर्माः मन्वादिभिः प्रोक्ताः । तत्र को धर्मो भवता बुभुत्सितः । इत्य् आशङ्क्य बुभुत्सितं परिशेषयितुं बुद्धान् धर्मान् उपन्यस्यति ।

**श्रुता मे मानवा धर्मा वासिष्ठाः काश्यपास् तथा ॥ १२ ॥**

** गर्गेया गौतमीयाश् च तथा चोशनसा स्मृताः ।**

** अत्रेर् विष्णोश् च संवर्तात् दक्षाद् अङ्गिरसस् तथा ॥ १३ ॥**

** शातातपाच् च हारीतात् याज्ञवल्क्यात् तथैव च ।**

** आपस्तम्बकृता धर्माः शङ्खस्य लिखितस्य च ॥ १४ ॥**

** कात्यायनकृताश् चैव तथा प्राचेतसान् मुनेः । **इति ।

[७९] मे श्रुताः मया श्रुता इत्य् अर्थः । संबन्धसामान्यवाचिन्याः षष्ठ्याः कर्तृकृतिलक्षणे विशेषे पर्यवसानात् । अत्रेः इत्यादीनां पञ्चम्यन्तानां पञ्चम्यन्तानां श्रुताः – इत्य् अनेनानुषक्तेन संबन्धः । आपस्तम्बेन कृताः प्रोक्ताः इति यावत् । शङ्खस्य लिखितस्य च संबन्धिनो धर्माः । ताभ्यां प्रोक्तत्वं तत्संबन्धित्वम् । प्रचेता एव प्राचेतसः । वायस-राक्षसादाव् इव स्वार्थे तद्धितः । अस्तु वा प्रचेतसः पुत्रः कश्चित् धर्मशास्त्रकारः ॥ १२, १३, १४ ॥

ननु – मानवादयः स्मार्ता धर्माः श्रुताश् चेत् तर्हि मा नाम ते बुभुत्स्यन्तां श्रौतास् त्व् अग्निहोत्रादयो बुभुत्सिष्यन्ते इत्य् आशक्क्याह ।

**श्रुता ह्य् एते भवत्प्रोक्ताः श्रुत्यर्था मे न विस्मृताः ॥ १५ ॥**

** अस्मिन् मन्वन्तरे धर्माः कृतत्रेतादिके युगे । **

इति । ये प्रत्यक्षश्रुतीनाम् अर्थाः अग्निहोत्रादयो धर्माः एते मया श्रुताः । तद् एतत् तवापि प्रसिद्धम् इति द्योतनार्थो [८९०] हिशब्दः । तत्र हेतुः भवत्प्रोक्ताः – इति । व्यासः पराशराद् अधीतवान् – इति पौराणिकाः । श्रुतानाम् अपि विस्मृतिश् चेत् पुनर् अपि स्मारणम् अपेक्षेत – इत्य् आशङ्क्य न विस्मृताः – इत्य् उक्तम् । प्रायेणाग्निहोत्रादीनां कलौ दुर्लभत्वम् अभिप्रेत्य “कृतत्रेतादिके” इत्य् उक्तम् । आदिशब्देन द्वापरं गृह्यते । “अस्मिन् मन्वन्तरे” इति निर्देशः प्रदर्शनारथः । न तु मन्वन्तराण्य् अतीतान्य् अनागतानि वा व्यवच्छिनत्ति, तद्व्यवच्छेदे प्रयोजनाभावात् । न हि नानाविधेषु मन्वन्तरेषु धर्मं भिद्यमानं क्वचिद् उपलभामहे । अस्मिन् मन्वन्तरे कृतादिषु त्रिषु युगेषु प्रायेण संभावितानुष्ठानाः प्रत्यक्षश्रुत्यर्थाः ये धर्माः ते ऽपि मानवादिस्मार्तधर्मवत् श्रुतत्वान् न बुभुत्सिताः ॥ १५ ॥

इदानीं परिशिष्टं बुभुत्सितं पृच्छति_ ।

**सर्वे धर्माः कृते जाताः सर्वे नष्टाः कलौ युगे ॥ १६ ॥**

** चातुर्वर्ण्यसमाचारं किंचित् साधारणं वद । इति ।**

सर्वशब्दो देशकालावस्थादिभेदेन धर्माणां बहुविधत्वम् आचष्टे । एतच् च महाभारते आनुशासनिके पर्वणि उमामहेश्वरसंवादे प्रपञ्चितम् ।

[८१] धर्मा बहुविधा लोके श्रुतिभेदमुखोद्भवाः ।

देशधर्माश् च दृश्यन्ते कुलधर्मास् तथैव च ॥

जातिधर्मा वयोधर्मा गुणधर्माश् च शोभने ।

शरीरकालधर्माश् च आपधर्मास् तथैव च ॥

एतद् धर्मस्य नानात्वं क्रियते लोकवासिभिः । इति ।

ते च सर्वे धर्माः प्राणिभिः कृतयुगे यथावद् अनुष्ठिता भवन्ति । युगसामर्थ्येन धर्मस्य चतुष्पदो ऽपि अपरिक्षयात् । त्रेतादिषु क्रमेण क्षीयमाणा धर्माः कलियुगावसाने सर्वात्मना विनष्टा भवन्ति । तद् एतत् सर्वं पुराणसारे विस्तरेण प्रदर्शितम् ।

[८२] कृते चतुष्पात् सकलो व्याजोपाधिविवर्जितः ।

वृषः प्रतिष्ठितो धर्मो मनुष्येष्व् अभवत् पुरा ॥

धर्मः पादहीनस् तु त्रिभिर् अंशैः प्रतिष्ठितः ।

त्रेतायां द्वापरे ऽर्धेन व्यामिश्रो धर्म इष्यते  ॥

त्रिपादहीनस् तिष्ये तु सत्तामात्रेण तिष्ठते ॥ इति ।

तिष्यः कलिः । तथा च बृहस्पतिर् अपि ।

कृते ऽभूत् सकलो धर्मस् त्रेतायां त्रिपदः स्थितः ।

पादः प्रविष्टो ऽधर्मस्य मत्सरद्वेषसंभवः ॥

धर्माधर्मौ समौ भूत्वा द्विपादौ द्वापरे स्थितौ ।

तिष्ये ऽधर्मस् त्रिभिः पादैर् धर्मः पादेन संस्थितः ॥ इति ।

तथा लैङ्गपुराणे कलौ धर्मनाशं प्रस्तुत्य तद्धेतुत्वेन पुरुषदोष उपन्यस्तः ।

[८३] आद्ये कृते तु यो धर्मः स त्रेतायां प्रवर्तते ।

द्वापरे व्याकुलीभूतः प्रणश्यति कलौ युगे ॥ (लिङ्पु १।३९।७०)

तिष्ये मायाम् असूयां च वधं चैव तपस्विनाम् ।

साधयन्ति नरास् तत्र तमसा व्याकुलेन्द्रियाः ॥ इति । (लिङ्पु १।४०।१)

विष्णुपुराणे ऽपि ।

वर्णाश्रमाचारवती प्रवृत्तिर् न कलौ नृणाम् ।

न सामयजुऋग्वर्गविनिष्पादनहेतुकी ॥ इति । (विपु ६।१।१०)

आदित्यपुराणे ऽपि ।

[८४] यस् तु कार्त्तयुगो धर्मो न कर्तव्यः कलौ युगे ।

पापप्रसक्तास् तु यतः कलौ नार्यो नरास् तथा ॥ इति ।

अतः कलौ प्रांइनां प्रयाससाध्ये धर्मे प्रवृत्त्यसंभवात् सुकरो धर्मो ऽत्र बुभुत्सितः । स च द्विविधः । चतुर्णां वर्णानां साधारणो ऽसाधारणश् च । तत्र साधारणो बृहस्पतिना निरूपितः ।

दया क्षमानसूया च शौचानायासमङ्गलम् ।

अकार्पण्यास्पृहत्वे च सर्वसाधारणा इमे ॥ इति ।

तथा विष्णुनापि ।

क्षमा सत्यं दमः शौचं दानम् इन्द्रियसंयमः ।

अहिंसा गुरुशुश्रूषा तीर्हानुसरणं दया ॥

आत्मवत्त्वम् अलोभत्वं देवतानां च पूजनम् ।

अनभ्यसूया च तथा धर्मः सामान्य उच्यते ॥ (विध् २।१६–१७)

[८५] असाधरणो ऽपि बृहस्पतिना स्मर्यते ।

स्वाध्यायो ऽध्यापनं चापि यजनं याजनं तथा ।

दानं प्रतिग्रहश् चापि षट्कर्माण्य् अग्रजन्मनः ॥

इज्याध्ययनदाने च प्रजानां परिपालनम् ।

शस्त्रास्त्रधारणं सेवा कर्माणि क्षत्रियस्य तु ॥

स्वाध्यायो यजनं दानं पशूनां पालनं तथा ।

कुसीदकृषिवाणिज्यं वैश्यकर्माणि सप्त वै ॥

शौचं ब्राह्मणशुश्रूषा सत्यम् अक्रोध एव च ।

शूद्रकर्म तथा मन्त्रो नमस्कारो ऽस्य नोदितः ॥ इति ।

गीतास्व् अपि भगवान् आह । [८६]

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप ।

कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर् गुणैः ॥

शमो दमस् तपः शौचं क्षान्तिर् आर्जवम् एव च ।

ज्ञानं विज्ञानम् आस्तिक्यं ब्राह्मं कर्म स्वभावजम् ॥

कृषिगोरक्षवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।

शौर्यं तेजो धृतिर् दाक्ष्यं युद्धे चाप्य् अपलायनम् ॥

दानम् ईश्वरभावश् च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ।

परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ इति । (भ्ग् १८।४१–४४)

एवं द्वैविध्ये सति साधारणो ऽस्मिन् श्लोके पृच्छ्यते । “किंचित्” इति क्रियाविशेषणम् । तथा सति किमः सङ्कोचवाचित्वात् संक्षेपेणेत्य् अर्थः संपद्यते । युक्तं चैतत् । असाधारणधर्मप्रश्ने विस्तरात् ॥ १६ ॥

अथ असाधारणं धर्मं पृच्छति — (८७)

**चतुर्णाम् अपि वर्णानां कर्तव्यं धर्मकोविदैः ॥ १७ ॥**

** ब्रूहि धर्मस्वरूपज्ञ सूक्ष्मं स्थूलं च विस्तरात् ॥ इति ।**

धर्मस्वरूपे वादिविप्रतिपत्तेः तदीयविवेकस्य दुःशकत्वात् च तत्र प्रावीण्यं विवक्षित्वा धर्मस्वरूपज्ञ इति संबोध्यते । तार्किकास् तावत् आत्मगुणौ धर्माधर्मौ इत्य् आहुः –

विहितक्रियया साध्यो धर्मः पुंसो गुणो मतः ।

प्रतिषिद्धक्रियासाध्यः पुंगुणो ऽधर्म उच्यते ॥ इति ।

मीमांसकास् तु “चोदनालक्षणो ऽर्थो धर्मः” (प्म्स् १।१।२) इत्य् असूत्रयन् । तत्र भाट्टा मन्यन्ते ।

द्रव्यक्रियागुणादीनां धर्मत्वं स्थापयिष्यते ।

तेषाम् ऐन्द्रियकत्वे ऽपि न ताद्रूप्येण धर्मता ॥

श्रेयःसाधनता ह्य् एषां नित्यं वेदात् प्रतीयते ।

ताद्रूप्येण च धर्मत्वं तस्मान् नेन्द्रियगोचरः ॥ (त्व् १।१।२।१३–१४)

[८८] इति । प्राभाकरास् तु कार्यनियोगापूर्वशब्दैर् उच्यमानं धात्वर्थसाध्यं स्वर्गादिफलसाधनम् आत्मगुणं धर्मम् आहुः । दुर्विवेच्यत्वं च महाभारते धृष्टद्युम्नेनोक्तम् ।

अधर्मो धर्म इति च व्यवसायो न शक्यते ।

कर्तुम् अस्मद्विधैर् ब्रह्मन् अतो न व्यवसाम्य् अहम् ॥ (म्भ् आ। १९६।११।१२) इति ।

ईदृशस्यापि धर्मस्य स्वरूपम् अव्याकुलो जानातीत्य् अस्ति तत्र प्रावीण्यम् । धर्मस्वरूपं च विश्वामित्र आह ।

यमार्थाः क्रियमाणं तु शंसन्त्य् आगमवेदिनः ।

स धर्मो यं विगर्हन्ते तम् अधर्मं प्रचक्षते ॥

ईदृशस्य हि धर्मस्य स्वरूपं व्याकुलो न तु ।

जानातीत्य् अस्ति तत्रापि प्रावीण्यं धर्मशालिनाम् ॥ इति ।

मनुर् अपि । [८९]

विद्वद्भिः सेवितः सद्भिर् नित्यम् अद्वेषरागिभिः ।

हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस् तं निबोधत । इति ॥ (म्ध् २।१)

<u>नन्व्</u> एवं धर्मस्वरूपम् अनिरूपितम् एव स्यात् । तथा हि विश्वामित्र-मनुवाक्याभ्यां तावत् सामान्याकारः प्रतीयते । न तु द्रव्यगुणादिरूपो विशेषाकारः । वादिनस् त्व् अत्र विप्रतिपन्नाः – इति भवतैवोक्तम् । एतद् एवाभिप्रेत्य महाभारेअते राजधर्म स्मर्यते ।

न कल्माषो न कपिलो न कृष्णो न च लोहितः ।

अणीयान् क्षुरधारायाः को धर्मं वक्तुम् अर्हति ॥ इति ।

<u>नैष</u> दोषः । उक्तवाक्ययोर् अधर्मव्यावृत्तस्याकारविशेषस्य स्फुटं प्रतीयमानत्वात्, वादिविप्रतिपत्तेश् च समाधातुं शक्यत्वात्, स्वर्गादिसाधनस्य शास्त्रैकसमधिगम्यस्यातिशयस्य धर्मत्वेन सर्वसंप्रतिपत्तेः । स चातिशयो द्विविधः: द्रव्यादिनिष्ठः आत्मनिष्ठश् च । तत्रात्मनिष्ठस्यातिशयस्य साक्षात् **[९०]** फलसाधनत्वात् फलनिष्पत्तिपर्यन्तं चिरकालम् उपस्थानाच् च तद्विवक्षया आत्मगुणो ऽपूर्वशब्दवाच्यो धर्मः – इति तार्किक-प्राभाकराव् आहतुः । उक्तस्यापूर्वस्य फलोत्पत्तिदशात्वम् अभिप्रेत्य तत्साधनभूतो द्रव्याद्यतिशयो धर्मः – इत्य् आहुर् भाट्टाः । ब्रह्मवादिनाम् अप्य् एतद् अविरुद्धम्, “व्यवहारे भट्टनयः” इत्य् अभ्युपगमात् । एवं धर्मस्वरूपे निरूपिते सति अव्याकुलत्वेन तदभिज्ञत्वं संभवति ।

चतुर्णां वर्णानां मध्ये धर्मकोविदैर् असाधारणधर्माभिज्ञैः कर्तव्यं विस्तरात् ब्रूहि । स च कर्तव्यो धर्मो द्विविधः । स्थूलः सूक्ष्मश् च । मन्दमतिभिर् अपि सुखेन बुध्यमानः शौचाचमनसंध्यावन्दनादिः स्थूलो धर्मः । शास्त्रपारगतैः पण्डितैर् एव बोद्धुं योग्यः इततेषाम् अधर्मत्वभ्रान्तिविषयो द्रौपदीविवाहादिः सूक्ष्मो धर्मः । तथा च महाभारते द्रुपदः एकस्याः **[९१]** कन्यायाः बहुपतित्वं लोकवेदविरुद्धं मन्वानः अधिचिक्षेप । तत्र लोकविरोधः स्फुट एव । तिर्यक्ष्व् अपि एकस्यां गवि वृषभद्वययुद्धदर्शनात् । वेदे ऽप्य् एवं श्रूयते: “एकस्य बह्व्यो जाया भवन्ति नैकस्यै बहवः सहपतयः” इति (त्स् ६।५।४) । “यद् एकस्मिन् यूपे द्वे रशने परिव्ययति तस्माद् एको द्वे जाये विन्दते । यन् नैकां रशनां द्वयोर् यूपयोः परिव्ययति तस्मान् नैका द्वौ पती विन्दते” इति च । तत्र –

लोकवेदविरुद्धो ऽयं धर्मो धर्मभृतां वर । (म्भ् आ। १९५।२८)

[९२] इति वदतः द्रुपदस्य भ्रान्तिनिवृत्तये युधिष्ठिर आह –

सूक्ष्मो धर्मो महाराज नास्य विद्मो गतिं वयम् । इति । (म्भ् आ। १९५।२९)

धर्मत्वं च बहुपतित्वस्य तत्रैव बहुधा प्रपञ्चितम् । एवं धर्मव्याधोपाख्याने – विद्याभ्यासात् गरीयसी मातापितृशुश्रूषा । विनाप्य् अभ्यासं तच्छुश्रूषयैव तस्य ज्ञानोत्पत्तेः – इति प्रतिपाद्य सूक्षमत्वं धर्मस्य निगमतिअम् –

बहुधा दृश्यते धर्मः सूक्ष्म एव द्विजोत्तम । इति (म्भ् व। २०६।४२)

इत्थं स्थूलसूक्ष्मयोः सद्भावात् युक्तस् तदुभयविषयः प्रश्नः ॥ १७ ॥

उक्तप्रश्नस्य वक्ष्यमाणोत्तरस्य च असाङ्कर्यायोत्तरम् अवतारयति –_

**व्यासवाक्यावसाने तु मुनिमुख्यः पराशरः ॥ १८ ॥**

** धर्मस्य निर्णयं प्राह सूक्ष्मं स्थूलं च विस्तरात् ॥ इति ।**

मुनिमुख्य इति विशेषणेन सूक्ष्मनिर्णयकौशलं दर्शितम् । ननु – कस्यायं श्लोकः । न तावत् व्यासस्य, [९३] प्रश्नरूपत्वाभावात् । नापि पराशरस्य, उत्तररूपतायाः अभावात् । ननु – अत्यल्पम् इदम् उच्यते । आद्यश्लोके ऽपि च समानम् इदं चोद्यम् । एवं तर्हि ईदृशेषु सर्वेषु परिहारो ऽन्वेष्टव्यः ।

<u>उच्यते</u> । पराशर एव भाविशिष्यबुद्धिसमाधानाय स्वकीयवृत्तान्तज्ञापकान् ईदृशश्लोकान् निर्ममे – इति द्रष्टव्यम् । भारतादौ व्यासवृत्तान्तश्लोकानां व्यासेनैव निर्मितत्वे सर्वसंप्रतिपत्तेः ॥ १८ ॥

वक्ष्यमाणधर्मरहस्यग्रहणाय अप्रमत्तत्वं विधत्ते –

**शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि शृण्वन्तु मुनयस् तथा ॥ १९॥ इति ।**

तत्र मुनिसंबोधनेनैव पुत्रस्य संबोधने सिद्धे ऽपि संप्रदायप्रवर्त्तकत्वेन विशेषतस् तत्संबोधनम् ॥ १९ ॥

_धर्मे श्रद्धातिशयाय धर्मस्य प्रवाहरूपेण अनादितां वक्तुं स्मृतिशास्त्रस्य स्मर्तॄणां च सृष्टिसंहारौ संक्ष्प्याह – _

**कल्पे कल्पे क्षयोत्पत्त्या ब्रह्मविष्णुमहेर्श्वराः ।**

** श्रुतिस्मृतिसदाचारनिर्णेतारश् च सर्वदा ॥ २० ॥ इति ।**

कल्प्यते जगद् अस्मिन् काले इति सृष्ट्यादिम् आरभ्य प्रलयोपक्रमपर्यन्तो जगदविच्छिन्नः कालः कल्पः । स च [९४] द्विविधः । महाकल्पो ऽवान्तरकल्पश् च । मूलप्रकृतेर् यः सर्गः तम् आरभ्य चतुर्मुखायुःपरिमितो महाकल्पः । चतुर्मुखस्य दिनमात्रम् अवान्तरकल्पः । तद् उक्तं कूर्मपुराणे ।

ब्राह्मम् एकम् अहः कल्पस् तावती रात्रिर् उच्यते ।

चतुर्युगसहस्रं तत् कल्पम् आहुर् मनीषिणः ॥ इति ।

सो ऽयम् अवान्तरः कल्पः । महाकल्पस् तु ब्राह्मेन मानेन शतसंवत्सरपरिमितः इति पुराणादिषु प्रसिद्धम् । “अल्पे अल्पे” – इति वीप्सया द्विविधानाम् अपि कल्पानाम् असंख्यत्वं विवक्षितम् । तथा च लिङ्गपुराणे ।

एवं कल्पास् त्व् असंख्याता ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः ।

कोटिकोटिसहस्राणि कल्पानां मुनिसत्तमाः ॥ इति । (लिपु १।४।४९)

तत्र द्वयोर् द्वियोः कल्पयोर् मध्ये क्षयो भवति । स च क्षयश् चतुर्विधः । नित्यो नैमित्तिकः प्राकृतिक आत्यन्तिकश् चेति । तद् उक्तं कूर्मपुराणे ।

नित्यो नैमित्तिकश् चैव प्राकृतात्यन्तिकौ तथा ।

चतुर्धायं पुराणेषु प्रोच्यते प्रैसंचरः ॥

[९५] यो ऽयं संदृश्यते नित्यं लोके भूतक्षयस् त्व् इह ।

नित्यः संकीर्त्यते नाम्ना मुनिभिः प्रतिसंचरः ॥

ब्राह्मो नैमित्तिको नाम कल्पान्ते यो भविष्यति ।

महदादिविशेषान्तं यदा संयाति संक्षयम् ॥

प्राकृतः प्रतिसर्गो ऽयं प्रोच्यते कालचिन्तकैः ।

ज्ञानाद् आत्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि ॥ इति । (कूपु १।२।४३।५–९)

तत्र प्राकृतः प्रलयः स्कन्दपुराणे सूतसंहितायाम् एवं निरूपितः ।

त्रिशतैः षष्टिभिः कल्पैर् ब्रह्मणो वर्षम् ईरितम् ।

वर्षाणां यत् शतं तस्य तत् परार्धम् इहोच्यते ॥

ब्रह्मणो ऽन्ते मुनिश्रेष्ठाः मायायां लीयते जगत् ।

तथा विष्णुश् च रुद्रश् च प्रकृतौ विलयं गतौ ॥

ब्रह्मणश् च तथा विष्णोस् तथा रुद्रस्य सुव्रताः ।

मूर्त्तयो विविधास् तेषु कारणेषु लयं ययुः ॥

माया च प्रलये काले परस्मिन् परमेश्वरे ।

सत्यबोधसुखानन्तब्रह्मरुद्रादिसंज्ञिते ॥ (सू सं १।८।१४–१८)

[९६] इति । तथा च कौर्मे ब्रह्मविष्ण्वादिलयानन्तरं पञ्चभूतादिलयः पठ्यते ।

संस्थितेष्व् अथ देवेषु ब्रह्मविष्णुपिनाकिषु ।

गुणैर् अशेषैः पृथिवी विलयं याति वारिषु ॥

तद्वारितत्त्वं सगुणं ग्रसते हव्यवाहनः ।

तेजस् तु गुणसंयुक्तं वायौ संयाति संक्षयम् ॥

आकाशे सगुणो वायुः प्रलयं याति विश्वभृत् ।

भूतादौ च तथाकाशो लीयते गुणसंयुतः ॥

इन्द्रियाणि तु सर्वाणि तैजसे यान्ति संक्षयम् ।

वैकारिके देवगणाः प्रलयं यान्ति सत्तमाः ॥

वैकारिकस् तैजसश् च भूतादिश् चेति सत्तमाः ।

त्रिविधो ऽयम् अहंकारो महति प्रलयं व्रजेत् ॥

महान्तम् एभिः सहितं प्रकृतिर् ग्रसते द्विजाः ॥ इइति । (कूपु १।२।४४।१४–१९)

एवं विष्णुपुराणादिषु प्राकृतप्रलयो द्रष्टव्यः । एवम् एव प्रलयम् अभिप्रेत्य भगवान् बादरायणः सूत्रयामास: [९७] “विपर्ययेण तु क्रमो ऽत उपपद्यते च” इति (उम्स् २।३।१४) । अतो ऽस्मात् सृष्टिक्रमात् विपर्ययेण प्रलयक्रमो ऽभ्युपगन्तव्यः । सृष्टिक्रमस्य तत्रत्येषु पूर्वसूत्रेषु विचारितत्वात् अतःशब्देन परामर्शः । उपपद्यते ह्य् अयं विपरीतक्रमः । उपादानकारणभूतायां मृद्व्यवस्थितायां कार्यस्य घटस्य विलीयमानत्वात् । यदि सृष्टिक्रम एव प्रलये ऽप्य् आद्रियेत तर्ह्य् अवस्थिते घटे मृद्विनाशः प्राप्नुयात् । न त्व् एवं क्वचित् दृष्टम् । तस्माद् उपपन्नो विपरीतक्रमः । तथा सति – सृष्टौ परमात्माद्येतद्देहान्तस्य क्रमस्य वक्ष्यमाणत्वात् प्रलये तद्विपर्ययेण अस्मद्देहादिपरमात्मान्तः क्रमो युक्तः । प्राकृतप्रलये प्रकृत्यन्तः क्रमो वक्तव्यः – इति चेत्,

<u>बाढम्</u> । उच्यत एवासौ, परमात्मनः प्रकृतित्वात् । तथा च बह्वृचोपनिषदि परमात्मनो जगत्प्रकृतित्वं श्रूयते – “आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीन् नान्यत् किंचन मिषत् । स ईक्षत लोकान्नुत्सृजा (?) इति । स इमान् लोकान् असृजत” (ऐतुप् १।१) इति । **[९८]**

<u>ननु</u> – श्वेताश्वतरोपनिषदि मायायाः प्रकृतित्वं परमात्मनस् तन्नियन्तृत्वं श्रूयते: 

	मायां तु प्रकृतिं विद्यान् मायिनं तु महेश्वरम् । इति । (श्वेउप् ४।१०)

<u>नायं दोषः</u>, मायायाः परमातमशक्तित्वेन शक्तिमतो ऽप्य् आत्मनः प्रकृतित्वावश्यंभावात्, दहनशक्तियुक्ते ऽग्नौ दाहकत्वव्यवहारदर्शनात् । आत्मशक्तित्वं च मायायास् तस्याम् एवोपनिषदि श्रुतम् ।

ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् 

	देवात्मशक्तिं स्वगुणैर् निगूढाम् । इति । (श्वेउप् १।३)

बादरायणश् च प्रथमाध्यायोपान्त्याधिकरणे मायाविशिष्टस्य ब्रह्मणः प्रकृतित्वं निमित्तत्वं च – इत्य् उभयविधकारणत्वम् उपपादयामास । कुलालवत् चेतनत्वात् निमित्तत्वम् । घटे मृद इव स्वकार्ये तस्यानुगमात् प्रकृतित्वम् । अनुगम्यते हि जगति मायाविशिष्टं ब्रह्म । तत्र सच्चिदानन्दत्वं ब्रह्मणो लक्षणम् । विकारित्वं तु मायायाः । तद् उभयम् अपि हि जगत्य् अवेक्षामहे । “घटो ऽस्ति” इति सद्रूपत्वम् । “घटो भात्” इति [९९] चिद्रूपत्वम् । “घटः प्रियः” इत्य् आनन्दरूपत्वम् । “घट उत्पद्यते विनश्यति च” इति विकारित्वम् । अयम् एवार्थः उत्तरतापनीये श्रूयते: “सच्चिदानन्दरूपम् इदं सर्वं सध् धीदं सर्वं सत् सद् इति । चिद् धीदं सर्वं काशते च” इत्यादि (नृ उत् ता ७) । तद् एवम् औपनिषदे मते ब्रह्मणो मूलप्रकृतित्वात् स्मृतिपुराणयोश् च श्रुत्यनुसार्त्वात् ब्रह्मावशेषो जगद्विलयो ऽत्र विवक्षित इति अवगन्तव्यम् । वैशेषिकादिमतसिद्धस् तु लयो ऽस्माभिर् नात्र प्रपञ्च्यते । तस्य पुरुषबुद्धिरूपतर्कमूलत्वेन बुद्धिमद्भिः स्वयम् एवोहितुं शक्यत्वात् ।

संप्रति श्रुत्यनुसारेणोत्पत्तिर् अभिधीयते । सन्ति हि सृष्टिप्रतिपादिकाः बह्व्यः श्रुतयः । तत्र “आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीत्” (ऐतुप् १।१) इत्यादि बह्वृचोपनिषद्वाक्यं पूर्वम् उदाहृतम् । “सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म” (तैतुप् २।१।३) इत्य् उपक्रम्य “तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाशः संभूतः” **[१००]** (तैतुप् २।१।७) इत्यादिकं तैत्तिरीयवाक्यम् । “सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीत्” (छुप् ६।२।१) इत्य् उपक्रम्य “तद् ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत् तेजो ऽसृजत” (छुप् ६।२।३) इति छन्दोगवाक्यम् । 

यथा सुदीप्तात् पावकाद् विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः ।

तथाक्षराद् विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापि यन्ति ॥

	(मुनुप् २।१।१)

इत्य् अथर्ववाक्यम् । “तद् धेदं तर्ह्य् अव्याकृतम् आसीत् । तन् नामरूपाभ्याम् एव व्याक्रियत” (बृआउप् १।४।७) इति वाजसनेयवाक्यम् ।

<u>ननु</u> – नैतेषु वाक्येषु सृष्टिर् व्यवस्थापयितुं शक्यते, विप्रतिपत्तेर् बहुलत्वात् । आत्मब्रह्मसदक्षराव्याकृतशब्दैर् वाच्यानि वस्तूनि कारणतया श्रूयन्ते । न च एकस्य जगतो विलक्षणानि बहून्य् उपादानानि युक्तानि । 

<u>नैष दोषः</u> । आत्मादिशब्दैर् एकस्यैव **[१०१]** वस्तुनो ऽभिधीयमानत्वात् । आत्मब्रह्मशब्दयोर् तावद् एकार्थत्वं स्पष्टम्,। ब्रह्मवाक्यशेषे “तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाशः संभूतः” इत्य् उक्तत्वात् । सदात्मशब्दयोश् चैकार्थत्वं युक्तम्, आत्मशब्दस्य स्वपरवाचिकत्वात्, सत्तायाश् चौपनिषदैः सर्वस्वरूपत्वाभ्युपगमात् । अनुभूयते च सत्तायाः सर्वस्वरूपत्वम्, नरविषाणादीनाम् अपि ज्ञानजनकत्वस्वीकारेण सत्स्वरूपत्वात् । अक्षरशब्दश् च “अश्रुतः” इति वा “न क्षरति” – इति वा परमात्मानम् आचष्टे । अव्याकृतशब्दो ऽपि तस्मिन् योजयितुं शक्यते । वि-स्पष्टम् आ-समन्तात् कृतम् – इति व्युत्पत्त्या जगतः प्रतीतियोग्यस्थूलत्वदशा व्याकृतम् । “न व्याकृतम्” – इति अव्याकृतशब्दः सूक्ष्मत्वदशाम् आह । एकस्यैव वस्तुनः स्थूलसूक्ष्मदशे जगद्ब्रह्मशब्दाभ्याम् उच्येते । विवर्त्त्वादिभिः अखण्डैकरसस्य ब्रह्मणो जगद्रूपेण प्रतिभासाभ्युपगमात् । तस्मात् अव्याकृतब्रह्मादीनां पञ्चानां शब्दानां एक एवार्थः । **[१०२]**

<u>ननु</u> – क्वचित् असतो जगत्कारणत्वं श्रूयते: “असद् वा इदम् अग्र आसीत् ततो वै सद् अजायत” (त्स् २।७।१।२) इति ।

<u>मैवम्</u>, तत्र सदसत्शब्दाभ्यां व्याकृताव्याकृतयोर् अभिधानात् । श्रुत्यन्तरे “कथम् असतः सज् जायेत” (छुप् ६।२।२) इति शून्यस्य कारणताप्रतिषेधात् । 

<u>ननु</u> – प्रतीयमानजगदाकाररहितं शून्याद् अपि विलक्षणं चेत् ब्रह्म तर्हि तत् कीदृशं बुद्धावारोपितव्यम् इति चेत्,

<u>त्वयेदानीं</u> प्रष्टुं यादृशम् अनूदितं तादृशम् एव तद् इति बुद्धिं समाधत्स्व । दृष्टान्तं चेत् पृच्छसि न वयं वक्तुं शक्रुमः, तत्समस्य वस्त्वन्तरस्याभावात् । तथा च श्रुतिः:

न तस्य कार्यं करणं च विद्यते

न तत्समश् चाभ्यधिकश् च दृश्यते । इति । (श्वेउप् ६।८) 

यदि शिष्यव्युत्पादनाय दृष्टान्ताभासो ऽपेक्षितः तर्हि अद्वैताकारे सुषुप्तिर् निदर्शनम् । पुरुषार्थस्वरूपत्वे च विषयानन्दो निदर्शनीयः । “आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्” (तैतुप् ३।५।१), “विज्ञानम् आनन्दं ब्रह्म” (बृआउप् ३।९।२८) [१०३] इत्यादिश्रुतेः । अशेषशङ्कानिवृत्त्यपेक्षा चेत् ब्रह्ममीमांसां पठ इत्य् अलम् अतिविस्तरेण ।

यावन्तं कालम् अभिव्यक्तजगदाकारोपेतं ब्रह्म पूर्वम् आसीत् तावन्तम् एव कालम् अनभिव्यक्तिदशायाम् अवस्थाय पश्चाद् अभिव्यक्तौ प्रयतते ।

<u>ननु</u> – महाप्रलये कालो वा तदियत्ता वा कथं घटते ।

<u>उच्यते</u> । कं प्रेत्य् एतच् चोद्यम् । न तावत् ब्रह्मवादिनं प्रति । तन्मते वियदाद्यनन्तभेदभिन्नजगत्प्रतीतिं कल्पयन्त्या मायायाः कश्चिन् महाप्रलयः एतावत्कालपरिमित आसीत् – इत्य् एवंविधप्रतीतिमात्रकल्पने को भारः । परमाणुवादे ऽप्य् अस्त्य् एव नित्यः कालः । प्रधानवादे पञ्चविंशतितत्त्वेभ्यो बहिर्भूतस्य कालतत्त्वस्याभावात् प्रधानम् एव कालशब्देन व्यवह्रियताम् । अतः प्रलयकालावसाने परमेश्वरः सृष्टिं कामयते । तथा च श्रुतयः — “कामस् तद् अग्रे समवर्तताधि” (नृपू १।१), “सो ऽकामयत । बहु स्यां प्रजायेय” (तैतुप् २।६।१) इति, “तद् ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेय इति” (छुप् ६।२।३), “स ईक्षां चक्रे” (प्रशुप् ६।३) इत्याद्याः ।

<u>ननु</u> – कामो नाम मनोवृत्तिविशेषः: “कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिर् अधृतिः ह्रीर् धीर् भीर् इत्य् एतत् सर्वं मन एव” (श्वेउप् १।५।३) इति श्रुतेः । मनश् च भौतिकम्: “अन्नमयं हि सौम्य मनः’ (छुप् ६।५।४) इति श्रुतेः । तथा सति भूतोत्पत्तेः पूर्वम् अविद्यमाने **[१०४]** मनसि कुतः कामः ।

<u>उच्यते</u> । न तावत् सर्गसमये चोद्यम् इदम् उदेति, तन्मनसो भौतिकत्वाभावात् । नित्यायाः ईश्वरेच्छायाः मनो ऽनपेक्षत्वाच् च । सिसृक्षात्वं तु सर्गोपहितत्वाकारेण नित्येच्छायाम् उपपद्यते । औपनिषदे मते तु जीवेच्छायाः भौतिकमनःकर्यत्वे ऽपि ईश्वरेच्छायाः मायापरिणामरूपत्वात् न मनसो ऽपेक्षा ऽस्ति । अन्तरेणापि देहेन्द्रियाणि अशेषव्यवहारशक्तिर् अचिन्त्या परमेश्वरस्य श्रुतिष्व् अवगम्यते:

न तस्य कार्यं करणं च विद्यते

	न तत्समश् चाभ्यधिकश् च दृश्यते ।

परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते

	स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ॥ (श्वेउप् ६।८)

इति,

अपाणिपादो जवनो ग्रहीता

	पश्यत्य् अचक्षुः स शृणोत्य् अकर्णः । (श्वेउप् ३।१९)

[१०५] इति च । एवं च सति – असङ्गस्य कथम् उत्पादकत्वम् । उत्पत्स्यमानानि वा वियदादीनि योग्यसामग्रीम् अन्तरेण कथम् उत्पद्येरन् – इत्यादीनि चोद्यान्य अनवकाशानि । अचिन्त्यशक्त्यैव अशेषचोद्यानां दत्तोत्तरत्वात् । तस्मात् यथाश्रुति निःशङ्कैः सृष्टिर् अभ्युपेतव्या । श्रुतिश् चैवम् आह: “तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद् वायुः । वायोर् अग्निः । अग्नेर् आपः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्यो ऽन्नम् । अन्नात् पुरुषः” (तैतुप् २।१।७–`४) इति । तत्र पुरुषशब्देन शिरःपाण्याद्याकृतियुक्तो। देहो ऽभिधीयते । स च देहो ब्रह्मादिः स्तम्बान्तो बहुप्रकारः । तत्र ब्रह्मदेहस्य निरतिशयपुण्यपुञ्जफलरूपत्वात् इतरसकलदेहकारणत्वेन अनादित्वम् । तथा च,

हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे

	भूतस्य जातः पतिर् एक आसीत् । (र्व् ८।७।३।१)

इति श्रुतिः ।

ब्रह्मा देवानां प्रथमः संबभूव ।

विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता ॥ (मुउप् १।१)

[१०६] इति च ।

स वै शरीरो प्रथमः स वै पुरुष उच्यते ।

आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्मा ऽग्रे समवर्तत ॥ (कूर्पु १।५।३८)

इति स्मृतिः ।

एतेन विष्णु-महेश्वरदेहयोर् अप्य् आदित्वं व्याख्यातम् । एकेनैव चेतनेन गुणत्रयव्यवस्थायै देहत्रयस्य स्वीकृतत्वात् । तथा च मैत्रशाखायां श्रूयते: “तस्य प्रोक्ता अप्यास्तनवो ब्रह्मा रुद्रो विष्णुर् इति । अथ यो ह खलु वा वास्य राजसो ऽशो ऽसौ स यो ऽयं ब्रह्मा । अथ ह खलु वा वास्य तामसो ऽशो ऽसौ स यो ऽयं रुद्रः । अथ यो ह खलु वा वास्य सात्त्विको ऽंशो ऽसौ स यो ऽयं विष्णुः । स वा एष एकस् त्रिधा भूतः ।” (मैतुप् ५।२) **[१०७]** इति । तथोत्तरतापनीये मायां प्रकृत्य श्रूयते: “सैषा चित्रा सुदृढा बह्वङ्कुरा स्वयं गुणभिन्नांकुरेष्व् अपि गुणभिन्ना सर्वत्र ब्रह्मविष्णुशिवरूपिणी चैतन्यदीप्ता । तस्माद् आत्मन एव त्रैविध्यं सर्वत्र” (नृउत् ९) इति । सकन्दपुराणे ऽपि ।

एक एव शिवः साक्षात् सृष्टिस्थित्यन्तसिद्धये ।

ब्रह्मविष्णुशिवाख्याभिः कलनाभिर् विजृम्भितः ॥ इति ।

तद् एवं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः तस्मिन् महाकल्पावसाने क्षीयन्ते । पुनस् तत् तन् महाकल्पादाव् उत्पद्यन्ते इति सिद्धम् ।

अक्षरार्थस् तु – क्षयसहिता उत्पत्तिः क्षयोत्पत्तिः तयोपलक्षिता भवन्ति – इति । एवं तत्तदवान्तरकल्पानाम् अवसाने प्रारम्भे च श्रुत्यादीनां निर्णेतारः क्षयोत्पत्तिभ्याम् उपलक्ष्यन्ते । तत्र श्रुतिनिर्णेतारः – वेदविभागकारी व्यासः, तत्तद्वेदशाखासंप्रदायप्रवर्तकाः कठ-कौथुमादयः, कल्पसूत्रकाराः बौधायन-आश्वलायन-आपस्तम्बादयः, मीमांसासूत्रकृतो जैमिन्यादयश् च स्मृतिनिर्णेतारो मन्वादयः प्रसिद्धाः । तत्र पैठीनसिः ।

तेषां मन्वङ्गिरोव्यासगौतमात्र्युशनोयमाः ।

वसिष्ठदक्षसंवर्तशातातपपराशराः ॥

विष्ण्वापस्तम्बहारीताः शङ्खः कात्यायनो भृगुः ।

प्रेचेता नारदो योगी बौधायनपितामहौ ॥

सुमन्तुः कश्यपो बभ्रुः पैठीनो व्यास एव च ।

सत्यव्रतो भरद्वाजो गार्ग्यः कार्ष्णाजिनिस् तथा ॥

जाबालिर् जमदग्निश् च लौगाक्षिर् ब्रह्मसंभवः ।

इति धर्मप्रणेतारः षट्त्रिंशद् ऋषयस् तथा ॥

ननु – किम् अयं परिसंख्या ।

मैवम् । तथा सति वत्समरिचिदेवलपारस्करपुलस्त्यपुलहक्रतुऋष्यशृङ्गलिखित-छागलेयारेयादीनां धर्मशास्त्रप्रणेतृत्वं न स्यात् । आश्वमेधिके पर्वण्य् अपि तत्तन्मुनिप्रोक्तधर्मानुक्रमणात् दर्मशास्त्रकर्तारो ऽवगम्यन्ते । “श्रुता मे मानवा धर्माः” इत्य् उपक्रम्य एवं पठ्यते ।

[१०९] औमामहेश्वराश् चैव नन्दिधर्माश् च पावनाः ।

ब्रह्मणा कथिताश् चैव कौमाराश् च श्रुता मया ॥ (१७)

धूम्रायनकृता धर्माः काण्वा वैश्वानरा अपि ।

भार्गवा याज्ञवल्क्याश् च मार्कण्डेयाश् च कौशिकाः ॥ (१८)

भरद्वाजकृता ये च बृहस्पतिकृताश् च ये ।

कुणेश् च कुणिवाहोश् व विश्वामित्रकृताश् च ये ॥ (१९)

सुमन्तुजैमिनिकृताः शाकुनेयाश् तथैव च ।

पुलस्त्यपुलहोद्गीताः पावकीयास् तथैव च ॥ (२०)

अगस्त्यगीताः सौधन्याः शाण्डिल्याः सौलभायनाः ।

वालखिल्यकृता ये च ये च सप्तर्षिभिः कृताः ॥ (२१)

[११०] वैयाघ्रा व्यासगीताश् च विभाण्डककृताश् च ये ।

तथा विदुरवाक्यानि भृगोर् अङ्गिरसस् तथा ।

वैशम्पायनगीताश् च ये चान्ये एवमादयः ॥ इति । (२६)

“सदाचारः’ होलिकोद्वृषभयज्ञाह्निनैवुकादिः । [१११] तस्य निर्णेतारस् तत्तत्कुलवृद्धाः । चकारः उक्तानुक्तसमुच्चयार्थः । उक्ताः मन्वादयः ब्रह्मादयश् च स्मृतिशास्त्रकर्तारः । अनुक्तस् तु धर्मः । तस्यापि पूर्वकल्पान्ते क्षीणस्योत्तरकल्पादौ सृष्टिर् भवति । तथा च वाजसनेयिब्राह्मणे सृष्टिप्रकरणे प्रजापतिमन्वोर् मनुष्यादिपिपीलिकान्तप्राणिनां चतुर्वर्णाभिमानिदेवतानां च सृष्टिम् आम्नाय अत्युग्रम् अपि क्षत्रियादिकं नियन्तुं समर्थस्य धर्मस्य सृष्टिर् आम्नायते – “स नैव व्यभवत् । तत् श्रेयोरूपम् अत्यसृजत धर्मम् । तद् एतत् क्षत्रस्य क्षत्रं यद् धर्मः । तस्मात् धर्मात् परं नास्ति” (बृआउप् १।४।१४) इति । अस्यायम् अर्थः । स प्रजापतिमन्वादिरूपधारी जगत्स्रष्टा परमेश्वरः प्रजाः सृष्ट्वापि तन्नियामकाभावात् कृतकृत्यतारूपं विभवं नैव प्राप्तवान् । ततो विचार्य नियामकत्वेन श्रेष्ठं धर्मम् अतिशयेनासृजत् इति । अहो महद् इदं धर्मस्य सामर्थ्यम् । यत् क्षत्रियादिर् उग्रो मारणे समर्थो ऽपि धर्माद् भीतः करप्रदानाद्यनुपयोगिनं याचकं विप्रादिकं न मारयति । प्रत्युत तस्मौ धनं ददाति । भटाश् चातिशूराः धनुःखड्गादिधारिणो [११२] लक्षशः एकेन निरायुधेन उग्रेण स्वामिना अधिक्षिप्यमाणास् ताड्यमानाः सन्तो ऽपि स्वामिद्रोहाद् बिभ्यति । ततो धर्माद् अप्य् उत्कृष्टं न किंचिन् नियामकम् अस्तीति ।

<u>प्रलयकाले</u> धर्मस्यापि संहारे भाविसृष्टेर् धर्मकार्याया असंभवः – इति चेत्, 

<u>न</u>, पूर्वकल्पानुष्ठानस्ंचितस्य फलबीजस्यापूर्वस्य संहारानङ्गीकारात् । द्रव्यगुणक्रियारूप एव हि धर्मः संह्रियते पुनर् उत्पद्यते च । “सर्वदा” इत्य् अनेन सृष्टिसंहारप्रवाहस्यानादिताम् अनन्ततां च दर्शयति ॥ २० ॥

यद् अर्थं सृष्टिसंहारौ संक्षिप्योक्तौ तत् प्रवाहनित्यत्वम् इदानीम् आह ।

**न कश्चिद् वेदकर्ता च वेदं स्मृत्वा चतुर्मुखः ।**

** तथैव धर्मान् स्मरति मनुः कल्पान्तरे ऽन्तरे ॥ २१ ॥ इति ।**

स्मृतिनिर्णेतॄणां मन्वादीनां स्मृतिकर्तृत्वदर्शनात् तथैव श्रुतिनिर्णेतॄणाम् अपि वेदकर्तृत्वम् आश्ङ्क्य निराचष्टे । न तावत् व्यासो वेदकर्ता, तस्य विभागमात्रकारित्वात् । नापि चतुर्मुखः, ईश्वरेण चतुर्मुखाय वेदप्रदानात् । [११३] नापि जगदीश्वरः, तस्य सिद्धवेदाभिव्यञ्जकत्वात् । तद् उक्तं मत्स्यपुराणे ।

अस्य वेदस्य सर्वज्ञः कल्पादौ परमेश्वरः ।

व्यञ्जकः केवलं विप्राः नैव कर्ता न संशयः ॥

ब्रह्माणं मुनयः पूर्वं सृष्ट्वा तस्मै महेश्वरः ।

दत्तवान् अखिलान् वेदान् विप्रा आत्मनि संस्थितान् ॥

ब्रह्मणा चोदितो विष्णुर् व्यासरूपी द्विजोत्तमाः ।

हिताय सर्वभूतानां वेदभेदान् करोति सः ॥ इति ।

इतरेषां तु तत्कर्तृत्वं दूरापेतम् । उपपत्तयस् तु वेदापौरुषेयत्वाधिकरणे (प्म्स् १।१।२७) द्रष्टव्याः ।

<u>ननु</u> – शास्त्रयोनित्वाधिकरणे (उम्स् १।१।३) ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वदार्ढ्याय वेदकर्तृत्वं व्यासेन सूत्रितम् । 

<u>ननु</u> – तेनैव देवताधिकरणे वेदनित्यत्वम् अपि “अत एव च नित्यत्वम्” (उप्म् १।३।२९) इति सूत्रेण प्रदर्शितम् । एवं तर्हि विरोधः परिहर्तव्यः ।

<u>उच्यते</u> – वर्णानां पदार्थतत्संबन्धानां वाक्यानां चानित्यत्वं वैशेषिकादयो वर्णयन्ति तान् प्रति मीमांसकाः प्रथमपादे कालाकाशादीनाम् वर्णादीनां नित्यत्वं वर्णयामासुः । “व्यवहारे भट्टनयः’ इत्य् अभ्युपगमं सूचयितुं **[११४]** देवताधिकरणे तद् एव व्यावहारिकं नित्यत्वं सूत्रितम् । अतः कालिदासादिग्रन्थेष्व् इव वेदेष्व् अर्थावबोधपूर्विकायाः पदविशेषावापोद्वापाभ्यां प्रवृत्तायाः वाक्यरचनायाः अभावाद् अपौरुषेयत्वं युक्तम् । ब्रह्मविवर्तत्वं वियदादेर् इव वेदस्याप्य् अस्ति – इति मत्त्वा शास्त्रयोनित्वाधिकरणे वेदकर्तृत्वं ब्रह्मणो दर्शितम् । अत एव भट्टपादाः सत्य् अपि पुरुषसंबन्धे स्वातन्त्र्यं निवारयामासुः ।

यत्नतः प्रतिषेध्या नः पुरुषाणां स्वतन्त्रता । इति ।

तस्मात् “स्वतन्त्रः कर्ता” (पा। सू। १।४।५४) इत्य् अनेन लक्षणेन लक्षितः कर्ता न को ऽपि वेदस्यास्ति ।

चकारः तु – शब्दार्थे वर्तमानो वैलक्षण्यम् आह । सन्ति हि बहवश् चतुर्मुखमनुप्रभृतयः स्मृतिकर्तारः । वेदकर्ता तु न को ऽपीति वैलक्षण्यम् । “वेदं स्मृत्वा” इत्य् अत्र वाक्ये अनुषङ्गन्यायेन द्वितीयार्धगतं पदत्रयम् अन्वेतव्यम् । अनुषङ्गन्यायश् च द्वितीयाध्याये प्रथमपादे वर्णितः । तथा हि, ज्योतिष्टोमप्रक्रियायां उपसद्धोमेषु त्रयो मन्त्राः श्रूयन्ते । “याते ऽग्ने ऽयाशया, **[११५]** रजाशया, हराशया तनूर् वर्धिष्ठा गह्वरेष्ठा उग्रं वचो अपावधीत् त्व् एषं वचो अपावधीं स्वाहा” (व्स् ५।८।८) इति । तत्र “अयाशया, रजाशया, हराश्या” – इति पदभेदान् मन्त्रभेदः । तत्र प्रथममन्त्रस्य तनूर् इत्यादि वाक्यशेषापेक्षास्ति । चरममन्त्रः “याते ऽग्ने” – इत्य् अमुं वाक्यादिम् अपेक्षते । मध्यममन्त्रश् चाद्यन्ताव् अपेक्षते । तत्रैवं संशयः – किम् अपेक्षितार्थपरिपूरणाय लौकिकः कियान् अपि पदसंदर्भो ऽध्याहरणीयः । किं वा श्रूयमाणं पदजातम् अनुषञ्जनीयम्, इति । वाक्यादेः प्रथममन्त्रेणैव संबन्धात् वाक्यशेषस्य च चरममन्त्रेणैव संबन्धात् लौकिकाध्याहारः – इति <u>पूर्वः पक्षः</u> ।

वैदिकाकाङ्क्षायाः सति संभवे वैदिकशब्दैर् एव पूरणीयत्वात् अन्यमन्त्रसंबद्धानाम् अपि पदानां बुद्धिस्थत्वेनाध्याहार्येभ्यः पदेभ्यः प्रत्यासन्नत्वाच् च अनुषङ्ग एव कर्तव्यो नाध्याहारः – इति <u>सिद्धान्तः</u> । 

एवं च सति प्रकृते ऽपि “कल्पान्तरे धर्मण् स्मरति” इति पदत्रयं **[११६]** पूर्वार्धे ऽनुषञ्जनीयम् । चतुर्मुखस् तस्मिन् महाकल्पे परमेश्वरेण दत्तं वेदं स्मृत्वा तत्र विप्रकीर्णान् वर्णाश्रमादिधर्मान् संकलय्य स्मृतिग्रन्थरूपेण उपनिबध्नात् । तथा च पितामहवचनानि तत्र तत्र निबन्धकारैर् उदाह्रियन्ते । चतुर्मुखस्य स्मृतिशास्त्रकर्तृत्वं मनुनाप्य् उक्तम्:

इदं शास्त्रं तु कृत्वासौ माम् एव स्वयम् आदितः ।

विधिवद् ग्राहयामास मरीच्यादीन् अहं मुनीन् ॥ इति । (म्ध् १।५८)

यथा चतुर्मुखः तथैव स्वायंभुवो मनुः तस्मिन्न् अवान्तरकल्पे वेदोक्तधर्मान् ग्रथ्नाति । मनुग्रहणेन अत्रि-विष्णु-याज्ञवल्क्यादयः उपलक्ष्यन्ते । तद् एवं प्रतिमहाकल्पं तेन तेन चतुर्मुखेन प्रत्यवान्तरकल्पं च तैस् तैर् मन्वादिभिः स्मृतिप्रणयनात् धर्मादेः प्रवाहनित्यत्वं सिद्धम् । एतद् एवाधिप्रेत्य आश्वमेधिके पर्वणि पठ्यते ।

युगेष्व् आवर्तमानेषु धर्मो ऽप्य् आवर्तते पुनः ।

धर्मेष्व् आवर्तमानेषु लोको ऽप्य् आवर्तते पुनः ॥ इति ।

युगभेदेन धर्मवैलक्षण्यम् अभिप्रेत्य “धर्मान्” इति बहुवचननिर्देशः ॥ २१ ॥

[११७]

तद् एव वैलक्षण्यं प्रतिजानीते –

**अन्ये कृतयुगे धर्मास् त्रेतायां द्वापरे युगे ।**

** अन्ये कलियुगे न्ङ्णां युगरूपानुसारतः ॥ २२ ॥**

अत्र अन्यशब्दो न धर्मस्य स्वरूपान्यत्वम् आचष्टे । किं तु प्रकारान्यत्वम् । अन्यथा धर्मप्रमाणचोदनानाम् अपि युगभेदेन भेदापत्तेः । न हि इयं चोदना कृते ऽध्येतव्या इयं तु त्रेतायाम् – इत्यादिव्यवस्हापकं किंचिद् अस्ति । प्रकारान्यथात्वे त्व् अस्ति दृष्टान्तः । एकस्याप्य् अग्निहोत्रस्य सायं प्रातः कालभेदेन अनुष्ठानप्रकारभेदश्रवणात्: “ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामि इति सायं परिषिञ्चति । सत्यं त्वर्तेन परिषिञ्चामीति प्रातः” (त्ब् २।११) [११८] इति ।

<u>ननु</u> – तत्रार्थवादेन मन्त्रप्रकारभेद उपपादितः: “अग्निर् वा ऋतम् । असाव् आदित्यः सत्यम् । अग्निम् एव तद् आदित्येन सायं परिषिञ्चति । अग्निनादित्यं प्रातः स” (त्ब् २।११) इति । एवं तर्हि अत्रापि “युगरूपानुसारतः’ इत्य् अनेन प्रकारभेदः उपपद्यते । युगानां स्वरूपम् अनुष्ठातृपुरुषशक्तितारतम्योपेतम् । तदनुसारेणानुष्ठानवैषम्यं संभवति । “यथा शक्नुयात् तथा कुर्यात्” इति नित्यकर्मसु निर्णीतत्वात् । तथा हि षष्ठाध्याये तृतीयपादादौ (प्म्स् ६।३।१) विचारितम् । “यावज्जीवम् अग्निहोत्रं जुहुयात्” इति श्रूयते । तत्र संशयः । किं सर्वाङ्गोपसंहारेणाधिकारः । उत यदा यावन्ति शक्नोत्य् उपसंहर्तुं तदा तावद्भिर् अङ्गैर् उपेतं प्रधानं कुर्वन्न् अधिक्रियेत, इति । सर्वाङ्गोपेतस्य प्रधानस्य फलसाधनत्वात् अङ्गवैकल्ये फलानुदयात् सर्वोपसंहारः – इति <u>पूर्वः पक्षः</u> । अत्र हि जीवनम् अग्निहोत्रस्यैव निमित्ततया श्रूयते । अन्यथा निमित्तत्वासंभवात् । ततो ऽशक्याङ्गपरित्यागेन प्रधानं कर्तव्यम् । तावतैव शास्त्रवशात् फलसिद्धिः – इति । बौधायनश् च स्मरति ।

[११९] यथाकथंचिन् नित्यानि शक्त्यवस्थानुरूपतः ।

येन केनापि कार्याणि नैव नित्यानि लोपयेत् ॥ इति ।

पुरुषशक्तितारतमकृतम् अत्रानुष्ठानवैषम्यम् इति विवक्षया “नृणाम्” इत्य् उक्तम् ॥ २२ ॥

अथ प्रतिज्ञातं वैलक्षण्यं षड्भिः श्लोकैर् उपन्यस्यति । तत्र चतुर्षु युगेषु प्राधान्येनानुष्ठातुं सुशकान् परमपुरुषार्थहेतून् धर्मान् विभजते ।

**तपः परम् कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानम् उच्यते ।**

** द्वापरे यज्ञम् एवाहुः दानम् एव कलौ युगे ॥ २३ ॥ **

[१२०] इति । तपः कृच्छ्रचान्द्रायणादिरूपेण आहारवर्जनम्, “तपोनानशनात् परम्” (म्नु २१।२) इति श्रुतेः । यद्य् अपि दानस्यापि तपस्त्वं श्रूयते: “एतत् खलु वाव तप इत्य् आहुः यस् त्वं ददाति” त्स् ६।१।६।३) इति । तथापि नात्र तद् विवक्षितम्, दानस्य पृथग् उक्तत्वात् ।

<u>ननु</u> – व्यासेन तपो ऽन्यथा स्मर्यते:

तपः स्वधर्मवर्त्तित्वं शौचं सङ्गनिबर्हणम् । इति ।

<u>नायं दोषः</u> । कृच्छ्रादेर् अपि स्वधर्मविशेषत्वात् । “तप् सन्तपे” इत्य् अस्माद् धातोर् उत्पन्नस्य तपःशब्दस्य देहशोषणे वृत्तिर् मुख्या । अत एव स्कान्दे ऽभिहितम् ।

वेदोक्तेन प्रकारेण कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः ।

शरीरशोषणं यत् तत् तप इत्य् उच्यते बुधैः ॥ इति ।

यत् तु तत्रैवोक्तम्,

को ऽहं मोक्षः कथं केन संसारं प्रतिपन्नवान् ।

इत्य् आलोचनम् अर्थज्ञास् तपः शंसन्ति पण्डिताः ॥ इति ।

सो ऽन्य एव तपःशब्दः, “तप् आलोचने” इत्य् अस्माद् धातोस् तदुत्पत्तेः । तत् तपो ऽत्र ज्ञानशब्देन संगृहीतम् । **[१२१]** परशब्दः प्राधान्येनानुष्ठेयताम् आह । तर्हि – त्रेतादिषु तपो नाद्रियेत । कृते च ज्ञानयज्ञदानानि नाद्रियेरन् – <u>इति चेत्</u>,

<u>न</u>, इतरव्यावृत्तिरूपायाः परिसंख्यायाः अत्र अविवक्षितत्वात् । न खलु इदानीं कश्चिद् अनुष्ठानविधिः वक्तुम् उपक्रान्तः येन विधिविशेषः परिसंख्या शङ्क्येत । भविष्यति तु “षट्कर्माभिरत” (पर्स्म् १।३८) इत्यादिना तदुपक्रमः । युगसामर्थ्यं केवलम् अत्र निरूप्यते । यथा वसन्ते पुष्पप्राचुर्यं ग्रीष्मे सन्तापबाहुल्यं इत्यादि ऋतुसामर्थ्यं तथा कृतादिसामर्थ्येन तपआदिप्राचुर्यं विवक्षितम् । अत एव “युगे युगे तु सामर्थ्यम्” (पर्स्म् १।६४) इति वक्ष्यति । सामर्थ्यज्ञानप्रयोजनं चाभिधास्यते:

तेषां निन्दा न कर्तव्या युगरूपा हि ते द्विजाः । इति । (पार्स्म् १।३३) 

एतत् सामर्थ्यं बृहस्पतिर् अपि दर्शयति ।

तपो धर्मः कृतयुगे ज्ञानं त्रेतायुगे स्थितम् ।

द्वापरे चाध्वरः प्रोक्तस् तिष्ये दानं दया दमः ॥ इति ॥ २३ ॥

[१२२]

धर्मान् विभज्य तत्प्रमाणानि विभजते ।

**त्यजेद् देशं कृतयुगे त्रेतायां ग्रामम् उत्सृजेत् ।**

** द्वापरे कुलम् एकं तु कर्तारं तु कलौ युगे ॥ २५ ॥ इति ।**

पतितः पुमान् प्राधान्येन यस्मिन् एकेन राज्ञा परिपालिते ग्रामसमूहात्मनि देशे निवसेत् स देशः सर्वो ऽपि कृते सामर्थ्यात् अधर्मापादकः । एवं ग्रामे ऽपि योज्यम् । कुलत्यागो नाम पतितस्य कुले विवाहभोजनाद्यप्रवृत्तिः कर्तृत्यागः संभाषणादिवर्जनम् ॥ २५ ॥

[१२३]

त्याज्यदेशवत् निमित्तान्य् अपि त्याज्यानि विभजते ।

**कृते संभाषणाद् एव त्रेतायां स्पर्शनेन च ।**

** द्वापरे त्व् अन्नम् आदाय कलौ पतति कर्मणा ॥ २६ ॥ इति ।**

कृतादिष्व् इव कलौ पतितसंभाषणादिना न स्वयं पतति । किं तु वधादिना कर्मणा पतितो भवति ॥ २६ ॥

महापुरुषतिरस्कारादौ तदीयशापपरिपाकहेतुं कालं विभजते ।

**कृते तात्कालिकः शापः त्रेतायां दशभिर् दिनैः ।**

** द्वापरे चैकमासेन कलौ संवत्सरेण तु ॥ २७ ॥ इति ।**

धर्मस्य तारतम्यापादकानि निमित्तानि विभजते ।

**अभिगम्य कृते दानं त्रेतास्व् आहूय दीयते ।**

** द्वापरे याचमानाय सेवया दीयते कलौ ॥ २८ ॥ इति ।**

यत्र प्रतिग्रहीता वर्तते तत्र दाता स्वयं गत्वा गुरुम् इव तम् अभिगम्य कृते दानं करोति । त्रेतायां तु प्रतिग्रहीतारम् आहूय तस्मै दीयते । त्रेतासु इति बहुवचनं कृतद्वापरादिषु [१२४] जाताव् एकवचनम् इति प्रदर्शनार्थम् । द्वापरे द्वयम् आगत्य याचमानाय प्रतिग्रहीत्रे दीयते । कलौ न यच्ञामात्रेण दीयते, किं तु सेवया । बृहस्पतिर् अपि अमुं विभागम् आह ।

कृते प्रदीयते गत्वा त्रेतास्व् आनीयते गृहे ।

द्वापरे च प्रार्थयतः कलाव् अनुगमान्विते ॥ इति ॥ २८ ॥

निमित्तकृतं तारतम्यं दर्शयति ।

**अभिगम्योत्तमं दानम् आहूयैव तु मध्यमम् ।**

** अधमं याचमानाय सेवादानं तु निष्फलम् ॥ २९ ॥ इति ।**

उत्तमत्वाद्यवान्तरविशेषः पुराणसारे फलद्वारेणोपपादितः ।

गत्वा यत् दीयते दानं तद् अनन्तफलं स्मृतम् ।

सहस्रगुणम् आहूय याचितं तु तद् अर्धिकम् ॥

अभिगम्य तु यद् दानं यद् वा दानम् अयाचितम् ।

विद्यते सागरस्यान्तः तस्यान्तो नैव विद्यते ॥ इति ॥ २९ ॥

कलिधर्माणाम् अस्मिन् ग्रन्थे प्राधान्येन वक्ष्यमाणत्वात् कलिसामर्थ्यं विशेषतः प्रपञ्चयति ।

**जितो धर्मो ह्य् अधर्मेण सत्यं चैवानृतेन च ।**

** जिताश् चोरैश् च राजानः स्त्रिभिश् च पुरुषाः कलौ ॥ ३० ॥**

[१२५] सीदन्ति चाग्निहोत्राणि गुरुपूजा प्रणश्यति ।

** कुमार्यश् च प्रसूयन्ते अस्मिन् कलियुगे सदा ॥ ३१ ॥ इति ।**

अधर्मस्य जयो नाम पादत्रयोपेतत्वम् । एकेन पादेन वर्तमानत्वं धर्मस्य पराजयः । तद् आह बृहस्पतिः ।

तिष्ये ऽधर्मस् त्रिभिः पादैर् धर्मः पादेन संस्थितः । इति ।

सत्यानृतयोर् धर्माधर्मरूपत्वे ऽपि पृथगुपादानं धर्माधर्माव् उदाहृत्य प्रदर्शनार्थम् । यावत् यावत् कलिर् विवर्धते तावत् तावद् अधर्मो विवर्धत इति विवक्षया चोराद्युदाहरणबाहुल्यम् । तद् उक्तं विष्णुपुराणे ।

यदा यदा सतां हानिर् वेदमार्गानुसारिणाम् ।

तदा तदा कलेर् वृद्धिर् अनुमेया विचक्षणैः ॥

न प्रीतिर् वेदवादेषु पाषण्डेषु दयारसः ।

तदा तदा कलेर् वृद्धिर् अनुमेया द्विजोत्तमैः ॥ (विपु ६।१।४५–४६)

इति ॥ ३०–३१ ॥

तद् उक्तं “तपः परं कृतयुगे” इत्यादि, तत्र हेतुम् आह ।

[१२६] कृते त्व् अस्थिगताः प्राणास् त्रेतायां मांसम् आश्रिताः ।

** द्वापरे रुधिरं चैव कलौ त्व् अन्नादिषु स्थिताः ॥ ३२ ॥ इति ।**

प्राणशब्दो वायुविशेषं वृत्तिपञ्चकोपेतं हृदयादिस्थाननिवादिनम् आचष्टे । प्राणस्वरूपं च मैत्रेयशाखायां विस्पष्टं श्रूयते:

    प्रजापतिर् वा एको ऽग्रे ऽतिष्ठत् स नारमतैकः स आत्मानम् अभिध्यायन् बह्वीः प्रजा असृजत । ता अश्मेवाप्रबुद्धा अपृणाः स्थाणुर् इव संतिष्ठमानाः सो ऽपश्यत् । स नारमत सो ऽमन्यत एतासां प्रतिबोधनायाभ्यन्तरं विशानि इति । स वायुम् इवात्मानं कृत्वाभ्यन्तरं प्राविशत् स एको नादात्मकं पञ्चधात्मानं प्रविभज्योच्यते । यः प्राणो ऽपानः समान उदानो व्यान इति । अथ यो ऽयम् अतिर्यग् ऊर्ध्वम् उत्क्रामयति एष वाव स प्राणः । अथ यो ऽयम् अवाञ्चं संक्रामति एष वाव सो ऽपानो ऽथ यो ऽयं स्थविष्ठम् अन्नधातुम् अपाने स्थापयति अणिष्ठे चाङ्गे समं नयति एष वाव समानो ऽथ यो ऽयं पीताशितम् उद्गिरति निगिरति एष वाव स उदानो ऽथ येनैताः शिरा अनुव्याप्ता एष वाव स व्यानः । इति । (मैतुप् २।६) 

अश्मेव पाषाणवद् इत्य् अर्थः । वाक्चक्षुरादीनीन्द्रियाण्य् [१२७] अपि प्राणाधीनव्यापारत्वात् प्राणशब्देन व्यवह्रियन्ते । अत एव छन्दोगा आमनन्ति: “न वै वाचो न चक्षूंषि न श्रोत्राणि न मनांसीत्य् आचक्षते प्राण इत्य् एवाचक्षते” इति (छुप् ५।१।१५) ।

तस्मात् इन्द्रियवायुसमुदायरूपं लिङ्गशरीरं लोकान्तरगमनागमनक्षमं प्राणशब्देन विवक्षितम् । तच् च अस्थिमांसादिमये स्थूलशरीरे कर्मरज्जुभिर् निबध्यते । तच् च बन्धनं तत् तद् युगसामर्थ्याद् अस्थ्यादिषु व्यवतिष्ठते । तथा च कृच्छ्रचान्द्रायणाध्यर्थम् आहारपरित्यागात् मांसाद्यपक्षये ऽप्य् अस्थ्नां सहसानुपक्षयात् प्राणानाम् अव्याकुलतेति कृतयुगे तपः सुकरम् । त्रेतादिषु मांसाद्यपक्षयेण प्राणानां व्याकुलत्वात् तपो दुष्करम् । यद्य् अपि प्राणानां मांसाद्याश्रयेण ज्ञानादिषूपयोगविशेषो दुर्भणः । तथापि तपसो ऽसंभवं वक्तुं तद्वर्णनम् । अत एव कूर्मपुराणे युगान्तराभिप्रायेण तपो ऽनन्तरं वर्णितम् ।

[१२८] अहिंसा सत्यवचनम् आनृशंस्यं दमो घृणा ।

एतत् तपो विदुर् धीरा न शरीरस्य शोषणम् ॥ इति ॥ ३२ ॥

इदानीं युगसामर्थ्यवर्णनस्य प्रोयोजनम् आह ।_

**युगे युगे च ये धर्मास् तत्र तत्र च ये द्विजाः ।**

** तेषां निन्दा न कर्तव्या युगरूपा हि ते द्विजाः ॥ ३३ ॥ इति ।**

युगरूपाः युगानुरूपाः कालपरतन्त्रा इति यावत् । तद् उक्तम् आरण्यपर्वणि ।

भूमिर् नद्यो नगाः शैलाः सिद्धा देवर्षयस् तथा ।

कालं तम् अनुवर्तन्ते यथा भावा युगे युगे ॥

कालं कालं समासाद्य नराणां नरपुङ्गव ।

बलवर्ष्मप्रभावादि प्रभवन्त्य् उद्भवन्ति च ॥ इति ॥ ३३ ॥

ननु – एवं कलौ पापिनाम् अनिन्द्यत्वात् कृत्स्नधर्माधर्मव्यवस्थापकं शाखं विप्लवेत । तथा हि “जितो धर्मो ह्य् अधर्मेण” (पार्स्म् १।३०) **[१२९]** इति यद् उक्तं तत्र “धर्मं चर” (तैतुप् ११।१) इति श्रूयमाणो विधिः पीड्येत ।

नास्ति सत्यात् परो धर्मो नानृतात् पातकं परम् ।

स्थितिर् हि सत्ये धर्मस्य तस्मात् सत्यं न लोपयेत् ॥

इति राजधर्मेषूक्तम् । तच् च अनृतस्यानिन्द्यत्वे बाध्येत ।

अदण्ड्यान् दण्डयन् राजा दण्ड्यांश् चैवाप्य् अदण्डयन् ।

अयशो महद् आप्नोति नरकं चैव गच्छति ॥ (म्ध् ८।१२८)

इति वचनं चोरस्यानिन्द्यत्वे बाध्येत ।

स्त्रीभिर् भर्तृवचः कार्यम् एष धर्मः परः स्त्रियाः । (य्ध् १।७७)

इति याज्ञवल्क्योक्तिः ।

भर्तारं लङ्घयेत् या तु स्त्री ज्ञातिगुणदर्पिता ।

तां श्वभिः खादयेद् राजा संस्थाने बहुसंस्थिते ॥ (म्ध् ८।३७१)

इति मनूक्तिः ।

परित्याज्या त्वया भार्या भर्तुर् वचनलङ्घिनी ।

तत्र दोषो न चास्तीति त्वं हि वेत्थ यथातथम् ॥

[१३०] सर्वलक्षणयुक्तापि या तु भर्तुर् व्यतिक्रमम् ।

करोति सा परित्याज्येत्य् एष धर्मः सनातनः ॥

इति ब्रह्मपुराणे महर्षीणाम् उक्तिः । तद् इदम् उक्तित्रयं स्त्रीजितस्य अनिन्दायां बाधितं स्यात् । अच्छिद्रकाण्डे अग्निहोत्रप्रायश्चित्तं बहुधा श्रुतम् । आश्वमेधिके पर्वणि चैवाप्य् उक्तम् ।

होतव्यं विधिवद् राजन् ऊर्ध्वम् इच्छति यो गतिम् ।

आजन्मसत्रम् एतत् स्याद् अग्निहोत्रं युधिष्ठिर ॥ (८८)

न त्याज्यं क्षणम् अप्य् एतद् गृहीतव्यं द्विजातिभिः । (८९)

यद् चैतन्यं पृथिव्यां हि किंचिद् अस्ति चराचरम् ।

तत् सर्वम् अग्निहोत्रस्य कृते सृष्टं स्वयंभुवा ॥ (५६)

नावबुध्यन्ति ये चैवं नरास् तु तमसावृताः ।

ते यान्ति नरकं घोरं रौरवं नाम विश्रुतम् ॥ (७९) इति ।

तद् एतत् श्रुतिस्मृतिद्वयम् अग्निहोत्रावसादस्यानिन्दायां बाध्येत ।

गुरोर् अनिष्टाचरणं गुरोर् इष्टविवर्जनम् ।

गुरोश् च सेवाकरणं ज्ञानानुत्पत्तिकारणम् ॥

[१३१] आचार्यनिन्दाश्रवणं तद्बाधस्य च दर्शनम् ।

विवादश् च तथा तेन ज्ञानानुत्पत्तिकारणम् ॥

इति स्कन्दपुराणवचनम् । एतच् च गुरुपूजाप्रणाशस्य अनिन्दायां बाध्येत ।

प्राप्ते तु द्वादशे वर्षे यः कन्यां न प्रयच्छति ।

मासि मासि रजस् तस्याः पिता पिबति शोणितम् ॥ (यम स्म् २२)

इति यमवचनम् ।

पितुर् गृहे तु या कन्या रजः पश्यत्य् असंस्कृता ।

भ्रूणहत्या पितुस् तस्याः सा कन्या वृषली स्मृता ॥ (विस्म् २४।४१)

इति वचनम् । एतद् उभयं कुमारीप्रसवस्यानिन्दायां बाध्येत ॥ ३३ ॥

ततः कथम् अनिन्दा, इत्य् अत आह ।

**युगे युगे तु सामर्थ्यं शेषं मुनिविभाषितम् ।**

** पराशरेण चाप्य् उक्तं प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ ३४ ॥ इति ।**

शेषं अवशिष्टं तत् तद् युगसामर्थ्यं मुनिभिर् अन्यैर् विशेषेण भाषितम् । तथा चारण्यपर्वणि पठ्यते ।

कृतं नाम युगं श्रेष्ठं यत्र धर्मः सनातनः ।

कृतम् एव न कर्तव्यं तस्मिन् काले युगोत्तमे ॥ (११)

[१३२] न तत्र धर्माः सीदन्ति न क्षीयन्ते च वै प्रजाः ।

ततः कृतयुगं नाम कालेन गुणतां गतम् ॥ (१२)

कृते युगे चतुष्पादः श्वेतवर्णः स चाच्युतः ।

एतत् कृतयुगं नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम् ॥ (२२)

पादेन ह्रसते ऽधर्मो रक्तानां याति चाच्युतः । (२३)

सत्यप्रवृत्ताश् च नराः क्रियाधर्मपरायणाः ।

ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्म्याश् च विविधाः क्रियाः ॥ (२४)

स्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो जनास् त्रेतायुगे ऽभवन् । (२६)

विष्णुः पीतत्वम् आयाति चतुर्धा वेद एव च । (२७)

सत्यस्य इह विभ्रंशः सत्ये कश्चिद् अवस्थितः ।

सत्यात् प्रच्यवमानानां व्याधयो बहवो ऽभवन् ॥ (३०)

कामाश् चोपद्रवाश् चैव तथा दैवतकारिताः । (३१)

कामकामा ह्य् अर्थकामा यज्ञांस् तन्वन्ति चापरे ।

एवं द्वापरम् आसाद्य प्रजाः क्षीयन्त्य् अधर्मतः ॥ (३२)

पादेनैकेन कौन्तेय धर्मः कलियुगे स्थितः । (३३)

वेदाचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास् तथा ।

ईतयो व्याधयस् तन्द्री दोषाः क्रोधादयस् तथा ॥ (३४)

	(म्भ् वन १४९।११–३४)

[१३३] इति । तत्रैव –

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः संकीर्यन्तः परस्परम् । (१७)

शुद्रतुल्या भविष्यन्ति तपःसत्यविवर्जिताः ॥ (१८)

स्वभावात् क्रूरकर्माणश् चान्योन्यम् अभिशङ्किनः । (५६)

भवितारो नराः सर्वे संप्राप्ते युगसङ्क्षये ॥ (५७) (म्भ् वन १९९।१७–५७)

इत्यादि । ब्रह्मपुराणे ऽपि ।

दीर्घकालं ब्रह्मचर्यं दारणं च कमण्डलोः ।

गोत्रान् मातुः सपिण्डात् तु विवाहो गोवधस् तथा ॥

नराश्वमेधौ मद्यं च कलौ वर्ज्यं द्विजातिभिः ॥ इति ।

क्रतुर् अपि ।

देवराच् च सुतोत्पत्तिर् दत्ता कन्या न दीयते ।

न यज्ञे गोवधः कार्यः कलौ न च कमण्डलुः ॥

[१३४] इति । वायुपुराणे ऽपि ।

ऊढायाः पुनर् उद्वाहं ज्येष्ट्ःआंशं गोवधं तथा ।

कलौ पण्च न कुर्वीत भ्रातृजायां कमण्डलुम् ॥ इति ।

तथा अन्ये ऽपि धर्मज्ञसमयप्रमाणकाः सन्ति । यथा ।

विधवायाः प्रजोत्पत्तौ देवरस्य नियोजनम् ।

बालिकाक्षतयोन्योश् च वरेणान्येन संस्कृतिः ॥

कन्यानाम् असवर्णानां विवाहश् च द्विजातिभिः ।

आततायिद्विजाग्र्याणां धर्मयुद्धे च हिंसनम् ॥

[१३५] द्विजस्याब्धौ तु नौयातुः शोधितस्यापि संग्रहः ।

सत्रदीक्षा च सर्वेषां कमण्डलुविधारणम् ॥

महाप्रस्थानगमनं सुराग्रहणस्य च संग्रहः ।

अग्निहोत्रहवण्याश् च लेहो लीढापरिग्रहः ॥

वानप्रथाश्रमस्यापि प्रेवेशो विधिचोदितः ।

वृत्तस्वाध्यायसापेक्षम् अघसंकोचनं तथा ॥

प्रायश्चित्तविधानं च विप्राणां मरणान्तिकम् ।

संसर्गदोषः स्तेनाद्यैर् महापातकनिष्कृतिः ॥

वरातिथिपितृभ्यश् च पशूपाककरणक्रिया ।

** [१३६]** दत्तौरसेतरेषां तु पुत्रत्वेन परिग्रहः ।

सवर्णान्याङ्गनादुष्टौ संसर्गः शोधितैर् अपि ॥

अयोनौ संग्रहे वृत्ते परित्यागो गुरुस्त्रियाः ।

अस्थिसंचयनाद् ऊर्ध्वम् अङ्गस्पर्शनम् एव च ॥

शामित्रं चैव विप्राणां सोमविक्रयणं तथा ।

षड्भक्तानशनेनान्नहरणं हीनकर्मणः ॥

शूद्रेषु दासगोपालकुलमित्रार्धसीरिणाम् ।

भोज्यान्नता गृहस्थस्य तीर्थसेवातिदूरतः ॥

शिष्यस्य गुरुदारेषु गुरुवद् वृत्तिर् ईरिता ।

आपद्वृत्तिर् द्विजाग्र्याणाम् अश्वस्तनिकता तथा ॥

प्रजार्थं तु द्विजाग्र्याणां प्रजारणिपरिग्रहः ।

ब्राह्मणानां प्रवासित्वं मुखाग्निधमनक्रिया ॥

[१३७] बलात्कारादिदुष्टस्त्रीसंग्रहो विधिचोदितः ।

यतेस् तु सर्ववर्णेषु भिक्षाचर्या विधानतः ॥

नवोदके दशाहं च दक्षिणा गुरुचोदिता ।

ब्राह्मणादिषु शूद्रस्य पचनादिक्रियापि च ॥

भृग्वग्निपतनैश् चैव वृद्धादिमरणं तथा ।

गोतृप्तिमात्रे पयसि शिष्टैर् आचमनक्रिया ॥

पितापुत्रविरोधेषु साक्षिणां दण्डकल्पनम् ।

यत्र सायंगृहत्वं च सूरिभिस् तत्त्वतत्परैः ॥

एतानि लोकगुप्त्यर्थं कलेर् आदौ महात्मभिः ।

निवर्तितानि कर्माणि व्यवस्थापूर्वकं बुधैः ॥

समयश् चापि साधूनां प्रमाणं वेदवद् भवेत् ।

[१३८] इति । तदुक्तम् आपस्तम्बेनापि: “धर्मज्ञसमयः प्रमाणं वेदाश् च” (आप्ध् १।१।१) इति । एवम् अन्यद् अप्य् उदाहार्यम् । यथा मुनिभिस् तत् तद् युगसामर्थ्यं विधिनिषेधाभ्यां विशेषेण भाषितम् । तथा विहितातिक्रमनिषिद्धाचरणयोः प्रायश्चित्तम् अपि चिरन्तनेन पराशरेणोक्तम् । पठ्यन्ते हि वृद्धपराशस्य वचनानि ।

जरायुजाण्डजाश् चैव जीवाः संस्वेदजाश् च ये ।

अवध्याः सर्व एवैते बुधैः समनुवर्णितम् ॥

निश्चयार्थं विबुद्धानां प्रायश्चित्तं विधीयते ।

अनस्थिशतम् एकं तु यदि प्राणैर् वियोजयेत् ॥

उपोष्यैकाहम् आदध्यात् प्राणायामांस् तु षोडश ।

त्रिःस्नानम् उदके कृत्वा तस्मात् पापात् प्रमुच्यते ॥

अस्थिमद्वधे तु द्विगुणं प्रायश्चित्तं विधीयते ।

अनेन विधिना वापि स्थावरेषु न संशयः ॥

कायेन पद्भ्यां हस्ताभ्याम् अपराधाद् विमुच्यते ।

चतुर्गुणं कर्मकृते द्विगुणं वाक्यदूषिते ।}

कृत्वा तु मानसं पापं तथैवैकगुणं स्मृतम् ॥ इति ।

चकारो याज्ञवल्क्य-मन्वादिसमुच्चयार्थः । प्रसिद्धा हि तदीयग्रन्थेषु प्रायश्चित्ताध्यायाः । पराशरग्रहणं तु [१३९] कलियुगाभिप्रायम् । सर्वेष्व् अपि कल्पेषु पराशरस्मृतेः कलियुगधर्मपक्षपातित्वात् । प्रायश्चित्तेष्व् अपि कलिविषयेषु पराशरः प्राधान्येनादरणीयः । अतः पराशर–मन्वादिप्रोक्तं प्रायश्चित्तं तत् तत् पापपरिहाराय विद्वत्परिषदा विधीयते । एतद् उक्तं भवति । नानामुनिभिस् तत्तद्युगसामर्थ्यस्य प्रायश्चित्तस्य च प्रपञ्चितत्वात् तद् उभयं पर्यालोच्य निन्दानिन्दयोः व्यवस्था कल्पनीया । यः पुरुषो युगसामर्थ्यम् अनुसृत्य विहितानुष्ठानं प्रतिषिद्धवर्जनं प्रमादकृतपापस्य प्रायश्चित्तं च कर्तुं शक्तो ऽपि न कुर्यात् तद्विषयाणि: “भ्रूणहत्या पितुस् तस्याः सा कन्या वृषली स्मृता” (विस्म् २४।४१) इत्यादिनिन्दावचनानि । अशक्तविषयं “तेषां निन्दा न कर्तव्या” इत्यादिवचनम् । अत एव शैवागमे पठ्यते ।

अत्यन्तरोगयुक्ताङ्गराजचोरभयादिषु ।

गुर्वग्निदेवकृत्येषु नित्यहानौ न पापभाक् ॥ इति ।

तस्मात् न को ऽपि धर्मशास्त्रस्य विप्लव इति ॥ ३४ ॥

ननु – उक्तप्रकारेण युगसामर्थ्यस्याशेषस्यानेकग्रन्थपरिचयम् अन्तरेण दुर्बोधत्वात् कथं मन्दप्रज्ञानाम् अल्पायुषां युगसामर्थ्यानुसारिणश् चातुर्वर्ण्यसमाचारस्य निर्णयः, इति अत आह –

[१४०] अहम् अद्यैव तत् सर्वम् अनुस्मृत्य ब्रवीमि वः ।

** चातुर्वर्ण्यसमाचारं शृण्वन्तु ऋषिपुङ्गवाः ॥ ३५ ॥ इति ।**

अनुस्मृतस्य सर्वस्य संकलय्याभिधानात् मन्दानाम् अप्य् एतत् सुग्रहम् । “अदैव” इति कालविलम्बनिषेधात् अल्पायुषाम् अप्य् अत्र ग्रन्थे निर्णयः सुलभः । चत्वारो वर्णाश् चातुर्वर्ण्यम् । तस्य समाचारो धर्मः । आचारशब्दः शीलापरपर्यायं लौकिकं वृत्तम् आचष्टे । समीचीनः शिष्टाभिमत आचारो यस्य धर्मस्य कारणत्वेन वर्तते सो ऽयं यजनयाजनादिकर्मलक्षणो धर्मः समाचारः । अत एव आचारधर्मयोर् हेतुहेतुमद्रूपेण भेदं वक्ष्यति: “आचारो धर्मपालकः’ (पार्स्म् १।३७) इति । श्रुतिश् च धर्माचारौ भेदेन व्यपदिशति: “यथाकारी यथाचारी तथा भवति” (बृआ उप् ४।४।५) इति । श्रुत्यन्तरे च कर्मवृत्तयोर् भेद आम्नायते: “अथ यदि ते कर्मविचिक्त्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात्” (तैतुप् १।११।३) इति । यद्य् अपि “शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि शृण्वन्तु मुनिपुक्गवाः” इत्य् अप्रमत्तत्वं पूर्वम् एव उदितं तथापि युगसामर्थ्यप्रपञ्चनेन व्यवहितत्वात् तद् एव पुनः स्मार्यते । अथ वा पूर्वोक्तं [१४१] युगसामर्थ्यश्रवणविषयम् । इदं तु धर्मश्रवणविषयम् । इत्य् अपुनरुक्तिः ॥ ३५ ॥

वक्ष्यमाणधर्मज्ञानस्य परमपुरुषार्थहेतुतां कैमुतिकन्यायेन अभिधातुं ग्रन्थपाठतदर्थज्ञाने प्रशंसति –

**पराशरमतं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ।**

** चिन्तितं ब्राह्मणार्थाय धर्मसंस्थापनाय च ॥ ३६ ॥ इति ।**

पराशरेण प्रोक्तं ग्रन्थजातं “पराशरमतम्” । तच् च पाठमात्रेण पुण्यप्रदम् । पुण्यं च द्विविधम् । इष्टप्रापकम् अनिष्टनिवर्तकं च । तद् उभयं पवित्रपापनाशनशब्दाभ्यां विवक्ष्यते । तद् एवं ग्रन्थजातं “चिन्तितम्” अर्थतो विचारितं सत् पूर्ववत् पुण्यप्रदं भवति । अर्थविचारस्य प्रयोजनं द्वेधा, स्वानुष्ठानं परोपदेशश् च । तद् उभयं ब्राह्मण–इत्यादिपदद्वयेनोच्यते । ब्राह्मणस्यार्थो ब्राह्मण्यनिमित्तं स्वधर्मानुष्ठानम् इति यावत् । धर्मसंस्थापनं परेषां धर्मोपदेशेनानुष्ठापनम् । यदा ग्रन्थपाठतदर्थज्ञानयोर् अपीदृशो महिमा तदा किम् उ वक्तव्यम् अनुष्ठानं पुरुषार्थहेतुः इति । य्क्तं चैतत् । पराशरस्य [१४२] पुलस्त्य-वसिष्ठप्रसादलब्धवरेण सर्वशास्त्रहृदयाभिज्ञत्वम् । तथा च विष्णुपुराणम् ।

वैरे महति मद्वाक्यात् गुरोर् अप्य् आश्रिता क्षमा ।

त्वया तस्मात् समस् तानि भवान् शास्त्राणि वेत्स्यति ॥

सन्ततेर् न ममोच्छेदः क्रुद्धेनापि ततः कृतः ।

त्वया तस्मान् महाभाग ददाम्य् अन्यम् अहं वरम् ॥

पुराणसंहिताकर्ता भवान् वत्स भविष्यति ।

देवतापारमार्थ्यं च यथावद् वेत्स्यते भवान् ॥

प्रवृत्ते च निवृत्ते च कर्मण्यस् त्व् अमला मतिः ।

मत्प्रसादाद् असंदिग्धा तव वत्स भविष्यति ॥

ततश् च प्राह भगवान् वसिष्ठो ऽस्मत्पितामहः ।

पुलस्थ्येन यद् उक्तं ते सर्वम् एतद् भविष्यति ॥ (विपु १।१।२८–३१)

इति ॥ ३६॥

इत्य् आचारकाण्डे प्रथमाध्याये आचारावतारः समाप्तः ॥

॥ ग्रन्थानुक्रमणिका च समाप्ता ॥

[१४३]

अथाचारो निरूप्यते । यत् पृष्टम्

चातुर्वर्ण्यसमाचारं किंचित् साधारणं वद । (पार्स्म् १।१७)

इति तत्रोत्तरम् आह ।

**चतुर्णाम् अपि वर्णानाम् आचारो धर्मपालकः ।**

** आचारभ्रष्टदेहानां भवेद् धर्मः पराङ्मुखः ॥ ३७ ॥ इति ।**

आचारस्यान्वयव्यतिरेकाभ्याम् ऐहिकामुष्मिकश्रेयोहेतुत्वम् । आचारलक्षणं च आनुशासनिके पर्वण्य् अभिहितम् ।

आचाराल् लभते ह्य् आयुर् आचाराल् लभते श्रियम् ।

आचारात् कीर्तिम् आप्नोति पुरुषः प्रेत्य चेह च ॥

दुराचारो हि पुरुषो नेहायुर् विन्दते महत् ।

त्रसन्ति चास्य भूतानि तथा परिभवन्ति च ॥

तस्मात् कुर्याद् इहाचारं यदीच्छेद् भूतिम् आत्मनः ।

अपि पापशरीरस्य आचारो हन्त्य् अलक्षणम् ॥

आचारलक्षणो धर्मः सन्तश् चाचारलक्षणः ।

साधूनां च यथावृत्तम् एतद् आचारलक्षणम् ॥ (म्भ् अनु। १०४।६–९)

[१४४] इति । हारीतो ऽपि स्मरति ।

साधवः क्षीणदोषाः स्युः सच्छब्दः साधुवाचकः ।

तेषाम् आचरणं यत् तु स सदाचार उच्यते ॥ इति ।

मनुर् अप्य् आह ।

यस्मिन् देशे य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः ।

वर्णानां सान्तरालानां स सदाचार उच्यते ॥ इति । (म्ध् २।१७)

सन्तः शिष्टाः । तेषां स्वरूपम् आह भगवान् बौधायनः: “शिष्टाः खलु विगतमत्सरा निरहंकाराः कुम्भीधान्याः अलोलुपाः दम्भदर्पलोभमोहक्रोधविवर्जिताः” इति (ब्ध् १।१।५) । आरण्यपर्वणि ।

अक्रुध्यन्तो ऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः ।

ऋजवः शमसंपन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते ॥

त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो यशस्विनः ।

गुरुशुश्रूषवो दान्ताः शिष्टाचारा भवन्ति ते ॥ (न्भ् वन २०७।७८–७९)

[१४५] इति । अत्र सर्वत्र – शिष्टानाम् अभिमतो दयादाक्षिण्यविनयाद्यन्वितो वृत्तविशेष आचारः – इत्य् उक्तं भवति । स सदाचारः श्रौतं स्मार्तं च धर्मं पालयति । सति सदाचारे धर्मविघातिनां नैर्घृण्यक्रोधादीनाम् अभावात् । असति त्व् आचारे विरोधिसद्भावात् धर्म एव न प्रवर्तेत । कथंचित् प्रवृत्तो ऽपि परावर्तेत । सो ऽयं धर्मपालक आचारश् चतुर्णां साधारणः ।

<u>ननु</u> – “किंचित् साधारणं वद” इति धर्मः पृष्टः प्रत्युत्तरं त्व् आचारविषयम् इति न संगच्छते, इति चेत्,

<u>न</u>, निमित्तनैमित्तिकयोर् आचारधर्मयोर् अभेदस्य विवक्षितत्वात् ॥ ३७ ॥

इदानीं ब्राह्मणस्यासाधारणं धर्मं दर्शयति –_

**षट्कर्माभिरतो नित्यं देवतातिथिपूजकः ।**

** हुतशेषं तु भुञ्जानो ब्राह्मणो नावसीदति ॥ ३८ ॥ इति ।**

यजनयाजनाध्ययनाध्यापनदानप्रतिग्रहाः षट्कर्माणि । तद् आह मनुः ।

अध्यापनं चाध्ययनं यजनं याजनं तथा ।

[१४६] दानं प्रतिग्रहश् चापि षट्कर्माण्य् अग्रजन्मनः ॥ इति । (म्ध् १०।७५)

तत्र अध्यापनं कूर्मपुराणे प्रपञ्चितम् ।

एवम् आचारसंपन्नम् आत्मवन्तम् अदाम्भिकम् ।

वेदम् अध्यापयेद् धर्मं पुराणाङ्गानि नित्यशः ॥

संवत्सरोषिते शिष्ये गुरुर् ज्ञानम् अनिर्दिशन् ।

हरते दुष्कृतं तस्य शिष्यस्य वसतो गुरुः ॥

आचार्यपुत्रः शुश्रूषुः कर्निष्ठो धार्मिकः शुचिः ।

आप्तः शक्तो ऽर्थदः साधुर् अध्याप्या दश धर्मतः ॥

कृतज्ञश् च तथाद्रोही मेधावी शुभकृत्तरः ।

आप्तः प्रियो ऽथ विधिवत् षड् अध्याप्या द्विजोत्तमैः ॥ इति । (कूर्पु १।२।१४।३७–४०)

विष्णुर् अप्य् आह: “नापरीक्षितं याजयेत् नाध्यापयेत् नोपनयेत्” (विध् २९।४–६) इति । वसिष्ठश् च ।

[१४७] विद्या ह वै ब्राह्मण्म् आजगाम गोपाय मा शेवधिष्ठे ऽहम् अस्मि ।

असूयकायानृजवे ऽयताय न मां ब्रूया वीर्यवती तथा स्याम् ॥ इति । (वध् २।८)

अध्यापने नियमम् आह यमः ।

सततं प्रातर् उत्थाय दन्तधावनपूर्वकम् ।

स्नात्वा हुत्वा च शिष्येभ्यो कुर्याद् अध्यापनं नरः ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

अध्येष्यमाणं तु गुरुर् नित्यकालम् अतन्द्रितः ।

अधीष्व भो इति ब्रूयाद् विरामो ऽस्त्व् इति चारमेत् ॥ इति । (म्ध् २।७३)

अध्येष्यमाणः शिष्यः । तं प्रति वेदम् उच्चारयिष्यन् प्रतिदिनम् अध्यापनप्रारम्भे अतन्द्रितः, “अधीष्व भोः’ इति ब्रुवन्न् आरभेत । समाप्तौ “विरामो ऽस्तु” इति ब्रुवन्न् उपरमेत ईश्वरप्रीतये । एतत् सर्वम् अभिप्रेत्य श्रुतिर् आह: [१४८] “अष्टवर्षं ब्राह्मणम् उपनयीत । तम् अध्यापयीत” इति ।

अत्र प्रभाकरो मन्यते – “उपन्नयीत” इति नयतेर् आत्मनेपदस्य आचार्यकरणे पाणिनिना सूत्रितवान् (पाण् १।३।३६) उपनयनाध्यापनयोश् चाङ्गाङ्गीरूपत्वेनैककर्तृकत्वात् आचार्यत्वकामो ऽध्यापने ऽधिकारी । अत एव मनुना स्मर्यते ।

उपनीय तु यः शिष्यं वेदम् अध्यापयेद् द्विजः ।

सकल्पं सरह्स्यं च तम् आचार्यं प्रचक्षते ॥ इति । (म्ध् २।१४०)

एवं चाध्यापनविधौ सुस्थिते सत्य् अप्य् अध्ययनस्य पृथग्विधिर् न कल्पनीयो भविष्यति । विहितस्याध्यापनस्याध्यनम् अन्तरेणानुपपत्तेर् अध्ययनस्यार्थे – सिद्धत्वात् ।

<u>ननु</u> – नाध्ययनविधौ कल्पनादोषो ऽस्ति । कॢप्तसैव विधेः सत्त्वात्, “स्वाध्यायो ऽध्येतव्यः” (तैत् आर् २।११) इति श्रुतेः । 

मैवम् । अधिकार्यश्रवणेनास्य विधेर् अनुष्ठापकत्वायोगात् ।

अथोच्येत – विश्वजिन्न्यायेन रात्रिसत्रन्यायेन वाधिकारी परिकल्प्यताम् । “विश्वजिता यजेत” इत्य् अत्र “एतत्कामः” इति नियोज्यविशेषणस्याश्रवणात् अनुष्ठानआप्राप्तौ स्वर्गस्य सर्वैर् इष्यमाणत्वात् स **[१४९]** एव तद्विशेषणत्वेन परिकल्पितः । एवम् अत्र स्वर्गकामो माणवको नियोज्यो ऽस्तु । रात्रिसत्त्रे “प्रतितिष्ठन्ति ह वा एते य एता रात्रीर् उपनयन्ति” इत्य् अर्थवादे श्रुतायाः प्रतिष्ठायाः अत्यन्तम् अश्रुतात् स्वर्गतः प्रत्यासन्नतया प्रतिष्ठाकामो ऽधिकारी कल्पितः । एवम् अत्र पयःकुल्यादिकामो ऽधिकारी स्यात् । “यद् ऋचो ऽधीते पयसः कुल्या अस्य पितॄन् स्वधा अभिवहन्ति । यद् यजूंषि घृतस्य कुल्याः । यत् सामानि सोम एभ्यः पवते” (तैतार् २।११) इत्य् अर्थवादात् – इति ।

<u>मैवम्</u>, पयःकुल्यादेर् ब्रह्मयज्ञविधिशेषत्वात् माणवकस्याप्रबुद्धत्वेन स्वर्गकामत्वासंभवाच् च । कथंचित् संभवे ऽप्य् अन्योन्याश्रयत्वं दुर्वारम् । अधीते स्वाध्याये पश्चाद् अध्ययनविध्यवगमः । तदवगमे चाध्ययनम् – इति । तस्मात् अध्ययनस्याध्यापनप्रयुक्तत्वाद् अध्यापनम् एव विधीयते नाध्ययनम् इति ।

तद् एतद् गुरुमतम् अन्ये वादिनो न क्षमन्ते । अनित्येनाध्यापनेन नित्यस्याध्ययनस्य प्रयोक्तुम् अशक्यत्वात् । अनित्यं चाध्यापनम् । जीवनकामस्य तत्राधिकारात् । तद् आह मनुः ।

षण्णां तु कर्मणाम् अस्य त्रीणि कर्माणि जीविका ।

याजनाध्यापने चैव विशुद्धाच् च परिग्रहः ॥ इति । (म्ध् १०।७६)

[१५०] अध्ययनं तु नित्यम् । अकरणे प्रत्यवायस्य मनुना स्मृतत्वात्:

यो ऽनधीत्य द्विजो वेदान् अन्यत्र कुरुते श्रमम् ।

स जीवन्न् एव शूद्रत्वम् आशु गच्छति सान्वयः ॥ इति । (म्ध् २।१६८)

अतः स्वविधिप्रयुक्तम् एवाध्ययनम् । न चास्त्य् अन्योन्याश्रयः । अध्ययनात् प्राग् एव संध्यावन्दनादाव् इव पित्रादिमुखेन विध्यर्थावगमात् । पित्रादिनियमितत्वाद् एव माणवकस्य न अप्रबुद्धत्वदोषो ऽस्ति । यद्य् अपि तैत्तिरीयशाखायाम् “स्वाध्यायो ऽध्येतव्यः” इति वाक्यस्य पञ्चमहायज्ञप्रकरणे पठितत्वाद् ब्रह्मयज्ञविधिरूपता तथाप्य् अशेषस्मृतिषूपनयनपूर्वकस्याध्ययनस्य प्रपञ्च्यमानत्वान् मूलभूता श्रुतिर् अनुमातव्या । विवरणकारस् तु – “अध्यापयीत” इत्य् अत्रापि णिजर्थस्य जीवनार्थत्वेन रागतः प्राप्तत्वात् प्रकृत्यर्थस्याध्ययनस्य विधेयताम् अभिप्रेत्य “अष्टवर्षो ब्राह्मण् उपगच्छेत् । भो ऽधीयीत” इति वाक्यं विपरिणमय्य उपपादयामास । सर्वथास्ति नित्यः स्वाध्यायाध्ययनविधिः “स्वाध्यायो ऽध्येतव्यः” इत्य् एवमात्मकः श्रौतः । तथा स्मृतिर् अपि ।

[१५१] तपोविशेषैर् विविधैर् व्रतैश् च विधिचोदितैः ।

वेदः कृत्स्नो ऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना ॥ इति । (म्ध् २।१६५)

अधिगतिर् अर्थविचारपर्यन्तम् अध्ययनम् । तथा च कूर्मपुराणे अध्ययनतदर्थविचारयोर् अभावे प्रत्यवायः स्मर्यते ।

यो ऽन्यत्र कुरुते यत्नम् अनधीत्य श्रुतिं द्विजः ।

स वै मूढो न संभाष्यो वेदबाह्यो द्विजातिभिः ॥

न वेदपाठमात्रेण संतुष्टो वै भवेद् द्विजः ।

पाठमात्रावसायी तु पङ्के गौर् इव सीदति ॥

यो ऽधीत्य विधिवद् वेदं वेदार्थं न विचारयेत् ।

स सान्वयः शूद्रसमः पात्रतां न प्रपद्यते ॥ इति । (कूर्पु १।२।१४।८६–८८)

अध्ययनस्येतिकर्तव्यताम् आह याज्ञवल्क्यः ।

गुरुं चैवाप्य् उपासीत स्वाध्यायार्थं समाहितः ।

आहूतश् चाप्य् अधीयीत लब्धं चास्मै निवेदयेत् ॥

हितं चास्याचरेन् नित्यं मनोवाक्कायकर्मभिः ॥ इति । (य्ध् १।२६–२७)

विष्णुपुराणे ऽपि । [१५२]

उभे संध्ये रविं भूप तथैवाग्निं समाहितः ।

उपतिष्ठेत् तथा कुर्याद् गुरोर् अप्य् अभिवादनम् ॥

स्थिते तिष्ठेद् व्रजेत् याते नीचैर् आसीत चासिते ।

शिष्यो गुरोर् नरश्रेष्ठ प्रतिकूलं न संचरेत् ॥

तेनैवोक्तः पठेद् वेदं नान्यचित्तः पुरःस्थितः ।

अनुज्ञातश् च भिक्षान्नम् अश्नीयात् गुरुणा ततः ॥

व्रतानि चरता ग्राह्यो वेदश् च कृतबुद्धिना ॥ इति । (विपु ३।९।२–५)

कौर्मे ऽपि ।

आहूतो ऽध्ययनं कुर्याद् वीक्षमाणो गुरोर् मुखम् ।

नित्यम् उद्धृतपाणिः स्यात् साध्वाचारः सुसंयतः ॥ इति । (कूर्पु १।२।१४।१–२)

स्वकुलपरम्परागतायाः शाखायाः पाठो ऽध्ययनम् । तद् आह वसिष्ठः ।

पारम्पर्यागतो येषां वेदः सपरिबृंहणः ।

तच्छाखं कर्म कुर्वीत तच्छाकाध्ययनं तथा ॥ इति । वध् ६।४३)

स्वशाखापरित्यागं स एव निषेधति ।

यः स्वशाखां परित्यज्य पारक्याम् अधिगच्छति ।

स शूद्रवद् बहिः कार्यः सर्वकर्मसु साधुभिः ॥

[१५३] स्वीया शाखोज्झिता येन ब्रह्म तेनोज्झितं परम् ।

ब्रह्महैव स विज्ञेयः सद्भिर् नित्यं विहर्हितः ॥ इति ।

स्वशाखाध्ययनपूर्वकं त्व् अन्यशाखाध्ययनं तेनैवाङ्गीकृतम् ।

अधीत्य शाखाम् आत्मीयां परशाखां तथ्ः पठेत् । इति ।

वेदवद् धर्मशास्त्रम् अप्य् अधीयीत । तद् आह बृहस्पतिः ।

एवं दण्डादिकैर् युक्तं संस्कृत्य तनयं पिता ।

वेदम् अध्यापयेत् पश्चात् शास्त्रं मन्वादिकं तथा ॥

ब्राह्मणो वेदमूलः स्याच् छ्रुतिस्मृत्योः समः स्मृतः ।

सदाचारस्य च तथा ज्ञेयम् एतत् त्रिकं सदा ॥

अधीत्य चतुरो वेदान् साङ्गोपाङ्गपदक्रमान् ।

स्मृतिहीना न शोभन्ते चन्द्रहीनैव शर्वरी ॥ इति ।

अत्र अध्ययनेन पञ्चधा वेदाभ्यास उपलक्षितः । तद् आह दक्षः ।

वेदस्वीकरणं पूर्वं विचारो ऽभ्यसनं जपः ।

तद्दानं चैव शिष्येभ्यो वेदाभ्यासो हि पञ्चधा ॥ इति ।

हारीतो ऽपि ।

मन्त्रार्थज्ञो जपन् जुह्वन् तथैवाध्यापयन् द्विजः ।

स्वर्गलोकम् अवाप्नोति नरकं तु विपर्यये ॥

[१५४] इति । गुरुमुखाद् एवाध्येतव्यं न तु लिखितपाठः कर्तव्यः । तद् आह नारदः ।

पुस्तकप्रत्ययाधीतं नाधीतं गुरुसंनिधौ ।

भ्राजते न सभामध्ये जारगर्भ इव् स्त्रियाः ॥ इति । (ना शि २।१३)

अध्ययने वर्जनीयान् आह मनुः ।

नाविस्पष्टम् अधीयीत न शूद्रजनसंनिधौ ।

न निशान्ते प्रतिश्रान्तो ब्रह्माधीत्य पुनः स्वपेत् ॥ इति । (म्ध् ४।९९)

नारदो ऽपि ।

हस्तहीनस् तु यो ऽधीते स्वरवर्णविवर्जितः ।

ऋग्यजुःसामभिर् दग्धो वियोनिम् अधिगच्छति ॥ इति । (ना। शि। २।२७)

व्यासो ऽपि ।

अनध्यायेष्व् अधीतं यत् यच् च शूद्रस्य संनिधौ ।

प्रतिग्रहनिमित्तं च नरकाय तद् उच्यते ॥

इत्य् अध्ययनाध्यापनयोः प्रकरणम्

अथानध्याः । ते च द्विविधाः: नित्या नैमित्तिकाश् च । तत्र नित्यान् आह हारीतः ।

प्रतिपत्सु चतुर्दश्याम् अष्टम्यां पर्वयोर् द्वयोः ।

श्वो ऽनध्याये ऽद्य शर्वर्यां नाधीयीत कदाचन ॥ इति ।

[१५५] नैमित्तिकान् आह याज्ञवल्क्यः ।

श्वक्रोष्टुगर्दभोलूकसामबाणार्त्तनिःस्वने ।

अमेध्यशवशूद्रान्त्यश्मशानपतितान्तिके ॥

देशे ऽशुचाव् आत्मनि च विद्युत्स्तनितसंप्लवे ।

भुक्त्वार्द्रपाणिर् अम्भोन्तरर्धरात्रे ऽतिमारुते ॥

पांसुवर्षे दिशां दाहे संध्यानीहारभीतिषु ।

धावतः पूतिगन्धे च शिष्टे च गृहम् आगते ॥

खरोष्ट्रयानहस्त्यश्वनौवृक्षेरिणरोहणे ।

सप्तत्रिंशद् अनध्यायान् एतांस् तात्कालिकान् विदुः ॥ इति । य्ध् १।१४८–५१)

अन्ये ऽप्य् अनध्यानास् तत्र तत्र स्मर्यन्ते । तद् आह नारदः ।

अयने विषुवे चैव शयने बोधने हरेः ।

अनध्यायस् तु कर्तव्यो मन्वादिषु युगादिषु ॥ इति ।

मन्वादयो मत्स्यपुराणे ऽभिहिताः ।

आश्वयुक् शुक्लनवमी कार्तिके द्वादशी तथा ।

तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च ॥

[१५६] फाल्गुनस्य त्व् अमावास्या पौषस्यैकादशी तथा ।

आषाढस्याथ दशमी माघमासस्य सप्तमी ॥

श्रावणस्याष्टमी कृष्णा आषाढस्यापि पूर्णिमा ।

कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी सिता ॥

मन्वन्तरादयश् चैते दत्तस्याक्षय्यकारकाः ॥ इति । (मत्स्पु १७।६–८)

युगादयो विष्णुपुराणे वर्णिताः ।

वैशाखमासस्य च या तृतीया नवम्य् असौ कार्तिकशुक्लपक्षे ।

नभस्य मासस्य च कृष्णपक्षे त्रयोदशी पण्चदशी च माधे ॥ इति । (विपु ३।१४।१३)

कूर्मपुराणे ।

उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रक्षपणं स्मृतम् ।

अष्टकासु त्व् अहोरात्रम् ऋत्वन्तासु च रात्रिषु ॥

मार्गशीर्षे तथा पौषे माधमासे तथैव च ।

तिस्रो ऽष्टकाः समाख्याताः कृष्णपक्षे तु सूरिभिः ॥ इति । (कूर्पु १।२।१४।७७–७८)

गौतमो ऽपि: “कार्तिकी फाल्गुन्य् आषाढी पौर्णमासी तिस्रो ऽष्टकाः त्रिरात्रम्” इति (ग्ध् १६।७) । [१५७] उक्तपौर्णमासीर् आरभ्य त्रिरात्रम् । तथा तिस्रो ऽष्टकाः सप्तम्यादयः । तास्व् अपि त्रिरात्रम् अनध्ययनम् इत्य् अर्थः पैठीनसिः: “कृष्णे भवाः तिस्रो ऽष्टकाः । मार्गशीर्षप्रभृतय इत्य् एके” इति । आपस्तम्बस् तु उपाकर्मारभ्य मासं प्रदोषे ऽनध्यायम् आह: “श्रावण्यां पौर्णमास्याम् अध्यायम् उपाकृत्य मासं प्रदोषे नाधीयीत” (आप्ध् ९।१) इति । प्रदोषशब्देनात्र पूर्वरात्रिः विवक्षिता । त्रयोदश्यादिप्रदोषेष्व् अपि नाधीयीत । तथा च आदित्यपुराणम् ।

मेधाकामस् त्रयोदश्यां सप्तम्यां च विशेषतः ।

चतुर्थ्यां च प्रदोषेषु न स्मरेन् न च कीर्तयेत् ॥ इति ।

चतुर्थ्यादितिथिद्वैविध्ये प्रजापतिः ।

षष्ठी च द्वादशी चैव अर्धरात्रोननाडिका ।

प्रदोषे न त्व् अधीयीत तृतीया नवनाडिका ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

त्र्यहं प्रेतेष्व् अनध्यायः शिष्य्र्त्विग्गुरुबन्धुषु ।

उपाकर्मणि चोत्सर्गे स्वशाखाश्रोत्रिये मृते ॥

संध्यागर्जितनिर्घातभूकम्पोल्कानिपातने ।

समाप्य वेदं द्युनिषम् आरण्यकम् अधीत्य च ॥

[१५८] पञ्चदश्यां चतुर्दश्याम् अष्टम्यां राहुसूतके ।

ऋतुसंधिषु भुक्त्वा वा श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च ॥

पशुमण्डूकनकुलश्वाहिमार्जारमुषकैः ।

कृते ऽन्तरे त्व् अहोरात्रं शक्रपाते तथोच्छ्रये ॥ इति । (य्ध् १।१४४–४७)

मनुर् अपि ।

चोरैर् उपप्लुते ग्रामे संभ्रमे वाग्निकारिते ।

आकालिकम् अनध्यायं विद्यात् सर्वाद्भुतेष्व् अपि ॥ इति । (म्ध् ४।११८)

कूर्मपुराणे ।

श्लेष्मातकस्य छायायां शाल्मलेर् मधुकस्य च ।

कदाचिद् अपि नाध्येयं कोविदारकपित्थयोः ॥ इति । (कूर्पु १।२।१४।७९)

उक्तानाम् अप्य् अनध्यायानाम् अपवादम् आह मनुः ।

वोदोपकरणे चैव स्वाध्याये चैव नैत्यके ।

नानुरोधो ऽस्त्य् अनध्याये होममन्त्रेषु चैव हि ॥ इति ।

वेदोपकरणानि अङ्गानि । नित्यस्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञः । शौनको ऽपि ।

नित्ये जपे च काम्ये च क्रतौ पारायणे ऽपि च ।

नानध्यायो ऽस्ति वेदानां ग्रहणे ग्राहणे तथा ॥ इति ।

[१५९] कूर्मपुराणे ऽपि ।

अनध्यायस् तु नाङ्गेषु नेतिहासपुराणयोः ।

न धर्मशास्त्रेष्व् अन्येषु पर्वण्य् एतानि वर्जयेत् ॥ इति । (कूर्पु १।२।१४।८४)

इत्य् अनध्यायप्रकरणम्

पूर्वम् अध्यनाध्यापने सेतिकर्तव्यते निरूपिते । अथ यजनयाजने निरूपयामः । तत्र यजनस्य सृष्टिं प्रयोजनं चाह भगवान् ।

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।

अनेन प्रसविष्यध्वम् एष वो ऽस्त्व् इष्टकामधुक् ॥

देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।

परस्परं भावयन्तः श्रेयः परम् अवाप्स्यथ ॥

इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।

तैर् दत्तान् अप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥ इति । (भ्ग् ३।१०–१२)

तस्य च यजनस्य सात्त्विकराजसतामसभेदेन त्रैविध्यं स एवाह ।

अफलाकांक्षिभिर् यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।

यष्टव्यम् एवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥

[१६०] अभिसंधाय तु फलं दम्भार्थम् अपि चैव यत् ।

इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥

विधिहीनम् असृष्टान्नं मन्त्रहीनम् अदक्षिणम् ।

श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥ इति । (भ्ग् १७।११–१३)

आश्वमेधिके पर्वणि द्विजातिप्रभृतिसृष्टेर् यज्ञार्थत्वप्रतिपादनेन प्रस्तूयते ।

यजनार्थं द्विजाः सृष्टास् तारका दिवि देवताः ।

गावो यज्ञार्थम् उत्पन्ना दक्षिणार्थं तथैव च ॥

सुवर्णं रजतं चैव पात्रीकुम्भार्थम् एव च ।

इध्मार्थम् अथ यूपार्थं ब्रह्मा चक्रे वनस्पतीन् ॥

ग्राम्यारण्याश् च पशवो जायन्ते यज्ञकारणात् । इति । 

हारीतो ऽपि अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यज्ञमहिमानं दर्शयति ।

यज्ञेन लोका विमला विभान्ति यज्ञेन देवा अमृतत्वम् आप्नुवन् ।

[१६१] यज्ञेन पापैर् बहुभिर् विमुक्तः प्राप्नोति लोकान् अजरस्य विष्णोः ।

नास्त्य् अयज्ञस्य लोको वै नायज्ञो विन्दते शुभम् ।

अनिष्टयज्ञो ऽपूतात्मा भ्रस्यति छिन्नपर्णवत् ॥ इति ।

यज्ञविशेषास् त्व् अग्निहोत्रादयः । तथा च श्रूयते: “प्रजापतिर् यज्ञान् असृजताग्निहोत्रं चाग्निष्ठोमं च पौर्णमासीं चोक्थ्यं चामावास्यां चातिरात्रं च” इति । अग्निहोत्रादीनां संस्कृतैर् अग्निभिः साध्यत्वात् तत्संस्कारकम् आधानमादाव् अनुष्ठेयम् । तत्र प्रजापतिः ।

सर्वसंस्थाधिकारः स्याद् आहिताग्नेर् धने सति ।

आदध्यान् निर्धनो ऽप्य् अग्निं नित्यं पापभयात् द्विजः ॥ इति ।

अकरणे प्रत्यवायः कूर्मपुराणे दर्शितः ।

नास्तिक्याद् अथ वालस्याद् यो ऽग्नीन् नाधातुम् इच्छति ।

यजेत वा न यज्ञेन स याति नरकान् बहून् ॥

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणो हि विशेषतः ।

आधायाग्नीन् विशुद्धात्मा यजेत परमेश्वरम् ॥ (कूर्पु १।२।२४।७, १०)

[१६२] इति । श्रुतिश् च कालादिविशिष्टम् आधानं विधत्ते: “वसन्ते ब्राह्मणो ऽग्नीन् आदधीत । वसन्तो वै ब्राह्मस्यर्तुः । स्व एवैनम् ऋताव् आधाय ब्रह्मवर्चस्वी भवति । ग्रीष्मे राजन्य आदधीत । ग्रीष्मो वै राजन्यस्यर्तुः । स्व एवैनम् ऋताव् आधाय इन्द्रियावी वीर्यवान् भवति । शरदि वैश्य आदधीत । शरद् वै वैश्यस्यर्तुः । स्व एवैनम् ऋताव् आधाय पशुमान् भवति” इति । आश्वमेधिके ऽपि ।

वसन्ते ब्राह्मणस्य स्याद् आधेयो ऽग्निर् नराधिप ।

वसन्तो ब्राह्मणः प्रोक्तो वेदयोनिः स उच्यते ॥

अग्न्याधानं तु येनाथ वसन्ते क्रियते नृप ।

तस्य श्रीर् ब्रह्मवृद्धिश् च ब्राह्मणस्य विवर्धते ॥

क्षत्रियस्याग्निर् आधेयो ग्रीष्मे श्रेष्ठः स वै नृप ।

येनाधानं तु वै ग्रीष्मे क्रियते तस्य वर्धते ॥

श्रीः प्रजाः पशवश् चैव वित्तं चैव बलं यशः ।

शरत्काले तु वैश्यस्याप्य् आधानीयो हुताशनः ॥

[१६३] शरद्रात्रः स्वयं वैश्यो वैश्ययोनिः स उच्यते ।

शरद्य् आधानम् एवं वै क्रियते येन पाण्डव ॥

तस्य वै श्रीः प्रजायुश् च पशवो ऽर्थश् च वर्धते ॥ इति ।

आधानपूर्वकाश् च यज्ञाः दर्शादयः । तथा च वसिष्ठः: “अवश्यं ब्राह्मणो ऽग्नीन् आदधीत । दर्शपूर्णमासाग्रयणेष्टिचातुर्मास्यपशुसोमैश् च यजेत” इति । हारीतो ऽपि ।

पाकयज्ञान् यजेन् नित्यं हविर्यज्ञांस् तु नित्यशः ।

सौम्यांस् तु विधिपूर्वेण य इच्छेत् ब्रह्म चाव्ययम् ॥ इति ।

ते च गौतमेन दर्शिताः: “अष्टका पार्वणश्राद्धं श्रावण्य् आषाढी प्रौष्ठपदी चैत्र्य् आश्वयुजीति सप्त पाकयज्ञसंस्थाः । अग्न्याधेयम् अग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यान्य् आग्रयणेष्टिर् [१६४] निरूढपशुबन्धः सौत्रामणीति सप्त हविर्यज्ञसंस्थाः । अग्निष्टोमो ऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडशी वाजपेयो ऽतिरात्रोप्तोर्यामः इति सप्त सोमसंस्थाः” इति (ग्ध् ८।१८–२०) । अपरांस् तु महायज्ञक्रतून् देवलो दर्शितवान्: “अश्वमेधराजसूयपौण्डरीकगोदवादयो महायज्ञक्रतवः” इति । एते सर्वे यज्ञाः यथायोगं नित्यनैमित्तिककाम्यभेदेन त्रिविधा,

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं कर्म पौरुषम् । (मापु ३४।४)

इति मदालदोक्तेः । तत्र यज्ञानां नित्यत्वं कुथुमशाखायां श्रूयते: “मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्य् अपश्यंस् तानि त्रेतायां बहुधा सन्ततानि । तान्य् आचरथ नियतम्” इति (मुनुप् १।२।१) । वाजसनेयिशाखायाम् अपि: “कुर्वन्न् एवेह कर्माणि जिजीवीशेच् छतं समाः” इति (इशाउप् २), [१६९] “एतद् वै जरामर्यम् अग्निहोत्रं जरसा वा ह्य् एवास्मान् मुच्यते मृत्युना च” (म्नुप् २५।१) इति च । विधिवाकेषु च जीवनाद्युपबन्धस् तु नित्यत्वलक्षकः । तद् यथा: “यावज्जीवम् अग्निहोत्रं जुहुयात्,” “यावज्जीवं दर्शपौर्णमासाभ्यां यजेत,” “वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत” इति । अकरणे प्रत्यवायश् च नित्यत्वगमकः । तथा चाथर्वणे श्रूयते: “यस्यानग्निहोत्रम् अदर्शपौर्णमासम् अचातुर्मास्यम् अनाग्रयणम् अतिथिवर्जितं वाहुतम् अवैश्वदेवम् अविधिना हुतम् आसप्तमांस् तस्य लोकान् हिनस्ति” इति (मुणुप् १।२।३) । तथा च श्रुत्यन्तरम्: “यस्य पिता पितामहो वा सोमं न पिबेत् स व्रात्यः” [१६६] इति । जीवनकामनाव्यतिरिक्तं गृहदाहाद्यनियतनिमित्तम् उपजीव्य प्रवृत्तं नैमित्तिकम् । तथा च श्रुतिः: “यस्य गृहान् दहत्य् अग्निर् अग्नये क्षामवते पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर्वपेत्” इति । कामनया प्रवृत्तं काम्यम् । तद् यथा: “वायव्यं श्वेतम् आलभेत भूतिकामः” (त्स् २।३।१) इत्याद्याः काम्यपशवः । “ऐन्द्राग्नम् एकादशकपालं निर्वपेत् प्रजाकामः” (त्स् २।२।५) इत्याद्याः काम्येष्टयः । तत्र काम्यानां कामितार्थसिद्धिः फलम् । नित्यनैमित्तिकयोस् तु यथाविध्यनुष्ठितयोर् इन्द्रलोकप्रापकत्वम् आथर्वणे श्रूयते:

काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा ।

स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः ॥

[१६७] एतेषु यश् चरते भ्राजमानेषु यथाकालं चाहुतयो ह्य् आददायन् ।

तं नयन्त्य् एताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिर् एको ऽधिवासः ॥

एह्य् एहीति तम् आहुतयः सुवर्चसः सूर्यस्य रश्मिभिर् यजमानं वहन्ति ।

प्रियां वाचम् अभिवदन्त्यो ऽर्वयन्त्य एष वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः ॥

इति (मुणुप् १।२।४) । आनुशासनिके ऽपि ।

सुशुद्धैर् यजमानैश् च ऋत्विग्भिश् च तथाविधैः ।

शुद्धैर् द्रव्योपकरणैर् यष्टव्यम् इति निश्चयः ॥

तथाकृतेषु यज्ञेषु देवानां तोषणं भवेत् ।

तुष्टेषु देवसङ्घेषु यज्वा यज्ञफलं लभेत ॥

देवाः संतोषिता यज्ञैर् लोकान् संवर्धयन्त्य् उत ।

उभयोर् लोकयोर् देवि भूतिर् यज्ञे प्रदृश्यते ॥

तस्माद् यज्ञाद् दिवं याति अमरैः सह मोदते ।

नास्ति यज्ञसमं दानं नास्ति यज्ञसमो विधिः ।

सर्वधर्मसमुद्देशो देवि यज्ञे समाहितः ॥ 

[१६८] इति । यदि कथंचिन् नित्यकर्माणि लुप्येरन् तदा तत्समाधानम् आह प्रजापतिः ।

दर्शं च पूर्णमासं च लुप्त्वाथोभयम् एव वा ।

एकस्मिन् कृच्छपादेन द्वयोर् अर्धेन शोधनम् ॥

हविर्यज्ञेष्व् अशक्तस्य लुप्तम् अप्य् एकम् आदितः ।

प्राजापत्येन शुध्येत पाकसंस्थासु चैव हि ॥

संध्योपासनहानौ तु नित्यस्नानं विलोप्य च ।

होमं च नैत्यकं शुध्येद् गायत्र्यष्टसहस्रकृत् ॥

समान्ते सोमयज्ञानां हानौ चान्द्रायणं चरेत् ।

अकृत्वान्यतमं यज्ञं यज्ञानाम् अधिकारतः ॥

उपवासेन शुध्येत पाकसंस्थासु चैव हि ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

पितृयज्ञात्यये चैव वैश्वदेवात्यये ऽपि च ।

अनिष्ट्वा नवयज्ञेन नवान्नप्राशने तथा ॥

भोजने पतितान्नस्य चरुर् वैश्वानरो भवेत् ॥ इति । (कात्स्म् ३।१८।१९–२०)

विहितदक्षिनापर्याप्तद्रव्याभावे ऽपि नित्यं न लोपयेत् । तद् आह बौधायनः ।

[१६९] यस्य नित्यानि लुप्तानि तथैवागन्तुकानि च ।

विपद्य् अपि न स स्वर्गं गच्छेत् तु पतितो हि सः ॥

तस्मात् कन्दैः फलैर् मूलैर् मधुनाज्यरसेन वा ।

नित्यं नित्यानि कुर्वीत न च नित्यानि लोपयेत् ॥ इति ।

<u>ननु</u> – संपूर्णद्रव्यसम्पत्ताव् एव सोमयागः कार्यः । तद् आह मनुः ।

यस्य त्रैवार्षिकं वित्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये ।

अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुम् अर्हति ॥ इति । (म्ध् ११।७)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

त्रैवार्षिकाधिकान्नो यः स हि सोमं पिबेद् द्विजः । इति (य्ध् १।१२४)

त्रैवार्षिकान्नलाभे सोमयागाद् अर्वाचीना दर्शादय एव कार्याः । एतद् अपि स एवाह ।

प्राक्सौमिकीः क्रियाः कुर्याद् यस्यान्नं वार्षिकं भवेत् । इति । (य्ध् १।१२४)

अल्पधनस्य यज्ञो मनुना निषिध्यते ।

पुण्यान्य् अन्यानि कुर्वीत श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।

न त्व् अल्पदक्षिणैर् यज्ञैर् यजेतार्थं कथंचन ॥

इन्द्रियाणि यज्ञः स्वर्गम् आयुः कीर्तिं प्रजाः पशून् ।

हन्त्य् अल्पदक्षिणो यज्ञस् तस्मान् नाल्पधनो यजेत् ॥ (म्ध् ११।३९–४०)

[१७०] इति । मत्स्यपुराणे ऽपि ।

अन्नहीनो दहेद् राष्ट्रं मन्त्रहीनस् तथर्त्विजः ।

आत्मानं दक्षिणाहीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः ॥ इति । (म्ध् ११।४१)

एवं च सत्य् एतानि वचनानि “कन्दैर् मूलैः” इत्यादिवचनेन विरुद्ध्येरन् – इति चेत्,

<u>मैवम्</u>, एतेषां वचनानां काम्ययागविषयत्वात् । “संपूर्णानुष्ठानशक्तौ सत्याम् एव काम्यं कर्तव्यम्” इति षष्ठाध्याये मीमांसितम् । तथा हि “ऐन्द्राग्नम् एकादशकपालं निर्वपेत् प्रजाकामः” इत्य् अत्र किं यथाशक्तिप्रयोगेणाप्य् अधिकारः, उत सर्वाङ्गोपसंहारेण, इति संशयः । नित्येषु यथाशक्तिप्रयोगस्य पूर्वाधिकरणे निर्णीतत्वात् काम्येष्व् अपि तथा – इति प्राप्ते ब्रूमः । नित्यानाम् असमर्थेनाप्य् अपरित्याज्यत्वात् तत्र यथाशक्तिप्रयोगः, अपरित्याज्यानि हि नित्यानि । जीवनादिनिमित्तवशेन तत्प्रवृत्तेः । नैमित्तिकं प्रत्यप्रवर्तकत्वे निमित्तत्वम् एव हीयेत । कामना तु न निमित्तं येनावश्यम् इष्टिं प्रवर्तयेत् । अतो न काम्यस्यापरित्याज्यत्वम् । तथा सति फलसिद्ध्यर्थम् एव काम्यस्यानुष्ठेयत्वात् फलस्य च कृत्स्नाङ्गोपकृतप्रधानमन्त्रेणानिष्पत्तेः । यदा कृत्स्नाङ्गानुष्ठानशक्तिस् तदैव काम्यम् अनुष्ठेयम् – इति सिद्धान्तः ॥

इति यजनकरणम्

[१७१]

इत्थं यजनं निरूपितम् । याजने तु विधिः श्रुयते: “द्रव्यम् अर्जयन् ब्राह्मणः प्रतिगृह्णीयाद् याजयेद् अध्यापयेद् वा” । न चायं नित्यविधिः । अकरणे प्रत्यवायादिनित्यलक्षणाभावात् । अपि तु काम्यविधिः, द्रव्यार्जनकामस्य तत्राधिकारात् । तत्रापि नापूर्वविधिः,। जीवनोपायत्वेन याजनस्य प्राप्तत्वात् । तद्धेतुत्वं च मार्कण्डेयपुराणे दर्शितम् ।

याजनाध्यापने शुद्धे तथा शुद्धः प्रतिग्रहः ।

एषा सम्यक् समाख्याता विविधा तस्य जीविका ॥ इति । [मार्पु २८।४]

नापि परिसंख्या, नित्यप्राप्तेर् अभावात् । तस्मात् पक्षे प्राप्तत्वान् नियमविधिर् अयम् । स चायं नियमः पुरुषार्थ एव । न तु क्रत्वर्थः । द्रव्यार्जनविधानस्य पुरुषार्थत्वेन लिप्सासूत्रे विचारितत्वात् ।

तथा हि – द्रव्यपाप्तिः क्रत्वर्था पुरुषार्था वा इति संशयः । 

<u>तत्र पूर्वः पक्षः</u> क्रत्वर्थेयम् । तथा सति नियमस्यार्थवत्त्वात् । ब्राह्मणस्य याजनादिना क्षत्रियस्य जयादिना वैश्यस्य ऋष्यादिना – इति नियमः । स च पुरुषार्थपक्षे ऽनर्थकः स्यात्, **[१७२]** उपायान्तरेणार्जितस्यापि द्रव्यस्य क्षुत्प्रतिघातादिपुरुषार्थसंपादकत्वात् । क्रतुस् तु नान्यथा सिद्ध्यति । अतस् तत्र नियमो ऽर्थवान् – 

<u>इति प्राप्ते</u> ब्रूमः । द्रव्यं हि संपादितं सत् पुरुषं प्रीणयति । अतस् तस्य पुरुषार्थत्वं प्रत्यक्षदृष्टम् । क्रत्वर्थता तु नियमान्यथानुपपत्त्या कल्प्यते । कृप्तं च कल्प्याद् बलीयः । सति च पुरुषार्थत्वे क्रतोर् अपि भोजनादिवत् पुरुषकार्यतया तदर्थताप्य् अर्थात् संपद्यते । नियमम् अस्तु पुरुषार्थे ऽप्य् अर्जनविधौ किंचिद् अदृष्टं जनयिष्यति । क्रत्वर्थत्ववादिनो जीवनलोपेन क्रतुर् अपि न सिध्येत् । अतः पुरुषार्थो याजनादिः – इति सिद्धम् ।

<u>ऋत्विग्भिर्</u> विना याजयितान्यो न को ऽप्य् अस्ति – इति चेत्,

<u>मैवम्</u>, आपस्तम्बसूत्रे षोडशानाम् ऋत्विजां वरणम् अभिधाय या जयितुः सप्तदशस्य पृथग्वरणाभिधानात्, “सदस्यं सप्तदशं कौषीतकिनः समामनन्ति । स कर्मणाम् उपद्रष्टा भवति” इति । अत एव वसिष्ठवंशोत्पन्नस्य सात्यहव्यनामकस्य महर्षेः प्रश्नवाक्ये देवभागस्य सृञ्जयनामकान् ब्राह्मणान् प्रति याजकत्वं तैत्तिरीयकब्राह्मणे श्रूयते: “वासिष्ठो ह सात्यहव्यो देवभागं पप्रच्छत् सृञ्जयान् बहुयाजिनो यजे” (त्ब् ६।६।२) **[१७३]** इति । तथा कौषीतकिब्राह्मणे चित्रनामकं प्रति श्वेतकेतोर् याजकत्वम् आम्नातम्: “चित्रोद्भवो गार्ग्यायणिर् यक्षमाण आरुणिं वव्रे । स ह पुत्रं श्वेतकेतुं प्रजिघाय याजयेत्” इति । तस्माद् ऋत्व्गभ्यो ऽन्यः सदस्यो याजयिता । ऋत्विजो वा याजयितारः सन्तु । सर्वथाप्य् अस्ति ब्राह्मणानां जीवनहेतुर् याजनम् ।

तरेतिकर्तव्यतारूपेण कृष्णाजिनवाससोर् अन्यतरेणोपवीतित्वं तैत्तिरीयके विधीयते: “तस्माद् यज्ञोपवीत्य् एवाधीयीत याजयेद् यजेत् वा यज्ञस्य प्रसृत्या अजिनं वासो वा दक्षिणत उपवीय” (तैता २।१) इति । । मन्त्रेषु ऋष्यादिज्ञानं च याजनाङ्गत्वेन छन्दोगब्राह्मणे समाम्नायते: “यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दोदैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वा अध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्तं वा पद्यते वा म्रियते पापीयान् भवति । यातयामान्यस्य छन्दांसि भवन्ति । अथ यो मन्त्रे मन्त्रे वेद सर्वम् आउर् एति । श्रेयान् भवति । अयातयामान्यस्य छन्दांसि भवन्ति । तस्माद् एतानि मन्त्रे मन्त्रे विद्यात्” इति (छ्ब्रा ३।७।५) । **[१७४]**

<u>ननु</u> – क्वचित् याजनस्य क्वचित् प्रतिग्रहस्य च निन्दितत्वात् तदनुष्ठानवतः स्वाध्यायगायत्र्योर् जप आम्नायते: “रिच्यत इव वा एष प्रैव रिच्यते यो याजयति प्रति वा गृह्णाति । याजयित्वा प्रतिगृह्य वानश्नन्  त्रिःस्वाध्यायं वेदम् अधीयीत । त्रिरात्रं वा सावित्रीं गायत्रीम् अन्वातिरेचयति” इति (ता २।१५) । तथान्यत्रापि: “दुहे ह वा एष छन्दांसि यो याजयति स येन यज्ञक्रतुना याजयेत् । सो ऽरण्यं परेत्य शुचौ देशे स्वाध्यायम् एवैनम् अधीयन्न् आसीत । तस्यानशनं दीक्षा, स्थानम् उपसदः, आसनस्य सुत्या, वाग् जुहूः, मन उपभृत्, घृतिः स्रुवा, प्राणो हविः, सामाध्वर्युः, स वा एष यज्ञः प्राणदक्षिणो ऽनन्तदक्षिणः समृद्धतरः” इति (ता २।१६) इति चेत्,

<u>नायं दोषः</u>, तस्य अजाज्ययाजनविषयत्वात् । जीवितात्ययम् आपन्नस्य प्राणरक्षणार्थम् अयाज्ययाजनम् अपि संभाव्यते । तथा च वाजसनेयब्राह्मणम्: “प्राणस्य वै सम्राट् कामायायाज्यं याजयति अप्रतिग्राह्यस्य वा प्रतिगृह्णाति” इति (बृआउप् ४।१।३) । तत्र प्रायश्चित्तं छन्दोगा आमनन्ति: **[१७५]** “तदा अयाज्ययाजने दक्षिणास् त्यक्त्वा मासं चतुर्थकाले भुञ्जानः तन्मन्त्रान् गायेत्” इति (छ्ब्र् ५।१।३) । तथा सुमन्तुर् अपि स्मरन्ति: “शूद्रयाजकः सर्वद्रव्यपरित्यागात् पूतो भवति । अभिशस्त-पतित-पौनर्भवब्-ह्रूणह-पुंश्चल्य्-अशुचि-शस्त्रकार-तैलिक-चाक्रिक-ध्वजि-सुवर्णकार-वर्मकार-पङ्कक-वर्धकि-गण-गणिक-सौनिक-व्याध-निषाद-रजक-बुरुड-चर्मकारा अभोज्यान्ना अप्रतिग्राह्या अयाज्याश् च” इति । तथा च वसिष्ठः: “दक्षिणात्यागाच् च पूतो भवतीति विज्ञायते” इति । तथा बौधायनो ऽपि: “बह्वप्रतिग्राह्यस्य वा प्रतिगृह्य अयाज्यं वा याजयित्वा **[१७६]** नाद्यात् । तस्य चान्नम् अशित्वा तरत्समन्दीयं जपेत्” इति (वध् २।२,५,८) । अज्याज्ययाजकलक्षणं देवलेन दर्शितम् ।

यः शूद्रान् पतितांश् चापि याजयेद् अर्थकारणात् ।

याजितो वा पुनर् ताभ्यां ब्राह्मणो ऽयाज्ययाजकः ॥ इति ।

इत्य् याजनप्रपकरणम्

तद् एवं याजनं निरूपितम् । अथ दानप्रतिग्रहौ निरूप्येते । तत्र दानविषया श्रुतिः: “दानम् इति सर्वाणि भूतानि प्रशंसन्ति । दानान्नातिदुश्चरं तस्माद् दाने रमन्ते” इति (म्नुप् २१।२) । तथा वाक्यान्तरम् अपि: “दानं यज्ञानां वरूथं दक्षिणा लोके दातारं सर्वभूतान्य् उपजीवन्ति । दानेनारातीन् अपानुदन्त । दानेन द्विषन्तो मित्रा भवन्ति । दाने सर्वं प्रतिष्ठितम् । तस्माद् दानं परमं वदन्ति” इति (म्नुप् २२।१) । आदित्यपुराणे ऽपि ।

न दानाद् अहिकं किंचिद् दृश्यते भुवनत्रये ।

दानेन पाप्यते स्वर्गः श्रीर् दानेनैव लभ्यते ॥

दानेन शत्रून् जयति व्याधिर् दानेन नश्यति ।

दानेन लभ्यते विद्या दानेन युवतीजनः ॥

धर्मार्थकाममोक्षाणां साधनं परमं स्मृतम् ॥ इति ।

एवं श्रुतिस्मृतिभ्यां प्रशंसापूर्वको दानविधिर् उन्नीतः । याज्ञवल्क्यस् तु साक्षाद् दानं व्यधत्त ।

दातव्यं प्रत्यहं पात्रे निमित्तेषु विशेषतः ।

याचितेनापि दातव्यं श्रद्धापूतं तु शक्तितः ॥

गोभूतिलहिरण्यादि पात्रे दातव्यम् अर्चिते ।

नापात्रे विदुषा किंचिद् आत्मनः श्रेय इच्छता ॥ इति । (य्ध् १।२०३, २०१)

एतयोर् अन्यतरः स्वरूपविधिः । इतरस् तु गुणविधिः । मनुर् अपि ।

दानधर्मम् निषेवेत नित्यनैमित्तसंज्ञकम् ।

परितुष्टेन भावेन पात्रम् आसाद्य शक्तितः ॥ (म्ध् ४।२२७)

**[१७८] **इति । वह्निपुराणे च अदाने वित्तवैयर्थ्योक्तिपुरःसरं दानं विहितम् ।

यस्य वित्तं न दानाय नोपभोगाय देहिनाम् ।

नापि कीर्त्यै न धर्माय तस्य वित्तं निरर्थकम् ॥

तस्माद् वित्तं समासाद्य दैवाद् वा पौरुषाद् अथ ॥

दद्यात् सम्यग् द्विजातिभ्यः कीर्तनानि न कारयेत् ॥ इति ।

विष्णुधर्मोत्तरे दानाभावे बाधम् आह ।

सीदते द्विजमुख्याय यो ऽर्थिने न प्रयच्छति ।

सामर्थ्ये सति दुर्बुद्धिर् नरकायोपपद्यते ॥ इति ।

ब्रह्मपुराणे ऽपि ।

सदाचाराः कुलीनाश् च रूपवन्तः प्रियंवदाः ।

बहुश्रुताश् च धर्मज्ञा याचमानाः परान् गृहान् ॥

दृश्यन्ते दुःखिताः सर्वे प्राणिनः सर्वदा मुने ।

अदत्तदाना जायन्ते परभाग्योपजीविनः ॥ इति ।

व्यासो ऽपि ।

अक्षरद्वयम् अभ्यस्तं नास्ति नास्तीति यत् पुरा ।

तद् इदं देहि देहीति विपरीतम् उपस्थितम् ॥

[१७९] इति । स्कान्दे ऽपि ।

देहीत्य् एवं ब्रुवन्न् अर्थी जनं बोधयतीव सः ।

यद् इदं कष्टम् अर्थित्वं प्रागदानफलं हि तत् ॥

एकेन् तिष्ठताधस्ताद् अन्येनोपरि तिष्ठता ।

दातृयाचकयोर् भेदः कराभ्याम् एव सूचितः ॥

दीयमानं तु यो मोहात् गोविप्राग्निसुरेषु च ।

निवारयति पापात्मा तिर्यग्योनिं व्रजेत् तु सः ॥ इति ।

शातातपो ऽपि ।

मा ददस्वेति यो ब्रूयाद् गव्य् अग्नौ ब्राह्मणेषु च ।

तिर्यग्योनिशतं गत्वा चाण्डालेष्व् अभिजायते ॥ इत् ।

दानस्य स्वरूपं तत्रेतिकर्तव्यतां च देवलो दर्शयति ।

अर्थानाम् उदिते पात्रे श्रद्धया प्रतिपादनम् ।

दानम् इत्य् अभिनिर्दिष्टं व्याख्यानं तस्य वक्ष्यते ॥

द्विहेतु षडधिष्ठानं षडङ्गं षड्विपाकयुक् ।

चतुःप्रकारं त्रिविधं त्रिणाशं दानम् उच्यते ॥

नाल्पत्वं वा बहुत्वं वा दानस्याभ्युदयावहम् ।

श्रद्धाभक्ती च दानानां वृद्धिश्रेयस्करे हि ते ॥

[१८०] धर्मम् अर्थं च कामं च व्रीडाहर्षभयानि च ।

अधिष्ठानानि दानानां षड् एतानि प्रचक्षते ॥

पात्रेभ्यो दीयते नित्यम् अनपेक्ष्य प्रयोजनम् ।

केवलं त्यागबुद्ध्या यत् धर्मदानं तद् उच्यते ॥

प्रयोजनम् उपेक्ष्यैव प्रसङ्गात् यत् प्रदीयते ।

तद् अर्थड्नम् इत्य् आहुर् ऐहिकं फलहेतुकम् ॥

 स्त्रीपानमृगयाक्षाणां प्रसङ्गात् यत् प्रदीयते ।

अनर्हेषु च रागेण कामदानं तद् उच्यते ॥

संसदि व्रीडया तुल्येष्व् अर्थो ऽर्थिभ्यः प्रयाचितः ।

प्रदीयते च यद् दानं व्रीडादानम् इति स्मृतम् ॥

दृष्ट्वा प्रियाणि श्रुत्वा वा हर्षाद् यद् यत् प्रयच्छति ।

हर्षदानम् इति प्राहुर् दानं तद् धर्मचिन्तकाः ॥

आक्रोशानर्थहिंसानां प्रतीकाराय् यद् भयात् ।

दीयते वापकर्तृभ्यो भयदानं तद् उच्यते ॥

दाता प्रतिग्रहीता च श्रद्धा देयं च धर्मयुक् ।

देशकालौ च दानानाम् अङ्गान्य् एतानि षड् विदुः ॥

[१८१] अपापरोगी धर्मात्मा दित्सुर् अव्यसनः शुचिः ।

अनिन्द्यजीवकर्मा च षड्भिर् दाता प्रशस्यते ॥

त्रिशुक्लः कृशवृत्तिश् च घृणालुः सकलेन्द्रियः ।

विमुक्तो योनिदोषेभ्यो ब्राह्मणः पात्रम् उच्यते ॥ इति ।

“त्रिशुक्लः” इति त्रिभिर् मातापित्राचार्यः शिक्षितत्वेन शुद्धः ।

शौचशुद्धिर् महाप्रीतिर् अर्थिनो दर्शने तथा ।

सत्कृतिश् चानसूया च दानश्रद्धेत्य् उदाहृता ॥

अपराबाधम् अक्लेशं स्वयत्नेनार्जितं धनम् ।

स्वल्पं वा विपुलं वापि देयम् इत्य् अभिधीयते ॥

यद् यत्र दुर्लभं द्रव्यं यस्मिन् काले ऽपि वा पुनः ।

दानार्हौ देशकालौ तौ स्यातां श्रेष्ठौ न चान्यथा ॥

अवस्थादेशकालानां पात्रदात्रोश् च सम्पदा ।

हीनं वापि भवेच् छ्रेष्ठं श्रेष्ठम् वाप्य् अन्यथा भवेत् ॥

दुष्फलं निष्फलं हीनं तुल्यं विपुलम् अक्षयम् ।

नास्तिकस्तेनहिंस्रेभ्यो जाराय पतिताय च ॥

[१८२] षड्विपाकयुगुद्दिष्टं षड् एतानि विपाकतः ।

पिशुनभ्रूणहन्तृभ्यां प्रदत्तं दुष्फलं भवेत् ॥

महद् अप्य् अफलं दानं श्रद्धया परिवर्जितम् ।

परबाधाकरं दानं स्फीतम् अप्य् ऊनतां व्रजेत् ॥

यथोक्तम् अपि चेद् दत्तं चित्तेन कलुषेण तु ।

तत् तु संकल्पदोषेण दानं तुल्यफलं भवेत् ॥

युक्ताङ्गैह् सकलैः षड्भिर् दानं स्याद् विपुलोदयम् ।

अनुक्रोशवशाद् दत्तं दानम् अक्षयतां व्रजेत् ॥

ध्रुवम् आजस्रिकं काम्यं नैमित्तिकम् इति क्रमात् ।

वैदिको दानमार्गो ऽयं चतुर्धा वर्ण्यते बुधैः ॥

प्रपारामतडागादि सर्वकामफलं ध्रुवम् ।

तद् आजस्रिकम् इत्य् आहुर् दीयते यद् दिने दिने ॥

अपत्यविजयैश्वर्यस्त्रीबालार्थं यद् इष्यते ।

इच्छासंज्ञं तु यद् दानं काम्यम् इत्य् अभिधीयते ॥

कालापेक्षं क्रियापेक्षम् अर्थापेक्षम् इति स्मृतम् ।

त्रिधा नैमित्तिकं प्रोक्तं सहोमं होमवर्जितम् ॥

१८३] तत्रोत्तमानि चत्वारि मध्यमानि विधानतः ।

अधमानि तु शेषाणि विविधत्वम् इदं विदुः ॥

अन्नविद्यामधुस्त्रीणां गोभूरुक्माश्वहस्तिनाम् ।

दानान्य् उत्तमदानानि उत्तमद्रव्यदानतः ॥

विद्याद् आच्छादनं वासः परिभोगौषधानि च ।

दानानि मधमानीति उत्तमद्रव्यदानतः ॥

उपानत्प्रेष्ययानानि छत्रपात्रासनानि च ।

दीपकाष्ठफलादीनि चरमं बहुवार्षिकम् ॥

बहुत्वाद् अर्थजातानां संख्या शेषेषु नेष्यते ।

अधमान्य् अवशिष्टानि सर्वदानान्य् अतो विधुः ॥

इष्टं दत्तम् अधीतं वा प्रणश्यत्य् अनुकीर्तितात् ।

श्लाघानुशोचनाभ्यां वा भग्नतेजा विपद्यते ॥

तस्माद् आत्मकृतं पुण्यं न वृथा परिकीर्तयेत् ॥ इति ।

नित्यनैमित्तिककामविमलाख्याश् चत्वारो दानभेदाः पुराणसारे दर्शिताः । सात्त्विकादिभेदान् भगवान् आह ।

दातव्यम् इति यद् दानं दीयते ऽनुपकारिणे ।

देशे काले च पात्रे च तद् दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥

[१८४] यत् तु प्रत्युपकारार्थं फलम् उद्दिश्य वा पुनः ।

दीयते च परिक्लिष्टं तद् राजसम् उदाहृतम् ॥

अदेशकाले यद् दानम् अपात्रेभ्यश् च् दीयते ।

असत्कृतम् अवज्ञातं तत् तामसम् उदाहृतम् ॥ इति । (भ्ग् १७।२०–२२)

तत्र फलविशेषो विष्णुधर्मोत्तरे दर्शितः ।

तामसानां फलं भुङ्क्ते तिर्यक्त्वे मानवः सदा ।

वर्णसंकरभावेन वार्द्धके यदि वा पुनः ॥

बाल्ये वा दासभावेन नात्र कार्या विचारणा ।

अतो ऽन्यथा तु मानुष्ये राजसानां फलं भवेत् ॥

सात्त्विकानां फलं भुङ्क्ते देवत्वे नात्र संशयः ॥ इति ।

तत्र दानपात्रम् आह याज्ञवल्क्यः ।

न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता ।

यत्र वृत्तिम् इमे चोभे तद् धि पात्रं प्रचक्षते ॥ इति । (य्ध् १।२००)

यमो ऽपि ।

विद्यायुक्तो धर्मशीलः प्रशान्तः क्षान्तो दान्तः सत्यवादी कृतज्ञः ।

स्वाध्यायवान् धृतिमान् गोशरण्यो दाता यज्वा ब्राह्मणः पात्रम् आहुः ॥ 

**[१८५] **इति । वसिष्ठः ।

किंचिद् वेदम् अयं पात्रं किंचित् पात्रं तपोमयम् ।

पात्रानाम् अपि तत् पात्रं शूद्रान्नं यस्य नोदरे ॥ इति । (वध् ६।२६) 

बृहस्पतिः ।

आगमिष्यति यत् पात्रं तत् पात्रं तारयिष्यति ॥ इति । 

विष्णुधर्मोत्तरे ।

पतनात् त्रायते यस्मात् तस्मात् पात्रं प्रकीर्तितम् ॥ इति ।

स्कन्दपुराणे पात्रविशेषो ऽभिहितः ।

प्रथमं तु गुरोर् दानं दद्याच् छ्रेष्ठम् अनुक्रमात् ।

ततो ऽन्येषां च विप्राणां दद्यात् पात्रानुसारतः ॥

गुरोर् अभावे तत् पुत्रं तद्भार्यां तत्सुतां तथा ।

पौत्रं प्रपौत्रं दौहित्रम् अन्यं वा तत्कुलोद्भवम् ॥

तद्दानातिक्रमे दानं प्रत्युताधोगतिप्रदम् ॥ इति ।

यमो ऽपि ।

समम् अब्राह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मणब्रुवे ।

प्राधीते शतसाहस्रम् अनन्तं वेदपारगे ॥ इति ।

“प्राधीतः” प्रारब्धाध्ययन इत्य् अर्थः । संवर्तः ।

[१८६] उत्पत्तिप्रलयौ चैव भूतानाम् आगतिं गतिम् ।

वेत्ति विद्याम् अविद्यां च स भवेद् वेदपारगः ॥ इति ।

शूद्रे समगुणं दानं वैश्ये तद्द्विगुणं स्मृतम् ।

क्षत्रिये त्रिगुणं प्राहुः षड्गुणं ब्राह्मणे स्मृतम् ॥ इति ।

शूद्रादीनां पात्रत्वप्रतिपादनम् अन्नदानादिविषयम्, “कृतान्नम् इतरेभ्यः” इति गौतमवचनात् । व्यासः ।

मातापित्रोश् च यद् दत्तं भ्रातृस्वसृसुतासु च ।

जायात्मजेषु यद् दत्तं सो ऽनिन्द्यः स्वर्गसंक्रमः ॥

पितुः शतगुणं दानं सहस्रं मातुर् उच्यते ।

अनन्तं दुहितुर् दानं सोदर्ये दत्तम् अक्षयम् ॥ इति । (व्यास्म्४।३०–३१)

भविष्योत्तरे ।

न केवलं ब्राह्मणानां दानं सर्वत्र शस्यते ।

भगिनीभागिनेयानां मातुलानां पितुः स्वसुः ॥

दरिद्राणां च बन्धूनां दानं कोटिगुणं भवेत् ॥ इति ।

शातातपो ऽपि ।

[१८७] संनिकृष्टम् अधीयानम् अतिक्रामति यो द्विजम् ।

भोजने चैव दाने च दहत्य् आसप्तमं कुलम् ॥ इति ।

महाभारते ऽपि ।

हृतस्वा हृतदाराश् च ये विप्रा देशविप्लवे ।

अर्थार्थम् अभिगच्छन्ति तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ इति ।

अपात्रम् आह मनुः ।

न वार्य् अपि प्रयच्छेत् तु बैडालव्रतिके द्विजे ।

न बकव्रतिके पापे नावेदविदि धर्मवित् ॥

त्रिष्व् अप्य् एतेषु दत्तं हि विधिनाप्य् अर्जितं धनम् ।

दातुर् भवत्य् अनर्थाय परत्रादातुर् एव च ॥

यः कारणं पुरस्कृत्य व्रतचर्यां निषेवते ।

पापं व्रतेन संछाद्य बैडालं नाम तद् व्रतम् ॥

[१८८] अधोदृष्टिर् नैकृतिकः स्वार्थसन्धानतत्परः ।

शठो मिथ्याविनीतश् च बकव्रतचरो द्विजः ॥ इति । (म्ध् ४।१९२–९६)

शातातपो ऽपि ।

नष्टं देवलके दत्तम् अप्रतिष्ठं च वार्धुषौ ।

यच् च वाणिजके दत्तं न च तत् प्रेत्य नो इह ॥ इति ।

देवलकश् च स्कान्दे दर्शितः ।

देवार्चनरतो विप्रो वित्तार्थी वत्सरत्रयम् ।

स वै देवलको नाम हव्यकव्येषु गर्हितः ॥ इति ।

वृद्धमनुः ।

पात्रभूतो ऽपि यो विप्रः प्रैगृह्य प्रतिग्रहम् ।

असत्सु विनियुञ्जीत तस्मै देयं न किंचन ॥

संचयं कुरुते यश् च प्रतिगृह्य समन्ततः ।

धर्मार्थं नोपयुङ्क्ते च न तं तस्करम् अर्चयेत् ॥ इति ।

विष्णुधर्मोत्तरे ।

परस्वादेर् वृथा दानम् अशेषं परिकीर्तितम् ।

आरूढपतिते चैव अन्यथाप्तैर् धनैश् च यत् ॥

व्यर्थम् अब्राह्मणे दानं पतिते तस्करे तथा ।

गुरोश् चाप्रीतिजनके कृतघ्ने ग्रामयाजके ॥

[१८९] वेदविक्रयके चैव यस्य चोपपतिर् गृहे ।

स्त्रीभिर् जितेषु यद् दत्तं व्यालग्राहे तथैव च ॥

ब्रह्मबन्धौ च यद् दत्तं यद् दत्तं वृषलीपतौ ।

परिचारेषु यद् दत्तं वृथा दानानि षोडश ॥ इति ।

महाभारते ।

पङ्ग्वन्धबधिरा मूका व्याधिनोपहताश् च ये ।

भर्तव्यास् ते महाराज न तु देयः प्रतिग्रहः ॥ इति ।

पात्रोपेक्षणम् अपात्रदानं च मनुर् निषेधति ।

अनर्हते यद् ददाति न ददाति यद् अर्हते ।

अर्हानर्हापरिज्ञानाद् दानाद् धर्माच् च हीयते ॥ इति । (म्ध् ३।९९)

भविष्योत्तरे देयस्वरूपं निरूपितम् ।

यद् यद् इष्टं विशिष्टं च न्यायप्राप्तं च यद् भवेत् ।

तद् तद् गुणवते देयम् इत्य् एतद् दानलक्षणम् ॥ इति । (म्ध् ३।११९)

अशेषस्य देयत्वप्राप्तौ विशेषम् आह याज्ञवल्क्यः ।

स्वकुटुम्बाविरोधेन देयं दारसुताद् ऋते ।

नान्वये सति सर्वस्वं यच् चान्यस्मै प्रतिश्रुतम् ॥ 

[१९०] इति (य्ध् २।१७५) । बृहस्पतिर् अपि ।

कुटुम्बभक्तवसनाद् देयं यद् अतिरिच्यते । इति ।

शिवधर्मे ।

तस्मात् त्रिभागं वित्तस्य जीवनाय प्रकल्पयेत् ।

भागद्वयं तु धर्मार्थम् अनित्यं जीवितं यतः ॥ इति ।

“कुटुम्बाविरोधेन देयम्” इत्य् उक्तम् । तस्यापवादम् आह व्यासः ।

कुटुम्बं पीडयित्वापि ब्राह्मणाय महात्मने ।

दातव्यं भिक्षवे चान्नम् आत्मनो भूतिम् इच्छता ॥ इति ।

देयविशेषेण फलविशेषम् आह मनुः ।

वारिदस् तृप्तिम् आप्नोति सुखम् अक्षय्यम् अन्नदः ।

तिलप्रदः प्रजाम् इष्टां दीपदश् चक्षुर् उत्तमम् ॥

भूमिदो भूमिम् आप्नोति दीर्घम् आयुर् हिरण्यदः ।

गृहदो ऽग्र्याणि वेश्मानि रूप्यदो रूपम् उत्तमम् ॥

वादोदश् चन्द्रसालोकम् अश्विसालोक्यम् अश्वदः ।

अनडुहः श्रियं जुष्टां गोदो ब्रध्नस्य विष्टपम् ॥

[१९१] यानशय्याप्रदो भार्याम् ऐश्वर्यम् अभयप्रदः ।

धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्म शाश्वतम् ॥

सर्वेषाम् एव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते ॥ इति । (म्ध् ४।२२९–३३)

भविष्योत्तरे पात्रविशेषेण देयविशेषो दर्शितः ।

तथा द्रव्यविशेषांश् च दद्यात् पात्रविशेषतः ।

आर्तानाम् अन्नदानं च गोदानं च कुटुम्बिने ॥

तथा प्रतिष्ठाहिनानां क्षेत्रदानं विशिष्यते ।

सुवर्णं याजकानां च विद्यां चैवोर्ध्वरेतसाम् ॥

कन्यां चैवानपत्यानां ददतां गतिर् उत्तमा ॥ इति ।

स्कान्दे ऽपि ।

श्रान्तस्य यानं तृषितस्य पानम् अन्नं क्षुधार्तस्य नरो नरेन्द्र ।

दद्याद् विमानेन सुराङ्गनाभिः संस्तूयमानं त्रिदिवं नयन्ति ॥ इति ।

अङ्गिराः ।

देवतानां गुरूणां च मातापित्रोस् तथैव च ।

पुण्यं देयं प्रयत्नेन नापुण्यं चोदितं क्वचित् ॥ इति ।

विष्णुधर्मोत्तरे ।

[१९२] यस्योपयोगि यद् द्रव्यं देयं तस्यैव तद् भवेत् ॥ इति ।

दाननिमित्तान्य् आह शातातपः ।

अयनादौ सदा देयं द्रव्यम् इष्टं गृहे तु यत् ।

षडशीतिमुखे चैव विमोक्षे चन्द्रसूर्ययोः ॥

संक्रान्तौ यानि दत्तानि हव्यकव्यानि दातृभिः ।

तानि नित्यं ददात्य् अर्कः पुनर् जन्मनि जन्मनि ॥ इति ।

वृद्धवसिष्ठो ऽपि अयनादीन् दर्शयति ।

झषकर्कटसंक्रान्ती द्वे तूदग्दक्षिणायने ।

विषुवे च तुलामेषौ तयोर् मध्ये ततो ऽपराः ॥

वृषवृश्चिककुम्भेषु सिंहे चैव यदा रविः ।

एतद् विष्णुपदं नाम विषुवाद् अधिकं फलम् ॥

कन्यायां मिथुने मीने धनुष्य् अपि रवेर् गतिः ।

षडशीतिमुखाः प्रोक्ताः षडशीतिगुणाः फलैः ॥ इति ।

विष्णुधर्मोत्तरे ।

वैशाखी कार्त्तिकी माघी पूर्णिमा तु महाफला ।

पौर्णमासीषु सर्वासु मासर्क्षसहितासु च ।

दत्तानाम् इह दानानां फलं दशगुणं भवेत् ॥ इति ।

मनुः ।

सहस्रगुणितं दानं भवेद् दत्तं युगादिषु ।

कर्म श्राद्धादिकं चैव तथा मन्वन्तरादिषु ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यः ।

[१९३] शतम् इन्दुक्षये दानं सहस्रं तु दिनक्षये ।

विषुवे शतसाहस्रं व्यतीपाते त्व् अनन्तकम् ॥ इति ।

भारद्वाजः ।

व्यतीपाते वैधृतौ च दत्तम् अक्षयकृद् भवेत् । इति ।

विष्णुः ।

दिनक्षयो दिनच्छिद्रं पुत्रजन्मादि चापरम् ।

आदित्यादिग्रहाणां च नक्षत्रैः सह संगमः ॥

विज्ञेयः पुण्यकालो ऽयं ज्योतिर्विद्भिर् विचार्य च ।

तत्र दानादिकं कुर्याद् आत्मनः पुण्यवृद्धये ॥ इति ।

दिनक्षयलक्षणम् उक्तं वसिष्ठेन ।

एकस्मिन् सावने त्व् अह्नि तिथीनां त्रितयं यदा ।

तदा दिनक्षयः प्रोक्तः शतसाहस्रिकं फलम् ॥

दिनच्छिद्रस्य तु लक्षणं ज्योतिःशास्त्रे ऽभिहितम् ।

तिथ्यर्धतिथियोगर्क्षच्छेदादी राशिपर्वणः ।

सदृशौ दिवसच्छिद्रसमाख्यौ प्राह भार्गवः ॥ इति ।

छेदादिकालः कथितः तिथिकृत्योर् घटिद्वयम् ।

ऋक्षादिसंगमोपेतं तच्छेदत्वफलैर् युतम् ॥

[१९४] पलैः षोडशभिर् युक्तं नाडिकाद्वितयं युतौ ।

छेदादिसमयः प्रोक्तो दाने ऽनन्तफलप्रदः ॥ इति ।

दानस्य निषिद्धकालम् आहतुः शङ्खलिखितौ ।

आहारं मैथुनं निद्रां संध्याकालेषु वर्जयेत् ।

कर्म चाध्यापनं चैव तथा दानप्रतिग्रहौ ॥ इति ।

स्कन्दपुराणे ।

रात्रौ दानं च कर्तव्यं कदाचिद् अपि केनचित् ।

हरन्ति राक्षसा यस्मात् तस्माद् दातुर् भयावहम् ॥

विशेषतो निशीथे तु न शुभं कर्म शर्मणे ।

अतो विवर्जयेत् प्राज्ञो दानादिषु महानिशाम् ॥ इति ।

तत्र प्रतिप्रसवम् आह देवलः ।

राहुदर्शनसंक्रान्तियात्रादौ प्रसवेषु च ।

दानं नैमित्तिकं ज्ञेयं रात्राव् अपि तद् इष्यते ॥ इति ।

अत्र संक्रान्तिशब्दो मकरकर्कटविषयः, स्मृत्यन्तरे संक्रान्तिषु रात्रिदानादिनिषेधं प्रक्रम्य “मुक्त्वा मकर्कर्कटौ” इति पर्युदासात् । मत्स्यपुराणे दानस्य प्रशस्ता देशविशेषा निर्दिष्टाः ।

प्रयागादिषु तीर्थेषु पुण्येष्व् आयतनेषु च ।

दत्वा चाक्षय्यम् आप्नोति नदीपुण्यवनेषु च ॥ इति ।

तथा व्यासेनापि ।

[१९५] गङ्गाद्वारे प्रयागे च अविमुक्ते च पुष्करे ।

मकरे चाट्टहासे च गङ्गासागरसङ्गमे ॥

कुरुक्षेत्रे गयातीर्थे तथा चामरकण्टके ।

एवमादिषु तीर्थेषु दत्तम् अक्षय्यताम् इयात् ॥

इति दानप्रकरणम्

तद् एवं सेतिकर्तव्यं दानप्रकरणम् निरूपितम् । अथ प्रतिग्रहो निरूप्यते । तत्र श्रौतो विधिः पूर्वम् उदाहृतः: “द्रव्यम् अर्जयन् ब्राह्मणः प्रतिगृह्णीयात्” इति । तत्र याजने येयं चर्चा पूर्वम् अनुक्रान्ता सेयम् प्रतिग्रहे ऽपि यथासम्भवम् अनुसंधातव्या ।

<u>ननु</u> – प्रतिग्रहो मनुना निन्दितः ।

प्रतिग्रहः प्रत्यवरः स तु विप्रस्य गर्हितः । इति । (म्ध् १०।१०९)

<u>मैवम्</u>, अस्या निन्दाया असत्प्रतिग्रहविषयत्वात् । तच् चोपरितने वचने स्पष्टीकृतम् ।

प्रतिग्रहस् तु क्रियते शूद्राद् अप्य् अन्त्यजन्मनः । इति । (म्ध् १०।११०)

यः प्रतिग्रहो नीचात् क्रियते स गर्हित इत्य् अर्थः । सत्प्रतिग्रहस् तु तेनैवाभ्यनुज्ञातः ।

नाधापनाद् याजनाद् वागर्हिताद् वा प्रतिग्रहात् ।

दोषो भवति विप्राणां ज्वलतार्कसमा हि ते ॥ (म्ध् १०।१०३)

[१९६] इति । अगर्हिताद् इति छेदः । अगर्हितप्रतिग्रहाद् अप्य् अप्रतिग्रहः श्रेयान् । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

प्रतिग्रहसमर्थो ऽपि नादत्ते यः प्रतिग्रहम् ।

ये लोका दानशीलानां न तान् आप्नोति पुष्कलान् ॥ इति । (य्ध् १।२१३)

<u>ननु</u> – यमः प्रतिग्रहं प्रशंसति ।

प्रतिग्रहाध्यापनयाजनानां प्रतिग्रहं श्रेष्ठतमं वदन्ति ।

प्रतिग्रहात् शुध्यति जप्यहोमैर् याज्यं तु पापं न पुनन्ति वेदाः ॥ इति ।

मनुस् तु तद्विपर्ययम् आह ।

जपहोमैर् अपैत्येनो याजनाध्यापनैः कृतम् ।

प्रतिग्रहनिमित्तं तु त्यागेन तपसैव च ॥ इति । (म्ध् १०।१११)

<u>नायं दोषः</u>, द्विजातिभ्यः प्रतिग्रहः प्रशस्तः शूद्रात् प्रतिग्रहो निन्दितः इत्य् व्यवस्थायाः सुवचत्वात् ।

<u>ननु</u> – सत्प्रतिग्रहे ऽपि कियान् अपि प्रत्यवायः प्रतीयते, “प्रतिग्रहः शुध्यति जप्यहोमैः” इत्य् उक्तेः । 

बाढम् – अस्त्य् एव वेदपारगत्वादिसामर्थ्यरहितस्य प्रतिग्रहे प्रत्यवायः । एतद् एवाभिप्रेत्य स्कान्दे वेदपारगस्य प्रत्यवायो निवारितः ।

[१९७] षडङ्गवेदविद् विप्रो यदि कुर्यात् प्रतिग्रहम् ।

न स पापेन लिप्येत पद्मपत्रम् इवाम्भसा ॥ इति ।

एष एव न्यायो याजनाध्यापनयोर् योजनीयः । अयाज्ययाजनभृतकाध्यापनदुष्टप्रतिग्रहेष्व् एनोहाहुल्यम् । स्वस्मिन्न् ईषदधिकारवैकल्ये सति प्रवर्तमानस्य स्वल्पः प्रत्यवायः । मुख्याधिकारिणो विहितयाजनादिप्रवृत्तौ न किंचिद् अप्य् एन इति विवेकः । सदसत्प्रतिग्रहौ विवेचयति व्यासः ।

द्विजातिभ्यो धनं लिप्सेत् प्रशस्तेभ्यो द्विजोत्तमः ।

अपि वा जातिमात्रेभ्यो न तु शूद्रात् कथंचन ॥ इति ।

सताम् असंभवे सति असतो ऽपि प्रतिग्रहश् चतुर्विंशतिमते ऽभ्यनुज्ञातः ।

सीदंश् चेत् प्रतिगृह्णीयाद् ब्राह्मणेभ्यस् ततो नृपात् ।

ततस् तु वैश्यशूद्रेभ्यः शङ्खस्य वचनं यथा ॥ इति ।

शूद्रप्रतिग्रहे विशेषम् आह अङ्गिराः ।

यत् तु राशीकृतं धान्यं खले क्षेत्रे ऽथ वा भवेत् ।

शूद्राद् अपि ग्रहीतव्यम् इत्य् आङ्गिरसभाषणम् ॥ इति ।

तत्रैव विशेषान्तरम् आह व्यासः ।

कुटुम्बार्थे तु सच्छूद्रात् प्रतिग्राह्यम् अयाचितम् ।

[१९८] क्रत्वर्थम् आत्मने चैव न हि याचेत कर्हिचित् ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

न यज्ञार्थं धनं शूद्राद् विप्रो भिक्षेत धर्मवित् ।

यजमानो ऽपि भिक्षित्वा चाण्डालः प्रेत्य जायते ॥ इति । (म्ध् ११।२४)

असत्प्रतिग्रहोचितो ऽवस्थाविशेषः स्कन्दपुराणे दर्शितः ।

दुर्भिक्षे दारुणे प्राप्ते कुटुम्बे सीदति क्षुधा ।

असतः प्रतिगृह्णीयात् प्रतिग्रहम् अतन्द्रितः ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

आपद्गतः संप्रगृह्णन् भुञ्जानो ऽपि यतस् ततः ।

न लिप्येतैनसा विप्रो ज्वलनार्कसमो हि सः ॥ इति । (य्ध् ३।४१)

मनुर् अपि ।

वृद्धौ वा मातापितरौ साध्वी भार्या सुतः शिशुः ।

अप्य् अकार्यशतं कृत्वा भर्तव्या मनु अब्रवीत् ॥ (म्ध् ११।११)

जीवितात्ययम् आपन्नो यो ऽन्नम् अत्ति यतस् ततः ।

आकाशम् इव पङ्केन न स पापेन लिप्यते ॥ इति । (म्ध् १०।१०४)

गारुडपुराणे प्रतिग्राह्यस्य द्रव्यस्येयत्ता दर्शिता ।

यावता पञ्चयज्ञानां कर्तुर् निर्वहणं भवेत् ।

तावद् एव हि गृह्णीयात् कुटुम्बस्यात्मनस् तथा ॥

[१९९] इति । व्यासो ऽपि ।

प्रतिग्रहरुचिर् न स्यात् यज्ञार्थं तु समाचरेत् ।

स्थित्यर्थाद् अधिकं गृह्णन् ब्राह्मणो यात्य् अधोगतिम् ॥

वृत्तिसङ्कोचम् अन्विच्छेन् नेहेत धनविस्तरम् ।

धनलाभे प्रवृत्तस् तु ब्राह्मण्याद् एव हीयते ॥ इति ।

अनापदि राजप्रतिग्रहे निन्दति याज्ञवल्क्यः ।

न राज्ञः प्रतिगृह्णीयाद् लुब्धस्योच्छास्त्रवर्तिनः ।

प्रतिग्रहे सूनिचक्रिध्वजिवेश्यानराधिपाः ॥

दुष्टा दशगुणं पूर्वात् पूर्वाद् एते यथोत्तरम् ॥ इति । (य्ध् १।१४०–४१)

संवर्तः ।

राजप्रतिग्रहो घोरो मध्वास्वादो विषोपमः ।

पुत्रमांसं वरं भोक्तुं न तु राजपरिग्रहः ॥ इति ।

स्कान्दे ।

मरुदेशे निरुदके ब्रह्मरक्षस्त्वम् आगतः ।

राजप्रतिग्रहात् पुष्टः पुनर्जन्म न विन्दति ॥

ब्राह्मण्यं यः परित्यज्य द्रव्यलोभेन मोहितः ।

विषयामिषलुब्धस् तु कुर्याद् राजप्रतिग्रहम् ॥

रौरवे नरके घोरे तस्यैव पतनं ध्रुवम् ।

वृक्षा दवाग्निना दग्धाः प्ररोहन्ति घनागमे ॥

राजप्रतिग्रहाद् दग्धा न प्ररोहन्ति कर्हिचित् । इति ।

विष्णुधर्मोत्तरे ।

[२००] दशसूनिसमश् चक्री दशचक्रिसमो ध्वजी ।

दशद्वजिसमा वेश्या दश वेश्यास्मो नृपः ॥

दशसूनासहस्राणि यो वाहयति सौनिकः ।

तेन तुल्यः स्मृतो राजा घोरस् तस्मात् प्रतिग्रहः ॥ इति । (=म्ध् ४।७५–७६)

अधार्मिकराजविषयेयं निन्दा । तथा च तत्रैव विशेषितम् ।

येषां न विषये विप्राः यज्ञैर् यज्ञपतिं हरिम् ।

यजन्ते भूभुजां तेषाम् एतत् सूनोदितं फलम् ॥

येषां पाषण्डसंकीर्णं राष्ट्रं न ब्राह्मणोत्कटम् ।

एते सूनासहस्राणां दशानां भागिनो नृपाः ॥

येषां न यज्ञपुरुषः कारणं पुरुषोत्तमः ।

ते तु पापसमाचाराः सूनापापोपभोगिनः ॥ इति ।

अदुष्टात् तु राज्ञः प्रतिग्रहो न निन्दितः । अत एव छन्दोगशाखायां प्राचीनशालादीन् महामुनीन् राजप्रतिग्रहे प्रवर्तयितुम् अश्वपतिनामकेन राज्ञा दोषाभाव उपन्यस्तः ।

न मे स्तेनो जनपदे न कदर्यो न मद्यपः ।

नानाहिताग्निर् नाविद्वान् न स्वैरी स्वैरिणी कुतः ॥ (छुप् ५।११।५)

[२०१] इति । याज्ञवल्क्यवचने ऽपि राजप्रतिग्रहनिन्दायां “लुब्धस्योच्छास्त्रवर्तिनः” इति विशेषणाद् अदुष्टराजप्रतिग्रहो न निन्दित इति गम्यते । तथा नारदो ऽपि ।

श्रेयान् परिग्रहो राज्ञां नान्येषां ब्राह्मणाद् ऋते ॥ (४१)

ब्राह्मणश् चैव राजा च द्वाव् अप्य् एतौ धृतव्रतौ ।

नैतयोर् अन्तरं किंचित् प्रजाधर्माभिरक्षणे ॥ (४२)

शुचीनाम् अशुचीनां च संनिवेशो यथाम्भसाम् ।

समुद्रे समतां याति तद्वद् राज्ञां धनागमः ॥ (४५)

यथाग्नौ संस्थितं चैव शुद्धिम् आयाति काञ्चनम् ।

एवं धनागमाः सर्वे शुद्धिम् आयान्ति राजनि ॥ इति । (न्स्म् १७।४१–४६)

दुष्टप्रतिग्रहवत् सत्प्रतिग्रहस्यापि आपद्विषयता कुतो न कल्प्यते, <u>इति चेत्</u>,

<u>तन् न</u>, ब्रह्माण्डपुराणे सत्प्रतिग्रहस्य अनापद्य् अपि विहितत्वात् ।

अनापद्य् अपि धर्मेण याज्यतः शिष्यतस् तथा ।

गृह्णन् प्रतिग्रहं विप्रो न धर्मात् परिहीयते ॥

गृह्णीयाद् ब्राह्मणाद् एव नित्यम् आचारवर्तिनः ।

श्रद्धया विमलं दत्तं तथा दर्मान् न हीयते ॥

[२०२] इति । केषु चिद् वस्तुविशेषेषु अयाचितेषु न प्रतिग्रहदोष इत्य् आह भारद्वाजः ।

अयाचितोपपन्नेषु नास्ति दोषः प्रतिग्रहे ।

अमृतं तद् विदुर् देवास् तस्मात् तन् नैव निर्णुदेत् ॥ इति ।

तत्र भरद्वाजाभिप्रेतान् वस्तुविशेषान् निर्दिशति याज्ञवल्क्यः ।

कुशाः शाकं पयो मत्स्या गन्धाः पुष्पं दधि क्षितिः ।

मांसं शय्यासनं धानाः प्रत्याख्येयं न वारि च ॥

अयाचिताहृतं ग्राह्यम् अपि दुष्कृतकर्मणः ।

अन्यत्र कुलटाषण्डपतितेभ्यस् तथा द्विषः ॥ इति । (य्ध् १।२१४–१५)

मनुर् अपि ।

शय्यां कुशान् गृहान् गन्धान् अपः पुष्पं मणिं दधि ।

मत्स्यान् धानाः पयो मांसं शाकं चैव न निर्णुदेत् ॥ (म्ध् ४।२५०)

एधोदकं मूलफलम् अन्नम् अभ्युद्यतं च यत् ।

सर्वतः प्रतिगृह्णीयान् मधु वाभयदक्षिणाम् ॥ (म्ध् ४।२४७)

[२०३] इति । प्रतिग्रहानधिकारिणं स एवाह ।

हिरण्यं भूमिम् अश्वं गाम् अन्नं वासस् तिलान् घृतम् ।

अविद्वान् प्रतिगृह्णानो भस्मी भवति काष्ठवत् ॥ इति । (म्ध् ४।१८८)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

विद्यातपोभ्यां हीनेन न तु ग्राह्यः प्रतिग्रहः ।

गृह्णन् प्रदातारम् अधो नयत्य् आत्मानम् एव च ॥ इति । (य्ध् १।२०२)

विदुषस् तु न को ऽपि प्रतिग्रहो दोषावह इति वाजसनेयिब्राह्मणे गायत्रीविद्यायां श्रूयते: “यदि ह वा अप्य् एवंवित् बह्व् इव प्रतिगृह्णाति न हैव तद् गायत्र्या एकं चन पदं प्रति स य इमांस् त्रींल् लोकान पूर्णान् प्रतिगृह्णीयात् सो ऽस्या एतत् प्रथमं पदम् आप्नुयाद् अथ यावतीय्ं त्रयी विद्या यस् तावत् प्रतिगृह्णीयात् सो ऽस्या एतत् तृतीयं पदम् आप्नुयाद् अथास्या एतद् एव तुरीयं दर्शतं पदं परो रजा य एष तपति । नैव केन च नाप्यं कुत [२०४] उ एतावत् प्रतिगृह्णीयात्” इति (बृआउप् ५।१४।५–६) ।

इति प्रतिग्रहप्रकरणम्

एवं निरूपितानाम् अध्यापनादीनां प्रतिग्रहान्तानां शब्दान्तराधिकरणन्यायेन (प्म्स् २।२।१) कर्मभेदम् अभिप्रेत्य “षट्कर्मानिरतः” इत्य् उक्तम् । स च न्याय इत्थं प्रवर्तते । यजति ददाति जुहोतीत्य् उदाहरणम् । तत्र संशयः किं सर्वधात्वर्थानुरक्तैका भावना उत प्रतिधात्वर्थं भिन्ना ।

तत्र भावनावचकस्याख्यातस्यैकत्वाद् भिन्नानाम् अपि धात्वर्थानाम् उपसर्जनत्वेन प्रधानभेदकत्वासंभवाच् चैकैव भावनेति <u>पूर्वपक्षः</u> ।

धात्वर्थानुरञ्जनम् अन्तरेण केवलाख्यातेन भावनाया अप्रतितेः उत्पत्तिशिष्टधात्वर्थेनैकेनानुरक्त आख्यातार्थे धात्वर्थान्तराणाम् अननुप्रवेशात् प्रतिधात्वर्थं भावनाभेदः  इति <u>सिद्धान्तः</u> ।

एवं चाध्ययनादिभिः षड्भिर् धात्वर्थः षोढा भावना भिद्यते – इति भवन्त्य् एतानि षट्कर्माणि । तेषु “अभिरतिः” श्रद्धापूर्वकम् अनुष्ठानम् । अश्रद्धालुनानुष्ठितम् अप्य् अफलं स्यात् । तद् आह भगवान् ।

[२०५] अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस् तप्तं कृतं च यत् ।

असद् इत्य् उच्यते पार्थ न च तत् प्रेत्य नो इह ॥ इति । (भ्ग् १७।२८)

“नित्यम्” इत्य् उत्तरत्रान्वेति न पूर्वत्र, अध्यापनादीनां त्रयाणाम् अनित्यत्वात् । देवता च अतिथिश् च देवतातिथी तयोः प्रतिदिनं पूजको भवेत् । देवतास्वरूपं च वाजसनेयिब्राह्मणे शाकल्य-याज्ञवल्क्यसंवादे विचार्य निर्णीतम् । तत्र शाकल्यः प्रष्टा याज्ञवल्क्यो वक्ता देवताविस्तारसंक्षेपौ स्वरूप्ं च प्रष्टव्यो ऽर्थः । तत्र चैषा श्रुतिः ।

    अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ । कति देवा याज्ञवल्क्येति । स हैतयैव निविदा प्रतिपेदे । यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्य् उच्यन्ते । त्रयश् च त्री च शता त्रश् च त्री च सहस्रेति । ओम् इति होवाच कत्य् एव देवा याज्ञवल्क्येति । त्रस् त्रिंशद् इति । ओम् इति होवाच कत्य् एव देवा याज्ञवल्क्येति । त्रय इति । ओम् इति होवाच कत्य् एव देवा याज्ञवल्क्येत् । द्वाव् इति । ओम् इति होवाच कत्य् एव देवा याज्ञवल्क्येति । अध्यर्थ इति । ओम् इति होवाच कत्य् एव देवा याज्ञवल्क्येति । एक **[२०६]** इति । ओम् इति होवाच कतमे ते त्रयश् च त्री च शता त्रयश् च त्री च सहस्रेति ॥ १ ॥ स होवाच महिमान एवैषम् एते त्रस्त्रिंशत्त्वेव देवा इति । कतमे ते त्रयस्त्रिंअद् इति । अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्यास् त एकत्रिंशद् इन्द्रश् चैव प्रजापतिश् च त्रयस्त्रिंशाव् इति ॥ २ ॥ कतमे ते वसव इति । अग्निश् च पृथिवी च वायुश् चान्तरिक्षं चादित्यश् च द्यौश् च चन्द्रमाश् च नक्षत्राणि चैते सवस एतेषु हीदं सर्वं वसु निहितम् एते हीदं सर्वं वासयन्त तस्माद् वसव इति ॥ ३ ॥ कतमे ते रुद्रा इति । दश वै पुरुषे प्राणा आत्मैकादशस् ते यदास्माच् छरीराद् उत्क्रामन्त्य् अथ रोदयन्ति यस्माद् रोदयन्ति तस्माद् रुद्रा इति ॥ ४ ॥ कतम आदित्या इति । द्वादश एव मासाः संवत्सरस्यैत आदित्या एते हीदं सर्वम् आददानायन्ति तद् यद् इदं सर्वम् आददानायन्ति तस्माद् आदित्या इति ॥ ५ ॥ कतम इन्द्रः कतम प्रजापतिर् इति । स्तनयित्नुर् एवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिर् इति । कतमः (?) स्तनयित्नुर् इत्य् अशनिर् इति । कतमो यज्ञ इति । पशव इति ॥ ६ ॥ कतमे षड् इति । अग्निश् च पृथिवी च वायुश् चान्तरिक्षं चादित्यश् च द्यौश् चैते षड् एते हीदं सर्वं षड् इति ॥ ७ ॥ कतमे ते त्रयो देवा इति । **[२०७]** इमे एव त्रयो लोका एषु हीमे सर्वे देवा इति । कतमौ तौ द्वौ देवाव् इति । अन्नं चैव प्राणश् चेति । कतमो ऽध्यर्ध इति । यो ऽयं पवत इति ॥ ८ ॥ तद् आहुर् यद् अयम् एक इवैव पवते । स कथम् अध्यर्ध इति । यद् अस्मिन्न् इदं सर्वम् अध्यात् तेनाध्यर्ध इति । कतम एको देव इति । प्राण इति स ब्रह्मेत्य् आचक्षते इति” ॥ बृआउप् ३।९।१–९)

अस्याः श्रुतेर् अयम् अर्थः । उपासनार्हाणां देवानां संख्याविस्तारेण कतीति पृष्टो याज्ञवल्क्यो विजिगीषुकथायां प्रवृत्तत्वात् परबुद्धिव्यामोहाय निविदा प्रत्युत्तरं प्रतिपेदे । निविच्छब्दो वैश्वदेवनामके शस्त्रविशेषे ऽवस्थितानां संख्यावाचिनां पदानां समुदायम् आचष्टे इति वैदिकप्रसिद्धिः । ततो यावन्तो देवा वैश्वदेवस्य निविद् उच्यन्ते । तावन्त उपास्या इत्य् उक्तं भवति । तानि च पदानि त्रयश् च त्री चेत्यादीनि । शतत्रयं सहस्रत्रयं षट्कं च देवविस्तारः । कत्य् एवेत्य् एवकारेण तत्र तत्र देवान्तरशङ्का व्युदस्यते । य एव देवाः पूर्वं विस्तृताः त एव संक्षेपेण कियन्त इति तत्र तत्र प्रश्नार्थः । कतीति संख्याप्रश्नः । कतमे त इति स्वरूपविशेषप्रश्नः । तत्र शतसहस्रसंख्याकायै [२०८] देवा उक्तास् ते सर्वे प्रधानभूता न भवन्ति । किं तर्हि प्राधान्येन हविर्भुजां त्रयस्त्रिंशद् देवानां योगमहिम्ना स्वीकृतैच्छिकविग्रहा एव ततो न तेषां स्वरूपविशेषः पुराणप्रसिद्धेभ्यो वस्वादिभ्यो ऽन्ये । तेषु शब्दप्रवृत्तिर् यौगिकी । प्राणा बाह्येन्द्रियाणि । आत्मान्तःकरणम् । इन्द्रप्रजापतिशब्दौ लक्षणया स्तनयित्नुयज्ञयोर् वर्तेते । लक्षितलक्षणया त्व् अशनिपश्वोः । अन्नप्राणौ भोग्यबोक्त्रभिमानिनौ । अध्यर्धशब्दो रूढ्या सङ्ख्यावाची । योगेन तु समृद्धं वायुं वक्ति । वायुः सूत्रात्मा, “वायुर् वै गौतम तत् सूत्रम्” (बृआउप् ३।७।२) इति श्रुतेः । अन्ते प्राणशब्दः परमात्मवाचकः । तद् एव स्पष्टयितुं स ब्रह्मेत्य् उक्तम् । तत्शब्दः परोक्षवाची । अकृतब्रह्मविचारं पुरुषं प्रति ब्रह्मणः शास्त्रैकसमधिगम्यत्वात् पारोक्ष्यम् इति । तत्र प्राणशब्दवाच्यः परमात्मैवैको मुखो देवः । तत्स्वरूपं च श्वेताश्वतरा विस्पष्टम् आमनन्ति ।

एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा ।

कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश् च ॥

	(श्वेउप् ६।११)

[२०९] इति । एतम् एव देवं शास्त्रकुशलास् तैस् तैः शब्दविशेषैर् बहुधा व्यवहरन्ति । तथा च मन्त्रवर्गः ।

सुपर्णं विप्राः कवयो वचोभिर् एकं सन्तं बहुधा कल्पयन्ति । इति ।

ते च शब्दविशेषा विस्पष्टम् अन्यस्मिन् मन्त्रे श्रूयन्ते ।

इन्द्रं मित्रं वरुणम् अग्निम् आहुर् अथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् ।

एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्य् अग्निं यमं मातरिश्वानम् आहुः ॥ इति ।

<u>ननु</u> – इन्द्रमित्रवरुणादयः शब्दा भिन्नदेववाचिनो न त्व् एकं देवम् अभिदधति । अन्यथा वारुणयागे ऐन्द्रो मन्त्रः प्रयुज्येत् । 

<u>नायं दोषः</u> । एकत्वे ऽपि देवतात्वम्, मूर्तिभेदेन मन्त्रव्यवस्थोपपत्तेः । यथा शैवागमेषु शिवस्यैकत्वे ऽपि प्रतिमाभेदेन दक्षिणामूर्ति-चिन्तामणि-मृत्युञ्चयादयो मन्त्रा **[२१०]** मूर्तिविशेषेषु व्यवस्थिताः । यथा वा वैष्णवागमेषु गोपालवामनादयो मन्त्राः तथा देवे किं न स्यात् । 

<u>ननु</u> – द्रव्यदेवते यागस्य स्वरूपम् । रूपभेदाच् च कर्मभेदः प्रतिपादितः । “तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम्” इत्य् अत्र यथामिक्षावाजिनयोर् द्रव्ययोर् भेदः तथा विश्वेषां देवानां वाजिभ्यो देवेभ्यो भेदो ऽभ्युपगन्तव्यः इति । 

<u>बाढम्</u> । अभ्युपगम्यते ह्य् एकस्यैव वास्तवस्य देवस्य कर्मानुष्ठानदशायाम् औपाधिको भेदः । अत एव वाजसनेयिब्राह्मणे इष्टिप्रकरणे कर्मानुष्ठातृप्रसिद्धं देवभेदम् अनूद्य तदपवादेन वास्तमं देवैकत्वम् अवधारितम्: “तद् यद् इदम् आहुर् अमुं यजेतामुं यजेतेत्य् एकं देवम् एतस्यैव सा विसृष्टिर् एष उ ह्य् एव सर्वे देवा इति” । 

न चैकस्माद् देवात् फलभेदो दुःसंपाद इति शङ्कनीयम्, उपास्तिप्रकारभेदेन तदुपपत्तेः, “तं यथा यथोपासते तद् एव भवति” इति श्रुतेः । यथैको ऽपि राजा छत्रचामरादिसेवाप्रकारभेदेन फलभेदे हेतुस् तद्वत् । **[२११]**

<u>ननु</u> – देवः फलं ददातीत्य् एतन् मीमांसको न सहते । तथा हि नवमाध्याये विचारितम् । किं यागेनाराधिताया देवतायाः फलम्, उतापूर्वद्वारकं यागस्य फलसाधनत्व्म् इति संशयः । तत्र भङ्गुरस्य यागस्य कालान्तरभाविफलं प्रति साधनत्वायोगाद् अवश्यं द्वारं किंचित् कल्पनीयम् । देवताप्रसादश् च श्रुतियुक्तिभ्यां तद्द्वारं स्यात् । “तृपत एवैनम् इन्द्रः प्रजया पशुभिस् तर्पयति” (त्स् २।५।४।३) इति श्रुतिः । युक्तिर् अप्य् उच्यते । क्रियया प्राप्तुम् इष्टतमत्वात् कर्म कारकं प्रधानम् । तेन कर्मणा व्याप्यत्वात् संप्रदानं ततो ऽपि प्रधानम् । इन्द्रादिदेवताश् च संप्रदानत्वेन प्राधान्यात् पूजाम् अर्हन्ति । यागश् च पूजारूपत्वाद् अतिथेर् भोजनम् इव देवताया अङ्गं स्यात् । तस्मात् राजादिवद् देवः फलं ददातीति <u>पूर्वः पक्षः</u> ।

<u>अत्रोच्यते</u> । यागदेवतयोर् यो ऽयम् अङ्गाङ्गीभाव उपन्यस्तः स तु शब्दाकाङ्क्षानुसारेण विपर्येति । तथा हि – यजेतेत्य् आख्यातेन भावनाभिधीयते । सा च – किं, केन, कथम्, इति भाव्यकरणे इतिकर्तव्यतालक्षणम् अंशत्रयं क्रमेणाकाङ्क्षति । तत्र यागस्य समानपदोपनीतत्वे ऽप्य् अयोग्यत्वान् न भाव्यता । स्वर्गस्य तु वाक्याद् उपनीतस्यापि पुरुषार्थत्वेन योग्यत्वात् भाव्यता स्यात् । तस्य च स्वर्गस्य साधनाकाङ्क्षायां यागः करणत्वेनान्वेति । ** [२१२]** तच् च करणं साध्यरूपत्वात् स्वनिष्पादकं सिद्धं द्रव्यदैवतम् इतिकर्तव्यत्वेन गृह्णाति – इति । अतो यागो ऽङ्गी देवता च तदङ्गम् । एवं च सति नातिथिवद् देवता यागेनाराध्यते । या तु श्रुतिः “तृप्त एवैनम्” इति नासौ स्वार्थे तात्पर्यवती, प्रत्यक्षादिविरोधात् । न हि काचिद् विग्रवती देवता हविर् भुक्त्वा तृप्ता फलं प्रयच्छतीति प्रत्यक्षेणोपलभ्यते । प्रत्युत तदभावः प्रत्यक्षेण योग्यानुपलब्ध्या वा प्रमीयते । किं च अश्वमेधे “गां दंष्ट्रादिद्रव्याणां मण्डूकान् दन्तैः” इत्यादाव् अश्वावयवानां दंष्ट्रादिद्रव्याणां हविषां भोक्तृत्वेन गोमण्डूकादयस् तिर्यञ्चो ऽपि देवताविशेषाः श्रूयन्ते । न च तेषां फलप्रदातृत्वं संभाव्यते ।

“ओषधीभ्यः स्वाहा वनस्पतिभ्यः स्वाहा मूलेभ्यः स्वाहा” (त्स् ७।३।१९) इत्यादाव् अचेतनानाम् ओषधिवनस्पतितदवयवानां देवतात्वं श्रूयते । तत्र कुतो हविर्भोक्तृत्वं कुतस्तरां तृप्तिः कुतस्तमां **[२१३]** फलदानम् । तस्माद् विग्रहादिमतां देवानाम् अभावान् न देवताप्रसादो यागस्य फलद्वारम् । किं तु श्रूयमाणफलसाधनत्वान्यथानुपपत्तिकल्प्यम् अपूर्वं तद्द्वारम् । मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणेषु देवतानाम् अपि तपश्चरणक्रत्वनुष्ठानब्रह्माश्त्रादिमन्त्रप्रयोगेभ्यः समीहितसिद्ध्यनुकीर्तनात् । तस्मान् न देवः फलप्रदः इति सिद्धम् । औपनिषदास् त्व् ईश्वरस्य फलदातृत्वं मन्यन्ते । तथा हि तदीये शास्त्रे तृतीयाध्याये विचारितम् । किं धर्मः फलं ददाति । आहो स्विद् ईश्वरः । इति संशयः । 

<u>तत्र</u> मीमांसकोक्तन्यायेन धर्मः फलप्रद इति <u>पूर्वपक्षः</u> ।

<u>सिद्धान्तस्</u> तु किं धर्मो ऽन्यानधिष्ठित एव फलप्रदः । किं वा केनचिच् चेतनेनाधिष्ठितः । नाद्यः, अचेतनस्य तारतम्यानभिज्ञस्य यथोचितफलदातृत्वायोगात् । द्वितीये तु येनाधिष्ठितः स एव फलदातास्तु । न चैवं धर्मस्य वैयर्थ्यम् इत् शङ्कनीयम् । वैषम्यनैर्घृण्यपरिहाराय धर्मापेक्षणात् । असति तु धर्मे कांश्चिद् उत्तमसुखं कांश्चिन् मध्यमम् कांश्चिद् अधमं प्रापयन्न् ईश्वरः कथं विषमो न भवेत् । कथं वा विविधं दुःखं प्रापयन् निर्घृणो न स्यात् । धर्माधर्मानुसारेण तत् प्रापणे गुरुपितृराजादीनाम् **[२१४]** इव न वैषम्यनैर्घृण्ये प्राप्नुतः । न हि दुष्टशिक्षां शिष्टपरिपालनं च कुर्वतां कुर्वादीनां वैषम्यनैर्घृण्ये विद्येते । यद् उक्तम् “गोमण्डूकादीनां तिरश्चामोषधिवनस्पत्यादीनां च स्थावराणां फलप्रदत्वम् अयुक्तम्” इति, तत् तथैवासु । ईश्वरस्य फलदातृत्वे कः प्रत्यूहः । यद् अपि “तृप्त एवैनम् इन्द्रः प्रजया पशुभिस् तर्पयति” (त्स् २।५।४।३) इति तत्रापीन्द्रदेवतायाम् अवस्थितो ऽन्तर्यामी फलप्रदत्वेन विवक्षितः, “अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्” इति श्रुतेः । तस्माद् ईश्वरस्य प्रसाद एव फलद्वारम् । न च जैमिनेय-वैयासिकयोर् मतयोर् परस्परं विरोधः, विवक्षाविशेषेण तत्समाधानात् । यथा देवदत्तस्यैव प्रकृत्वे (?) ऽपि सम्यग् अभिज्वलनं विवक्षित्वा “काष्ठानि पचन्ति” इति व्यवहारः तथा परमेश्वरस्यैव फलप्रदत्वे ऽपि ताततम्यापादननिमित्ततया प्राधान्यं विवक्षित्वा “धर्मः फलप्रदः” इति व्यवहारः किं न स्यात् । तस्माद् अविरोधात् फलप्रदो जगदीश्वर एक एव सर्वत्र पूजनीयो देव इत्य् अलम् अतिप्रसङ्गेन ॥

**इति देवतास्वरूपनिरूपणप्रकरणम् **

अतिथेर् लक्षणम् स्वयम् एव वक्ष्यति । उभयोः पूजनप्रकारम् उपरितनश्लोके निरूपयामः । “देवतातिथिपूजको नावसीदति” [२१५] इत्य् उक्तेर् अपूजायाम् अवसीदति इत्य् अवगम्यते । तथा च कूर्मपुराणे ।

यो मोहाद् अथ वालस्याद् अकृत्वा देवतार्चनम् ।

भुङ्क्ते स याति नरकं सूकरेष्व् अभिजायते ॥ कूर्पु १।२।१८।१२१)

अकृत्वा देवपूजां च महायज्ञान् द्विजोत्तमः ।

भुञ्जीत चेत् स मूढात्म तिर्यग्योनिं निगच्छति ॥ इति । (कूर्पु १।२।१८।११९)

मार्कण्डेयः ।

अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते ।

स तस्य दुष्कृतं दत्वा पुण्यम् आदाय गच्छति ॥ इति ।

देवलो ऽपि ।

अतिथिर् गृहम् अभ्येत्य यस्य प्रतिनिवर्तते ।

असत्कृतो निराशश् च स सद्यो हन्ति तत्कुलम् ॥

[२१६] इति । पूजायां तु न केवलं पापाभावः किं त्व् अभ्युदयो ऽप्य् अस्ति । तथा च विष्णुधर्मोत्तरे ।

ये ऽर्चयन्ति सदा विष्णुं शङ्खचक्रगदाधरम् ।

सर्वपापविनिर्मुक्ता ब्रह्माणं प्रविशन्ति ते ॥ इति ।

कूर्मपुराणे ।

वेदाभ्यासो ऽन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रियास् तथा ।

नाशयन्त्य् आशु पापानि देवानाम् अर्चनं तथा ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

अतिथिं पूजयेद् यस् तु श्रान्तं चादुष्टमानसम् ।

सवृषं गोशतं तेन दत्तं स्याद् इति मे मतिः ॥ इति । (वध् २७।७)

विष्णुर् अपि ।

स्वाध्यायेनाग्निहोत्रेण यज्ञेन तपसा तथा ।

नावाप्नोति गृही लोकान् यथा त्व् अतिथिपूजनात् ॥ इति । (विध् ६७।४४)

वैश्वदेवाध्यर्थम् ओदनं पाचयित्वा तेन होमे कृते सति यो ऽवशिष्ट ओदनः स हुतशेषः । तम् एव भूञ्जीत न तु स्वभोजनार्थं पाचयेत् । यद् आह भगवान्,

[२१७] यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।

मुञ्चते ते त्व् अघं पापा ये पचन्त्य् आत्मकारणात् ॥ इति । (भ्ग् ३।१३)

“हुतशेषम्” इत्य् अत्र हुतशब्दो महाभारते व्याख्यातः ।

वैश्वदेवादयो होमा हुतम् इत्य् उच्यते बुधैः ॥ इति ।

तस्य शेषो हुतशेषः । स च हुतशेषशब्दो देवर्षिमनुष्यादिपूजोपयुक्तावशिष्टम् उपलक्षयति । तद् आह मनुः ।

देवान् ऋषीन् मनुष्यांश् च पितॄन् गृह्याश् च देवताः ।

पूजयित्वा ततः पश्चाद् गृहस्थः शेषभुग् भवेत् ॥

अघं स केवलं भुङ्क्ते यः पचत्य् आत्मकारणात् ।

यज्ञशिष्टाशनं ह्य् एतत् सताम् अन्नं विधीयते ॥ इति । (म्ध् ३।११७–१८)

“ब्राह्मणो नावसीदति” इत्य् अत्र विवक्षितस्य ब्राह्मणस्य लक्षणं महाभारते दर्शितम् ।

सत्यं दानं तपः शौचम् आनृशंस्यम् दमो घृणा ।

दृश्यन्ते यत्र विप्रेन्द्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥

जितेन्द्रियो धर्मपरः स्वाध्यायनिरतह् शुचिः ।

कामक्रोधौ वशे यस्य तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥

यस्य चात्मसमो लोको धर्मज्ञस्य मनस्विनः ।

स्वयं धर्मेण चरति तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥

[२१८] यो ऽध्यापयेद् अधीते वा याजयेद् वा यजेत वा ।

दद्याद् वापि यथाशक्ति तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥

क्षमा दया च विज्ञानं सत्यं चैव दमः शमः ।

अध्यात्मनि रतिर् ज्ञानम् एतद् ब्राह्मणलक्षणम् ॥ इति ।

तथा च अनाहिताग्नितायाम् अपि उक्तलक्षणलक्षितो ब्राह्मणो नावसीदतीत्य् वाक्यार्थः पर्यवसितो भवति ।

“चतुर्णाम् अपि वर्णानाम्” इति “षट्कर्माभिरतः” इति वचनद्वयेन साधारणासाधारणधर्मौ संक्षिप्योपदर्शितौ । यद्य् अप्य् अध्यापनादित्रयम् एव विप्रस्यासाधारणं नाध्ययनादित्रयम् । तस्य वर्णत्रयसाधारणत्वात् । तथापि षट्कर्माभिरतत्वं विप्रस्यैवेति न को ऽपि विरोधः ॥ ३८ ॥

अथात्र साधारणाध्ययनादिप्रसङ्गेन बुद्धिस्थं साधारणम् आह्निकं संक्षिप्याह ।

**संध्या स्नानं जपो होमो देवतातिथिपूजनम् ।**

** आतिथ्यं वैश्वदैवं च षट्कर्माणि दिने दिने ॥ १।३९ ॥ इति ।**

“संध्या स्नानम्” इत्य् अत्र यवागूपाकन्यायेन स्नानस्य प्राथम्यं व्याख्येयम् । स च न्यायः पञ्चमाध्याये प्रथमपादे प्रतिपादितः । “यवाग्वाग्निहोत्रं जुहोति । यवागुं च पचति” इति श्रूयते । तत्र संशयः किम् अग्निहोत्रयवागूपाकयोर् [२१९] अनियतः क्रमः, उत नियतः । यद् अपि नियतः तद् अपि पाठेन नियम्यते उतार्थेन । तत्र विध्योर् अनुष्ठानमात्रपर्यवसानात् क्रमस्य नियामकाभावात् अनियतः – इत्य् एकः पूर्वः पक्षः । पूर्वाधिकरणेषु “अध्वर्युर् गृहपतिं दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति” इत्य् अत्र पाठस्य नियामकत्वाभ्युपगमात् अत्रापि तत्संभवात् यथापाठक्रमनियमः – इत्य् अपरः पूर्वः पक्षः ।

“यवाग्वा” इति तृतीयया श्रुत्या होमसाधनत्वावगमाद् असति च द्रव्ये होमानिष्पत्तेर् अर्थाद् यवागूपाकः पूर्वभावी – इति <u>सिद्धान्तः</u> । एवम् अत्रापि स्नानस्य शुद्धिहेतुत्वाच् छुद्धस्यैव संध्यावन्दनाधिकारित्वात् स्नानं पूर्वभावि इति द्रष्टव्यम् । तत्र स्नानं तत्पूरभाविनां ब्राह्ममुहूर्त्तोत्थानहितचिन्तनादीनां सर्वेषाम् उपलक्षणम् । तत्र याज्ञवल्क्यः ।

ब्राह्मे मुहूर्ते उत्थाय चिन्दयेद् आत्मनो हितम् ।

धर्मार्थकामान् स्वे काले यथाशक्ति न हापयेत् ॥ इति । (य्ध् १।११५)

मनुर् अपि ।

ब्राह्मे मुहूर्त्ते बुध्येत धर्मार्थव् अनुचिन्तयेत् ।

कायक्लेशांश् च तन्मूलान् वेदतत्त्वार्थम् एव च ॥ (म्ध् ४।९२)

[२२०] इति । “वेदतत्त्वार्थः” परमात्मा । तथा च कूर्मपुराणे ।

ब्राह्मे मुहूर्त्ते उत्थाय धर्मम् अर्थं च चिन्तयेत् ।

कायक्लेशं तदुद्भूतं ध्यायीत मनसेश्वरम् ॥ इति । (कूर्पु १।२।१८।३)

विष्णुपुराणे ऽपि ।

ब्राह्मे मुहूर्त्ते उत्थाय मानसे मतिमान् नृप ।

विबुद्ध्य चिन्तयेद् धर्मम् अर्थं चास्याविरोधिनम् ॥

अपीडया तयोः कामम् उभयोर् अपि चिन्तयेत् ।

परित्यजेद् अर्थकामौ धर्मपीडाकरौ नृप ॥

धर्मम् अप्य् असुखोदर्कं लोकविद्विष्टम् एव च ॥ इति । (विपु ३।११।५–७)

सूर्योदयात् प्राग् अर्धप्रहरे द्वौ मुहूत्तौ । तत्राद्यो ब्राह्मो द्वितीयो रौद्रः । तत्र ब्राह्मे चिन्तनीयार्थविशेषं दर्शयति विष्णुः ।

उत्थायोत्थाय बोद्धव्यं किम् अद्य सुकृतं कृतम् ।

दत्तं वा दापितं वापि वाक् सत्या वापि भाषिता ॥

उत्थायोत्थाय बोद्धव्यं महद् भयम् उपस्थितम् ।

मरणव्याधिशोकानां किम् अद्य निपतिष्यति ॥ इति ।

“ध्यायीत मनसेश्वरम्” इति यद् युक्तं तत्र प्रकारविशेषो वामनपुराणे दर्शितः ।

[२२१] ब्रह्मा मुरारिस् त्रिपुरान्तकारी भानुः शशी भूमिसुतो बुधश् च ।

गुरुश् च शुक्रः शनिराहुकेतवः कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम् ॥ (वापु १४।२३)

इत्यादि ।

इति ब्राह्मे मुहूर्त्ते आत्महितचिन्तनप्रकरणम्

हितचिन्तनानन्तरं श्रोत्रियादिकम् अवलोकयेत् न तु पापिष्ठादिकम् । तद् आह कात्यायनः ।

श्रोत्रियं सुभगं गां च अग्निम् अग्निचितं तथा ।

प्रातर् उत्थाय यः पश्येद् आपद्भ्यः स प्रमुच्यते ॥

पापिष्ठं दुर्भगं चान्धं नग्नम् उत्कृत्तनासिकम् ।

प्रातर् उत्थाय यः पश्येत् तत् कलेर् उपलक्षणम् ॥ इति । (क्स्म् १९।९–१०)

ततो मूत्रपुरीषे कुर्यात् । तद् आह अङ्गिराः ।

उत्थाय पश्चिमे रात्रे तत आचम्य चोदकम् ।

अन्तर्धाय तृणैर् भूमिं शिरः प्रावृत्य वाससा ॥

वाचं नियम्य यत्नेन ष्ठीवनोच्छ्वासवर्जितः ।

कुर्यान् मूत्रपुरीषे तु शुचौ देशे समाहितः ॥

[२२२] इति । तत्र तृणनियमं विशिनष्टि ।

शिरः प्रावृत्य कुर्वीत शकृन्मूत्रविसर्जनम् ।

अयज्ञीयैर् अनार्द्रैश् च तृणैः संछाद्य मेदिनीम् ॥ इति ।

तत्र कालभेदेन दिङ्नियमम् आह याज्ञवल्क्यः ।

दिवा संध्यासु कर्णस्थब्रह्मसूत्र उदङ्मुखः ।

कुर्यान् मूत्रपुरीषे तु रात्रौ चेद् दक्षिनामुखः ॥ इति । (य्ध् १।१६)

कर्णश् च दक्षिणः

पवित्रं दक्षिणे कर्णे कृत्वा विण्मूत्रम् उत्सृजेत् ।

इति स्मृत्यन्तरे पवित्रस्य दक्षिणकर्णस्थत्वाभिधानात् । यज्ञोपवीतस्यापि तद् एव स्थानं न्याय्यम् । अङ्गिरास् तु विकल्पेन स्थानान्तरम् आह ।

कृत्वा यज्ञोपवीतं तु पृष्ठतः कण्ठलम्बितम् ।

विण्मूत्रं तु गृही कुर्यात् यद् वा कर्णे समाहितः ॥ इति ।

तत्र कर्णे निधानम् एकवस्त्रविषयम् । तथा च साङ्ख्यायनः: “यद्य् एकवस्त्रो यज्ञोपवीतं कर्ण कृत्वा मूत्रपुरीषोत्सर्गं कुर्यात्”** [२२३]** इति ।

<u>ननु</u> – उक्तो दिङ्नियमो न व्यवतिष्ठते, अन्यैर् अन्यथास्मरणात् । तत्र यमः ।

प्रत्यङ्मुखस् तु पूर्वाह्णे ऽपराह्णे प्राङ्मुखस् तथा ।

उदङ्मुखस् तु मध्याह्ने निशायां दक्षिणामुखः ॥ इति ।

अत्र<u> केचिद्</u> विकल्पम् आश्रित्य व्यवस्थापयति ।

<u>तद् अयुक्तम्</u>, सामान्यविशेषशास्त्रयोर् विकल्पायोगात् । सामान्यशास्त्रं हि याज्ञवल्क्यवचनम्, दिवसे कृत्स्ने ऽप्य् उदङ्मुखत्वविधानात् । यमवचनं तु विशेषशास्त्रम्, उदङ्मुखत्वस्य मधाह्णविषयत्वेनात्र सङ्कोचप्रतीतेः । 

<u>मास्तु</u> तर्हि विकल्पः, यमवचनोक्ता तु व्यवस्था भविष्यत्, इति चेत्,

<u>तद् अपि</u> न युक्तम्, प्राक्प्रत्यङ्मुखत्वनिराकरणायैव देवलेन सदैवेति विशेषितत्वात्,

सदैवोदङ्मुखः प्रातः सायाह्ने दक्षिणामिखः । इति ।

अत्र प्रातःसायाह्नशब्दौ दिवारात्रिविषयौ । तथा च मनुः ।

मूत्रोच्चारसमुत्सर्गं दिवा कुर्याद् उदङ्मुखः ।

दक्षिणाभिमुखो रात्रौ संध्ययोश् च यथा दिवा ॥ इति । (म्ध् ४।५०)

एवं तर्हि यमोक्तयोः प्राक्प्रत्यङ्मुखत्वयोः का गतिः । सूर्याभिमुखनिषेधगमकोक्तिर् इति ब्रूमः । तद् उक्तं महाभारते ।

[२२४] प्रत्यादित्यं प्रत्यनलं प्रतिगां च प्रतिद्विजम् ।

मेहन्ति ये च पथिषु ते भवन्ति गतायुषः ॥ इति ।

यत् तु देवलेनोक्तम्,

विण्मूत्रम् आचरेन् नित्यं संध्यासु परिवर्जयेत् ।

इति तन् निरुद्धेतरविषयम्, “न वेगं धारयेत्,” “नोपरुद्धः क्रियां कुर्यात्” इति स्मरणात् । यद् अपि मनुनोक्तम्,

छायायाम् अन्धकारे वा रात्राव् अहनि वा द्विजः ।

यथासुखमुखः कुर्यात् प्राणभाधभयेषु च ॥ (म्ध् ४।५१)

इति, तद् अपि नीहारान्धकारादिजनितदिङ्मोहनविषयम् । देशनियमो विष्णुपुराणे ऽभिहितः ।

नैरृत्याम् इषुविक्षेपम् अतीत्याभ्यधिकं भुवः ।

दूराद् आवसथान् मूत्रं पुरीषं च समाचरेत् ॥ इति । (विपु ३।११।८–९)

आपस्तम्बो ऽपि: “दूराद् आवसथान् मूत्रपुरीषे कुर्यात् दक्षिणां दिशम् अपरां वा” इति (आप्ध् १।११।३१।२) । मनुर् अपि ।

दूराद् आवसथान् मूत्रं दूरात् पादावसेचनम् ।

उच्छिष्टान्ननिषेकं च दूराद् एव समाचरेत् ॥ इति । (म्ध् ४।१५१)

स एव वर्ज्यदेशान् आह ।

२२५] न मूत्रं पथि कुर्वीत न भस्मनि न गोव्रजे ॥ (४५)

न फालकृष्टे न जले न चित्यां न च पर्वते ।

न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन ॥ (४६)

न ससत्त्वेषु गर्तेषु न गच्छन् नापि च स्थितः ।

न नदीतीरम् आसाद्य न च पर्वतमस्तके ॥ (४७)

वाय्वग्निविप्रान् आदित्यम् अपः पश्यंस् तथैव गाः ।

न कदाचन कुर्वीत विण्मूत्रस्य विसर्जनम् ॥ इति ॥ (म्ध् ४।४५–४८)

पर्वतमस्तक इति पुनर्ग्रहणं दोषाधिक्यज्ञापनाय । यमो ऽपि ।

तुषाङ्गारकपालानि देवतायतनानि च ।

राजमार्गश्मशानानि क्षेत्राणि च खलानि च ॥

उपरुद्धो न सेवेत छायां दृश्यं चतुष्पथम् ।

उदकं चोदकान्तं च पन्थानं च विवर्जयेत् ॥

वर्जयेत् वृक्षमूलानि चैत्यश्वभ्रबिलानि च ॥ इति ।

हारीतः ।

आहारं तु रहः कुर्यात् विहारं चैव सर्वदा ।

गुप्ताभ्यां लक्ष्म्युपेतः स्यात् प्रकाशे हीयते श्रिया ॥

[२२६] इति । आपस्तम्बो ऽपि: “न च सोपानत्को मूत्रपुरीषे कुर्यात्” इति (आप्ध् १।१०।३०।१८) । यमो ऽपि ।

प्रत्यादित्यं न मेहेत न पश्येद् आत्मनः शकृत् ।

दृष्ट्वा सूर्यं निरीक्षेत गाम् अग्निं ब्राह्मणं तथा ॥ इति ।

ततो लोष्टादिना परिमृष्टगुदमेहनो गृहीतशिश्नश् चोत्तिष्ठेत् । तथा च भरद्वाजः ।

अथापकृष्य विण्मूत्रं लोष्टकाष्टतृषादिना ।

उदस्तवासा उत्तिष्ठेत् दृढं विधृतमेहनः ॥ इति ।

इति विण्मूत्रोत्सर्जनप्रकरणम्

अथ शौचप्रकरणम् । तत्र याज्ञवल्क्यः ।

गृहीतशिश्नश् चोत्थाय मृद्भिर् अभ्युद्धृतैर् जलैः ।

गन्धलेपक्षयकरं शौचं कुर्याद् अतन्द्रितः । इति ॥ (य्ध् १।१७)

देवलो ऽपि ।

आ शौचान्तं मृजेच् छिश्नं प्रस्रावोच्चारयोर् अपि ।

गुदं हस्तं च निमृज्यान् मृदम्भोभिर् मुहुर् मुहुः ॥

[२२७] इति । दक्षो ऽपि ।

तीर्थे शौचं न कुर्वीत कुर्वीतोद्धृतवारिणा । इति ।

अभ्युद्धरणासंभवे वेशेषम् आह विवस्वान् ।

रत्निमात्राज् जलं त्यक्त्वा कुर्याच् छौचम् अनुद्धृते ।

पश्चात् तच् छोदयेत् तीर्थम् अन्यथा ह्य् अशुचिर् भवेत् ॥ इति ।

शौचयोग्यां मृत्तिकाम् आह यमः ।

आहरेन् मृत्तिकां विप्रः कूलात् ससैकतां तथा । इति ।

तत्रैव विशेषम् आह मरीचिः ।

विप्रे शुक्ला तु मृच्छौचे रक्ता कष्त्रे विधीयते ।

हारिद्रवर्णा वैश्ये तु शूद्रे कृष्णां विनिर्दिशेत् ॥ इति ।

उक्तविशेषासंभवे या काचित् ग्राह्या । तद् आह मनुः ।

यस्मिन् देशे तु यत् तोयं या च यत्रैव मृत्तिका ।

सैव तत्र प्रशस्ता स्यात् तया शौचं विधीयते ॥ इति । (म्ध् १०।४७)

विष्णुपुराणे वर्ज्या मृद्विशेषा दर्शिताः ।

वल्मीकमूषकोत्खातां मृदम् अन्तर्जलात् तथा ।

शौचावशिष्टां गेहाच् च नादद्याल् लेपसंभवाम् ॥

अन्तःप्राण्यवपन्नां च हलोत्खातां न कर्दमात् ॥ (विपु ३।११।१५–१६)

[२२८] इति । अन्तर्जलमृत्तिकाप्रतिषेधस् तु वापीकूपादिव्यतिरिक्तविषयः । अत एव यमः ।

वापीकूपतडागेषु हाहरेद् बाह्यतो मृदम् ।

आहरेज् जलमध्यात् तु परतो मणिबन्धनात् ॥ इति ।

देवलो ऽपि काश्चिन् निषिद्धा मृदो दर्शयति ।

अङ्गारतुषकीटास्थिशर्करावालुकान्विताम् ।

वल्मीकोपरि तोयान्तकुड्याफालश्मशानजाम् ॥

ग्रामबाह्यान्तरालस्थां वालुकां पांसुरूपिणीम् ।

आहृताम् अन्यशौचार्थम् आददीत न मृत्तिकाम् ॥ इति ।

हस्तनियमम् आह देवलः ।

धर्मविद् दक्षिणं हस्तम् अधःशौचे न योजयेत् ।

तथा च वामहस्तेन नाभेर् ऊर्ध्वं न शोधयेत् ॥ इति ।

ब्रह्माण्डपुराणे दिङ्नियमो ऽभिहितः ।

उद्धृत्योदकम् आदाय मृत्तिकां चैव वाग्यतः ।

उदङ्मुखो दिवा कुर्याद् रात्रौ चेद् दक्षिणामुखः ॥ इति ।

मृत्संख्याम् आह शातातपः ।

एका लिङ्गे करे सव्ये तिस्रो द्वे हस्तयोर् द्वयोः ।

मूत्रशौचं समाख्यातं शकृति त्रिगुणं भवेत् ॥

[२२९] इति । मनुर् अपि ।

एका लिङ्गे गुदे तिस्रस् तथैकत्र करे दश ।

उभयोः सप्त दातव्या मृदः शुद्धिम् अभीप्सता ॥

एतच् छौचं गृहस्थस्य द्विगुणं ब्रह्मचारिणः ।

वानप्रस्थस्य त्रिगुणं यतीनां तु चतुर्गुणम् ॥ इति । (म्ध् ५।१३६)

बौधायनो ऽपि ।

पञ्चापाने मृदो योज्या वामपादे तथा करे ।

तिस्रस् तिस्रः क्रमाद् योज्याः सम्यक् शौचं चिकीर्षता ॥ इति ।

वसिष्ठो ऽपि ।

पञ्चापाने दशैकस्मिन्न् उभयोः सप्त मृत्तिकाः ।

उभयोः पादयोः सप्त लिङ्गे द्वे परिकीर्तिते ॥

एकस्मिन् विंशतिर् हस्ते द्वयोर् ज्ञेयाश् चतुर्दश ॥ इति । (वध् ६।१८)

विंशत्यादिकं ब्रह्मचारिविषयम् “द्विगुणं ब्रह्मचारिणः” इत्य् उक्तत्वात् । आदित्यपुराणे ।

[२३०] स्त्रीशूद्रयोर् अर्धमानं प्रोक्तं शौचं मनीषिभिः ।

दिवाशौचस्य निश्य् अर्धं पथि पादं विधीयते ॥

आर्तः कुर्याद् यथाशक्ति शक्तः कुर्याद् यथोदितम् ॥ इति ।

बौधायनो ऽपि ।

देशं कालं तथात्मानं द्रव्यं द्रव्यप्रयोजनम् ।

उपपत्तिम् अवस्थां च ज्ञात्वा शौचं प्रकल्पयेत् ॥ इति । (ब्ध् १।१।१–५३)

वृद्धपराशरः ।

उपविष्टस् तु विण्मूत्रं कर्तुं यस् तु न विन्दति ।

स कुर्याद् अर्धशौचं तु स्वस्य शौचस्य सर्वदा ॥ इति ।

आनुशासनिके शौचेतिकर्तव्यता दर्शिता ।

शौचं कुर्याच् छनैर् धीरो बुद्धिपूर्वम् असङ्करम् ।

विप्रुषश् च तथा च स्युर् यथा चोरुं न संस्पृशेत् ॥

बुद्धिपूर्वं प्रयत्नेन यथा नैव स्पृशेत् स्फिचौ ॥ इति ।

दक्षो ऽपि ।

[२३१] षड् अन्या नखशुद्धौ तु देयाः शौचेप्सुना मृदः ।

न शौचं वर्षधाराभिर् आचरेत् तु कदाचन ॥ इति ।

मरीचिर् अपि ।

तिसृभिश् चातलात् पादौ शोध्यौ गुल्फात् तथैव च ।

हस्तौ त्व् आ मणिबन्धाच् च लेपगन्धापकर्षणे ॥ इति ।

यथाविधि कृते शौचे गन्धश् चेन् नापगच्छति तदाह मनुः ।

यावन् नापैत्य् अमेध्याक्ताद् गन्धो लेपश् च तत्कृतः ।

तावन् मृद्वारी देयं स्यात् सर्वासु द्रव्यशुद्धिषु ॥ इति । (म्ध् ५।१२६)

मनस्तुष्ट्यभावे तु देवल आह ।

यावत् तु शुद्धिं मन्येत तावच् छौचं विधीयते ।

प्रमाणं शौचसंख्यायां न विप्रैर् उपदिश्यते ॥ इति ।

पितामहो ऽपि ।

न यावद् उपनीयन्ते द्विजाः शूद्रास् तथाङ्गनाः ।

गन्धलेपक्षयकरं शौचम् एषां विधीयते ॥

[२३२] इति । अत्र स्त्रीशुद्रग्रहणम् अकृतोद्वाहाभिप्रायम्, अनुपनीतद्विजसाहचर्यात् । मृत्परिमाणम् आह शातातपः ।

आर्द्रामलकमात्रास् तु ग्रासा इन्दुव्रते स्थिताः ।

तथैवाहुतयः सर्वाः शौचार्थे या च मृत्तिका ॥ इति ।

यत् तु दक्ष-अङ्गिरोभ्यां परिमाणान्तरम् उक्तम् ।

अर्धप्रसृतिमात्रा तु प्रथमा मृत्तिका स्मृता ।

द्वितीया च तृतीया च तदर्धेन प्रकीर्तिता ॥

प्रथमा प्रसृतिर् ज्ञेया द्वितीया तु तदर्धिका ।

तृतीया मृत्तिका ज्ञेया त्रिभागकरपूरणी ॥ इति । (दस्म् ५।७)

तत्र सर्वत्र न्यूनपरिमाणेन गन्धाद्यक्षये सत्य् अधिकपरिमाणं द्रष्टव्यम् । सत्य् अपि गन्धक्षये शास्त्रोक्तसंख्या पूरणीयैव । यथाह दक्षः ।

[२३३] न्यूनाधिकं न कर्तव्यं शौचं शुद्धिम् अभीप्सता ।

प्रायश्चित्तेन पूयेत विहितातिक्रमे कृते ॥ इति । (दस्म् ५।१३)

एवमुक्तशौचकरणे ऽपि यस्य भावशुद्धिर् नास्ति न तस्य शुद्धिर् इत्य् आह व्याघ्रपादः ।

शौचं तु द्विविधं प्रोक्तं बाह्यम् आभ्यन्तरं तथा ।

मृज्जलाभ्यां स्मृतं बाह्यं भावशुद्धिस् तथान्तरम् ॥

गङ्गातोयेन कृत्स्नेन मृद्भारैश् च निगोपमैः ।

आ मृत्योश् चाचरन् शौचं भावदुष्टो न शुध्यति ॥ इति ।

शौचस्य् द्विविधस्यापि सर्वकर्माधिकारहेतुत्वम् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां दक्षो दर्शयति ।

शौचे यत्नः सदा कार्यः शौचमूलो द्विजः स्मृतः ।

शौचाचारविहीनस्य समस्ता निष्फलाः क्रियाः ॥ इति । (दस्म् ५।२)

इति शौचप्रकरणम्

अथ गण्डूषविधिः । तत्र आपस्तम्बः ।

एवं शौचविधिं कृत्वा पश्चाद् गण्डूषम् आचरेत् ।

मूत्रे रेतसि विट्सर्गे दन्तधावनकर्मणि ॥

[२३४] भक्ष्याणां भक्षणे चैव क्रमाद् गण्डूषम् आचरेत् ।

चतुरष्टद्विषट्द्व्यष्टगण्डूषैः षोडशैस् तथा ॥

मुखशुद्धिं प्रकुर्वीत ह्य् अन्यथा दोषम् आप्नुयात् ।

पुरस्ताद् देवताः सर्वा दक्षिणे पितरस् तथा ॥

पश्चिमे मुनिगन्धर्वा वामे गण्डूषम् आचरेत् ।

गण्डूषसमये विप्रस् तर्जन्या वक्त्रताडनम् ॥

कुर्वीत यदि मूढात्म रौरवं नरकं व्रजेत् ॥ इति ।

इति गण्डूषविधिः

अथाचमनविधिः । तत्र वृद्धपराशरः ।

कृत्वाथ शौचं प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च मृज्जलैः ।

निबद्धिशिखकच्छस् तु द्विज आचमनं चरेत् ॥

कृत्वोपवीतं सव्यांसे वाङ्मनःकायसंयतः । इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

अन्तर्जानुः शुचौ देशे उपविष्ट उदङ्मुखः ।

प्राग् वा ब्राह्मेण तीर्थेन द्विजो नित्यम् उपस्पृशेत् ॥ इति । (य्ध् १।१८)

गौतमो ऽपि: “शुचौ देशे आसीनो दक्षिणं बाहुं जान्वन्तरा कृत्वा यज्ञोपवीती आ मणिबन्धनात् पाणी प्रक्षाल्य वाग्यतो हृदयस्पृशः त्रिश् चतुर् वाप आचामेत् । द्विः प्रमृज्यात् । पादौ चाभ्युक्षेत् । खानि चोपस्पृशेत् शीर्षण्यानि मूर्द्धनि च दद्यात्” इति (ग्ध् १।११) । तत्र त्रिश् चतुर् वेत्य् ऐच्छिको विकल्पः । ब्रह्मतीर्थं तीर्थान्तरेभ्यो विविनक्ति याज्ञवल्क्यः ।

कनिष्ठादेशिन्यङ्गुष्ठमूलान्य् अग्रं करस्य च ।

प्रजापतिपितृब्रह्मवेदतीर्थान्य् अनुक्रमात् ॥ इति । (य्ध् १।१९)

एतद् एव शङ्खलिखिताभ्यां स्पष्टीकृतम्: “अङ्गुष्ठमूलस्योत्तरतः प्रागग्रायां रेखायां ब्राह्मं तीर्थम् । प्रदेशिण्यङ्गुष्ठयोर् अन्तरा पित्र्यम् । कनिष्ठातलयोर् अन्तरा प्राजापत्यम् । पूर्वेणाङ्गुलिपर्वणि दैवम्” । [२३६] इति । आचमनीयम् उदकं विशिनष्टि शङ्खः ।

अद्भिः समुद्धृताभिस् तु हीनाभिः फेनबुद्बुदैः ।

वह्निना न च तप्ताभिर् अक्षाराभिर् उपस्पृशेत् ॥ इति । (शङ्स्म् ९।६)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

अद्भिस् तु प्रकृतिस्थाभिर् हीनाभिः फेनबुद्बुदैः ।

हृत्कण्ठतालुगाभिस् तु यथासंख्यं द्विजातयः ॥

शुध्येरन् स्त्री च शूद्रश् च सकृत् स्पृष्टाभिर् अन्ततः ॥ इति । (य्ध् १।२०–२१)

मनुर् अपि ।

हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिस् तु भूमिपः ।

वैश्यो ऽद्भिः प्राशिताभिस् तु शूद्रः स्पृष्टाभिर् अन्ततः ॥ इति । (य्ध् २।६२)

प्रचेता अपि ।

अनुष्णाभिर् अफेनाभिः पूताभिर् वस्त्रचक्षुषा ।

हृद्गताभिर् अशब्दाभिः त्रिश् चतुर् वाद्भिर् आचमेत् ॥

[२३७] इति । तत्रापवादम् आह यमः ।

यात्रायाम् ईक्षितेनापि शुद्धिर् उक्ता मनीषिणाम् ।

उदकेनातुराणां च तथोष्णेनोष्णपायिनाम् ॥ इति ।

उदकस्य ग्रहणप्रकारं परिमाणं चाह भरद्वाजः ।

आयतं पर्वतः कृत्वा गोकर्णाकृतिवत् करम् ।

संहताङ्गुलिना तोयं गृहीत्वा पाणिना द्विजः ॥

मुक्ताङ्गुष्ठकनिष्ठेन शेषेणाचमनं चरेत् ।

माषमज्जनमात्रास् तु संगृह्य त्रिः पिबेद् अपः ॥ इति ।

स च पाणिर् दक्षिणो द्रष्टव्यः, “त्रिः पिबेद् दक्षिणेनापः” इति पुराणवचनात् । उदकपानानन्तरभाविनीम् इतिकर्तव्यताम् आह दक्षः ।

संवृत्याङ्गुष्ठमूलेन द्विः प्रसृज्यात् ततो मुखम् ।

संहताभिस् त्रिभिः पूर्वम् आस्यम् एवम् उपस्पृशेत् ॥

[२३८] अङ्गुष्ठेन प्रदेशिन्या घ्राणं स्पृष्ट्वा त्व् अनन्तरम् ।

अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु चक्षुःश्रोत्रे ततः परम् ॥

कनिष्ठाङ्गुष्ठयोर् नाभिं हृदयं तु तलेन वै ।

सर्वाभिश् च शिरः पश्चात् बाहू चाग्रेण संस्पृशेत् ॥ इति । (दस्म् २।१४–१७)

वृद्धशङ्खस् त्व् अन्यथा स्पर्शनम् आह ।

तर्जन्यङ्गुष्ठयोगेन स्पृशेन् नासापुटद्वयम् ।

मध्यमाङ्गुष्ठयोगेन स्पृशेन् नेत्रद्वयं ततः ॥

नाभिं च हृदयं तद्वत् स्पृशेत् पाणितलेन तु ।

संस्पृशेच् च ततः शीर्षम् अयम् आचमने विधिः ॥ इति । (शङ्स्म् ९।५–७)

एवम् अन्ये ऽप्य् अन्यथान्यथा वर्णयन्ति । तत्र यथाशाखं व्यवस्था द्रष्टव्या । आचमननिमित्तान्य् आह मनुः ।

कृत्वा मूत्रं पुरीषं वा खान्य् आचान्त उपस्पृशेत् ।

वेदम् अध्येष्यमाणश् च अन्नम् अश्नंश् च सर्वदा ॥ इति (म्ध् ५।१३८)

कूर्मपुराणे ऽपि ।

[२३९] चण्डालम्लेच्छसंभाषे स्त्रीशूद्रोच्छिष्टभाषणे (भक्षणे?) ।

उच्छिष्टं पुरुषं स्पृष्ट्वा भोज्यं वापि तथाविधम् ॥

आचामेद् अश्रुपाते वा लोहितस्य तथैव च ।

अग्नेर् गवाम् अथालम्भे स्पृष्ट्वाप्रयतम् एव च ॥

स्त्रीणाम् अथात्मनः स्पर्शे नीलीं वा परिधाय च ॥ इति । (कूर्पु १।२।१३।४–८)

“स्त्रीशूद्रोच्छिष्टभाषणे” इत्य् एतज् जपादिविषयम् । तथा च पद्मपुराणे ।

चाण्डालादीन् जपे होमे दृष्ट्वाचमेद् द्विजोत्तमः । इति ।

मनुर् अपि ।

सुप्त्वा क्षुत्वा च भुक्त्वा च निष्ठीव्योक्त्वानृतं वचः ।

रथ्यां श्मशानं चाक्रम्य आचामेत् प्रयतो ऽपि सन् ॥ इति । (म्ध् ५।१४५)

बृहस्पतिर् अपि ।

[२४०] अधोवायुसमुत्सर्गे आक्रन्दे क्रोधसंभवे ।

मार्जारमूषकस्पर्शे प्रहासे ऽनृतभाषणे ॥

निमित्तेष्व् एषु सर्वेषु कर्म कुर्वन्न् अपि स्पृशेत् ॥ इति ।

यमो ऽपि ।

उत्तीर्योदकम् आचामेद् अवरीर्य तथैव च ।

एवं स्यात् तेजसा युक्तो वरुणो ऽपि सुपूजितः ॥ इति ।

हारीतो ऽपि: “नोत्तरेद् अनुपस्पृश्य जलम्” इति । वसिष्ठो ऽपि ।

क्षुते निष्ठीवने सुप्ते परिधाने ऽश्रुपातने ।

पञ्चस्व् एतेषु चाचमेच् छ्रोत्रं वा दक्षिणं स्पृशेत् ॥ इति ।

दक्षिणकर्णस्पर्शनम् आचमनासंभवे वेदितव्यम् । तथा च मार्कण्डेयपुराणम् ।

सम्यग् आचम्य तोयेन क्रियाः कुर्वीत वै शुचिः ॥ (६७)

देवतानाम् ऋषीणां च पितॄणां चैव यत्नतः ॥ (६८)

कुर्याद् आचमनं स्पर्शं गोपृष्टस्यार्कदर्शनम् ।

[२४१] कुर्वीतालम्भनं चापि दक्षिणश्रवणस्य वा ॥ (७०)

यथाविभवतो ह्य् एतत् पूर्वाभावे ततः परम् ।

न विद्यमाने पूर्वोक्ते उत्तरप्राप्तिर् इष्यते ॥ इति । (मार्क्पु ३४।६७–७१)

दक्षिणकर्णप्रशंसा च “प्रभासादीनि तीर्थानि” इत्यादिना वक्ष्यति । अथ वा बौधायनोक्तं द्रष्टव्यम् ।

नीवीं विसृज्य परिधायाप उपस्पृशेत् ।

आर्द्रं तृणं गोमयं भूमिं वा समुपस्पृशेत् ॥ इति । (ब्ध् १।१०।१६–१७)

षट्त्रिंशन्मते द्विराचमननिमित्तं दर्शितम् ।

होमे भोजनकाले च संध्ययोर् उभयोर् अपि ।

आचान्तः पुनर् आचामेज् जपहोमार्चनादिषु ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

स्नात्वा पीत्वा क्षुते सुप्ते भुक्त्वा रथ्योपसर्पणे ।

आचान्तः पुनर् आचामेद् वासो विपरिधाय च ॥ इति । (य्ध् १।११६)

बौधायनो ऽपि ।

भोजने हवने दाने उपहारे प्र्तिग्रहे ।

हविर्भक्षणकाले च तत् द्विराचमनं स्मृतम् ॥

[२४२] इति । कूर्मपुराणे ऽपि ।

प्रक्षाल्य पाणी पादौ च भुञ्जानो द्विर् उपस्पृशेत् ।

शुचौ देशे समासीनो भुक्त्वा च द्विर् उपस्पृशेत् ॥ (कूर्पु १।२।१२।६४)

ओष्ठौ विलोमकौ स्पृष्ट्वा वासो विपरिधाय च ।

रेतोमूत्रपुरीषाणाम् उत्सर्गे ऽयुक्तभाषणे ॥

जृम्भित्वाध्ययनारम्भे कासश्वासागमे तथा ।

चत्वरं वा श्मशानं वा समागम्य द्विजोत्तमः ॥

संध्ययोर् उभयोर् तद्वद् आचान्तो ऽप्य् आचमेत् पुनः ॥ इति । (कूर्पु १।२।१३।१–३)

अयुक्तभाषणं निष्ठुरभाषणम् । आचमनापवादम् आह बौधायनः ।

दन्तवद् दन्तलग्नेषु दन्तसक्तेषु धारणा ।

ग्रस्तेषु तेषु नाचामेत् तेषां संस्थानवच् छुचिः ॥ (ब्ध् १।४।१।२४)

[२४३] इति । दन्तलग्नदन्तसक्तयोर् निर्हार्यानिर्हार्यरूपेण भेदः । अत एव देवलः ।

भोजने दन्तल्गनानि निर्हृत्याचमनं चरेत् ।

दन्तलग्नम् असंहार्यं लेपं मन्येत दन्तवत् ॥

न तत्र बहुशः कुर्याद् यत्नम् उद्धरणे पुनः ।

भवेच् चाशौचम् अत्यर्थं तृणवेधाद् व्रणे कृते ॥ इति ।

ग्रस्तेषु तेषु स्वस्थाच् च्युतेषु च निगीर्णेष्व् इत्य् अर्थः । तत्र मनुः ।

दन्तवद् दन्तलग्नेषु जिह्वास्पर्शकृते न तु ।

परिच्युतेषु च स्थानान् निगिरन्न् एव तच्छुचिः ॥ इति । (म्ध् ??)

एतच् च रसानुपलब्धौ वेदितव्यम् । यथाह शङ्खः: “दन्तवद् दन्तलग्नेषु रसवर्जनम् अन्यतो जिह्वाभिस्पर्शनात्” इति । फलमूलादिषु विशेषम् आह शातातपः ।

[२४४] दन्तलग्ने फले मूले भुक्तस्नेहावशिष्टके ।

ताम्बूले चेक्षुदण्डे च नोच्छिष्टो भवति द्विजः ॥ इति ।

षट्त्रिंशन्मते ऽपि ।

ताम्बूले चैव सोमे च भुक्तस्नेहावशिष्टके ।

दन्तलग्नस्य संस्पर्शे नोच्छिष्टस् तु भवेन् नरः ॥

त्वग्भिः पत्रैर् मूलपुष्पैस् तृणकाष्ठमयैस् तथा ।

सुगन्धिभिस् तथा द्रव्यैर् नोच्छिष्टो भवति द्विजः ॥ इति ।

एतच् च मुखसौरभ्याद्यर्थोपभुक्तावशिष्टविषयम्, ताम्बूलसाहचर्यात् । “दन्तलग्नस्य संस्पर्शे” इति अनिर्हार्यस्य दन्तलग्नस्य जिह्वया संस्पर्शे इत्य् अर्थः । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

मुखजा विप्रुषो मेधास् तथाचमनबिन्दवः ।

श्मश्रु चास्यगतं दन्तसक्तं त्यक्त्वा ततः शुचिः ॥ इति । (य्ध् १।१९५)

मुखनिःसृता बिन्दवो यद्य् अङ्गे पतन्ति तदा नाचमनापादकाः । तथा च गौतमः:[२४५] “न मुख्या विप्रुष उच्छिष्टं कुर्वन्ति ताश् चेद् अङ्गे निपतन्ति” इति (ग्ध् १।१६) । आचमनबिन्दवस् त्व् अङ्गस्पृष्टा अपि मेध्याः । तथा च मनुः ।

स्पृशन्ति बिन्दवः पादौ य आचामयतः परान् ।

भौमिकैस् ते समा ज्ञेया न तैर् अप्रयतो भवेत् ॥ इति । (म्ध् ५।१४२)

अत्र पादग्रहणम् अवयवान्तरस्याप्य् उपलक्षणार्थम् । तथा च यमः ।

पतन्त्य् आचामतो याश् च शरीरे विप्रुषो नृणाम् ।

उच्छिष्टदोषो नास्त्य् अत्र भूमितुल्यास् तु ताः स्मृताः ॥ इति ।

श्मश्रुविषये विशेषम् आह आपस्तम्बः: “न श्मश्रुभिर् उच्छिष्टो भवत्य् अन्तरास्ये सद्भिः यावन् न हस्तेनोपस्पृशति” इति (आप्ध् १।५।१६।११) । आचमने वर्ज्यान् आह भृगुः ।

विना यज्ञोपवीतेन तथाधौतेन वाससा ।

मुक्त्वा शिखां वाप्य् आचामेत् कृतस्यैव पुनः क्रिया ॥

सोष्णीषो बद्धपर्यङ्गः प्रौढपादश् च यानगः ।

दुर्देशप्रगतश् चैवे नाचामन् शुद्धिम् आप्नुयात् ॥ इति ।

बौधायनो ऽपि: “पादप्रक्षालनोच्छेषेण नाचामेत् । यद्य् आचामेत् भूमौ स्रावयित्वाचामेत् । नाङ्गुलीभिर् न सबुद्बुदाभिर् न सफेनाबिर् नोष्णाभिर् न क्षाराभिर् न विवर्नाभिर् न दुर्गन्धरसाभिर् न कलुषाभिः । न हसन् न जल्पन् न तिष्ठन् [२४७] न विलोकयन् न प्रह्वो न प्रणतो न मुक्तशिखो न प्रावृतकण्ठो न वेष्टितशिरा न बद्धकक्ष्यो न बहिर्जानुः न त्वरमाणो नायज्ञोपवीती न प्रसारितपादः शब्दम् अकुर्वन् त्रिर् अपो हृदयंगमाः पिबेत्” इति (ब्ध् १।५।१२–१९) । देवलो ऽपि ।

सोपानत्को जलस्थो वा मुक्तकेशो ऽपि वा नरः ।

उष्णीषी वापि नाचामेद् वस्त्रेणाबध्य वा शिरः ॥ इति ।

आपस्तम्बो ऽपि: “न वर्षधाराभिर् आचामेत्” इति (आप्ध् १।६।१५।४) । यमो ऽपि ।

अपः करनखस्पृष्टा य आचामति वै द्विजः ।

सुरां पिबति स व्यक्तं यमस्य वचनं यथा ॥ इति ।

ब्रह्माण्डपुराणे ऽपि ।

कण्ठं शिरो वा प्रावृत्य रथ्यापणगतो ऽपि वा ।

अकृत्वा पादयोः शौचम् आचान्तो ऽप्य् अशुचिर् भवेत् ॥ इति ।

गौतमो ऽपि: [२४८] “नाञ्जलिना पिबेन् न तिष्ठन् उद्धृतोदकेनाचामेत्” इति (ग्ध् ९।३) । न तिष्ठन्न् इति स्थलविषयम् । जले तु तिष्ठन्न् अप्य् आचामेत् । तथा च विष्णुः ।

जान्वोर् ऊर्ध्वं जले तिष्ठन्न् आचान्तः शुचिताम् इयात् ।

अधस्ताच् छतकृत्वो ऽपि समाचान्तो न शुद्ध्यति ॥ इति ।

कौशिको ऽपि ।

अपवित्रकरः कश्चिद् ब्राह्मणो ऽप उपस्पृशेत् ।

अकृतं तस्य तत् सर्वं भवत्य् आचमनं तथा ॥

वामहस्ते स्थिते धर्भे दर्क्षिणेनाचमेद् यदि ।

रक्तं तु तद् भवेत् तोयं पीत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति ।

मार्कण्डेयस् तु दक्षिणहस्तस्य सपविततां विधत्ते ।

सपवित्रेण हस्तेन कुर्याद् आचमनक्रियाम् ।

नोच्छिष्टं तत् पवित्रं तु भुक्तोच्छिष्टं तु वर्जयेत् ॥ इति ।

गोभिलो हस्तद्वये ऽपि पवित्रं प्रशंसति ।

उभयत्र स्थितैर् दर्भैः समाचामति यो द्विजः ।

सोमपानफलं तस्य भुक्त्वा यज्ञफलं भवेत् ॥

[२४९] इति । स्नानानन्तरभाविन्य् आचमने दक्षो विशेषम् आह ।

स्नात्वाचामेत् तदा विप्रः पादयु कृत्वा जले स्थले ।

उभयोर् अप्य् असौ शुद्धस् ततः कार्यक्षमो भवेत् ॥ इति ।

हारीतः ।

आर्द्रवासा जले कुर्यात् तर्पणाचमनं जपम् ।

शुष्कवासा स्थले कुर्यात् तर्पणाचमनं जपम् ॥ इति ।

स्थलविषये विशेषो दर्शितः स्मृत्यन्तरे ।

अलाभे ताम्रपात्रस्य करकं च कमण्डलुम् ।

गृहीत्वा स्वयम् आचामेत् नरो नाप्रयतो भवेत् ॥

करकालाबुकाद्यैश् च ताम्रपर्णपुटेन च ।

स्वहस्ताचमनं कार्यं स्नेहलेपांश् च वर्जयेत् ॥

करपात्रे च यत् तोयं यत् तोयं ताम्रभाजने ।

सौवर्णे राजते चैव नैवाशुद्धं तु तत् स्मृतम् ॥ इति ।

एवमुक्तलक्षणस्याचमनस्य प्रशंसाम् आह व्याघ्रपात् ।

एवं यो ब्राह्मणो नित्यम् उपस्पर्शनम् आचरेत् ।

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं जगत् स परितर्पयेत् ॥

[२५०] इति । वृद्धशङ्खो ऽपि ।

त्रिः प्राश्नीयाद् यद् अम्भस् तु प्रीतास् तेनास्य देवताः ।

ब्रह्मा विष्णुश् च रुद्रश् च भवन्तीत्य् अनुशुश्रुम ॥

गङ्गा च यमुना चैव प्रीयेते परिमार्जनात् ।

पादाभ्यां प्रीयते विष्णुर् ब्रह्मा शिरसि कीर्तितः ॥

नासत्यदस्रौ प्रीयेते स्पृष्टे नासापुटद्वये ।

स्पृष्टे लोचनयुग्मे तु प्रीयेते शशिभास्करौ ॥

वर्णयुग्मे तथा स्पृष्टे प्रीयेते त्व् अनिलानलौ ।

स्कन्धयोः स्पर्शनाद् एव प्रीयन्ते सर्वदेवताः ॥

नाभिसंस्पर्शनान् नागाः प्रीयन्ते चास्य नित्यशः ।

संस्पृष्टे हृदये चास्य प्रीयन्ते सर्वदेवताः ॥

मूर्द्धसंस्पर्शनाद् अस्य प्रीतस् तु पुरुषो भवेत् ॥ इति । (शङ्ख्स्म् ९।९–१३)

आचमनाकरणे प्रत्यवायो दर्शितः पुराणसारे ।

यः क्रियाः कुरुते मोहाद् अनाचम्यैव नास्तिकः ।

भवन्ति हि वृथा तस्य क्रियाः सर्वा न संशयः ॥ इति ।

इति आचमनप्रकरणम्

[२५१]

अथ दन्तधावनविधिः तत्र अत्रिः ।

मुखे पर्युषिते नित्यं भवत्य् अप्रयतो नरः ।

तदार्द्रकाष्ठं शुष्कं वा भक्षयेद् दन्तधावनम् ॥ इति । 

व्यासो ऽपि ।

प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च मुखं च सुसमाहितः ।

दक्षिणं बाहुम् उद्धृत्य कृत्वा जान्वन्तरा ततः ॥

तिक्तं कषायं कदुक्तं दुर्गन्धं कण्टकान्वितम् ।

क्षीरिणो वृक्षगुल्मादीन् वर्जयेद् दन्तधावने ॥ इति ।

विष्णुः ।

कण्टकिक्षीरवृक्षोत्थं द्वादशाङ्गुलसंमितम् ।

कनिष्ठाङ्गुलिवत् स्थूलं पर्वार्द्धकृतकूर्चकम् ॥

दन्तधावनम् उद्दिष्टं जिह्वोल्लेखनिका तथा ।

सुसूक्ष्मं सूक्ष्मदन्तस्य समदन्तस्य मध्यमम् ॥

स्थूलं विषमदन्तस्य त्रिविधं दन्तधावनम् ।

द्वादशाङ्गुलकं विप्रे काष्ठम् आहुर् मनीषिणः ॥

क्षत्रविट्शूद्रजातीनां नवषट्चतुरङ्गुलम् ॥ इति ।

अङ्गिराः । [२५२]

आम्रपुन्नागबिल्वानाम् अपामार्गशिरीषयोः ।

भक्षयेत् प्रातर् उत्थाय वाग्यतो दन्तधावनम् ॥

वटाश्वत्थार्कखदिरकरवीरांश् च वर्जयेत् ।

जात्यं च बिल्वखदिरमूलं तु ककुभस्य च ॥

अरिमेदं प्रियङ्गुं च कण्टकिन्यस् तथैव च ।

प्रक्षाल्य भक्षयेत् पूर्वं प्रक्षाल्यैव च संत्यजेत् ॥

उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा कषायं तिक्तकं तथा ।

प्रातर् भूत्वा च यतवाग् भक्षयेद् दन्तधावनम् ॥ इति ।

कात्यायनो दन्तधावनस्य काष्ठाभिमन्त्रणमन्त्रं दर्शयति ।

आयुर् बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च ।

ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वं नो धेहि वनस्पते ॥ इति । (क्स्म् १।१०।४)

वर्ज्यान् आह उशनाः ।

नाङ्गुलीभिः स्वकान् दन्तान् नरः प्रक्षालयेत् सदा ।

दक्षिणाभिमुखो नाद्यात् नीलं धवकदम्बकम् ॥

[२५३] तिन्दुकेङ्गुदबन्धूकमोचामरजबल्वजम् ।

कार्पासं दन्तकाष्ठं च विष्णोर् अपि हरेच् छ्रियम् ॥

न भक्षयेत पलाशं कार्पासं शाकम् एव च ।

एतानि भक्षयेद् यस् तु कार्पासं शाकम् एव च ॥ इति ।

वर्ज्यतिथ्यादीन् आह विष्णुः ।

प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु चतुर्दश्यष्टमीषु च ।

नवम्यां भानुवारे च दन्तकाष्ठं विवर्जयेत् ॥ इति ।

यमो ऽपि ।

चतुर्दश्य् अष्टमी दर्शः पूर्णमा संक्रमो रवेः ।

एषु स्त्रीतैलमांसानि दन्तकाष्ठं च वर्जयेत् ॥

श्राद्धे जन्मदिने चैव विवाहे ऽजीर्णदोषतः ।

व्रते चैवोपवासे च वर्जयेद् दन्तधावनम् ॥ इति ।

व्यासो ऽपि ।

श्राद्धे यज्ञे च नियमान् नाद्यात् प्रोषितभर्तृका ।

श्राद्धे कर्तुर् निषेधो ऽयं न तु भोक्तुः कदाचन ॥

अलाभे दन्तकाष्ठानां निषिद्धायां तथा तिथौ ।

अपां द्वादशगण्डूषैर् विदध्याद् दन्तधावनम् ॥ इति ।

वृद्धयाज्ञवल्क्यः । [२५४]

इष्टकालोष्टपाषाणैर् इतराङ्गुलिभिस् तथा 

मुक्त्वा चानामिकाङ्गुष्ठौ वर्जयेद् दन्तधावनम् ॥ इति ।

इति दन्तधानवप्रकरणम्

अथ स्नानजपहोमादेर् दर्भपाणिना कर्तव्यत्वाद् आदौ धर्भविधिर् उच्यते । तत्र हारीतः ।

आच्छिन्नाग्रान् सपत्रांश् च समूलान् कोमलान् शुभान् ।

पितृदेवजपार्थं तु समादध्यात् कुशान् द्विजः ॥

कुशहस्तेन यज् जप्तं दानं चैव कुशैः सह ।

कुशहस्तस् तु यो भुङ्क्ते तस्य संख्या न विद्यते ॥ इति ।

पुराणे ऽपि ।

कुशपूतं भवेत् स्नानं कुशेनोपस्पृशेत् द्विजः ।

कुशेन चोद्धृतं तोयं सोमपानेन संमितम् ॥ इति ।

गोभिलो ऽपि ।

कुशमूले स्थितो ब्रह्मा कुशमध्ये जनार्दनः ।

कुशाग्रे शङ्करं विद्यात् त्रयो देवा व्यवस्थिताः ॥ इति ।

कौशिकः ।

शुचौ देशे शुचिर् भूत्वा स्थित्वा पूर्वोत्तरामुखः ।

ओंकारेणैव मन्त्रेण कुशाः स्पृश्या द्विजोत्तमैः ॥

[२५५] इति । उत्पाटनमन्त्रस् तु ।

विरिञ्चिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गज ।

नुद पापानि सर्वाणि दर्भ स्वस्तिकरो मम ॥ इति ।

वर्णभेदेन विनियोगभेदम् आह कात्यायनः ।

हरिता यज्ञिया दर्भाः पीतकाः पाकयज्ञियाः ।

समूलाः पितृदैवत्याः कल्माषा वैश्वदेविकाः ॥ इति । (क्स्म् १।२।३)

कुशाभावे शङ्खः ।

कुशाभावे द्विजश्रेष्ठः काशैः कुर्वीत यत्नतः ।

तर्पणादीनि कर्माणि काशाः कुशसमाः स्मृताः ॥ इति ।

यमो ऽपि ।

कुशाः काशा यवा दूर्वास् तथा व्रीहय एव च ।

बल्वजाः पुण्डरीकाश् च सप्तधा बर्हि उच्यते ॥ इति ।

वर्ज्यान् आह हारीतः ।

चितौ दर्भाः पथि दर्भा ये दर्भा यज्ञभूमिषु ।

स्तरणासनपिण्डेषु षट् कुशान् परिवर्जयेत् ॥

ब्रह्मयज्ञेषु ये दर्भा ये धर्भाः पितृतर्पणे ।

हता मूत्रपुरीषाभ्यां तेषां त्यागो विधीयते ॥

[२५६] अपूता गर्हिता दर्भा ये संच्छिन्ना नखैस् तथा ।

क्वथितान् अग्निदग्धांश् च कुशान् यत्नेन वर्जयेत् ॥ इति ।

कुशोत्पाटने कालनियमम् आह हारीतः ।

मासे नभस्य् अमावास्या तस्यां दर्भोच्चयो मतः ।

अयातयाम् आस्ते दर्भा नियोज्याः स्युः पुनः पुनः ॥ इति ।

शङ्खो ऽपि ।

दर्भाः कृष्णाजिनं मन्त्रा ब्राह्मणाश् च विशेषतः ।

अयातयामान्य् एतानि नियोज्यानि पुनः पुनः ॥ इति ।

पवित्रधारणे फलम् आह मार्कण्डेयः ।

कुशपाणिः सदा तिष्ठेत् ब्राह्मणो दर्भवर्जितः ।

स नित्यं हन्ति पापानि तूलराशिम् इवानलः ॥ इति ।

शातातपः ।

जपे होमे च दाने च स्वाध्याये पितृतर्पणे ।

अशून्यं तु करं कुर्यात् सुवर्णरजतैः कुशैः ॥ इति ।

पवित्रप्रकारम् आह कात्यायनः ।

[२५७] अनन्तर्गर्भिणं साग्रं काशं द्विदलम् एव च ।

प्रादेशमात्रं विज्ञेयं पवित्रं यत्र कुत्रचित् ॥ इति । (क्स्म् १।२।१०)

मार्कण्डेयो ऽपि ।

चतुर्भिर् दर्भपिञ्जूलैर् ब्राह्मणस्य पवित्रकम् ।

एकैकन्यूनम् उद्दिष्टं वर्णे वर्णे यथाक्रमम् ॥

त्रिभिर् दर्भैः शान्तिकर्म पञ्चभिः पौष्टिकं तथा ।

चतुर्भिश् चाभिचारांश् च कुर्वन् कुर्यात् पवित्रकम् ॥ इति ।

अत्रिः ।

ब्रह्मयज्ञे जपे चैव ब्रह्मग्रन्थिर् विधीयते ।

भोजने वर्त्तुलः प्रोक्त एवं धर्मो न हीयते ॥ इति ।

इति दर्भविधिप्रकरणम्

[२५८]

तद् एवं “संध्या स्नानम्” इत्य् अस्मिन् वचने स्नानशब्दोपलक्षितानि ब्राह्ममुहूर्त्तोत्थानादीनि कुशविध्यन्तानि कर्माणि निरूपितानि । अथेदानीं मूलवचनोक्तस्नानं प्रपञ्च्यते । तत्र कूर्मपुराणम् ।

प्रक्षाल्य दन्तकाष्ठं वै भक्षयित्वा यथाविधि ।

आचम्य प्रयतो नित्यं प्रातःस्नानं समाचरेत् ॥ इति । (कूर्पु १।२।१८।१८)

व्यासः ।

उषःकाले तु संप्राप्ते कृत्वा चावश्यकं बुधः ।

स्नायान् नदीषु शुद्धासु शौचम् कृत्वा यथाविधि ॥ इति । (व्य्स्म् १।२–३)

दक्षो ऽपि ।

अस्नात्वा नाचरेत् कर्म जपहोमादि किंचन ।

लालास्वेदसमाकीर्णः शयनाद् उत्थितः पुमान् ॥ (९)

अत्यन्तमलिनः कायो नवच्छिद्रसमन्वितः ।

स्रवत्य् एव दिवारात्रौ प्रातःस्नानं विशोधनम् ॥ (७)

प्रातःस्नानं प्रशंसन्ति दृष्टादृष्टफलं हि तत् ।

सर्वम् अर्हति शुद्धात्मा प्रातःस्नायी जपादिकम् ॥ इति । (दस्म् २।७–१२)

व्यासः ।

[२५९] ऋषीणाम् ऋषिता नित्यं प्रातःस्नानान् न संशयः ।

अलक्ष्मीः कालकर्णी च दुःस्वप्नं दुर्विचिन्तितम् ॥ 

प्रातःस्नानेन पापानि पूयन्ते नात्र संशयः ॥ इति । (व्यास्म् १।४–६)

दक्षो ऽपि ।

अज्ञानाद् यदि वा मोहाद् रात्रौ दुश्चरितं कृतम् ।

प्रातःस्नानेन तत् सर्वं शोधयन्ति द्विजातयः ॥ इति ।

स्नानप्रकारः चतुर्विंशतिमते ऽभिहितः ।

स्नानम् अब्दैवतैर् मन्त्रैर् वारुणैश् च मृदा सह ।

कुर्याद् व्याहृतिभिर् वाथ यत् किंचेदम् ऋचापि वा ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

यथाहनि तथा प्रातः नित्यं स्नायाद् अतन्द्रितः ।

दन्तान् प्रक्षाल्य नद्यादौ गृहे चेत् तद् अमन्त्रवत् ॥ इति । (क्स्म् १।१९।१)

अमन्त्रवद् इति मन्त्रसंक्षेपो ऽभिप्रेतः । यतः स एवाह ।

अल्पत्वाद् धोमकालस्य बहुत्वात् स्नानकर्मणः ।

प्रातः संक्षेपतः स्नानं होमलोपो विगर्हितः ॥ इति । (क्स्म् २।१२।६)

कालनियमम् आह जाबालिः ।

सततं प्रातर् उत्थाय दन्तधावनपूर्वकम् ।

आचरेद् उषसि स्नानं तर्पयेद् देवमानुषान् ॥ इति ।

चतुर्विंशतिमते ऽपि ।

उषस्य् उषसि यत् स्नानं संध्यायाम् उदिते ऽपि वा ।

प्राजापत्येन तत् तुल्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ इति ।

उदिते इत्य् उदयाभिमुखे इत्य् अर्थः । उदयस्याप्य् उपरि स्नानं चेत् संध्याप्य् उत्कृष्येत । स्नानपूर्वकत्वात् संध्यायाः । संध्योत्कर्षश् च योगियाज्ञवल्क्येन निषिद्धः ।

संधौ संध्याम् उपासीत नास्तगे नोद्गते रवौ । इति ।

यथोक्तकाले स्नानं कुर्वन्न् अघमर्षणम् कुर्यात् । तथाह शौनकः ।

स्नात्वाचान्तो वारिमध्ये त्रिः पठेद् अघमर्षणम् । इति ।

ब्रह्माण्डपुराणे स्नानाङ्गतर्पणं विहितम् ।

[२६१] नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं स्नानम् उच्यते ।

तर्पणं तु भवेत् तस्य अङ्गत्वेन प्रकीर्तितम् ॥ इति ।

यमो ऽपि ।

द्वौ हस्तौ युग्मतः कृत्वा पूरयेद् उदकाञ्जलिम् ।

गोशृङ्गमात्रम् उद्धृत्य जलमध्ये जलं क्षिपेत् ॥ इति ।

काऋष्णाजिनिः ।

नाभिमात्रे जले स्थित्वा चिन्तयन्न् ऊर्ध्वमानसः । इति ।

तर्पयेद् इति शेषः । नृसिंहपुराणे ऽपि ।

स्वेन तीर्थेन देवादीन् अद्भिः संतर्पयेत् ततः ।

देवान् देवगणांश् चापि मुनीन् मुनिगणान् अपि ॥

पितॄन् पितृगणांश् चापि नित्यं संतर्पयेत् ततः । इति । (नृपु ५८।८८–८९)

चतुर्विंशतिमते ।

(२६२) स्नानाद् अनन्तरं तावत् तर्पयेत् पितृदेवताः ।

उत्तीर्य पीडयेद् वस्त्रं संध्याकर्म ततः परम् ॥ इति ।

भरद्वाजो ऽपि ।

वस्त्रोदकम् अपेक्षन्ते ये मृता दासकर्मणः ।

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन जलं भूमौ निपातयेत् ॥ इति ।

वस्त्रनिष्पीडनमन्त्रस् तु –

ये के चास्मत्कुले जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृताः ।

ते गृह्णन्तु मया दत्तं वस्त्रनिष्पीडनोदकम् ॥ इति ।

इति स्नानप्रकरणम्

स्नानानन्तरं वासः परिदध्यात् । तथा च मत्स्यपुराणे ।

एवं स्नात्वा ततः पश्चाद् आचम्य च विधानतः ।

उत्थाय वाससी शुक्ले शुद्धे तु परिधाय च ॥ इति । (मत्पु ११२।१३)

कर्म कुर्याद् इति शेषः । योगियाज्ञवल्क्यः ।

[२६३] स्नात्वैवं वाससी धौते अच्छिन्ने परिधाय च ।

प्रक्षाल्योरू मृदाद्भिश् च हस्तौ प्रक्षालयेत् ततः ॥ इति ।

अत्र विशेषम् आह व्यासः ।

नोत्तीर्यम् अधः कुर्यान् नोपर्यधस्थम् अम्बरम् ।

नान्तर्वासो विना जातु निवसेद् वसनं बुधः ॥ इति ।

अत्र मार्कण्डेयपुराणे विशेषो ऽभिहितः ।

अवमृज्यान् न च स्नातो गात्राण्य् अम्बरपाणिभिः ।

न च निर्धुनुयात् केशान् वासश् चैव न निर्धुनेत् ॥ इति । (मार्पु ३४।२५)

अत्र कारणम् आह गोभिलः ।

पिबन्ति शिरसो देवाः पिबन्ति पितरो मुखात् ।

मध्यतः सर्वगन्धर्वा अधस्तात् सर्वजन्तवः ॥

तस्मात् स्नातो न प्रमृज्यात् स्नानशाट्या न पाणिना ॥ इति ।

व्यासो ऽपि ।

तिस्रः कोट्यो ऽर्धकोटी च यावन्त्य् अङ्गरुहाणि वै ।

वसन्ति सर्वतीर्थानि तस्मान् न परिमार्जयेत् ॥ इति ।

जाबालिः ।

[२६४] स्नानं कृत्वार्द्रवासास् तु विण्मूत्रं कुरुते यदि ।

प्राणायामत्रयं कृत्वा पुनः स्नानेन शुद्ध्यति ॥ इति ।

वस्त्रविषये विशेषम् आह भृगुः ।

ब्राह्मणस्य सितं वस्त्रं नृपते रक्तम् उल्बणम् ।

पीतं वैश्यस्य शूद्रस्य नीलं मलवद् इष्यते ॥ इति ।

प्रजापतिर् अपि ।

क्षौमं वासः प्रशंसन्ति तर्पणे सदशं तथा ।

काषायं धातुरक्तं वा नोल्बणं तत्र कर्हिचित् ॥ इति ।

देवलो ऽपि ।

स्वयं धौतेन कर्तव्या क्रिया धर्म्या विपश्चिता ।

न तु नेजकधौतेन नाहतेन न कुत्रचित् ॥ इति ।

नाहतेनेति समस्तं पदम् । अहतलक्षणम् आह पुलस्त्यः ।

ईषद्धौतं नवं श्वेतं सदशं यन् न धारितम् ।

अहतं तद् विजानीयात् सर्वकर्मसु पावनम् ॥ इति ।

बौधायनो ऽपि ।

[२६५] कर्तव्यम् उत्तरं वासः पञ्चस्व् एतेषु कर्मसु ।

स्वाध्यायोत्सर्गदानेषु भुक्त्याचमनयोस् तथा ॥ इति ।

एतत् सर्वकर्मोपलक्षणार्थम्, अनुत्तरीयस्य कर्ममात्रनिषेधात् । तथा च भृगुणोक्तम् ।

विकच्छो ऽनुत्तरीयश् च नग्नश् चावस्त्र एव च ।

श्रौतं स्मार्तं तथा कर्म न नग्नश् चिन्तयेद् अपि ॥

नग्नो मलिनवस्त्रः स्यान् नग्नश् चार्दरपटः स्मृतः ।

नग्नस् तु दग्धवस्त्रः स्यान् नग्नः स्यूत्पटस् तथा ॥ इति ।

विष्णुपुराणे ऽपि ।

होमदेवार्चनाद्यासु क्रियासु पठने तथा ।

नैकवस्त्रः प्रवर्तेत द्विजो नाचमने जपे ॥ इति । (विपु ३।१२।२०)

गोभिलो ऽपि ।

एकवस्त्रो न भुञ्जीत न कुर्याद् देवतार्चनम् । इति ।

अत्रानुकल्पम् आह योगियाज्ञवल्क्यः ।

अलाभे धौतवस्त्रस्य शाणक्षौमाविकानि च ।

कुतुपं योगपट्टं च विवासास् तु न वै भवेत् ॥ 

[२६६] इति । कुतपं योगपट्टं च धारयेद् इति शेषः ।

इति वस्त्रधारणप्रकरणम्

अत ऊर्ध्वपुण्ड्रविधिः । स च ब्रह्माण्डपुराणे दर्शितः ।

पर्वताग्रे नदीतीरे मम क्षेत्रे विशेषतः ।

सिन्धुतीरे च वल्मीके तुलसीमूलम् आश्रिते ॥

मृद एतास् तु सम्पाद्याः वर्जयेत् त्व् अन्यमृत्तिकाम् ।

श्यामं शान्तिकरं प्रोक्तं रक्तं वश्यकरं भवेत् ॥

श्रीकरं पीतम् इत्य् आहुर् वैष्णवं श्वेतम् उच्यते ।

अङ्गुष्ठः पुष्टिदः प्रोक्तो मध्यमायुष्करी भवेत् ॥

अनामिकान्नदा नित्यं मुक्तिदा च प्रदेशिनी ।

एतैर् अङ्गुलिभेदैस् तु कारयेन् न नखं स्पृशेत् ॥

वर्त्तिदीपाकृतिं वापि वेणुपत्राकृतिं तथा ।

पद्मस्य मुकुलाकारं तथैव कुमुदस्य च ॥

[२६७] मत्स्यकूर्माकृतिं वापि शङ्खाकारम् अतः परम् ।

दशाङ्गुलप्रमाणं तु उत्तमोत्तमम् उच्यते ॥

नवाङ्गुलं मध्यमं स्याद् अष्टाङ्गुलम् अतः परम् ।

सप्तषट्पञ्चभिः पुण्ड्रं मध्यमं त्रिविधं स्मृतम् ॥

चतुस्त्रिद्व्यङ्गुलैः पुण्ड्रं कनिष्ठं त्रिविधं भवेत् ।

ललाटए केशवं विद्यान् नारायणम् अथोदरे ॥

माधवं हृदि विन्यस्य गोविन्दं स्कन्धमूलके ।

उदरे दक्षिणे पार्श्वे विष्णुर् इत्य् अभिधीयते ॥

तत्पार्श्वे बाहुमध्ये तु मधुसूदनम् उत्स्मरेत् ।

त्रिविक्रमं कण्ठदेशे वामकुक्षौ तु वामनम् ॥

श्रीधरं बाहुके वामे हृषीकेशं तु कर्णके ।

पृष्ठे च पद्मनाभं तु ककुद्दामोदरं स्मरेत् ॥

द्वादशैतानि च होमे च सायं प्रातः समाहितः ।

नामान्य् उच्चार्ये विधिना धारयेद् ऊर्ध्वपुण्ड्रकम् ॥ इति ।

सत्यव्रतो ऽपि ।

[२६८] ऊर्ध्वपुण्ड्रो मृदा शुभ्रो ललाटे यस्य दृश्यते ।

स चाण्डालो ऽपि शुद्धात्मा पूज्य एव न संशयः ॥ इति ।

इति ऊर्ध्वपुण्ड्रप्रकरणम्

अथ प्रातःस्नानप्रसङ्गेन स्नानान्तराण्य् उच्यन्ते । तत्र शङ्खः ।

स्नानं तु द्विविधं प्रोक्तं गौणमुख्यप्रभेदतः ।

तयोस् तु वारुणं मुख्यं तत् पुनः षड्विधं भवेत् ॥ इति ।

तत्र मुख्यस्नानस्य षट्प्रकारता आग्नेयपुराणे दर्शिता ।

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं क्रियाङ्गं मलकर्षणम् ।

क्रियास्नानं तथा षष्टं षोढा स्नानं प्रकीर्तितम् ॥ इति । (अग्पु १५५।३–४)

एतेषां लक्षणम् आह शङ्खः ।

अस्नातश् च पुमान् नार्हो जपाग्निहवनादिषु ।

प्रातःस्नानं तदर्थं तु नित्यस्नानं प्रकीर्तितम् ॥

चण्डालशवयूपांश् च स्पृष्ट्वास्नातां रजस्वलाम् ।

स्नानार्हस् तु यदा स्नाति स्नानं नैमित्तिकं हि तत् ॥

[२६९] पुष्यस्नानादिकं यत् तु दैवज्ञविधिचोदितम् ।

तद् धि काम्यं समुद्दिष्टं नाकामस् तत् प्रयोजयेत् ॥

जप्तुकामः पवित्राणि अर्चिष्यन् देवताः पितॄन् ।

स्नानं समाचरेद् यस् तु क्रियाङ्गं तत् प्रकीर्तितम् ॥

मलापकर्षणं नाम स्नानम् अभ्यङ्गपूर्वकम् ।

मलापकर्षणार्थाय प्रवृत्तिस् तस्य नान्यथा ॥

सरःसु देवखातेषु तीर्थेषु च नदीषु च ।

क्रियास्नानं समुद्दिष्टं स्नानं तत्र मता क्रिया ॥

यद्य् अपि मध्याह्नस्नानस्य नेदानीम् अवसरस् तथापि प्रातःस्नानवत् तस्य नित्यत्वात् प्रसङ्गेनाभिधीयते । तस्य नित्यत्वं च व्याघ्रपादेनोक्तम् ।

प्रातःस्नायी भेवेन् नित्यं मध्य्स्नायी भवेद् इति । इति ।

कूर्मपुराणे ।

ततो मध्याह्नसमये स्नानार्थं मृदम् आहरेत् ।

पुष्पाक्षतान् कुशतिलान् गोमयं शुद्धम् एव च ॥

[२७०] नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च ।

स्नानं समाचरेन् नित्यं गर्तप्रस्रवणेषु च ॥

परकीयनिपानेषु न स्नायाद् वै कदाचन ।

पञ्च पिण्डान् समुद्धृत्य् स्नायाद् वासंभवे पुनः ॥ इति । (कूपु १।२।१८।५८–६०)

तत्राधिकार्यनधिकारिणौ व्यासो विभजते ।

स्नानं मधन्दिने कुर्यात् सुजीर्णे ऽन्ने निरामयः ।

न भुक्त्वालङ्कृतो रोगी नाज्ञाते ऽम्भसि नाकुलः ॥ इति ।

आश्रमभेदेन स्नानव्यवस्थाम् आह दक्षः ।

प्रातर्मध्याह्नयोः स्नानं वानप्रस्थगृहस्थयोः ।

यतेस् त्रिषवण्ं प्रोक्तं सकृत् तु ब्रह्मचारिणः ॥ इति ।

अन्वयव्यतिरेकाभ्यां स्नानस्य् समन्त्रताम् आह व्यासः ।

मन्त्रपूतं जले स्नानं प्राहुः स्नानफलप्रदम् ।

न वृथा वारिमग्नानां यादसाम् इव तत् फलम् ॥ इति ।

योगियाज्ञवल्क्यः ।

[२७१] मत्स्यकच्छपमण्डूकास् तोये मग्ना दिवानिशम् ।

वसन्ति चैव ते स्नानान् नाप्नुवन्ति फलं क्वचित् ॥ इति ।

समन्त्रत्वं द्विजातिविषयम् । यद् आह विष्णुः ।

ब्रह्मक्षत्रविशां चैव मन्त्रवत् स्नानम् इष्यते ।

तूष्णीम् एव हि शूद्रस्य स्त्रीणां च कुरुनन्दन ॥ इति ।

“स्नानार्थं मृदम् आहरेत्” इति यद् उक्तं तत्र विशेषम् आह शातातपः ।

शुचिदेशात् तु संग्राह्या शर्कराश्मादिवर्जिता ।

रक्ता गौरा तथा श्वेता मृत्तिका त्रिविधा स्मृता ॥

कर्दमाखूत्कराल् लेपाद् जलाच् च पथवृक्षयोः ।

कृतशौचावशेषाच् च न ग्राह्याः सप्त मृत्तिकाः ॥

मृत्तिकां गोमयं वापि न निशायां समाहरेत् ।

न गोमूत्रपुरीषे तु गृह्णीयाद् बुद्धिमान् नरः ॥ इति ।

योगियाज्ञवल्क्यो ऽपि ।

[२७२] गत्वोदकान्तं विधिवत् स्थापयेत् तत् पृथक् क्षितौ ।

त्रिधा कृत्वा मृदं तां तु गोमयं तद्विचक्षणः ॥

अधमोत्तममध्यानाम् अङ्गानां क्षालनं तु तैः ।

भागैः पृथक् पृथक् कुर्यात् क्षालने मृदसङ्करः ॥ इति ।

शौनको ऽपि ।

प्रयतो मृदम् आदाय दूर्वापामार्गगोमयम् ।

एकदेशे पृथक् कुर्यात् क्षालने मृदसङ्करः ॥ इति ।

वसिष्ठः ।

मृदैकया शिरः क्षाल्यं द्वाभ्यं नाभेस् तथोपरि ।

अधश् च तिसृभिः कार्यं षड्भिः पादौ तथैव च ॥

प्रक्षाल्य सर्वकायं तु द्विर् आचम्य यथाविधि ॥ इति ।

कायप्रक्षालनानन्तरभाविकर्तव्यम् आह शौनकः: “गायत्र्या आदित्यो देवता ख्याता ऽअतो देवा’ [२७३] इति मृदम् अभिमन्त्रयेत् । ततो ऽयत इन्द्र’, ऽस्वस्तिदा विशस्पतिर् विरक्षो विमृध’, ऽइदं सुमेजरित’ इति मृतं संगृह्य प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशं क्षिपेत् पूर्वादिक्रमेण् । ततः संमार्जनं कुर्यात् मृदा पूर्वं तु मन्त्रवत्” । “अश्वक्रान्ते” इत्यादयो मृद्ग्रहणमन्त्रा यजुर्वेदे प्रसिद्धाः ।

पुनश् च गोमयेनैवम् अग्रम् अग्रम् इति ब्रुवन् ।

अग्रम् अग्रं चरन्तीनाम् ओषधीनां वने वने ॥

तासाम् ऋषभपत्नीनां पवित्रं कायशोधनम् ।

त्वं मे रोगांश् च शोकांश् च पापं च नुद गोमय ॥ (आ ३।५)

इति गोमयमन्त्रः । दूर्वाग्रहणे: “काण्डात् काण्डाद् इति द्वाभ्याम् अङ्गम् अङ्गम् उपस्पृशेत्” इति । दूर्वाद्वयेन इति शेषः ।

अपापम् अपकिल्बिषम् अपकृत्याम् अपोर् अपः ।

[२७४] अपामार्ग त्वम् अस्माकम् अपदुष्टभयं नुद ॥

स्वाहेत्य् अथापामार्गेण अङ्गम् अङ्गम् उपस्पृशेत् ।

अथ हिरण्यशृङ्गम् आपो देवीर् अप्स्व् अन्तर् इत्य् अप उपस्थाय “सुमित्त्रिया न” इत्य् अपः स्पृष्ट्वा “दुर्मित्रिया न” इति बहिः क्षिपेत् । ततः ।

इन्द्रः शुद्ध इत्य् ऋचापः प्रविश्य मनसा जपेत् ।

तत्र गायेत् सामानि अपि वा व्याहृतीर् जपेत् ॥

“शिवेन मे” जपित्वेदम् आप इत्य् अप आप्लवेत् ॥ इति ।

वसिष्ठः ।

ये ते शतम् इति द्वाभ्यां तीर्थान्य् आवाहयेद् बुधः ।

कुरुक्षेत्रं गयां गङ्गां प्रभासं नैमिषं तथा ॥ इति ।

शङ्खः ।

प्रपद्ये वरुणं देवम् अम्भसां पतिम् ईश्वरम् ।

याचितम् देहि मे तीर्थं सर्वपापापनुत्तये ॥

[२७५] तीर्थम् आवाहयिष्यामि सर्वाघौघनिषूदनम् ।

सांनिध्यम् अस्मिंस् तोये च क्रियतां मदनुग्रहात् ॥

रुद्रान् प्रपद्ये वरदान् सर्वान् अप्सुषदस् तथा ।

आपः पुण्याः पवित्राश् च प्रपद्ये वरुणं तथा ।

शमयन्त्व् आशु मे पापं रक्षन्तु च सदैव माम् ॥ इति । (शङ्स्म् ८।३–७)

वसिष्ठः ।

आपोहिष्ठेदम् आपश् च द्रुपदादिव इत्य् अपि ।

तथा हिरण्यवर्णाभिः पावमानीभिर् अन्ततः ॥

ततो ऽर्कम् ईक्ष्य चोङ्कारं निमज्ज्यान्तर्जले बुधः ।

प्राणायामांश् च कुर्वीत गायत्रीं चाघमर्षणम् ॥ इति ।

विष्णुर् अपि: “ततो ऽप्सु निमग्नस् त्रिर् अघमर्षणं जपेत् । तद् विष्णोः परमं पदम् इति वा द्रुपदां सावित्रीं वा । [२७६] युञ्जते नम – इत्य् अनुवाकं वा । पुरुषसूक्तं वा । स्नातश् चार्द्रवासा देवर्षिपितृतर्पणम् अम्भस्थ एव कुर्यात्” इति (विध् ६४।१९–२४) । मेधातिथिर् अपि ।

ततो ऽम्भसि निमग्नस् तु त्रिः पठेद् अघमर्षणम् ।

प्रदद्यान् मूर्धनि तथा महाव्याहृतिभिर् जलम् ॥ इति ।

वसिष्ठः ।

स्नात्वा संगृह्य वासो ऽन्यद् ऊरू संशोधयेन् मृदा ।

अपवित्रीकृतौ तौ तु कौपीनास्राववारिणा ॥

यो ऽनेन विधिना स्नाति यत्र तत्राम्भसि द्विजः ।

स तिर्थफलम् आप्नोति तीर्थे तु द्विगुणं फलम् ॥ इति ।

तत्रानुकल्पम् आह योगियाज्ञवल्क्यः ।

य एष विस्तृतः प्रोक्तः स्नानस्य विधिर् उत्तमः ।

असामर्थान् न कुर्याच् चेत् तत्रायं विधिर् उच्यते ॥

स्नानम् अन्तर्जले चैव मार्जनाचमने तथा ।

जलाभिमन्त्रणं चैव तीर्थस्य परिकल्पनम् ॥

अघमर्षणसूक्तेन त्रिरावृत्तेन नित्यशः ।

स्नानाचरणम् इत्य् एतद् उपदिष्टं महात्मभिः ॥ इति ।

इति माध्याह्निकस्नानम्

[२७७]

अथ नैमित्तिकस्नानम् । तत्र मनुः ।

दिवाकीर्तिम् उदक्यां च पतितं सूतिकां तथा ।

शवं तत्स्पृष्टिनं चैव स्पृष्ट्वा स्नानेन शुध्यति ॥ इति । (म्ध् ५।८५)

दिवाकीर्तिश् चाण्डालः । अङ्गिराः ।

शवस्पृशम् अथोदक्यां सूतिकां पतितं तथा ।

स्पृष्ट्वा स्नानेन शुद्धः स्यात् सचैलेन न संशयः ॥ इति ।

गौतमो ऽपि: “पतितचाण्डालसूतिकोदक्याशवस्पृक्तत्स्पृष्टिस्पर्शने सचैल उदकोपस्पर्शनात् शुध्येत्” इति (ग्ध् ७।१६) । पतितादिस्पृष्टिनं समारभ्य तृतीयस्य सचैलं स्नानम् । चतुर्थस्य तु उदकोपस्पर्शनाच् छुद्धिः । तथा च मरीचिः ।

उपस्पृशेच् चतुर्थस् तु तदूर्ध्वं प्रोक्षणं स्मृतम् ॥ इति ।

यत् तु संवर्तेन द्वयोर् एव स्नानम् उक्तम्,

[२७८] तत्स्पृष्टिनं स्पृशेद् यस् तु स्नानं तस्य विधीयते ।

ऊर्ध्वम् आचमनं प्रोक्तं द्रव्याणां प्रोक्षणं तथा ॥ इति ।

तद् बुद्धिपूर्वस्पर्शविषयम् । तथा च संग्रहकारः ।

अबुद्धिपूर्वकस्पर्शे द्वयोः स्नानं विधीयते ।

त्रयाणां बुद्धिपूर्वे तु तत्स्पृष्टिन्यायकल्पना ॥ इति ।

कूर्मपुराणे ।

चाण्डालसूतिकशवैः संस्पृष्टं संस्पृशेद् यदि ।

प्रमादात् तत आचम्य जपं कुर्यात् समाहितः ॥

तस्पृष्टिस्पृष्टिनं स्पृष्ट्वा बुद्धिपूर्वं द्विजोत्तमः ।

आचमेत विशुद्ध्यर्थं प्राह देवः पितामहः ॥ इति । (कूपु १।२।३३।६९–७०)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

उदक्या सूतिभिः स्नायात् संस्पृष्टस् तैर् उपस्पृशेत् ।

अब्लिङ्गानि जपेच् चैव गायत्रीं मनसा सकृत् ॥ इति । (य्ध् ३।३०)

एतद् दण्डाद्यन्तरितस्पर्शविषयम् । अन्यथा द्वयोः स्नानम् इत्य् अनेन विरोधः प्रसज्येत । वस्त्रान्तरितस्पर्शने तु दण्डान्तरितन्यायप्राप्ताव् आह प्रचेताः ।

[२७९] वस्त्रान्तरितसंस्पर्शे साक्षत्स्पर्शो ऽभिधीयते ।

साक्षात्स्पर्शे तु यत् प्रोक्तं तद् वस्त्रान्तरिते ऽपि च ॥ इति ।

चतुर्विंशतिमते स्नानस्य निमित्तान्तरम् अप्य् उक्तम् ।

बौद्धान् पाशुपतान् जैनान् लोकायतिककापिलान् ।

विकर्मस्थान् द्विजान् स्पृष्ट्वा सचैलो जलम् आविशेत् ॥

कापालिकांस् तु संस्पृश्य प्राणायामो ऽधिको मतः ॥ इति ।

चाण्डालादिस्पर्शनिमित्तस्नाने विशेषम् आह विष्णुः ।

स्नानार्हो यो निमित्तेन कृत्वा तोयावगाहनम् ।

आचम्य प्रयतः पश्चात् स्नानं विधिवद् आचरेत् ॥ इति ।

योगियाज्ञवल्क्यो ऽपि ।

तूष्णीम् एवावहाहेत यदा स्याद् अशुचिर् नरः ।

आचम्य प्रयतः पश्चात् स्नानं विधिवद् आचरेत् ॥ इति ।

गार्ग्यो ऽपि ।

कुर्यान् नैमित्तिकं स्नानं शीताद्भिः काम्यम् एव च ।

नित्यं यादृच्छिकं चैव यथारुचि समाचरेत् ॥ इति ।

[२८०]

इति नैमित्तिकस्नानप्रकरणम्

अथ काम्यस्नानम् । तत्र पुलस्त्यः ।

पुष्ये च जन्मनक्षत्रे व्यतीपाते च वैधृतौ ।

अमावास्यां नदीस्थानं पुनात्य् आसप्तमं कुलम् ॥

चैत्रकृष्णचतुर्दश्यां यः स्नायाच् छिवसंनिधौ ।

न प्रेतत्वम् अवाप्नोति गङ्गायां च विशेषतः ॥

शिवलिङ्गसमीपे तु तत् तोयं पुरतः स्थितम् ।

शिवलिङ्गेति विज्ञेयं तत्र स्नात्वा दिवं व्रजेत् ॥ इति ।

यमो ऽपि ।

कार्त्तिक्यां पुष्करे स्नातः सर्वपापैः प्रमुच्यते ।

माध्यां स्नातः प्रयागे तु मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥

ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे दशम्यां हस्तसंयुते ।

दशजन्माघहा गङ्गा तेन पापहरा स्मृता ॥ इति ।

विष्णुः ।

सूर्यग्रहणतुल्या तु शुक्ला माघस्य स्पतमी ।

अरुणोदयवेलायां तस्यां स्नानं महाफलम् ॥

पुनर्वसुबुधोपेता चैत्रे मासि सिताष्टमी ।

स्रोतःसु विधिवत् स्नात्वा वाजपेयफलं लभेत् ॥ इति ।

आदित्यपुराणे ऽपि ।

[२८१] कार्त्तिकं सकलं मासं नित्यस्नायी जितेन्द्रियः ।

जपन् हविष्यभुक् दान्तः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

तुलामकरमेषेषु प्रातःस्नायी सदा भवेत् ।

हविष्यं ब्रह्मचर्यं च महापातकनाशनम् ॥ इति ।

मत्स्यपुराण्ē ऽपि ।

आषाढादिचतुर्मासं प्रातःस्नायी भवेन् नरः ।

विप्रेभ्यो भोजनं दत्वा कार्त्तिक्यां गोप्रदो भवेत् ॥

स वैष्णवपदं याति विष्णुव्रतम् इदं स्मृतम् ॥ इति ।

मार्कण्डेयो ऽपि ।

सर्वकालं तिलैः स्नानं पुण्यं व्यासो ऽब्रवीन् मुनिः ।

तुष्यताम् अलकैर् विष्णुर् एकादश्यां विशेषतः ॥

श्रीकामः सर्वदा स्नानं कुर्वीतामलकैर् नरः ।

सप्तमीं नवमीं चैव पर्वकालं च वर्जयेत् ॥ इति ।

विष्णुः ।

बालाश् च तरुणा वृद्धा नरनारीनपुंसकाः ।

स्नात्वा माघे शुभे तीर्थे प्राप्नुवन्तीप्सितं फलम् ॥

माधे मास्य् उषसि स्नात्वा विष्णुलोकं स गच्छति ॥ इति ।

इति काम्यस्नानम्

[२८२]

अथ मलापकर्षणस्नानम् । तत्र वामनपुराणम् ।

नाभ्यङ्गम् अर्के न च भूमिपुत्रे क्षौरं च शुक्रे रविजे च मांसम् ।

बुधे च योषित् परिवर्जनीया शेषेषु सर्वाणि सदैव कुर्यात् ॥ इति । (वाय्पु १४।४९–५०)

ज्योतिःशास्त्रे ऽपि ।

संतापः कान्तिर् अल्पायुर् धनं निर्धनता तथा ।

अनारोग्यं सर्वकामा अभ्यङ्गाद् भास्करादिषु ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

पक्षादौ च रवौ षष्ट्यां रक्तायां च तथा तिथौ ।

तैलेनाभ्यज्यमानस् तु धनायुर्भ्यां विहीयते ॥ इति ।

गर्गो ऽपि ।

पञ्चदश्यां चतुर्दश्याम् अष्टम्यां रविसंक्रमे ।

द्वादश्यां सप्तमीषष्ठ्योस् तैलस्पर्शं विवर्जयेत् ॥ इति ।

बौधायनो ऽपि ।

[२८३] अष्टम्यां च चतुर्दश्यां नवम्यां च निशेषतः ।

शिरो’भ्यङ्गं वर्जयेत् तु पर्वसंधौ तथैव च ॥ इति ।

गर्गो ऽपि ।

न च कुर्यात् तृतीयायां त्रयोदश्यां तथौ तथा ।

शाश्वती भूतिम् अन्विच्छन् दशम्याम् अपि पण्डितः ॥ इति ।

एवं सर्वास्व् अपि तिथिष्व् अभ्यङ्गस्य निषेधे प्राप्ते तैलविशेषेणाभ्यनुजानाति प्रचेताः ।

सार्षपं गन्धतैलं च यत् तैलं पुष्पवासितम् ।

अन्यद्रव्ययुतं तैलं न दुष्यति कदाचन ॥ इति ।

यमो ऽपि ।

घृतं च सार्षपं तैलं यत् तैलं पुष्पवासितम् ।

न दोषः पक्वतैलेषु स्नानाभ्यङ्गेषु नित्यशः ॥ इति ।

**इत्य् अभ्यङ्गस्नानम् **

क्रियाङ्गस्नानं तु नित्यस्नानवद् अनुष्ठेयम् ।

प्रातः शुक्लतिलैः स्नात्वा मध्याह्ने पूजयेत् सुधीः ।

इत्यादिकं क्रियाङ्गस्नानं द्रष्टव्यम् । तस्य क्रियाङ्गत्वं पुराणे स्पष्टीकृतम् ।

[२८४] धर्मक्रियां कर्तुमनाः पूर्वं स्नानं समाचरेत् ।

क्रियाङ्गं तत् समुद्दिष्टं स्नानं वेदपरैर् द्विजैः ॥ इति ।

इति क्रियाङ्गस्नानम्

अथ क्रियास्नानम् । तत्र शङ्खः ।

क्रियास्नानं प्रवक्ष्यामि यथावद् विधिपूर्वकम् ।

मृद्भिर् अद्भिश् च कर्तव्यं शौचम् आदौ यथाविधि ॥

जले निमग्नस् तून्मज्य चोपस्पृश्य यथाविधि ।

तीर्थस्यावाहनं कुर्यात् तत् प्रवक्ष्याम्य् अतः परम् ॥

प्रपद्ये वरुणं देवम् अम्भसां पतिम् ऊर्जितम् ।

याचितं देहि मे तीर्थं सर्वपापापनुत्तये ॥

तीर्थम् आवाहयिष्यामि सर्वाघविनिषूदनम् ।

सांनिध्यम् अस्मिंस् तोये च क्रियतां मदनुग्रहात् ॥ इति ।

षट्स्व् अपि स्नानेषु मुख्यानुकल्पाभ्यां जलविशेषो विष्णुपुराणे विरूपितः ।

[२८५] नदीनदतडागेषु देवखातजलेषु च ।

नित्यं किर्यार्थं स्नायीत गिरिप्रस्रवणेषु च ।

कूपेषूद्धृतयोजेन स्नानं कुर्वीत वा भुवि ॥ इति । (विपु ३।११।२४–२५)

मार्कण्डेयो ऽपि ।

पुराणानां नरेन्द्राणाम् ऋषीणां च महात्मनाम् ।

स्नानं कूपतडागेषु देवतानां समाचरेत् ॥

भूमिष्ठम् उद्धृता पुण्यं ततः प्रस्रवणोदकम् ।

ततो ऽपि सारसं पुण्यं तस्मान् नादेयम् उच्यते ॥

तीर्थतोयं ततः पुण्यं ततो गाङ्गं तु सर्वतः ॥ इति ।

मरीचिः ।

भूमिष्ठम् उद्धृतं वापि शीतम् उष्णम् अथापि वा ।

गाङ्गं पयः पुनात्य् आशु पापम् आमरणान्तिकम् ॥ इति ।

निषिद्धं जलम् आह व्यासः ।

अनुत्सृष्टेषु न स्न्यात् तथैवासंस्कृतेषु च ।

[२८६] आत्मीयेष्व् अपि न स्नायात् तथैवाल्पजलेष्व् अपि ॥

नद्या यच् च परिभ्रष्टं नद्या यच् च विनिःसृतम् ।

गतप्रत्यागतं यच् च तत् तोयं परिवर्जयेत् ॥ इति ।

शातातपो ऽपि ।

अन्यैर् अपि कृते कूपे सेतौ वाप्यादिके तथा ।

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ इति ।

प्रतिप्रसवम् आह मनुः ।

अलाभे देवखातानां सरसां सरितां तथा ।

उद्धृत्य चतुरः पिण्डान् पारक्ये स्नानम् आचरेत् ॥ इति ।

उष्णोदकं निषेधति शङ्खः ।

स्नातस्य वह्नितप्तेन तथैव परवारिणा ।

शरीरशुद्धिर् विज्ञेया न तु स्नानफलं भवेत् ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यः ।

[२८७] यत् तूष्णोदकविधानम्,

आप एव सदा पूतास् तासां वह्निर् विशोधकः ।

ततः सर्वेषु कालेषु उष्णाम्भः पावनं स्मृतम् ॥ 

इति, यच् च षट्त्रिंशन्मते ऽपि,

आपः स्वभावतो मेध्याः किं पुनर् वह्निसंयुताः ।

तेन सन्तः प्रशंसन्ति स्नानम् उष्णेन वारिणा ॥

इति — तद् आतुरस्नानविषयम् । तथा च यमः ।

आदित्यकिरणैः पूतं पुनः पूतं च वह्निना ।

आम्नातम् आतुरस्नाने प्रशस्तं स्यात् शृतोदकम् ॥ इति ।

यदा तु नद्याद्यसंभवस् तदा अनातुरस्याप्य् उष्णोदकस्नानम् अनिषिद्धम् इत्य् आह यमः ।

नित्यं नैमित्तिकं चैव क्रियाङ्गं मलकर्षणम् ।

तीर्थाभावे तु कर्तव्यम् उष्णोदकपरोदकैः ॥ इति ।

यद् अपि वृद्धमनुनोक्तम्,

[२८८] मृते जन्मनि संक्रान्तौ श्राद्धे जन्मदिने तथा ।

अस्पृश्यस्पर्शने चैव न स्नायाद् उष्णवारिणा ॥

संक्रान्त्यां भानुवारे च सप्तम्यां राहुदर्शने ।

आरोग्यपुत्रमित्रार्थी न स्नायाद् उष्णवारिणा ॥

पौर्णमास्यां तथा दर्शे यः स्नायाद् उष्णवारिणा ।

स गोहत्याकृतं पापं प्राप्नोतीह न संशयः ॥ इति ।

तत्र उक्तेषु मरणादिषु नोष्णोदकैः स्नायात् अपि तु परकीयैर् उद्धृतोदकैर् वेत्य् उक्तम् इति न विरोधः । उष्णोदकस्नाने विशेषम् आह व्यासः ।

शीतास्व् अप्सु निषिच्योष्णा मन्त्रसंभारसंभृताः ।

गेहे ऽपि शस्यते स्नानं नदीफलसमं विदुः ॥ इति ।

गौणं तु स्नानम् उत्तरत्र स्वयम् एव वक्ष्यति ।

इति क्रियास्नानम्

अथ संध्याविधिः । तत्र संध्यास्वरूपं दक्षो दर्शयति ।

अहोरात्रस्य यः संधिः सूर्यनक्षत्रवर्जितः ।

सा तु संध्या समाख्याता मुनिभिस् तत्त्वदर्शिभिः ॥ इति ।

यद्य् अपि कालवाचकत्वेनात्र संध्याशब्दः प्रतीयते तथापि तस्मिन् काले उपास्या देवता संध्याशब्देनोपलक्ष्यते । [२८९] तथा च देवताया उपासनम् उपलक्ष्य मूलवचने कर्मपरत्वेन संध्याशब्दः प्रयुक्तः । अथ वा संधौ भवा क्रिया संध्या । अत एव व्यासः ।

उपास्ते संधिवेलायां निशाया दिवसस्य च ।

ताम् एव संध्यां तस्मात् तु प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ इति ।

ताम् एव क्रियां विदधाति योगियाज्ञवल्क्यः ।

संधौ संध्याम् उपासीत नास्तगे नोद्गते रवौ । इति ।

सा च संध्या त्रिविधा । तद् उक्तम् अत्रिणा ।

संध्यात्रयं तु कर्तव्यं दिव्जेनात्मविदा सदा । इति ।

तत्र कालभेदेन देवताया नामभेदम् आह व्यासः ।

गायत्री नाम पूर्वाह्णे सावित्री मधमे दिने ।

सरस्वती च सायाह्ने सैव संध्या त्रिधा स्मृता ॥

प्रतिग्रहाद् अन्नदोषात् पातकाद् उपपातकात् ।

गायत्री प्रोच्यते तस्माद् गायन्तं त्रायते यतः ॥

सवितृद्योतनात् सैव साविती परिकीर्तिता ।

जगतः प्रसवित्री वा वाग्रूपत्वात् सरस्वती ॥

[२९०] इति । वर्णभेदः स्मृत्यन्तरे ऽभिहितः ।

गायत्री तु भवेद् रक्ता सावित्री शुक्लवर्णिका ।

सरस्वती तथा कृष्णा उपास्या वर्णभेदतः ॥

गायत्री ब्रह्मरूपा तु सावित्री रुद्ररूपिणी  ।

सरस्वती विष्णुरूपा उपास्या रूपभेदतः ॥ इति ।

उपासनम् अभिध्यानम् । अत एव तैत्तिरीयब्राह्मणम्: “उद्यन्तम् अस्तं यन्तम् आदित्यम् अभिध्यायन् कुर्वन् ब्राह्मणो विद्वान् सकलं भद्रम् अश्नुते ऽसाव् आदित्यो ब्रह्मेति । ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति य एवं वेद” इति । अयम् अर्थः – वक्ष्यमाणप्रकारेण प्राणायामादिकं कर्म कुर्वन् यथोक्तं नामवर्णरूपोपेतं संध्याशब्दवाच्यम् आदित्यं ब्रह्मेति ध्यायन्न् ऐहिकम् आमुष्मिकं च सकलं भद्रम् अश्नुते । य एवमुक्तध्यायेन शुद्धान्तःकरणो ब्रह्म साक्षात् कुरुते स पूर्वम् अपि ब्रह्मैव सन्न् अज्ञानात् जिवत्वं प्राप्तो यथोक्तज्ञानेन तदज्ञानापगमे ब्रह्मैव प्राप्नोति – इति । व्यासो ऽपि एतद् एवाभिप्रेत्याह ।

न भिन्नां प्रतिपद्येत गायत्रीं ब्रह्मणा सह ।

सो ऽहम् अस्मीत्य् उपासीत विधिना येन केन चित् ॥ इति ।

**[२९१] **तत्र प्रातःसंध्यायाः कालपरिमाणम् आह दक्षः ।

रात्र्यन्त्ययामनाडी द्वे संध्यादिः काल उच्यते ।

दर्शनाद् रविरेखायास् तदन्तो मुनिभिः स्मृतः ॥ इति ।

आ सङ्गवं प्रातःसंध्याया गौणः कालः । आ प्रदोषावसानं च सायंसंध्यायाः । तद् आह बृहन्मनुः ।

न प्रातर् न प्रदोषश् च संध्याकालो ऽतिपत्यते ।

मुख्यकल्पो ऽनुकल्पश् च सर्वस्मिन् कर्मणि स्मृतः ॥ इति ।

कूर्मपुराणे संध्योपास्तिप्रकारो दर्शितः ।

प्रागग्रेषु ततः स्थित्वा दर्भेषु सुसमाहितः ।

प्राणायामत्रयं कृत्वा ध्यायेत् संध्याम् इति श्रुतिः ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

प्राणान् आयम्य संप्रोक्ष्य तृचेनाब्दैवतेन् तु । इति । (य्ध् १।२४)

बृहस्पतिः ।

बद्ध्वासनं नियम्यासून् स्मृत्वा चर्ष्यादिकं तथा ।

सन्निमीलितदृङ् मौनी प्राणायामं समभ्यसेत् ॥ इति ।

प्राणायामलक्षणं मनुर् आह ।

[२९२] सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह ।

त्रिः पठेद् आयतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥ इति । (म्ध् ??)

याज्ञवल्क्यः ।

गायत्रीं शिरसा सार्धं जपेद् व्याहृतिपूर्विकाम् ।

प्रतिप्रणवसंयुक्तां त्रिर् अयं प्राणसंयमः ॥ इति । (य्ध् १।२३)

योगियाज्ञवल्क्यो ऽपि ।

भूर् भुवः स्वर् महर् जनस् तपः सत्यं तथैव च ।

प्रत्योङ्कारसमायुक्तस् तथा तत् सवितुः परम् ॥

ॐ आपोज्योतिर् इत्य् एतच् छिरः पश्चात् प्रयोजयेत् ।

त्रिर् आवर्तनयोगात् तु प्राणायमः प्रकीर्तितः ॥ इति ।

स च प्राणायामः पूरककुम्भकरेचकभेदेन त्रिविधो ज्ञेयः । तथा च योगियाज्ञवल्क्यः ।

पूरकः कुम्भको रेच्यः प्राणायामस् त्रिलक्षणः ।

नासिकाकृष्ट उच्छ्वासो ध्मातः पूरक उच्यते ॥

[२९३] कुम्भको निश्चलः श्वासो रेच्यमानस् तु रेचकः ॥ इति ।

मार्जनम् आह व्यासः ।

आपोहिष्ठेत्यृचैः कुर्यान् मार्जनं तु कुशोदकैः ।

प्रणवेन तु संयुक्तं क्षिपेद् द्वारि (?) पदे पदे ॥

विप्रुषो ऽष्टौ क्षिपेद् ऊर्ध्वम् अधो यस्य क्षयाय च ।

रजस्तमो मोहजातान् जाग्रत्स्वप्तसुषुप्तिजान् ॥

वाङ्मनःकायजान् दोषान् नवैतान् नवभिर् दहेत् । इति ।

प्रजापतिर् अपि ।

ऋगन्ते मार्जनं कुर्यात् पादान्ते वा समाहितः ।

अर्धर्चान्ते ऽथ वा कुर्याच् छिष्टानां मतम् ईदृशम् ॥ इति ।

मार्जने तीर्थविशेषम् आह हारीतः: “मार्जनार्चनबलिकर्मभोजनानि देवतीर्थेन कुर्यात्” । तच् च मार्जनं न धाराच्युतौ कार्यम् । तथा च ब्रह्मा ।

धाराच्युतेन तोयेन संध्योपास्तिर् विहर्हिता ।

पितरो न प्रशंसन्ति न प्रशंसन्ति देवताः ॥ 

[२९४] इति । कथं तर्हि मार्जनम् इति तत्राह स एव ।

नद्यां तीर्थे ह्रदे वापि भाजने मृण्मये ऽपि वा ।

औदुम्बरे ऽथ सौवर्णे राजते दारुसंभवे ॥

कृत्वा तु वामहस्ते वा संध्योपास्तिं समाचरेत् ॥ इति ।

कृत्वा उदकम् इति शेषः । मृण्मयादिपात्रसद्भावे तु वामहस्तस्य प्रतिषेधः ।

वामहस्ते जलं कृत्वा ये तु संध्याम् उपासते ।

सा संध्या वृषली ज्ञेया असुरास् तैस् तु तर्पिताः ॥ 

इति स्मरणात्, मृण्मयाद्यभावे तु “कृत्वा तु वामहस्ते वा” इत्य् अनेन वामहस्तविधानात् । एवम् उक्तविधिना मार्जयित्वा “सूर्यश् च” इत्य् अपः पिबेत् । तद् आह बौधायनः: “अथातः संध्योपासनविधिं व्याख्यास्यामः । तीर्थं गत्वा प्रयतो ऽभिषिक्तः प्रक्षालितपाणिपादो विधिनाचम्य ऽअग्निश् च मा मन्युश् च’ इति सायम् अपः पीत्वा ऽसूर्यश् च मा मन्युश् च’ इति प्रातः । सपवित्रेण पाणिना वसुमत्या अब्लिङ्गाभिर् वारुणीभिः हिरण्यवर्णाभिः पावमानीभिर् व्याहृतिभिः अन्यैश् च पवित्रैर् आत्मानं प्रोक्ष्य प्रयतो भवति” इति (ब्ध् २।४।१–२) ।

भरद्वाजः ।

सायम् अग्निश् च मेत्य् उक्त्वा प्रातः सूर्येत्य् अपः पिबेत् ।

आपः पुनन्तु मध्याह्ने ततश् चाचमनं चरेत् ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

शिरसो मार्जनं कुर्यात् कुशैः सोदकबिन्दुभिः ।

प्रणवो भूर् भुवः स्वर् द्वौ गायत्री च तृतीयिका ॥

अब्दैवतऋचश् चैव चतुर्थम् इति मार्जनम् ॥ इति । (क्स्म् २।१०।४–५)

मार्जनानन्तरं प्रजापतिः ।

जलपूर्णं तथा हस्तं नासिकाग्रे समर्पयेत् ।

ऋतं चेति पठित्वा च तज् जलं तु क्षितौ क्षिपेत् ॥ इति ।

ततः सूर्यायार्घ्यं दद्यात् । तथा च व्यासः ।

[२९६] कराभ्यां तोयम् आदाय गायत्र्या चाभिमन्त्रितम् ।

आदित्याभिमुखस् तिष्ठन् त्रिर् ऊर्ध्वं संध्ययोः क्षिपेत् ॥ इति ।

“उत्थायार्कं प्रति प्रोहेत् त्रिकेणाञ्जलिम् अम्भसाम्” (क्स्म् २।११।१०) इत्य् एतत् कात्यायनवचनं मध्याह्नसंध्यापरम् । हारीतो ऽपि: “सावित्र्याभिमन्त्रितम् उदकं पुष्पमिश्रम् अञ्जलिना क्षिपेत्” इति । अर्घ्यदाने मन्त्रान्तरम् उक्तं विष्णुना ।

कराभ्याम् अञ्जलिं कृत्वा जलपूर्णं समाहितः ।

उद् उ त्यम् इति मन्त्रेण तत् तोयं प्रक्षिपेद् भुवि ॥ इति ।

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा उदकं स्पृशेत् । तद् उक्तं वराहपुराणे ।

सायं मन्त्रवद् आचम्य प्रोक्ष्य सूर्यस्य चाञ्जलिम् ।

दत्वा प्रदक्षिणं कृत्वा स्पृष्ट्वा विशुध्यति ॥ इति ।

श्रुतिर् अपि: “यत् प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति तेन पाप्मानम् अवधुन्वन्ति” इति । कूर्मपुराणम् ।

[२९७] अथोपतिष्ठेद् आदित्यम् उदयन्तं समाहितः ।

मन्त्रैस् तु विविधैः सौरैः ऋग्यजुःसामसंभवैः ॥ इति ।

उपस्थानं तु स्वशाखोक्तमन्त्रैः कार्यम्,

उपस्थानं स्वकैर् मन्त्रैर् आदित्यस्य तु कारयेत् ।

इति वसिष्ठस्मरणात् । कूर्मपुराणे “उपस्थानं तु सूक्तैः” इत्यादिना प्रपञ्चितम् ।

“प्राक्कूलेषु” इत्य् आरभ्य आदित्योपस्थानपर्यन्तं प्रातःसंध्यायां यद् उपवर्णितं तदितरयोर् उभयोर् अपि संध्ययोः समानम् । तत्र मध्याह्नसंध्यायां विशेषो नारायणेनाभिहितः ।

आपः पुनन्तु मन्त्रेण आपोहिष्ठेति मार्जनम् ।

प्रषिप्य चाञ्जलिं सम्यग् उद् उ त्यं चित्रम् इत्य् अपि ॥

तच् चक्षुर् देव इति च हंसः शुचिषद् इत्य् अपि ।

एतत् जपेद् ऊर्ध्वबाहुः सूर्यं पश्यन् समाहितः ॥

गायत्र्या तु यथाशक्ति उपस्थाय दिवाकरम् ॥ इति ।

कालविशेषस् तु शङ्खेन दर्शितः ।

प्रातःसंध्यां सनक्षत्रां मध्यमां स्नानकर्मणि ।

सादित्यां पश्चिमां संध्याम् उपासीत यथाविधि ॥ इति ।

स्नानकर्मणीति माध्याह्निकस्नानानन्तरम् इत्य् अर्थः । मध्याह्निकसंध्याया गौणकालम् आह दक्षः ।

अध्यर्धयामाद् आ सायम् संध्याम् आध्याह्निकीष्यते ॥ इति ।

संध्यात्रयस्य तारतम्येन देशविशेषम् आह व्यासः ।

[२९८] गृहे त्व् एकगुणा संध्या होष्ठे दशगुणा स्मृता ।

शतसाहस्रिका नद्याम् अनन्ता विष्णुसंनिधौ ॥

बहिःसंध्या दशगुणा गर्तप्रस्रवणेषु च ।

ख्याता तीर्थे शतगुणा साहस्रा जाह्नवीतटे ॥ इति ।

शातातपो ऽपि ।

अनृतं मद्यगन्धं च दिवामैथुनम् एव च ।

पुनाति वृषलस्यान्नं संध्या बहिर् उपासिता ॥ इति ।

बहिःसंध्याम् उपासितायां यदा विहरणाद्यङ्गलोपस् तदा गृह एव संध्यात्रयं कर्तव्यम् इत्य् आह अत्रिः ।

संध्यात्रयं तु कर्तव्यं द्विजेनात्मविदा सदा ।

उभे संध्ये तु कर्तव्ये ब्राहंऐश् च गृहेष्व् अपि ॥ इति ।

यद्य् अपि प्रशस्तत्वाद् बहिर् एव संध्यात्रयं कर्तव्यत्वेन प्राप्तं तथापि श्रौतत्वेन विहरणस्य प्राबल्यात् तदनुरोधेन सायंप्रातःसंध्ये गृहे ऽभ्यनुज्ञायेते । सायंसंध्यायाम् उपस्थाने मन्त्रविशेषम् आह नारायणः ।

वारुणीभिस् तथादित्यम् उपस्थाय प्रदक्षिणम् ।

कुर्वन् दिशो नमस्कुर्याद् दिगीशांश् च पृथक् पृथक् ॥ इति ।

वारुण्यश् च “इमं मे वरुण” (त्व् १।६।१) इत्याद्याः । यद्य् अपि वारुणीभिर् वरुणस्योपस्थानं लिङ्गबलात् प्राप्तं [२९९] तथापि श्रुतेः प्राबल्यात् तया लिङ्गं बाधित्वा आदित्योपस्थाने एव विनियुज्यन्ते । एतच् च तृतीयाध्याये विचारितम् ।

तथा हि, “ऐन्द्र्या गार्हपत्यम् उपतिष्ठते” इति श्रूयते । इन्द्रो देवतात्वेन यस्याम् ऋचि मन्त्रलिङ्गात् प्रकाश्यते सेयम् ऋग् ऐन्द्री, “कदाचन स्तरीर् असि नेन्द्र सश्चसि” इत्यादिका । तत्र लिङ्गाद् इन्द्रोपस्थाने मन्त्रस्य विनियोगः प्रतीयते । गार्हपत्यम् इति द्वितीयया श्रुत्या तु गार्हपत्योपस्थाने । तत्र संशयः । किम् उभयं समुच्छित्योपस्थेयम्, उतैक एव । तत्रापि किं यः कश्चिद् ऐच्छिकः, किं वेन्द्र एव, उत गार्हपत्य एव, इति । 

तत्र श्रुतिलिङ्गयोः समबलप्रमाणत्वात् विरोधानुपलम्भाच् च समुच्चयः  इत्य् <u>एकः पक्षः</u> ।

एकोपस्थाने मन्त्रस्य निराकाङ्क्षत्वात् नैराकाङ्क्ष्यलक्षणविरोधाद् अनन्तरनियामकादर्शनाच् चैच्छिकः – इति <u>द्वितीयः पक्षः</u> ।

श्रुतेः शब्दात्मिकायाः अर्थसामर्थ्यानुसारित्वात् सामर्थ्यस्य चोपजीव्यत्वेन प्राबल्याद् इन्द्र एवोपस्थेयः – इति <u>तृतीयः पक्षः</u> ।

मन्त्रगतो हीन्द्रशब्दो रूढ्या शक्रम् अभिधत्ते । “इदिपरमैश्वर्ये”इत्य् अस्माद् धातोर् उत्पन्नत्वात् स्वकार्यविषयपरमैश्वर्योपेतं गार्हपत्यम् अभिधत्ते । “गुणाद् वाप्य् अभिधानं स्यात्” इति न्यायेनोभयसाधारणत्वेन लिङ्गस्य संदेहापादकत्वम् । 

<u>अथोच्येत</u> **[३००]** “रूधिर् योगम् अपहरति” इति न्यायेन शीघ्रबुद्ध्युत्पादिकायाः रूढेः प्राबल्याच् छक्र एवोपस्थेयः – इति । एवं तर्हि लिङ्गाद् इति शीघ्रबुद्ध्य्त्पादकत्वेन श्रुतिर् एवात्र विनियोजिका । तथा ह्य् आचार्यैर् उक्तम् ।

मन्त्रार्थं मन्त्रतो बुद्ध्वा पश्चाच् छक्तिं निरूप्य च ।

मन्त्राकाङ्क्षाबलेनेद्रशेषत्वश्रुतिकल्पनम् ॥

श्रुत्या प्रत्यक्षया पूर्वं गार्हपत्याङ्गतां गते ।

निराकाङ्क्षीकृते मन्त्रे निर्मूला श्रुतिकल्पना ॥

तेन शीघ्रप्रवृत्तित्वाच् छ्रुत्या लिङ्गस्य बाधनम् ॥

तस्माद् गार्हपत्य एवोपस्थेयः इति सिद्धम् । संध्यां प्रशंसति यमः ।

संध्याम् उपासते ये तु सततं शंसितव्रताः।

विधूतपापास् ते यान्ति ब्रह्मलोकं सनातनम् ॥

यद् अह्ना कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा ।

आसीनः पश्चिमां संध्यां प्राणायामैस् तु हन्ति तत् ॥

यद् रात्र्या कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा ।

पूर्वसंध्याम् उपासीनः प्राणायामैर् व्यपोहति ॥

ऋषयो दीर्घसंध्यत्वाद् दीर्घम् आयुर् अवाप्नुयुः ।

प्रज्ञां यशश् च कीर्थिं च ब्रह्मवर्चसम् एव च ॥ इति ।

अकरणे प्रत्यवायो दर्शितो दक्षेण ।

 संध्याहीनो ऽशुचिर् नित्यम् अनर्हः सर्वकर्मसु ।

यद् अन्यत् कुरुते कर्म न तस्य फलभाग् भवेत् ॥ (दस्म् २।२०)

[३०१] इति । गोभिलो ऽपि ।

संध्या येन न विज्ञाता संध्या येनानुपासिता ।

जीवमानो भवेच् छूद्रो मृतः श्वा चोपजायते ॥ इति ।

विष्णुपुराणे ऽपि ।

उपतिष्ठन्ति वै संध्यां ये न पूर्वां न पश्चिमाम् ।

व्रजन्ति ते दुरात्मानस् तामिस्रं नरकं नृप ॥ इति । (विपु ३।११।१००)

कूर्मपुराणे ऽपि ।

यो ऽन्यत्र कुरुते यत्नं धर्मकार्ये द्विजोत्तमः ।

विहाय संध्याप्रणतिं स याति नरकायुतम् ॥ इति । (कूपु १।२।१८।३१)

एतत् सर्वम् अनार्तविषयम् । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

अनार्तश् चोत्सृजेद् यस् तु स विप्रः शूद्रसंमितः ।

प्रायश्चित्ती भवेच् चैव लोके भवति निन्दितः ॥ इति ।

अत्रिर् अपि ।

नोपतिष्ठन्ति ये संध्यां स्वस्थावस्थासु वै द्विजाः ।

हिंसन्ति वै सदा पापा भगवन्तं दिवाकरम् ॥ इति ।

विष्णुपुराणे ऽपि ।

[३०२] सर्वकालम् उपस्थानं संध्ययोः पार्थिवेष्यते ।

अन्यत्र सूतकाशौचविभ्रमातुरभीतितः ॥ इति । (विपु ३।११।९७)

सूतकादौ तु सत्य् अपि सामर्थ्ये संध्योपासनं न कार्यम् इत्य् आह मरीचिः ।

सूतके कर्मणां त्यागः संध्यादीनां विधीयते । इति ।

यद् अपि पुलस्त्येनोक्तम्,

संध्याम् इष्टिं च होमं च यावज्जीवं समाचरेत् ।

न त्यजेत् सूतके वापि त्यजन् गच्छत्य् अधोगतिम् ॥

इति, तन् मानसिकसंध्याभिप्रायम् । यतस् तेनैवोक्तम् ।

सूतके मृतके चैव संध्याकर्म न संत्यजेत् ।

मनसोच्चारयेन् मन्त्रान् प्राणायामम् ऋते द्विजाः ॥

एतद् विदित्वा यः संध्याम् उपास्ते संशितव्रतः ।

दीर्घम् आयुः स विन्देत सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इति ।

इति संध्याविधिः

[३०३]

अथ संध्याङ्गजपविधिः । तत्र मनुः ।

आचम्य प्रयतो नित्यम् उभे संध्ये समाहितः ।

शुचौ देशे जपन् जप्यम् उपासीत यथाविधि ॥ इति ।

कथम् इत्य् अपेक्षिते आह शङ्खः: ”कुशबृश्यां समासीनः कुशोत्त्रतीयां वआ कुशपवित्रपाणिः उदङ्मुखः सूर्याभिमुखो वाक्षमालाम् आदाय देवतां ध्यायन् जपं कुर्यात्” इति । व्यासो ऽपि ।

प्रणवव्याहृतियुतां गायत्रीं च जपेत् ततः । इति ।

योगियाज्ञवल्क्यस् तु अन्ते ऽपि प्रणवयोगार्थम् आह ।

ओंकारं पूर्वम् उच्चार्य भूर्भुवःस्वस् तथैव च ।

गायत्रीं प्रणवं चान्ते जप एवम् उदाहृतः ॥ इति ।

बौधायनो ऽपि ।

उभयतः प्रणवां सव्यहृतिकां जपेत् ॥ इति ।

नृसिंहपुराणे जपयज्ञस्य भेदो ऽभिहितः ।

त्रिविधो जपयज्ञः स्यात् तस्य भेदं निबोधत ।

वाचिकश् च उपांशुश् च मानसस् त्रिविधः स्मृतः ॥

[३०४] त्रयाणां जपयज्ञानां श्रेयान् स्याद् उत्तरोत्तरः ॥ इति । (नृपु ५८।७८–७९)

वाचिकोपांशुत्वयोर् लक्षणं पुराणे ऽभिहितम् ।

यद् उच्चनीचोच्चरितैः शब्दैः स्पष्टपदाक्षरैः ।

मन्त्रम् उच्चारयेद् वाचा वाचिको ऽयं जपः स्मृतः ॥

शनैर् उच्चारयेन् मन्त्रम् ईषद् ओष्ठौ प्रचालयन् ।

अपरैर् अश्रुतः किंचित् स उपांशुजपह् स्मृतः ॥ इति । (नृपु ५८।८०–८१) 

विश्वामित्रेण मानसस्य लक्षणम् उक्तम् ।

धिया यद् अक्षरश्रेण्या वर्णाद् वर्णं पदात् पदम् ।

शब्दार्थचिन्तनं भूयः कथ्यते मानसो जपः ॥ इति ।

त्रयाणां तारतम्यं च तेनैवोक्तम् ।

[३०५] उत्तमं मानसं जप्यम् उपांशु मध्यमं स्मृतम् ।

अधमं वाचिकं प्राहुः सर्वमन्त्रेषु वै द्विजाः ॥

वाचिकस्यैकम् एकं स्याद् उपांशु शतम् उच्यते ।

सहस्रं मानसः प्रोक्तो मन्वत्रिभृगुनारदैः ॥ इति । 

जपनियमम् आह शौनकः ।

कृत्वोत्तानौ करौ प्रातः सायं चाधोमुखौ तथा ।

मध्ये स्कन्धकराभ्यां तु जप एवम् उदाहृतः ॥

मनःसंतोषणं शौचं मौनं मन्त्रार्थचिन्तनम् ।

अव्यग्रत्वम् अनिर्वेदो जपसंपत्तिहेतवः ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

पूर्वां संध्यां जपंस् तिष्ठेत् सावित्रीम् आर्कदर्शनात् ।

पश्चिमां तु समासीनः सम्यग् ऋक्षविभावनात् ॥ इति । (म्ध् २।१०१)

मध्याह्ने जपस्य नियमः वायुपुराणे दर्शितः ।

तथा मध्याह्नसंध्यायाम् आसीनः प्राङ्मुखो जपेत् । इति ।

वर्ज्यान् आह व्यासः ।

[३०६] न संक्रामन् न च हसन् न पार्श्वम् अवलोकयन् ।

नापाश्रितो न जल्पंश् च न प्रावृतशिरास् तथा ॥

न पदा पादम् आक्रम्य न चैव हि तथा करौ ।

न चासमाहितमना न च संश्रावयन् जपेत् ॥ इति ।

बौधायनो ऽपि ।

नाभेर् अधः संस्पर्शं कर्मसंयुक्तो वर्जयेत् । इति । (ब्ध् १।५।१८)

व्यासो ऽपि ।

जपकाले न भाषेत व्रतहोमादिकेषु च ।

एतेष्व् एवावसक्तस् तु यद्य् आगच्छेत् द्विजोत्तमः ।

अभिवाद्य ततो विप्रं योगक्षेमं च कीर्तयेत् ॥ इति ।

योगियाज्ञवल्क्यो ऽपि ।

यदि वाग्यमलोपः स्याज् जपादिषु कदाचन ।

व्याहरेद् वैष्णवं मन्त्रं स्मरेद् वा विष्णुम् अव्ययम् ॥ इति ।

संवर्तो ऽपि ।

लोकवार्त्तादिकं श्रुत्वा दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा प्रभाषितम् ।

सम्ख्यां विना च यज् जप्तं तत् सर्वं निष्फलं भवेत् ॥ इति ।

प्रभाषितं बहुभाषिणं पुरुषम् इत्य् अर्थः । गौतमो ऽपि ।

[३०७] गच्छतस् तिष्ठतो वापि स्वेच्छया कर्म कुर्वतः ।

अशुचेर् वा विना संख्या तत् सर्वं निष्फलं भवेत् ॥

क्रोधं लोभं तथा निद्रां निष्ठीवनविजृम्भणे ।

दर्शनं च श्वनीचानां वर्जयेज् जपकर्मणि ॥

आचामेत् संभवे चैषां स्मरेद् विष्णुं सुरार्चितम् ।

ज्योतींषि च प्रशंसेद् वा कुर्याद् वा प्राणसंयमम् ॥

ज्वलनं गाश् च विप्रांश् च यतीन् वापि विशुद्धये ॥ इति ।

देशनियमस् तु याज्ञवल्येनोक्तः ।

अग्न्यागारे जलान्ते वा जपेद् देवालये ऽपि वा ।

पुण्यतीर्थे गवां गोष्ठे द्विजक्षेत्रे ऽथ वा गृहे ॥ इति ।

शङ्खो ऽपि ।

गृहे त्व् एकगुणं जप्यं नद्यादौ द्विगुणं स्मृतम् ।

गवां गोष्ठे दशगुणम् अग्न्यागारे शताधिकम् ॥

सिद्धक्षेत्रेषु तीर्थेषु देवतायाश् च संनिधौ ।

सहस्रशतकोटीनाम् अनन्तं विष्णुसंनिधौ ॥ इति ।

कूर्मपुराणे ऽपि ।

गुह्यका राक्षसाः सिद्धा हरन्ति प्रसभं यतः ।

एकान्ते तु शुभे देशे तस्माज् जप्यं सदाचरेत् ॥ इति । (कूपु १।२।१८।८२)

जपसंख्याम् आह योगियाज्ञवल्क्यः ।

[३०८] ब्रह्मचार्य् आहिताग्निश् च शतम् अष्टोत्तरं जपेत् ।

वानप्रस्थो यतिश् चैव सहस्राद् अधिकं जपेत् ॥ इति ।

स्मृत्यन्तरे ।

दर्शे श्राद्धे प्रदोषे च गायत्रीं दश संख्यया ।

अष्टाविंशत्य् अनध्याये सुदिने तु यथाक्रमम् ॥ इति ।

यमो ऽपि ।

सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् ।

गायत्रीं तु जपेन् नित्यं सर्वपापप्रणाशिनीम् ॥ इति ।

आपस्तम्बो ऽपि: “दर्भेष्व् आसीनो दर्भान् धारयमाणः सोदकेन पाणिना प्राङ्मुखः सावित्रीं सहस्रकृत्व आवर्तयेच् छतकृत्वो ऽपरिमितकृत्वो वा” । इति ।

इति जपविधिः

जपाङ्गभूआम् अक्षमालाम् आह हारीतः ।

शङ्खरूप्यमयी माला काञ्चनीभिर् अथोत्पलैः ।

पद्माक्षकैश् च रुद्राक्षैर् विद्रुमैर् मणिमौक्तिकैः ॥

[३०९] राजतेन्द्राक्षकैर् माला तथैवाङ्गुलिपर्वभिः ।

पुत्रजीवमयी माला शस्ता वै जपकर्मणि ॥ इति ।

गौतमो ऽपि ।

अङ्गुल्या जपसंख्यानम् एकम् एकम् उदाहृतम् ।

रेखयाष्टगुणं पुत्रजीवैर् दशगुणाधिकम् ॥

शतं स्याच् छङ्खमणिभिः प्रवालैश् च सहस्रकम् ।

स्फटिकैर् दशसाहस्रं मौक्तिकैर् लक्षम् उच्यते ॥

पद्माक्षैर् दशलक्षं तु सौवर्णैः कोटिर् उच्यते ।

कुशग्रन्थ्या च रुद्राक्षैर् अनन्तफलम् उच्यते ॥ इति ।

अथाक्षमालामणिसंख्याम् आह प्रजापतिः ।

अष्टोत्तरशतां कुर्याच् चतुःपञ्चाशिकां तथा ।

सप्तविंशतिका कार्या ततो न्यूना न च स्मृता ॥

अष्टोत्तरशता माला उत्तमा सा प्रकीर्तिता ।

चतुःपञ्चाशिका या तु मध्यमा सा प्रकिर्तिता ॥

अधमा प्रोच्यते नित्यं सप्तविंशतिसंख्यका ॥ इति ।

गौतमो ऽपि ।

अङ्गुष्ठं मोक्षदं विद्यात् तर्जनी शत्रुनाशिनी ।

मध्यमा धनकामायानामिका पौष्टिकी तथा ॥

[३१०] कनिष्टा रक्षणी प्रोक्ता जपकर्मणि शोभना ।

अङ्गुष्ठेन जपेज् जप्यम् अन्यैर् अङ्गुलिभिः सह ॥

अङ्गुष्ठेन विना जप्यं कृतं तद् अफलं भवेत् ॥ इति ।

गायत्रीजपं प्रशंसति व्यासः ।

दशकृत्वः प्रजप्ता सा त्र्यहाद् यच् च कृतं खलु ।

तत् पापं प्रणुदत्य् आशु नात्र कार्या विचारणा ॥

शतजप्ता तु सा देवी पापौघशमनी स्मृता ।

सहस्रजप्ता सा देवी उपपातकनाशिनी ॥

लक्षजाप्येन च तथा महापातकनाशिनी ।

कोटिजाप्येन राजेन्द्र यद् इच्छति तद् आप्नुयात् ॥ इति ।

यमो ऽपि ।

गायत्र्या न परं जप्यं गायत्र्या न परं जपः ।

गायत्र्या न परं ध्यानं गायत्र्या न परं हुतम् ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

यो ऽधीते ऽहन्य् अहन्य् एतां त्रीणि वर्षाण्य् अतन्द्रितः ।

स ब्रह्म परम् अप्येति वायुभूतश् च मूर्तिमान् ॥ इति । (म्ध् २।८२)

गौतमो ऽपि ।

[३११] अनेन विधिना नित्यं जपं कुर्यात् प्रयत्नतः ।

प्रसन्नो विपुलान् भोगान् भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति ॥ इति ।

इति संध्याजपयोः प्रकरणम्

अथ होमविधिः । तत्र कूर्मपुराणे ।

अथागम्य गृहं विप्रः समाचम्य यथाविधि ।

प्रज्वाल्य वह्निं विधिवज् जुहुयाज् जातवेदसम् ॥ इति । (कूपु १।२।१८।५०)

दक्षो ऽपि ।

संध्याकर्मावसाने तु स्वयं होमो विधीयते ।

स्वयं होमे फलं यत् स्यात् तद् अन्येन न लभ्यते ॥

होमे यत् फलम् उद्दिष्टं जुह्वतः स्वयम् एव तु ।

हूयमाने तद् अन्येन फलम् अर्धं प्रपद्यते ॥

ऋत्विक् पुत्रो गुरुर् भ्राता भागिनेयो ऽथ विट्पतिः ।

एतैर् अपि हुतं यत् स्यात् तद् धुतं स्वयम् एव हि ॥ इति ।

विट्पतिर् जामाता । स्वयं होम एव मुख्यः । तदभावे ऋत्विगादिहोमः । तत्र विशेषः कूर्मपुराणे दर्शितः ।

ऋत्विक् पुत्रो ऽथ वा पत्नी शिष्यो वापि सहोदरः ।

प्राप्यानुज्ञां विशेषेण जुहुयुर् वा यथाविधि ॥ इति । (कूपु १।२।१८।५१)

होतृतारतम्यं दर्शयति श्रुतिः ।

[३१२] अन्यैः शतहुताद् धोमाद् एकः शिष्यहुतो वरः ।

शिष्यैः शतहुताद् धोमाद् एकः पुत्रहुतो वरः ॥

पुत्रैः शतहुताद् धोमाद् एको ह्य् आत्महुतो वरः ॥ इति ।

ऋत्विगादिहोमे ऽपि यजमानसंनिधानेन भवितव्यम् । तद् उक्तं कात्यायनेन ।

असमक्षं तु दम्पत्योर् होतव्यं नर्त्विगादिना ।

द्वयोर् अप्य् असमक्षं तु भवेद् धुतम् अनर्थकम् ॥ इति । (क्स्म् ३।२०।१)

उभयोः संनिधानं मुख्यम् । तदभावे त्व् एकतरसंनिधानेनापि होतुं शक्यम् । तथा च स एवाह ।

निक्षिप्याग्निं स्वदारेषु परिकल्प्यार्त्विजं तथा ।

प्रवसेत् कार्यवान् विप्रो वृथैव न चिरं वसेत् ॥ इति । (क्स्म् २।१९।१)

होमकालो ऽपि तेनैव दर्शितः ।

यावत् सम्यङ् न भाव्यन्ते नभस्य् ऋक्षाणि सर्वतः ।

लोहितत्वं च नापैति तावत् सायं तु हूयते ॥ (क्स्म् १।९।३)

[३१३] इति । आपस्तम्बो ऽपि: “समुद्रो वा एष यद् अहोरात्रः तस्यैते गाधतीर्थे यत् संधी तस्मात् संधौ होतव्यम् – इति शैलालिब्राह्मणं भवति । नक्षत्रं दृष्ट्वा प्रदोषे निशायां वा सायम्” इति । समुद्रत्वेन निरूपितस्याहोत्रात्रस्य संधिद्वयं सुप्रवेशं तीर्थं तस्मात् संधिर् होमकालः – इति मुख्यः कल्पः । नक्षत्रदर्शनादयस् त्रयः कालाः सायंहोमे ऽनुकल्पाः । एकनक्षत्रोदयो नक्षत्रदर्शनम्, सर्वनक्षत्रोदयः प्रदोषः, निद्रावेला निशा । प्रातर्होमकालो ऽपि चतुर्विधस् तेनैव दर्शितः: “उषस्य् उषोदयं समयाध्युषिते प्रातः” इति । मनुस् तु प्रथमद्वितीयाव् एकीकृत्य कालत्रयम् आह ।

उदिते ऽनुदिते चैव समयाध्युषिते तथा ।

सर्वथा वर्तते यज्ञ इतीयं वैदिकी श्रुतिः ॥ इति । (म्ध् २।१५)

एतेषां लक्षणम् आह व्यासः ।

रात्र्यास् तु षोडशे भागे ग्रहनक्षत्रभूषिते ।

काले त्व् अनुदिते प्राहुर् होमं कुर्याद् विचक्षणः ॥

[३१४] तथा प्रभातसमये नष्टे नक्षत्रमण्डले ।

रविर् यावन् न दृश्येत समयाध्युषितं च तत् ॥

रेखामात्रस् तु दृश्येत रश्मिभिस् तु समन्वितः ।

उदितं तं विजाजीयात् तत्र होमं प्रकल्पयेत् ॥ इति ।

आश्वलायनस् तु अनुकल्पान्तरम् आह: “आसङ्गवान्तः प्रातः” इति । होमकालः इत्य् अनुवर्तते । अथ वा सर्व एवैते कालविशेषा यथाशाखं मुख्यतयैव व्यवतिष्ठन्ते । उदितानुदितहोमवत् । यदा तु कथंचिन् मुख्यकालातिक्रमः तदा गोभिलोक्तं द्रष्टव्यम्: “अथ यदि गृह्ये ऽग्नौ सायंप्रातर्होमयोर् दर्शपौर्णमासयोर् वा हव्यं होतारं वा नाधिगच्छेत् कथं कुर्याद् इति । आसायमाहुतेः प्रातराहुतिर् नात्येत्य् आप्रातराहुतेः सायमाहुतिः अमावास्यायाः पौर्णमासी नात्येत्य् आपौर्णमास्यमावास्या” इति । बौधायनो ऽपि ।

आ सायं कर्मणः प्रातर् आ प्रातः सायकर्मणः ।

आहुतिर् नातिपद्येत पार्वणं पार्वणान्तरात् ॥ इति ।

आपन्नस् तु पक्षहोमं कुर्यात् । तथा च मरीचिः ।

[३१५] शरीरापद् भवेद् यत्र भयाद् वार्त्तिः प्रजायते ।

तथान्यास्व् अपि चापत्सु पक्षहोमो विधीयते ॥ इति ।

पक्षहोमिनः तत्पक्षमध्ये आपन्निवृत्तौ तदाप्रभृति पुनर्होमः कर्तव्यः । तद् आह मरीचिः ।

पक्षहोमान् अतो कृत्वा गत्वा तस्मात् निवर्तितः ।

होमं पुनः प्रकुर्यात् तु न चासौ दोषभाग् भवेत् ॥ इति ।

एवं होमम् अनुतिष्ठतापि सीमोल्लङ्घने कृते पुनराधानं कर्तव्यम् । तद् आह कात्यायनः ।

विहायाग्निं सभार्यश् चेत् सीमाम् उल्लङ्घ्य गच्छति ।

होमकालात्यये तस्य पुनराधानम् इष्यते ॥ इति । (क्स्म् ३।२०।२)

होमकालानत्यये तु नास्ति पुनराधानम् । तद् आह शौनकः ।

प्रोषिते तु यदा पत्नी यदि ग्रामान्तरं व्रजेत् ।

होमकाले यदि प्राप्ता न सा दोषेण युज्यते ॥ इति ।

होमद्रव्यम् आह स एव ।

कृतम् ओदनसक्त्वादि तण्डुलादि कृताकृतम् ।

व्रीह्यादि चाकृतं प्रोक्तम् इति हव्यं त्रिधा बुधैः ॥

हविषेषु यवा मुख्यास् तद् अन्य् व्रीहयः स्मृताः ।

अभावे व्रीहियव्योर् दध्ना वा पयसापि वा ॥

[३१६] तदभावे यवाग्वा वा जुहुयाद् उदकेन वा ।

यथोक्तवस्त्वसंप्राप्तौ ग्राह्यं तद् अनुकारि यत् ॥

यवानाम् इव गोधूमा व्रीहीणाम् इव शालयः ।

आज्यं हव्यम् अनादेशे आहुतीषु विधीयते ॥

मन्त्रस्य देवतायास् तु प्रजापतिर् इति स्थितिः । इति ।

आहुतिपरिमाणम् आह बृहस्पतिः ।

प्रस्थधान्यं चतुःषष्टिर् आहुतेः परिकीर्तितम् ।

तिलानां तु तदर्धं स्यात् तदर्धं स्याद् घृतस्य तु ॥ इति ।

बौधायनो ऽप् ।

व्रीहीणां वा यवानां वा शतम् आहुतिर् इष्यते । इति ।

होमप्रकारः स्वगृह्योक्तविधिना द्रष्टव्यः । तद् उक्तं गृह्यपरिशिष्टे ।

स्वगृह्योक्तेन विधिना होमं कुर्याद् यथाविधि । इति ।

विष्णुर् अपि ।

बहुशुष्केन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे हुताशने ।

विधूमे लेलिहाने च होतव्यं कर्मसिद्धये ॥

यो ऽनर्चिषि जुहोत्य् अग्नौ व्यङ्गारे चैव मानवः ।

मन्दाग्निर् आमयावी च दर्द्रश् चोपजायते ॥ इति । (=क्स्म् १।९।१२)

एतच् च ज्ञात्वैवानुष्ठेयम् । अन्यथा दोषश्रवणात् । तद् आह अङ्गिराः

[३१७] स्वाभिप्रायकृतं कर्म यत् किंचित् ज्ञानवर्जितम् ।

क्रीडाकर्मेव बालानां तत् सर्वं निष्प्रयोजनम् ॥ इति ।

चतुर्विंशतिमते ।

हतं ज्ञानं क्रियाहीनं हतास् त्व् अज्ञानिनः क्रियाः ।

अपश्यन्न् अन्धकारो दग्धः पश्यन्न् अपि च पङ्गुलः ॥ इति ।

श्रौतस्मार्तयोर् अग्निव्यवस्थाम् आह याज्ञवल्क्यः ।

कर्म स्मार्तं विवाहाग्नौ कुर्वीत प्रत्यहं गृही ।

दायकालाहृते वापि श्रौतं वैतानिकाग्निषु ॥ इति । (य्ध् १।९७)

वैतानिका गार्हपत्यादयः । यस्य पुनः श्रौतस्मार्ताग्निद्वयं तस्यानुष्ठानप्रकारम् आह भरद्वाजः ।

होमं वैतानिकं कृत्वा स्मार्तं कुर्याद् विचक्षणः ।

स्मृतीनां वेदमूलत्वात् स्मार्तं केचित् पुरा विदुः ॥ इति ।

शातातपो ऽपि ।

श्रौतं यत् तत् स्वयं कुर्याद् अन्यो ऽपि स्मार्तम् आचरेत् ।

अशक्तौ श्रौतम् अप्य् अन्यः कुर्याद् आचारम् अन्ततः ॥ इति ।

उक्तस्याग्नेर्। नित्यताम् आह गर्गः ।

कृतदारो नैव तिष्ठेत् क्षणम् अप्य् अग्निना विना ।

तिष्ठेत चेद् द्विजो व्रात्यस् तथा च पतितो भवेत् ॥

[३१८] यथा स्नानं यथा भार्या वेदस्याध्ययनं यथा ।

तथैवोपासनं दृष्टं नातिष्ठेत् तद्वियोगतः ॥ इति ।

सत्यां वैदिकानुष्ठानशक्तौ न स्मार्तमात्रेण परितुष्येत् । तद् आह स एव ।

यो वैदिकम् अनादृत्य कर्म स्मार्तैतिहासिकम् ।

मोहात् समाचरेद् विप्रो न स पुण्येन युज्यते ॥

प्रधानं वैदिकं कर्म गुणभूतं तथेतरत् ।

गुणनिष्ठः प्रधानं तु हित्वा गच्छत्य् अधोगतिम् ॥ इति ।

अशक्तं प्रति व्यास आह ।

श्रौतं कर्तुं न चेच् छक्तः कर्म स्मार्तं समाचरेत् ।

तत्राप्य् अशक्तः करणे सदाचारं लभेद् बुधः ॥ इति ।

होमं प्रशंसत्य् अङ्गिराः ।

यो दद्यात् काञ्चन मेरुं पृथिवीं च समागराम् ।

तत् सायं प्रातर् होमस्य तुल्यं भवति वा न वा ॥ इति ।

होमान्ते भस्म धार्यम् । तद् आह बृहस्पतिः ।

नर्यं भस्माग्निहोत्रान्ते धार्यम् एवाग्निहोत्रिभिः ।

अनाहिताग्नेर् ब्रह्माख्यम् औपासनसमुद्भवम् ॥ इति ।

“हुत्वा चैव तु भस्मना” इत्यादिस्मृत्यन्तरं च ।

इति होमप्रकरणम्

[३१९]

तद् एवं “संध्या स्नानं जपो होमः” इत्यस्मिन् मूलवचने होमान्तानि कर्माणि निरूपितानि । तान्य् एतान्य् अष्टधा विभक्तस्य दिनस्य प्रथमभागे समापनीयानि । यद्य् अपि मध्याह्नस्नानादीनि निरूपितानि तथापि तेषां प्रातःस्नानादिप्रसङ्गेन निरूपितत्वात् आद्यभागे न कर्तव्यता । दिवसस्याष्टधा विभागं तत्र कर्तव्यविशेषं च दक्षो दर्शयत् ।

दिवसस्याद्यभागे तु कृत्यं तस्योपदिश्यते ।

द्व्तीये च तृतीये च चतुर्थे पञ्चमे तथा ॥

षष्ठे च सप्तमे चैव अष्टमे च पृथक् पृथक् ।

विभागेष्व् एषु यत् कर्म तत् प्रवक्ष्याम्य् अशेषतः ॥ (दस्म् २।३–४)

इत्यादिना ।

अथ मूलवचनानुसारेण देवतापूजनं वक्तव्यम् । तच् च पूजनं प्रातर्होमानन्तरम् – इति <u>केचित्</u> । तद् आह मरीचिः ।

विधाय देवतापूजां प्रातर्होमाद् अनन्तरम् । इति ।

[३२०]

ब्रह्मयज्ञजपानन्तरम् – इत्य् <u>अन्ये</u> । तथा च हारीतः ।

कुर्वीत देवतापूजां जपयज्ञाद् अनन्तरम् । इति ।

कूर्मपुराणे ऽपि ।

निष्पीड्य स्नानवस्त्रं वै समाचम्य च वाग्यतः ।

स्वैर् मन्त्रैर् अर्जयेद् देवान् पत्रैः पुष्पैस् तथाम्बुभिः ॥ इति । (कूपु १।२।१८।९०)

तत्र वयं जपयज्ञानन्तरं देवपूजां निरूपयिष्यामः । प्रातर्होमाद् अनन्तरभावीति ब्रह्मयज्ञान्तानि मूलवचनानुक्तान्य् अप्य् आह्निकक्रमप्राप्तत्वात् तान्य् उच्यन्ते । होमानन्तरकृत्यम् आह दक्षः ।

देवकार्यं ततः कृत्वा गुरुमङ्गलवीक्षणम् ॥ इति । (दस्म् २।२३)

मङ्गलम् आदर्शादि । तद् उक्तम् मत्स्यपुराणे ।

रोचनां चन्दनं हेम मृअङ्गं दर्पणं मणिम् ।

गुरुम् अग्निं च सूर्यं च प्रातः पश्येत् सदा बुधः ॥ इति ।

विष्णुपुराणे ऽपि ।

स्वाचान्तश् च ततः कुर्यात् पुमान् केशप्रसाधनम् ।

आदर्शाञ्जनमाङ्गल्यदूर्वाद्यालम्भनानि च ॥ (विपु ३।११।२१)

[३२१] इति । ब्रह्मपुराणे ऽपि ।

स्वम् आत्मानं तु घृते पश्येद् यदीच्छेच् चिरजीवितम् । इति ।

नारदो ऽपि ।

लोके ऽस्मिन् मङ्गलान्य् अष्टौ ब्राह्मणो गौर् हुताशनः ।

हिरण्यं सर्पिर् आदित्य आपो राजा तथाष्टमः ॥

एतानि सततं पश्येत् नमस्येद् अर्चयेच् च यः ।

प्रदक्षिणं च कुर्वीत तथा ह्य् आयुर् न हीयते ॥ इति । (न्स्म् १७।५४–५५)

मनुर् अपि ।

अग्निचित् कपिला सत्री राजा भिक्षुर् महोदधिः ।

दृष्टमात्राः पुनन्त्य् एते तस्मात् पश्येत नित्यशः ॥ इति ।

वामनपुराणे ऽपि ।

होमं च कृत्वालभनं शुभानाम् ततो बहिर् निर्गमनं प्रशतम् ।

दूर्वां च स्पर्पिर् दधि सोदकुम्भम् धेनुं सवत्सां वृषभं सुवर्णम् ।

मृद् गोमयं स्वस्तिकम् अक्षतांश् च तैलं मधु ब्राह्मणकन्यकां च ।

[३२२] श्वेतानि पुष्पाणि तथा शमीं च हुताशनं चन्दनम् अर्कबिम्बम् ।

अश्वत्थवृक्षं च समालभेत ततश् च कुर्यान् निजजातिधर्मम् ॥ इति । (वापु १४।३५–३६)

भरद्वाजो ऽपि ।

कण्डूय पृष्टतो गां तु कृत्वा चाश्वत्थवन्दनम् ।

उपगम्य गुरून् न सर्वान् विप्रांश् चैवाभिवादयेत् ॥ इति ।

ब्राह्मणसमवाये प्रथमं कस्याभिवादनम् इत्य् आकाङ्क्षायाम् आह मनुः ।

लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकम् एव च ।

आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वम् अभिवादयेत् ॥ इति । (म्ध् २।११७)

अभिवादनकाले स्वं नाम कीर्तयेद् इत्य् आह स एव ।

अभिवादात् परं विप्रो ज्यायांसम् अभिवादयन् ।

असौ नामाहम् अस्मीति स्वं नाम परिकीर्तयेत् ॥

भोःशब्दं कीर्तयेद् अन्ते स्वस्य नाम्नो ऽभिवादने । (म्ध् २।१२२–२४)

[३२३] इति । “अभिवादात् परम्” इति अभिवादये – इति शब्दम् उच्चार्य पश्चाद् एतन्नामाहं भोः – इति शब्दम् उच्चारयेद् इत्य् अर्थः । अभिवादनप्रकारम् आह आपस्तम्बः: “दक्षिणं बाहुं श्रोत्रसमं प्रसार्य ब्राह्मणो ऽभिवादयीत । उरःसमं राजन्यो मध्यसमं वैश्यः नीचैः शूद्रः प्राञ्जलिः” इति (आप्ध् १।२।५।१६–१७) । एकहस्तेनाभिवादनं निषेधति विष्णुः ।

जन्मप्रभृति यत् किंचिच् चेतसा धर्मम् आचरेत् ।

सर्वं तन् निष्फलं याति ह्य् एकहस्ताभिवादनात् ॥ इति । (=म्ध् २।११८)

एतच् च प्रत्युत्थाय कर्तव्यम् । तद् आह मनुः ।

ऊर्ध्वं प्राणा ह्य् उत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आगते ।

प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस् तान् प्रतिपद्यते ॥ इति । (म्ध् २।१२०)

अभिवादितेन वक्तव्याम् आशिषम् आह स एव ।

[३२४] आयुष्मान् भव सौम्येति वाच्यो विप्रो ऽभिवादने ।

अकारश् चास्य नाम्नो ऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः ॥ इति । (म्ध् २।१२५)

पूर्वाक्षरं यस्यासौ पूर्वाक्षरः । पूर्वम् अक्षरं च सामर्थ्यात् व्यञ्जनम् । स्वराणां स्वरपूर्वकत्वासंभवात् । ततश् च अभिवादकनामगतो व्यञ्जननिष्ठो ऽन्तिमस्वरः प्लावनीयः । अकारेणान्तमस्वरमात्रम् उपलक्ष्यते, अशेषनाम्नाम् अकारान्तत्वासंभवात् । तथा च सति एवं प्रयोगो भवति, आयुष्मान् भव सौम्य देवदत्ता३ – इति । यस् तु प्रत्यभिवादनप्रकारं न जानाति स नाभिवाद्य इत्य् आह स एव ।

यो न वेत्त्य् अभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम् ।

नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस् तथैव सः ॥ इति । (म्ध् २।१२६)

यस् तु जानन्न् अपि न प्रत्यभिवादनं करोति तस्य दोषो भविष्यत्पुराणे दर्शितः ।

अभिवादे कृते यस् तु न करोत्य् अभिवादनम् ।

आशिषं वा कुरुश्रेष्ठ स याति नरकान् बहून् ॥ इति ।

यमो ऽपि ।

[३२५] अभिवादे तु यः पूर्वम् आशिषं न प्रयच्छति ।

यद् दुष्कृतं भवेद् अस्य तस्माद् भागं प्रपद्यते ॥

तस्मात् पूर्वाभिभाषी स्याच् चण्डालस्यापि धर्मवित् ।

सुरां पिबेति वक्तव्यम् एवं धर्मो न हीयते ॥

स्वस्तीति ब्राह्मणो ब्रूयाद् आयुष्मान् इति भूमिपः ।

वर्धताम् इति वैश्यस् तु शूद्रस् तु स्वागतं वदेत् ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धुम् अनामयम् ।

वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रम् आरोग्यम् एव च ॥

परपत्नी तु या स्त्री स्याद् असंबन्धा च योनितः ।

तां ब्रूयाद् बवतीत्य् एवं सुभगे भगिनीति च ॥ इति । (म्ध् २।१२८, १२९)

“ज्यायांसम् अभिवादयेत्” (म्ध् २।१२२) इत्य् उक्तं तत्र कियता कालेन ज्यायस्त्वम् इत्य् अपेक्षिते आह आपस्तम्बः: “त्रिवर्षपूर्वः श्रोत्रियो ऽभिवादनम् अर्हति” इति (आप्ध् १।४।१४।१३) । मनुर् अपि ।

दशाब्दाख्यं पौरसख्यं पञ्चाब्दाख्यं कलाभृताम् ।

त्र्यब्दपूर्वं श्रोत्रियाणाम् अल्पेनापि स्वयोनिषु ॥ (म्ध् २।१३५)

[३२६] इति । समानपुरवासिनां दशभिः वर्षैः पूर्वः सखा भवति । ततो ऽधिको ज्यायान् । कलाभृतां गीतादिविद्यावतां पञ्चाब्दपूर्वः सखा । श्रोत्रियाणां वेदाध्यायिनां त्र्यब्दपूर्वः सखा भवति । ततो ऽधिको ज्यायान् । स्वयोनिषु भ्रात्रादिषु सर्वेषु स्वल्पेनापि वयसा पूर्वः सखा भवति । ततो ऽधिको ज्यायान् इत्य् अर्थः ।

<u>ननु</u> – “एते मान्याः” (य्ध् १।३५) इत्य् ऋत्विगादीनां याज्ञवल्क्येन पूज्यत्वाभिधानाद् यवीयसाम् अपि तेषाम् अभिवादनं प्राप्तम् – इति चेत्,

<u>तन् न</u>, प्रत्युत्तानसंभाषणाभ्यां मान्यत्वसिद्धेः । अत एव तेषाम् अनभिवाद्यत्वम् आह गौतमः: “ऋत्विक्श्वशुरपितृव्यमातुलानां तु यवीयसां प्रत्युत्थानाभिवादनम्” इति (ग्ध् ६।४) । अभिवादनम् अभिभाषणम् । यथा च बौधायनः: “ऋत्विक्श्वशुरपितृव्यमातुलानां तु यवीयसां प्रत्युत्थानाभिभाषणम्” (ब्ध् १।२।३।४५) **[३२७]** इति । एतच् च ब्राह्मणविषयम् । तथा च शातातपः ।

अभिवाद्यो नमस्कार्यः शिरसा वन्द्य एव च ।

ब्राह्मणः क्षत्रियाद्यैस् तु श्रीकामैः सादरं सदा ॥

नाभिवाद्यास् तु विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथंचन ।

ज्ञानकर्मगुणोपेता यद्य् अप्य् एते बहुश्रुताः ॥

अभिवाद्य द्विजः शूद्रं सचैलं स्नानम् आचरेत् ।

ब्राह्मणानां शतं सम्यग् अभिवाद्य विशुध्यति ॥ इति ।

विष्णुर् अपि ।

सभासु चैव सर्वासु यज्ञे राजगृहेषु च ।

नमस्कारं प्रकुर्वीत ब्राह्मणान् नाभिवादयेत् ॥ इति ।

गुर्वादौ तूपसंग्रहण्म् आह गौतमः: “गुरोः पादोपसंग्रहणं प्रातः” इति (ग्ध् १।१९) । गुरुर् अत्राचार्यः । यतः स एवाह: “मातृपितृतद्बन्धूनां पूर्वजातानां विद्यागुरूणां तद्गुरूणां च” इति (ग्ध् १।१९) । उपसंग्रहणलक्षणं मनुर् आह ।

व्यत्यस्तपाणिना कार्यम् उपसंग्रहणं गुरोः ।

सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन च दक्षिणः ॥ (म्ध् २।७२)

[३२८] इति । गुरोः सव्यदक्षिणौ पादौ स्वकीयसव्यदक्षिणाभ्यां पाणिभ्यां स्प्रष्टव्यौ इत्य् अर्थः । बौधायनो ऽपि: “श्रोत्रे संस्पृश्य मनः समाधायाधस्ताज् जान्वोर् आ पद्भ्याम्” इति (ब्ध् १।२।३।२७) । उपसंग्रहणं कुर्याद् इति शेषः । एतच् च गुरुपत्नीनाम् अपि कार्यम् । तथा च मनुः ।

गुरुवत् प्रतिपूज्याः स्युः सवर्णा गुरुयोषितः ।

असवर्णास् तु संपूज्याः प्रत्युत्थानाभिभाषणैः ॥

भ्रातृभार्योपसंग्राह्या सवर्णाहन्य् अहन्य् अपि ।

विप्रोष्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसंबन्धियोषितः ॥ इति । (म्ध् २।२१०, १३२)

एवम् अविशेषेणोपसंग्रहणे प्राप्ते क्वचिद् अपवादम् आह स एव ।

गुरुपत्नी तु युवतिर् नाभिवाद्येह पादयोः ।

पूर्णविंशतिवर्षेण गुणदोषौ विजानता ॥

अभ्यञ्जनं स्नापनं च गात्रोद्वर्तनम् एव च ।

गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम् ॥ इति । (म्ध् २।२११–१२)

किं तर्हि तत्र कर्तव्यम् इत्य् अपेक्षिते स एवाह ।

[३२९] कामं तु गुरुपत्नीनां युवतीनां युवा भुवि ।

विधिवद् वन्दनं कुर्याद् असाव् अहम् इति ब्रुवन् ॥

विप्रोष्य पादग्रहणम् अन्वहं चाभिवादनम् ।

गुरुदारेषु कुर्वीत सतां धर्मम् अनुस्मरन् ॥ इति । (म्ध् २।२१६–१७)

अभिवादने वर्ज्यान् आह आपस्तम्बः: “न सोपानद् वेष्टितशिरा अनवहितपाणिर् वाभिवादयीत” इति (आप्ध् १।४।१४।२२) । शङ्खो ऽपि: “नोदकुम्भहस्तो ऽभिवादयेत् न भैक्ष्यं चरन् न पुष्पान्नहस्तो नाशुचिः न जपन् न देवपितृकार्यं कुर्वन् न शयानः” इति । आपस्तम्बो ऽपि: “तथा विषमगतायागुरवे नाभिवाद्यम् । तथा अप्रयताय । अपरयतश् च न प्रत्यभिवदेत् । प्रतिवयसः स्त्रियः’ (आप्ध् १।४।१५, १९, २०, २१) [३३०] इति । तथान्यत्र स एवाह ।

समित्पुष्पकुशाज्याम्बुमृदन्नाक्षतपाणिकः ।

जपं होमं च कुर्वाणो नाभिवाद्यस् तथा द्विजः ॥

पाषण्डं पतितं व्रात्यं महापातकिनं शठम् ।

नास्तिकं च कृतघ्नं च नाभिवादेत् कथंचन ॥

धावन्तं च प्रमत्तं च मूत्रोच्चारकृतं तथा ।

भुञ्जानम् आतुरं नार्हं नाभिवादेत् द्विजोत्तमः ॥

वमन्तं जृम्भमाणं च कुर्वतं दन्तधावनम् ।

अभ्यक्तशिरसं चैव स्नास्यन्तं नाभिवादयेत् ॥

श्रुक्पाणिकम् अविज्ञातम् अशक्तं रिपुम् आतुरम् ।

योगिनं च तपःसक्तं कनिष्ठं नाभिवादयेत् ॥ इति ।

शातातपो ऽपि ।

उदक्यां सूतिकां नारीं भर्तृघ्नीं गर्भघातिनीम् ।

अभिवाद्य द्विजो मोहाद् अहोरात्रेण शुध्यति ॥ इति ।

“गुरोः पादोपसंग्रहणम्” इत्य् उक्तं तत्र कीदृशो गुरुर् इत्य् आशङ्कायाम् आह मनुः ।

[३३१] निषेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि ।

संभावयति चान्नेन स विप्रो गुरु उच्यते ॥ इति । (म्ध् २।१४२)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

स गुरु यः क्रियाः कृत्वा वेदम् अस्मै प्रयच्छति । इति । (य्ध् १।३४)

अध्यापनं विप्रविषयम् । निषेकादिकं तु सर्ववर्णसाधारणम् । पितृव्यतिरिक्तानाम् औपचारिकं गुरुत्वम् आह मनुः ।

अल्पं वा बहु वा यस्य श्रुतस्योपकरोति यः ।

तम् अपीह गुरुं विद्यात् श्रुतोपक्रियया तथा ॥ इति । (म्ध् २।१४९)

हारीतो ऽपि ।

उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीपतिः ।

मातुलः श्वशुरस् त्राता (?) मातामहपितामहौ ॥

वर्णज्येष्ठः पितृव्यश् च पुंस्व् एते गुरवः स्मृताः ।

[३३२] माता मातामही गुर्वी पितुर् मातुश् च सोदराः ॥

श्वश्रूः पितामही ज्येष्ठा धात्री च गुरुवत् स्त्रियः । इति ।

अत्र पितृमातृग्रहणं तद्वद् एते ऽपि मान्याः इत्य् एतदर्थम् । अत एवाह स एव ।

अनुवर्तनम् एतेषां मनोवाक्कायकर्मभिः ॥ इति ।

व्यासो ऽपि ।

मातामहो मातुलश् च पितृव्यः श्वशुरो गुरुः ।

पूर्वजः स्नातकश् चर्त्वङ् मान्यास् ते गुरुवत् सदा ॥

मातृष्वसा मातुलानी श्वश्रूर् धात्री पितृष्वसा ।

पितामही पितृव्यस्त्री गुरुस्त्री मातृवच् चरेत् ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

पितुर् भगिन्यां मतुश् च ज्यायस्यां च स्वसर्य् अपि ।

मातृवद् वृत्तिम् आतिष्ठेन् माता ताभ्यो गरीयसी ॥ 

उपाध्यायान् दशाचार्य आचार्याणां शतं पिता ।

सहस्रं तु पितॄन् माता गौरवेणातिरिच्यते ॥ इति । (म्ध् २।१३३, १४५)

यत् तु,

[३३३] द्वौ गुरू पुरुषस्येह पिता माता च धर्मतः ।

धरा गुरुतरा तावन् माता गुरुतरा ततः ॥

तयोर् अपि पिता श्रेयान् बीजप्राधान्यधर्शनात् ।

अभावे बीजिनो माता तदभावे तु पूर्वजः ॥

इति पुराणवचनम्, तन् निषेकादिसमस्तसंस्कारपूर्वकाध्यापकपितृविषयम् । अन्यथा “मातैव गरीयसी” इति वचनं विरुध्येत् । तस्या गरीयस्त्वम् उपपादयति व्यासः ।

मासान् दशोदरस्थं या धृत्वा शूलैः समाकुला ।

वेदनाविविधैर् दुःखैः प्रसूयेत विमूर्च्छिता ॥

प्राणैर् अपि प्रियान् पुत्रान् मन्यते सुतवत्सला ।

कस् तस्यानिष्कृतिं कर्तुं शक्तो वर्षशतैर् अपि ॥ इति ।

“उपाध्यायान् दशाचार्यः” इति यद् उक्तं तत्रोपाध्यायाचार्ययोर् लक्षणम् आह मनुः ।

एकदेशं तु वेदस्य वेदाङ्गान्य् अथ वा पुनः ।

यो ऽध्यापयति वृत्त्यर्थम् उपाध्यायः स उच्यते ॥

उपनीय तु यः शिष्यं वेदम् अध्यापयेद् द्विजः ।

सकल्पं सरहस्यं च तम् आचार्यं प्रचक्षते ॥ इति । (म्ध् २।१४१, १४०)

आचार्यो ऽपि पितृमात्राद्यपेक्षया गरीयान् एव । तद् आह स एव ।

[३३४] उत्पादकब्रह्मदात्रोर् गरीयान् ब्रह्मदः पिता ।

ब्रह्मजन्म हि विप्रस्य प्रेत्य चेह च शाश्वतम् ॥ इति (म्ध् २।१४६)

यस् तु बालो ऽपि वृद्धम् अध्यापयति सो ऽपि तस्य गरीयान् इति स एवाह ।

बालो ऽपि विप्रो वृद्धस्य पिता भवति मन्त्रदः । 

अध्यापयामास पितॄन् शिशुर् आङ्गिरसः कविः ।

पुत्रका इत् होवाच ज्ञानेन परिगृह्य तान् ॥ 

ते तम् अर्थम् अपृच्छन्त देवान् आगतमन्यवः ।

देवाश् चैतान् समेत्योचुर् न्याय्यं वः शिशुर् उक्तवान् ॥ 

अज्ञो भवति वै बालः पिता भवति मन्त्रदः ।

अजञं हि बालम् इत्य् आहुः पितेत्य् एव च मन्त्रदम् ॥

न हायनैर् न पलितैर् न वित्तेन न बन्धुभिः ।

ऋषयश् चक्रिरे धर्मं यो ऽनूचानः स नो महान् ॥ इति । (म्ध् २।१५०–५४)

तथा च विष्णुः: “बाले समानवयसि अध्यापके गुरुवद् वर्तेत” (विस्म् २८।३१) [३३५] इति । ज्येष्ठभ्रातर्य् अपि गुरुवद् वर्तितव्यम् इत्य् अभिहितं पुराणसारे ।

ज्येष्ठो भ्राता पितृसमो मृते पितरि भूसुराः ।

कनिष्टास् तं नमस्येरन् सर्वे छन्दोनुवर्तिनः ॥

तम् एव चोपजीवेरन् यथैव पितरं तथा । इति ।

मनुर् अपि ।

पितृवत् पालयेत् पुत्रान् ज्येष्ठो भ्राता यवीयसः ।

पुत्रवच् चापि वर्तेरन् यथैव पितरं तथा ॥ इति ।

परम्गुराव् अपि तथैवेत्य् आह स एव ।

गुरोर् गुरौ संनिहिते गुरुवद् वृत्तिम् आचरेत् । इति । (म्ध् २।२०५)

आचार्यानुज्ञाम् अन्तरेण मातुलादीन् असमावृत्तो नाभिवादयेद् इत्य् आह स एव ।

न चानिसृष्टो गुरुणा स्वान् गुरून् अभिवादयेत् ॥ इति । (म्ध् २।२०५)

समावृत्तस्य तो नानुज्ञापेक्षा । तद् आह आपस्तम्बः: “समावृत्तेन सर्वे गुरव उपसंग्राह्याः प्रोष्य च समागमे” (आप्ध् १।४।१४।७–८) [३३६] “आचार्यप्राचार्यसंनिपाते प्राचार्यम् उपसंगृह्याचार्यम् उपजिघृक्षेत्” इति (आप्ध् १।२।८।१९) । अभिवादनं प्रशंसति स एव ।

अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः ।

चत्वारि तस्य वर्धन्ते ह्य् आयुः प्रज्ञा यशो बलम् ॥ इति । (म्ध् २।१२१)

इत्य् अभिवादनप्रकरणम्

अथ द्वितीयभागकृत्यम् उच्यते । तत्र दक्षः ।

द्वितीये च तथा भागे वेदाभ्यासो विधीयते । इति । (दस्म् २।२६)

कूर्मपुराणे ।

वेदाभ्यासं ततः कुर्यात् प्रयत्नाच् छक्तितो द्विजः ।

जपेद् अध्यापयेच् छिष्यान् धारयेद् वै विचारयेत् ।

अवेक्षेत च शास्त्राणि धर्मादीनि द्विजोत्तमाः ॥ (कूपु १।२।१८।५५–५६)

**[३३७] **इति । वेदाभ्यासं प्रशंसति मनुः ।

वेदम् एव सदाभ्यसेत् तपस् तप्स्यन् द्विजोत्तमः ।

वेदाभ्यासो हि विप्रस्य तपः परम् इहोच्यते ॥

ऋषिदेवमनुष्याणां वेदश् चक्षुः सनातनम् । इति । (म्ध् २।१६६–६७)

व्यासो ऽपि ।

नान्यतो ज्ञायते धर्मो वेदाद् एवैष निबभौ ।

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन धर्मार्थं वेदम् आश्रयेत् ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

यज्ञानां तपसां चैव शुभानां चैव कर्मणाम् ।

वेद एव द्विजातीनां निश्रेयसकरः परः ॥ इति । (य्ध् १।४०)

तथा वेदविहीनस्य सर्वक्रियावैफल्यं मनुर् दर्शयति ।

यथा षण्ढो ऽफलः स्त्रीषु यथा गौर् गवि चाफला ।

यथा चाज्ञे ऽफलं दानं तथा विप्रो ऽनृचो ऽफलः ॥ इति । (म्ध् २।१५८)

एतस्मिन्न् एव भागे कृत्यान्तरम् आह दक्षः ।

समित्पुष्पकुशादीनां स कालः समुदाहृतः । इति । (दस्म् २।२८)

इति द्वितीयभागकृत्यम्

[३३८]

अथ तृतीयभागकर्तव्यम् । तत्र दक्षः ।

तृतीये च तथा भागे पोष्यवर्गार्थसाधनम् । इति । (दस्म् २।२९)

कूर्मपुराणे ऽपि ।

उपेयाद् ईश्वरं चाथ योगक्षेमप्रसिद्धये ।

साधयेद् विविधान् अर्थान् कुटुम्बार्थं ततो द्विजः ॥ इति । (कूपु १।२।१८।५७)

पोष्यवर्गश् च दक्षेण दर्शितः ।

माता पिता गुरुर् भार्या प्रजा दीनः समाश्रितः ।

अभ्यागतो ऽतिथिश् चाग्निः पोष्यवर्ग उदाहृतः ॥ इति । (दस्म् २।२९)

यात्रार्थं धनसाधनं यथावृत्ति कार्यम् । तथाह मनुः ।

यात्रामात्रप्रसिद्ध्यर्थं स्वैः कर्मभिर् अगर्हितैः ।

अक्लेशेन शरीरस्य कुर्वीत धनसंचयम् ॥ इति । (म्ध् ४।३)

अगर्हितानि कर्माणि अध्यापनादीनि । तानि च [३३९] निरूपितानि ।

<u>ननु</u> – ब्राह्मणस्यैवैतानि कर्माणि न क्षत्रियविशोः । तदाह मनुः ।

त्रयो धर्मा निवर्तेरन् ब्राह्मणात् क्षत्रियं प्रति ।

अध्यापनं याजनं च तृतीयश् च प्रतिग्रहः ॥

वैश्यं प्रति तथैवैते निवर्तेरन्न् इति स्थितिः । इति । (म्ध् १०।७७–७८)

अतो न तयोर् अध्यापनादिर् अर्जनोपायः ।

<u>बाढम्</u> । अत एवोपायान्तरं तेनैवोक्तम् ।

शस्त्रास्त्रभृत्त्वं क्षत्रस्य वणिक्पशुकृषिर् विशः । इति । (म्ध् १०।७९)

वणिक् वाणिज्यम् । पशुः पशुपालनम् । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

प्रधानं क्षत्रिये कर्म प्रजानां परिपालनम् ।

कुसीदकृषिवाणिज्यं पाशुपाल्यं विशः स्मृतम् ॥ इति । (य्ध् १।११९)

उपायान्तर्ण्याह मनुः ।

सप्त वित्तागमा धर्म्या दायो लाभः क्रयो जयः ।

प्रयोगः कर्मयोगश् च सत्प्रतिग्रह एव च ॥ (म्ध् १०।११५)

[३४०] इति । दायो ऽन्वयागतं धनम् । लाभो निधिदर्शनम् । दायलाभक्रयान्वयागमाश् चतुर्णां वर्णानाम् । जयः क्षत्रियस्यैव । प्रयोगो वृद्ध्यर्थं धनप्रदानम् । कर्मयोगः कृषिवाणिज्यम् । प्रयोगकर्मयोगौ वैश्यस्यैव । सत्प्रतिग्रहो विप्रस्यैव । कूर्मपुराणे ऽपि ।

द्विविधस् तु गृही ज्ञेयः साधकश् चाप्य् असाधकः ।

अध्यापनं याजनं च पूर्वस्याहुः प्रतिग्रहः ॥ (२)

शिलोञ्छं वाप्य् आददीत गृहस्थः साधकः पुनः । (१०)

असाधकस् तु यः प्रोक्तो गृहस्थाश्रमसंस्थितः ।

शिलोञ्छे तस्य कथिते द्वे वृत्ती परमर्षिभिः ॥ (११)

अमृतेनाथ वा जीवेत् मृतेनाप्य् अथ वापदि ।

अयाचितं स्याद् अमृतं मृतं भैक्षं तु याचितम् ॥ इति । (कूपु १।२।२५।१–१२)

मनुर् अपि ।

ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा ।

सत्यानृताभ्याम् अपि वा न श्ववृत्त्या कथंचन ॥

[३४१] ऋतम् उञ्छशिलं ज्ञेयम् अमृतं स्याद् अयाचितम् ।

मृतं तु याचितं भैक्ष्यं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥

सत्यानृतं तु वाणिज्यं तेन चैवापि जीव्यते ।

सेवा श्ववृत्तिर् आख्याता तस्मात् तां परिवर्जयेत् ॥ इति । (म्ध् ४।४–६)

पतितपरित्यक्तैककणोपादानम् उञ्छः । शाल्यादेर् निपतितपरित्यक्तबल्वरीग्रहणं शिलम् । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

कुशूलकुम्भीधानो वा त्र्याहिनो ऽश्वस्तनो ऽपि वा ।

जीवेद् वापि शिलोञ्छेन श्रेयान् एषां परः परः ॥ इति ।

कुशूलं कोष्ठकं तद्भरितधान्यसंचेता कुशूलधान्यः । त्र्यहपर्याप्तधान्यसंचेता त्र्याहिकः । न श्वस्तनचिन्ताप्य् अस्तीत्य् अश्वस्तनः सद्यःसम्पादक इत्य् अर्थः । एतेषां अश्वस्तनान्तानां वृत्तयो मनुनोक्ता वेदितव्याः । तथाह ।

षट्कर्मैको भवत्य् एषां त्रिभिर् अन्यः प्रवर्तते ।

द्वाभ्याम् एकश् चतुर्थस् तु ब्रह्मसत्रेण जीव्यते ॥ (म्ध् ४।९)

[३४२] अयम् अर्थः – एकः कुशूलधान्यो याजनादिषट्कर्मा भवेत् । अन्यो द्वितीयः कुम्भीधान्यो याजनाध्यापनप्रतिग्रहैर् वर्तेत । एकस् तृतीयस् त्र्याहिकः प्रतिग्रहेतराभ्याम् । चतुर्थस् त्व् अश्वस्तनो ब्रह्मसत्रेणाध्यापनेन जीव्यते इत्य् अर्थः । शूद्रवृत्तिस् तु उशनसा दर्शिता ।

शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा सर्वशिल्पानि वाप्य् अथ ।

विक्रयः सर्वपण्यानां शूद्रकर्मेत्य् उदाहृतम् ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा तयाजीवन् वणिग् भवेत् ।

शिल्पैर् वा विविधैर् जीवेद् द्विजातिहितम् आचरन् ॥ (य्ध् १।२०)

[३४३] इति । अजीवन्न् इति छेदः । हारीतो ऽपि: “शूद्रधर्मो द्विजातिशुश्रूषाद्य्वर्जनं कलत्रादिपोषणं कर्षणं पशुपालनं भारोद्वहनपण्यापण्यव्यवहार्चित्रकर्मनृत्य-गीतवेणुवीणामृदङ्गवादनानि” इति ।

इति तृतीयभागकृत्यम्

अथ चतुर्थे भागे कर्तव्यम् उच्यते । तत्र दक्षः ।

चतुर्थे तु तथा भागे स्नानार्थं मृदम् आहरेत् । इति । (दस्म् २।३६)

मध्याह्नस्नानविधिस् तु प्रसङ्गात् पूर्वम् एव निरूपितः । अथ ब्रह्मयज्ञविधिः । तस्य स्वरूपं तैत्तिरीयब्राह्मणे दर्शितम्: “यत् स्वाध्यायम् अधियीतैकाम् अप्य् ऋचं यजुह् साम वा तत् ब्रह्मयज्ञः संतिष्ठते” इति । लिङ्गपुराणे ऽपि ।

स्वशाखाध्ययनं विप्र ब्रह्मयज्ञ इति स्मृतः । इति । (लिपु १।२६।१६)

तस्य कालम् आह बृहस्पतिः ।

[३४४] स चार्वाक् तर्पणात् कार्यः पश्चाद् वा प्रातराहुतेः ।

वैश्वदेवावसाने वा नान्यदर्ते निमित्ततः ॥ इति ।

अत्र वैश्वदेवशब्देन मनुष्ययज्ञान्तं कर्म विवक्ष्यते । यतः कूर्मपुराणे ऽभिहितम् ।

यदि स्यात् तर्पणाद् अर्वाक् ब्रह्मयज्ञः कृतो न हि ।

कृत्वा मनुष्ययज्ञं तु ततः स्वाध्यायम् आरभेत् ॥ इति । (कूपु १।२।१८।१०४)

श्रुतिश् च दिग्देशकालान् आह: “ब्रह्मयज्ञेन यक्ष्यमाणः प्राच्यां दिशि ग्रामाद् दक्षिणदिश उदीच्यां प्रागुदीच्याम् अच्छदिदर्शने चोदित आदित्ये” इति । अच्छदिदर्शणे इत्य् अनेन शब्देन देशविशेषो लक्षितः । धदिर् गृहाच्छादनं तृणकटादि यत्र न दृश्यते तत्रेत्य् अर्थः । उदिते आदित्ये इत्य् अनेनोदयात् प्राचीनं कालं निषेधति । न तूदयानन्तर्यं विधीयते, तस्य होमकालत्वात् । मनुर् अपि देशादीतिकर्तव्यताम् आह ।

अपां समीपे नियतो नैत्यकं विधिम् आस्थितः ।

सावित्रीम् अप्य् अधीयीत गत्वारण्यं समाहितः ॥ (म्ध् २।१०४)

[३४५] इति । [अवीतादीति कर्तव्यतां श्रुतिर् आह: “दक्षिणत उपवीयोपविश्य हस्ताव अवनिज्य त्रिर् आचमेत् द्विः परिमृज्य सकृद् उपस्पृश्य शिरश् चक्षुषी नासिके श्रोत्रे हृदयम् आलभ्य” इति, “धर्भाणां महद् उपस्तीर्योपस्थं कृत्वा प्राग् आसीनः स्वाध्यायम् अधीयीत” इति च, “दक्षिणोत्तरौ पाणी पादौ कृत्वा सपवित्राव् ओम् इति प्रतिपद्यते” इति च, “त्रीन् एव प्रायुङ्क्त भूर् भुवः स्वर्” इति च, “अथ सावित्रीं गायत्रीं त्रिर् अन्वाह पच्छो ऽर्धर्चशो ऽनवानम्” इति च, “ग्रामे मनसा स्वाध्यायम् अधीयीत दिवा नक्तं च” इति च, “हस्ताशौच आह्नेय उतारण्येवल उत वाचोदतिष्ठन्न् उत व्रजन्न् उतासीन उत शयानो ऽधीयीतैव स्वाध्यायम्” [३४६] इति च, “मध्यन्दिने प्रबलम् अधीयीत” इति च, “नमो ब्रह्मणे इति परिधानीयां त्रिर् अन्वाहाप उपस्पृश्य गृहानेति । ततो यत् किंचिद् ददाति सा दक्षिणा” इति च । दक्षिणतः प्रदक्षिणं कृत्वेत्य् अर्थः । तथा च योगियाज्ञवल्क्यः ।

प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कृत्योपविश्य च ।

दर्भेषु दर्भपाणिभ्यां संहताभ्यां कृताञ्जलिः ।

स्वाध्यायं तु यथाशक्ति ब्रह्मयज्ञार्थम् आचरेत् ॥ इति ।

शौनकस् त्व् इतिकर्तव्यान्तरम् आह ।

प्राणायामैर् दग्धदोषः शुक्लाम्बरधरः शुचिः ।

यथाविध्य् अप आचम्य आरोहेद् दर्भसंस्तरम् ।

पवित्रपाणिः कृत्वा तु उपस्थं दक्षिणोत्तरम् ॥ इति ।

उदाहृतश्रुतौ सकृद् उपस्पृश्येत्य् अस्यानन्तरं सव्यं पाणिं पादौ प्रोक्षेद् इत्य् अध्याहर्तव्यम्, उत्तरस्मिन् फलवाक्ये तथानुक्रमणात्: “यत् त्रिर् आचामति तेन ऋचः प्रीणाति यद् द्विः परिमृजति तेन यजूंषि यत् सकृद् उपस्पृशति तेन सामानि यत् सव्यं दक्षिणं पाणिं पादौ प्रोक्षति यच् छिरश् चक्षुषी नासिके श्रोत्रे हृदयम् [३४७] आलभते तेनाथर्वाङ्गिरसो ब्राह्मणानीतिहासान् पुराणानि कल्पान् गाघा नाराशंसीः प्रीणाति” इति । दर्भाणाम् इत्यादिश्रुत्यर्थः शौनकेन दर्शितः: “प्राग् वोदग् वा ग्रामान् निष्क्रम्याप आप्लुत्य शुचौ देशे यज्ञोपवीत्य् आचम्याक्लिन्नवासा दर्भाणां महद् उपस्तीर्य प्राक्कूलानां तेषु प्राङ्मुख उपविष्योपस्थं कृत्वा दक्षिणोत्तरौ पाणी पादौ संधाय पवित्रवन्तौ द्व्यावापृथिव्योः संधिम् ईक्षमाणः संमील्य वा यथायुक्तम् आत्मानं मन्येत तथायुक्तो ऽधीयीत स्वाध्यायम् ओंपूर्वा व्याहृतयः सावित्रीम् अन्वाह पच्छो ऽर्धर्चशः सर्वाम् इति तृतीयम् इति शौचः” इति । शौचः शुचेः पुत्रः आह्नेय एवं नासक ऋषिर् इत्य् आह । आत्मेति श्रुतेः संबन्धः ।

ग्रामे मनसाधीयीत उत प्रबले ऽरण्ये ।

मनसा ऽधीयीत उत वा दिवा नक्तं वा

तिष्ठन् व्रन्न् आसीनः शयानो वा ।

सर्वथा स्वाध्यायम् अधीयीतैव । न त्व् अङ्गाशक्त्या प्रधानम् परित्याज्यम् इत्य् अर्थः । ब्रह्मयज्ञे जप्यं आश्वमेधिके दर्शितम् ।

वेदम् आदौ समारभ्य तथोपर्य् उपरि क्रमात् ।

यद् अधीते ऽन्वहं शक्त्या तत् स्वाध्यायं प्रचक्षते ॥

[३४८] ऋचं वाथ यजुर् वापि सामगाथाम् अथापि वा ।

इतिहासपुराणानि यथाशक्ति न हापयेत् ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

वेदाथर्वपुराणानि सेतिहासानि शक्तितः ।

जपयज्ञप्रसिद्ध्यर्थं विद्याम् आध्यात्मिकीं जपेत् ॥ इति । (य्ध् १।१०१)

ग्रहणाध्ययनवत् ब्रह्मयज्ञाध्ययनस्यानध्यायदिनेषु परित्यागप्राप्तौ मनुर् आह ।

वेदोपकरणे चैव स्वाध्याये चैव नैत्यके ।

नानुरोधो ऽस्त्य् अनधाये होममन्त्रेषु चैव हि ॥

नैत्यके नास्त्य् अनध्यायो ब्रह्मसत्रं हि तत् स्मृतम् ।

ब्रह्माहुतिहुतं पुण्यम् अनध्यायवषट्कृतम् ॥ (म्ध् २।१०५–०६)

[३४९] इति । ब्रह्मैवाहुतिद्रव्यं तेन हुतम् । अधीयते इत्य् अध्यायो याज्यादिमन्त्रसमूहः । तेन वषट्कारेण च सहितं हुतम् । यतो नास्त्य् अनध्यायः । अत एव श्रुतिर् अनध्यायविशेषान् अनूद्य तेषु जपं प्रशंसति: “य एवं विद्वान् मेधे वर्षति विद्योतमाने स्तनयत्य् अवस्फूर्जति पवमाने वायाव् अमावास्यायां स्व्याध्यायम् अधीते तप एव तत् तप्यते तपो हि स्वाध्यायः” इति । तेष्व् अनध्यायेष्व् अल्पम् एव पठनीयम् । तद् आह आपस्तम्बः: “अथ यदि वातो वायात् स्तनयेद् वा विध्योतेन वावस्फूर्जेद् वैकां वर्चम् एकं वा यजुर् एकं वा सामाभिव्याहरेत्” इति (आप्ध् १।४।१२।५) । आत्मदेशयोर् अशुचित्वे ब्रह्मयज्ञो वर्जनीयः तथा च श्रुतिः: “तस्य वा एतस्य यज्ञस्य द्वाव् अनध्यायौ यद् आत्माशुचिर् यद् देशः” इति । ब्रह्मयज्ञं प्रशंसति श्रुतिः: [३५०] “उत्तमं नाकम् अधिरोहति उत्तमः समानानां भवति यावन्तं ह वा इमां वित्तस्य पूर्णां ददत् स्वर्गं लोकं जयति तावन्तं लोकं जयति । भूयांसं चाक्षय्यं चापमृत्युं जयति । ब्रह्मणः सायुज्यं गच्छति” इति । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

यं यं क्रतुम् अधीयीत तस्य तस्याप्नुयात् फलम् ।

त्रिर् वित्तपूर्णपृथिवीदानस्य फलम् अश्नुते ॥ इति । (य्ध् १।४७–४८)

इति ब्रह्मयज्ञप्रकरणम्

अथ तर्पणविधिः । तत्र वसिष्ठः ।

ऋक्सामाथर्ववेदोकान् जप्यमन्त्रान् यजूंषि च ।

जप्त्वा चैवं ततः कुर्याद् देवर्षिपितृतर्पणम् ॥ इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

ब्रह्मयज्ञसिद्ध्यर्थं विद्यां चाध्यात्मिकीं जपेत् ।

जप्त्वाथ प्रणवं वापि ततस् तर्पणम् आचरेत् ॥ इति ।

विष्णुपुराणे ऽपि ।

[३५१] शुचिवस्त्रधरः स्नातो देवर्षिपितृतर्पणम् ।

तेषाम् एव हि तीर्थेन कुर्वीत सुसमाहितः ॥

त्रिर् अपः प्रीणनार्थाय देवानाम् अपवर्जयेत् ।

तथर्षीणां यथान्यायं सकृच् चापि प्रजापतेः ॥

पितॄणां प्रीणनार्थाय त्रिर् अपः पृथिवीपते ॥ इति । (विपु ३।११।२६–२८)

व्यासः ।

एकैकम् अञ्जलिं देवा द्वौ द्वौ तु सनकादयः ।

अर्हन्ति पितरस् त्रींस् त्रीन् स्त्रियश् चैकैकम् अञ्जलिम् ॥ इति ।

आग्नेयपुरा(णे??):

प्रागग्रेषु सुरांस् तर्पेन् मनुष्यांश् चैव मध्यतः ।

पितॄंस् तु दक्षिणाग्रेषु चैकद्वित्रिजलाञ्जलीन् ॥ इति ।

अत्र अञ्जलिसंख्या यथाशाखं व्यवतिष्ठते । यत्र शाखायां न संख्यानियमः श्रुतः तत्र विकल्पः । तत्रैव ब्रह्मसूत्रविन्यासविशेषो दर्शितः ।

सव्येन देवकार्याणि वावेन पितृतर्पणम् ।

निवीतेन मनुष्याणां तर्पणं संविधीयते ॥ इति ।

सव्येनोपवीतेन वामेन प्राचीनावीतेन इत्य् अर्थः । तथा च शङ्खलिखितौ ।

[३५२] उभाभ्याम् अपि हस्ताभ्यां प्राङ्मुखो यज्ञोपवीती ।

प्रागग्रैः कुशैर् देवतातर्पणं देवतीर्थेन कुर्यात् ॥ इति ।

विष्णुर् अपि ।

ततः कृत्वा निवीतं तु यज्ञसूरम् अतन्द्रितः ।

प्राजापत्येन तीर्थेन मनुष्यांस् तर्पयेत् पृथक् ॥ इति ।

बौधायनः: “अथ दक्षिणतः प्राचीनावीती पितॄन् स्वधा नमस् तर्पयामि” इत्यादि (ब्ध् २।५।१०।१) । यत् तु,

उभ्याब्याम् अपि हस्ताभ्याम् उदकं यः प्रयच्छति ।

स मूढो नरकं याति कालसूत्रम् अवाक्शिराः ॥

इति व्याघ्रपादवचनं तच् छृअद्धादिविषयम् । अत एव कार्ष्णाजिनिः ।

श्राद्धे विवाहकाले च पाणिनैकेन दीयते ।

तर्पणे तूभयेनैव विधिर् एष पुरातनः ॥ इति ।

एतच् च तर्पणं स्थलस्थो न जले कुर्यात् । तथा च गोभिलः ।

नोदकेषु न पात्रेषु न क्रुद्धो नैकपाणिना ।

नोपतिष्ठति तत् तोयं यन् न भूमौ प्रदीयते ॥

[३५३]

अथ स्थलस्थो भूमाव् एव तर्पणं कुर्वीत न जलादाव् इति । तथा च विष्णुः ।

स्थले स्थित्वा जले यस् तु प्रयच्छेद् उदकं नरः ।

नोपतिष्ठति तद् वारि पितॄणां तन् निरर्थकम् ॥ इति ।

अत्र विशेषम् आह हारीतः ।

वसित्वा वसनं शुष्कं स्थले विस्तीर्णबर्हिषि ।

विधिज्ञस् तर्पणं कुर्यान् नैकपात्रे कदाचन ॥

पात्राद् वा जलम् आदाय शुभे पात्रान्तरे क्षिपेत् ।

जलपूर्णे ऽथ वा गर्ते न स्थले तु विबर्हिषि ॥

केशभस्मतुषाङ्गारकण्टकास्थिसमाकुलम् ।

भवेन् महीतलं यस्माद् बर्हिषास्तरणं ततः ॥ इति ।

यत् तु कार्ष्णाजिनिनोक्तम्: “देवतानां पितॄणां च जले दद्याज् जलाञ्जलिम्” इति, तद् अशुचिस्थलविषयम् । तद् आह विष्णुः ।

यत्राशुचि स्थलं वा स्याद् उदके देवतापितॄन् ।

तर्पयेत् तु यथाकामम् अप्सु सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ इति ।

पात्रविशेषम् आह पितामहः ।

[३५४] हेमरूप्यमयं पात्रं ताम्रकांस्यसमुद्भवम् ।

पितॄणां तर्पणे पात्रं मृण्मयं तु परित्यजेत् ॥ इति ।

मरीचिः ।

सौवर्णेन च पात्रेण ताम्ररूप्यमयेन च ।

औदुम्बरेण खड्गेन पितॄणां दत्तम् अक्षयम् ॥ इति ।

रिक्तहस्तेन न कुर्याद् इत्य् आह स एव ।

विना रूप्यसुवर्णेन विना ताम्रतिलैस् तथा ।

विना मन्त्रैश् च दर्भैश् च पितॄणां नोपतिष्ठते ॥ इति ।

स्मृत्यन्तरे च ।

खड्गमौक्तिकहस्तेन कर्तव्यं पितृतर्पणम् ।

मणिकाञ्चनदर्भैर् वा न शून्येन कदाचन ॥ इति ।

न चात्र समुच्चयो नापि समविकल्प इत्य् अभिप्रेत्य मरीचिर् आह ।

तिलानाम् अप्य् अभावे तु सुवर्णरजतान्वितम् ।

तदभावे निषिञ्चेत् तु दर्भैर् मन्त्रेण वा पुनः ॥ इति ।

तिलग्रहणे तु विशेषम् आह योगियाज्ञवल्क्यः ।

यद्य् उद्धृतं निषिञ्चेत् तु तिलान् संमिश्रयेज् जले ।

अतो ऽन्यथा तु सव्येन तिला ग्राह्या विचक्षणैः ॥ इति ।

एतद् अलोमकप्रदेशाभिप्रायम् । तथा च देवलः ।

[३५५] रोमसंस्थान् तिलान् कृत्वा यस् तु तपयते पितॄन् ।

पितरस् तर्पितास् तेन रुधिरेण मलेन वा ॥ इति ।

वर्णभेदेन तिलानां विनियोगविशेषं दर्शयति स एव ।

शुक्लैस् तु तर्पयेद् देवान् मनुष्यान् शबलैस् तिलैः ।

पितॄन् संतर्पयेत् कृष्णैस् तर्पयन् सर्वतो द्विजः ॥ इति ।

कूर्मपुराणे ऽपि देवर्षिपितृतर्पणे विशेषो दर्शितः ।

देवान् ब्रह्मऋषिषींश् चैव तर्पयेद् अक्षतोदकैः ।

पितॄन् भक्त्या तिलैः कृष्णैः स्वसूत्रोक्तविधानतः ॥ इति । (कूपु १।२।१८।८८)

तिथ्यादिविशेषेण तिलतर्पणं निषेधति व्यासः ।

सप्तम्यां रविवारे च गृहे जन्मदिने तथा ।

भृत्यपुत्रकलत्रार्थी न कुर्यात् तिलतर्पणम् ॥ इति ।

पुराणे ऽपि ।

पक्षयोर् उभयो राजन् सप्तम्यां निशि संध्ययोः ।

वित्तपुत्रकलत्रार्थी तिलान् पञ्चसु वर्जयेत् ॥ इति ।

बौधायनो ऽपि ।

न जीवत्पितृकः कृष्णैस् तिलैस् तर्पणम् आचरेत् ।

सप्तम्यां रविवारे च जन्मर्क्षदिवसेषु च ॥

[३५६] गृहे निषिद्धं सतिलं तर्पणं तद् बहिर् भवेत् ।

विवाहे चोपनयने चौले सति यथाक्रमम् ॥

वर्षम् अर्धं तदर्धं च नेत्य् एके तिलतर्पणम् ।

तिथितीर्थविशेषेषु कार्यं प्रेतेषु सर्वदा ॥ इति ।

तर्पणीयान् दर्शयति सत्यव्रतः ।

कृतोपवीती देवेभ्यो निवीती च भवेत् ततः ।

मनुष्यांस् तर्पयेद् भक्त्या ब्रह्मपुत्रान् ऋषींस् तथा ॥

अपसव्यं ततः कृत्वा सव्यं जान्व् आच्य भूतले ।

दर्भपाणिस् तु विधिना प्रेतान् संतर्पयेत् ततः ॥ इति ।

योगियाज्ञवल्क्यो ऽपि ।

ब्रह्माणं तर्पयेत् पूर्वं विष्णुं रुद्रं प्रजापतिम् ।

वेदान् छन्दांसि देवांश् च ऋषींश् चैव तपोधनान् ॥

आचार्यांश् चैव गन्धर्वान् आचार्यतनयांश् तथा ।

संवत्सरं सवयवं देवीर् अप्सरसस् तथा ॥

तथा देवान् नगान् नागान् सागरान् पर्वतान् अपि ।

सरितो ऽथ मनुष्यांश् च यक्षान् रक्षांसि चैव हि ॥

पिशाचांश् च सुपर्णांश् च भूतान्य् अथ पशूंस् तथा ।

वनस्पतीन् ओषधींश् च भूतग्रामांश् चतुर्विधान् ॥

सव्यं जानुं ततो ऽन्वाच्य पाणिभ्यां दक्षिणामुखः ।

तल्लिङ्गैस् तर्पयेन् मन्त्रैः सर्वान् पितृगणांस् तथा ॥

[३५७] मातामहांश् च सततं श्रद्धया तर्पयेत् द्विजः ॥ इति ।

शौनको ऽपि: “अग्निर् विष्णुः प्रजापतिः” इत्यादि । यजुःशाखिनां तु काण्डर्षितर्पणम् उक्तम् ।

अथ काण्डऋषीन् एतान् उदकाञ्जलिभिः शुचिः ।

अव्यग्रस् तर्पयेन् नित्यं मन्त्रेणैवाष्टनामभिः ॥ इति ।

पितृतर्पणं प्रकृत्य पौठीनसिः ।

अपसव्यं ततः कृत्वा स्थित्वा च पितृदिङ्मुखः ।

पितॄन् दिव्यान् अदिव्यांश् च पितृतीर्थेन तर्पयेत् ॥ इति ।

दिव्याः वसुरुद्रादित्याः । अदिव्याः पित्रादयः । योगियाज्ञवल्क्यः ।

वसून् रुद्रांस् तथादित्यान् नमस्कारसमन्वितान् । इति ।

तर्पयेद् इति शेषः । वस्वादीनां नामानि पैठीनसिना दर्शितानि ।

ध्रुवो धर्मश् च सोमश् च आपश् चैवानिलो नलः ।

प्रत्यूषश् च प्रभातश् च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥

अजैकपाद् अहिर्बुध्न्यो विरूपक्षो ऽथ रैवतः ।

हरश् च बहुरूपश् च त्र्यम्बकश् च सुरेश्वरः ॥

[३५८] सावित्रश् च जयन्तश् च पिनाकी चापराजितः ।

एते रुद्राः समाख्याता एकादश सुरोत्तमाः ॥

इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रो ऽथ वरुणो ऽर्यमा ।

अर्चिर् विवस्वान् त्वष्टा च सविता विष्णुर् एव च ॥

एते वै द्वादशादित्या देवानां प्रवरा मताः ।

एते च द्वियाः पितरः पूज्याः सर्वैः प्रयत्नतः ॥ इति ।

ततः स्वपित्रादींस् तर्पयेत् । तत्र प्रकारम् आह पैठीनसिः ।

स्वनामगोत्रग्रहणं पुरुषं पुरुषं प्रति ।

तिलोदकाञ्जलींस् त्रींस् त्रीन् उच्चैर् उच्चैर् विनिक्षिपेत् ॥ इति ।

योगियाज्ञवल्क्यो ऽपि ।

सवर्णेभ्यो जलं देयं नासवर्णेभ्य एव च ।

गोत्रनामस्वधाकारैस् तर्पयेद् अनुपूर्वशः ॥ इति ।

नामग्रहणे ऽपि विशेषम् आह आश्वलायनः ।

शर्मान्तं ब्राह्मणस्योक्तं वर्मान्तं क्षत्रियस्य च ।

गुप्तान्तं चैव चैश्यस्य दासान्तं शूद्रजन्मनः ॥

चतुर्णाम् अपि वर्णानां पितॄणां पितृगोत्रतः ।

पितृगोत्रं कुमारीणां ऊढानां भर्तृगोत्रतः ॥ इति ।

पितृतर्पणक्रमम् आह सत्यव्रतः ।

[३५९] पितृभ्यः प्रत्यहं दद्यात् ततो मातृभ्य एव च ।

ततो मातामहानां च पितृव्यस्य सुतस्य च ॥ इति ।

विष्णुपुराणे ऽपि ।

दद्यात् पैत्रेण तीर्थेन काम्यान् अन्यान् शृणुष्व मे ॥

मात्रे प्रमात्रे तन्मात्रे गुरुपत्न्यै तथा नृप ।

गुरवे मातुलादीनां स्निग्धमित्राय भूभुजे ॥ इति । (विपु ३।११।२९–३०)

हारीतो ऽपि: “पित्रादीन् मात्रादीन् मातामहादीन् पितृव्यांस् तत्पत्नीर् ज्येष्ठभ्रातॄंस् तत्पत्नीः मातुलांस् तत्पत्नीः गुर्वाचार्योपाध्यायान् सुहृत्संबन्धिबान्धवान् द्रव्यान्नदातृपोषकरिक्थिनस् तत्पत्नीश् च तर्पयेत्” इति (हास्म् १२।४) । जीवत्पितृकतर्पणे विशेषम् आह योगियाज्ञवल्क्यः ।

कव्यवाड् अनलः सोमो यमश् चैवार्यमा तथा ।

अग्निष्वात्ताः सोमपाश् च तथा बर्हिषदो ऽपि च ॥

यदि स्याज् जीवत्पितृकस् तान् विद्याच् च तथा पितॄन् ।

येभ्यो वापि पिता दद्यात् तेभ्यो वापि प्रदीयते ॥

[३६०] एतांश् चैव प्रमीतांश् चाप्रमीतपितृको द्विजः । इति ।

तर्पयेद् इति शेषः । अवसानाञ्जलिम् आह कात्यायनः: “पितृवंश्या मातृवंश्या ये चान्ये मत्त उदकम् अर्हन्ति तांस् तर्पयामीत्य् अयम् अवसानाञ्जलिः” इति (क्स्म् २।१२।२) । आदित्यपुराणे ऽपि ।

यत्र क्वचन संस्थानां क्षुत्तृषोपहतात्मनाम् ।

तेषां हि दत्तम् अक्षय्यम् इदम् अस्तु तिलोदकम् ॥

ये मे कुले लुप्तपिण्डाः पुत्रदारविवर्जिताः ।

तेषां तु दत्तम् अक्षय्यम् इदम् अस्तु तिलोदकम् ॥ इति ।

मत्स्यपुराणे ऽपि ।

ये ऽबान्धवा बान्धवा वा ये ऽन्यजन्मनि बान्धवाः ।

ते तृपित्म् अखिका यान्तु यश् चास्मत्तो ऽम्बु वाञ्छति ॥ इति । (विपु ३।११।३५)

विस्तरेण कर्तुम् असमर्थस्य संक्षेपेण तर्पणम् उक्तं विष्णुपुराणे ।

[३६१] आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं जगत् तृप्यत्व् इति ब्रुवन् ।

क्षिपेत् पयो ऽञ्जलींस् त्रींस् तु कुर्यात् संक्षेपतर्पणम् ॥ इति ।

यमतर्पणं तु वृद्धमनुनोक्तम् ।

दीपोत्सवचतुर्दश्यां कार्यं तु यमतर्पणम् ।

कृष्णाङ्गारचतुर्दश्याम् अपि कार्यं सदैव वा ॥

यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च ।

वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च ॥

औदुम्बराय दध्नाय नीलाय परमेष्ठिने ।

वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय ते नमः ॥ इति ।

नियमस् तु स्कन्दपुराणे निरूपितः ।

दक्षिणाभिमुखो भूत्वा तिलैः सव्यं समाहितः ।

दैवतीर्थेन देवत्वात् तिलैः प्रेताधिपो यतः ॥ इति ।

एवं कुर्वतः फलम् आह यमः ।

यत्र क्वचन नद्यां हि स्नात्वा कृष्णचतुर्दशीम् ।

संतर्प्य धर्मराजानं मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ इति ।

माघशुक्लाष्टम्यां भीष्मतर्पणं कुर्यात् । तद् आह व्यासः ।

[३६२] शुक्लाष्टम्यां तु माघस्य दद्याद् भीष्माय यो जलम् ।

संवत्सरकृतं पापं तत्क्षणाद् एव नश्यति ॥

वैयाघ्रपादगोत्राय सांकृत्यप्रवराय च ।

गङ्गापुत्राय भीष्माय प्रदास्ये ऽहं तिलोदकम् ॥

अपुत्राय ददाम्य् एतत् जलं भीष्माय वर्मणे ॥ इति ।

तर्पणप्रशंसा पुराणसारे दर्शिता ।

एवं यः सर्वभूतानि तर्पयेद् अन्वहं द्विजः ।

स गच्छेत् परमं स्थानं तेजोमूर्त्तिम् अनामयम् ॥ इति ।

अकरणे प्रत्यवायः पुराणे दर्शितः ।

देवताश् च पितॄंश् चैव मुनीन् यो वै न तर्पयेत् ।

देवादीनाम् ऋणी भूत्वा नरकं स व्रजत्य् अधः ॥ इति ।

योगियाज्ञवल्क्यो ऽपि ।

नास्तिक्यभावाद्यस् तांस् तु न तर्पयति वै पितॄन् ।

पिबन्ति देहनिःस्रावं पितरो ऽस्य जलार्थिनः ॥ इति ।

हारीतो ऽपि ।

देवाश् च पितरश् चैव काङ्क्षति सतिलाञ्जलिम् ।

अदत्ते तु निराशास् ते प्रतियान्ति यथागतम् ॥ इति । (हास्म् १४।७)

कात्यायनो ऽपि ।

[३६३] छायां यथेच्छेच् छरदातपार्त्तः पयः पिपासुः क्षुधितो ऽलम् अन्नम् ।

बालो जनित्रीं जननीं च बालं योषित् पुमांसं पुरुषश् च योषाम् ॥

तथा सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।

विप्राद् उदकम् इच्छन्ति सर्वे ऽप्य् उदककाङ्क्षिणः ॥

तस्मात् सदैव कर्तव्यम् अकुर्वन् महतैनसा ।

युज्यते ब्राह्मणः कुर्वन् विश्वम् एतद् बिभर्ति हि ॥ इति । (क्स्म् २।१२।३–५)

अत्र पितृगाथाः ।

अपि नः स कुले भूयाद् यो नो दद्याज् जलाञ्जलिम् ।

नदीषु बहुतोयासु शीतलासु विशेषतः ॥ इति ।

तर्पणानन्तरं वस्त्रनिष्पीडनं कर्तव्यम् । तद् आह योगियाज्ञवल्क्यः ।

यावद् देवान् ऋषींश् चैव पितॄंश् चापि न तर्पयेत् ।

तावन् न पीडयेद् वस्त्रं यो हि स्नातो भवेद् द्विजः ॥

निष्पीडयति यो विप्रः स्नानवस्त्रम् अतर्प्य च ।

निराशाः पितरो यान्ति शापं दत्वा सुदारुणम् ॥ इति ।

निष्पीडनं तु स्थले कार्यम् । तद् उक्तं स्मृत्यन्तरे ।

[३६४] वस्त्रनिष्पीडितं तोयं श्राद्धे चोच्छिष्टभोजिनाम् ।

भागधेयं श्रुतिः प्राह तस्मान् निष्पीडयेत् स्थले ॥ इति ।

विष्णुपुराणे ।

आचम्य च ततो दद्यात् सूर्याय सललाञ्जलिम् ।

नमो विवस्वते ब्रह्मन् भास्वते विष्णुतेजसे ॥

जगत्सवित्रे शुचये सवित्रे कर्मदायिने ॥ इति । (विपु ३।११।३७–३८)

इति तर्पणप्रकरणम्

अथ देवार्चनम् । इत्थं मूलवचनानुक्तानि तर्पणान्तानि कर्माणि निरूपितानि । अथ मूलवचनोक्तं क्रमप्राप्तं देवतार्चनं निरूप्यते । तथा च नृसिंहपुराणम् ।

जलदेवान् नमस्कृत्य ततो गच्छेद् गृहं बुधः ।

पौरुषेण तु सूक्तेन ततो विष्णुं समर्चयेत् ॥ (नृपु ५८।१२–१३)

[३६५] इति । आग्नेयपुराणे ऽपि ।

मन्त्रैर् वैष्णवरौद्रैस् तु सावित्रैः शाक्तिकैस् तथा ।

विष्णुं प्रजापतिं वापि शिवं वा भास्करं तथा ॥

तल्लिङ्गैर् अर्चयेन् मन्त्रैः सर्वदेवान् समाहितः ॥ इति ।

कूर्मपुराणे ऽपि ।

ब्रह्माणं शङ्करं सूर्यं तथैव मधुसूदनम् ।

अन्यांश् चाभिमतान् देवान् भक्त्या चाक्रोधनो नरः ॥

स्वैर् मन्त्रैर् अर्चयेन् नित्यं पत्रैः पुष्पैस् तथाम्बुभिः ॥ इति । (कूपु १।२।१८।९०–९१)

स्मृत्यन्तरे ।

आदित्यम् अम्बिकां विष्णुं गणनाथं महेश्वरम् ।

इत्यादि । यद्य् अपि पूर्वं मूलवचनव्याख्याने पूजनीयो देव एक एव – इति महता प्रबन्धेन प्रपञ्चितं तथापि दर्शनभेदम् आश्रित्य विष्णुशङ्करादिभेदोपन्यासो न विरुध्यते दर्शनभेदश् च पुराणसारे वर्णितः ।

शैवं च वैष्णवं शाक्तं सौरं वैनायकं तथा ।

स्कान्दं च भक्तिमार्गस्य दर्शनानि षड् एव हि ॥

[३६६] इति । तत्र वैष्णवदर्शनानुसारी पूजाक्रम आश्वमेधिके निरूपितः ।

शृणु पाण्डव तत् सर्वम् अर्चनक्रमम् आत्मनः ।

स्थण्डिले पद्मकं कृत्वा चाष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥

अष्टाक्षरविधानेन अथ वा द्वादशाक्षरैः ।

वैदिकैर् अथ वा मन्त्रैर् मम सूक्तेन वा पुनः ॥

स्थापितं मां ततस् तस्मिन्न् अर्चयीत विचक्षणः ।

पुरुषं च ततः सत्यम् अच्युतं च युधिष्ठिर ॥

अनिरुद्धं च मां प्राहुर् वैखानसविदो जनाः ।

अन्ये त्व् एवं विजानन्ति मां राजन् पाञ्चरात्रिकाः ॥

वासुदेवं च राजेन्द्र सङ्कर्षणम् अथापि वा ।

प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च चतुर्मूर्तिं प्रचक्षते ॥

एताश् चान्याश् च राजेन्द्र संज्ञाभेदेन मूर्तयः ।

विद्ध्य् अध्यात्मपरा एव माम् एवं चार्चयेद् बुधः ॥ इति । 

आग्नेये ऽपि ।

[३६७] अर्चनं संप्रवष्यामि विष्णोर् अमिततेजसः ।

यत् कृत्वा मुनयः सर्वे परं निर्गुणम् आप्नुयुः ॥

अप्स्व् अग्नौ हृदये सूर्ये स्थण्डिले प्रतिमासु च ।

षट्स्व् एतेषु हरेः सम्यग् अर्चनं मुनिभिः स्मृतम् ॥

अग्नौ क्रियावतां देवो दिवि देवो मनीषिणाम् ।

प्रतिमास्व् अल्पबुद्धीनां योगिनां हृदये हरिः ॥

तस्य सर्वगतत्वाच् च स्थण्डिले भावितात्मनाम् ।

ऋग्वेदे पौरुषं सूक्तम् अर्चितं गुह्यम् उत्तमम् ॥

आनुष्टुभस्य सूक्तस्य त्रैष्टुभं तस्य देवता ।

पुरुषो यो जगद्बीजम् ऋषिर् नारायणः स्मृतः ॥

प्रथमां विन्यसेद् वामे द्वितीयां दक्षिणे करे ।

तृतीयां वामपादे तु चतुर्थीं दक्षिणे न्यसेत् ॥

पञ्चमीं वामजानौ तु षष्ठीं वै दक्षिणे न्यसेत् ।

सप्तमीं वामकट्यां तु अष्टमीं दक्षिणे तथा ॥

नवमीं नाभिमध्ये तु दशमीं हृदये तथा ।

एकादशीं कण्ठमध्ये द्वादशीं वामबाहुके ॥

त्रोयोदशीं दक्षिणे तु तथास्ये तु चतुर्दशीम् ।

अक्ष्णोः पञ्चदशीं चैव विन्यसेन् मूर्ध्नि षोडशीम् ॥

यथा देहे तथा देवे न्यासं कृत्वा विधानतः ।

[३६८] न्यासेन तु भवेत् सो ऽपि स्वयम् एव जनार्दनः ॥

एवं न्यासविधिं कृत्वा पश्चाद् यागं समाचरेत् ।

पूर्वयावाहयेद् देवम् आसनं तु द्वितीयया ॥

पाद्यं तृतीयया चैव चतुर्थ्यार्घ्यं प्रदापयेत् ।

पञ्चम्याचमनं दद्यात् षष्ठ्या स्नानं समाचरेत् ॥

सप्तम्या तु ततो वासो ह्य् अष्टम्या चोपवीतकम् ।

नवम्या गन्धलेपं तु दशम्या पुष्पकं तथा ॥

एकादश्या तथा धूपं द्वादश्या दीपम् एव च ।

नैवेद्यं तु त्रयोदश्या नमस्कारे चतुर्दशी ॥

प्रदक्षिणे पञ्चदशी नमने षड्शी तथा ।

स्नाने वस्त्रे च नैवेद्ये दद्याद् आचमनं तथा ॥

हुत्वा षोडशभिर् मन्त्रैः षोडशान्नस्य चाहुतीः ।

पुनः षोडशभिर् मन्त्रैर् दद्यात् पुष्पाणि षोडश ॥

तच् च सर्वं जपेद् भूयः पौरुषं सूक्तम् उत्तमम् ।

षण्मासात् सिद्धिम् आप्नोति ह्य् एवम् एव समर्चयन् ॥

ध्येयः सदासवितृमण्डलम् अध्यवर्ती

	नारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः ।

[३६९] केयूरवान् मकरकुण्डलवान् किरीटी

	हारी हिरण्मयवपुर् धृतशङ्खचक्रः ॥ इति ।

बौधायनो ऽपि ।

    अथातो महापुरुषस्याहर् अहः परिचर्याविधिं व्याख्यास्यामः । स्नात्वा शुचिः शुचौ देशे गोमयेनोपलिप्य प्रतिकृतिं कृत्वा अक्षतपुष्पैर् यथालाभम् अर्चयेत् । सह पुष्पोदकेन महापुरुषम् आवाहयेत् । ॐ भूः पुरुषम् आवाहयामि ॐ भुवः पुरुषम् आवाहयामि ॐ सुवः पुरुषम् आवाहयामि ॐ भूर् भुवः सुवः पुरुषम् आवाहयामीत्य् आवाह्य आयातु भगवान् महापुरुष इति । अथ स्वागतेनाभिनन्दति, स्वागतम् अधुना भगवतो महापुरुषस्य । भगवते महापुरुषाय एतद् आसनम् उपकॢप्तम् अत्रास्यतां भगवान् महापुरुष इति कूर्चं ददाति । भगवतो ऽयं कूर्चो दर्भमयस् त्रिवृद्धरितसुवर्णस् तं जुषस्वेति । अत्राधः स्थानानि कल्पयति, अग्रतः शङ्खाय कल्पयामि । परतश् चक्राय कल्पयामि । दक्षिणतो गदायै कल्पयामि । वामतो वनमालायै कल्पयामि । पश्चिमतः श्रीवत्साय कल्पयामि, गरुत्मते कल्पयामि । **[३७०]** उत्तरतः श्रियै कल्पयामि, सरस्वत्यै कल्पयामि, पुष्ट्यै कल्पयामि, तुष्ट्यै कल्पयामि । अथ सावित्र्या, पात्रम् अभिमन्त्र्य, प्रक्षाल्य, त्रिर् अपः परिषिच्य, अप आनीय, सहपवित्रेणादित्यं दर्शयेत् ओम् इति । ऋतम् इति स्नाप्स्यन्, “त्रीणि पदा विचक्रमे” इति पाद्यं दद्यात् । प्रणवेनार्घ्यम् । अथ व्याहृतिभिर् निर्माल्यं व्यपोह्योत्तरतो विष्वक्सेनाय नम इति । अथैनं स्नापयति “आपोहिष्ठामयो भुवः” इति तिसृभिः “ब्रह्मजज्ञानम्” वामदेव्यर्चा यजुः पवित्रेणेत्य् एताभिः षड्भिः स्नापयित्वा अथाद्भिस् तर्पयति । केशवं नारायणं माधवं गोविन्दं विष्णुं मधुसूदनं त्रिविक्रमं वामनं श्रीधरं हृषीकेशं पद्मनाभं दामोदरं तर्पयित्वा, अथैतानि वस्त्रयज्ञोपवीताचमनीयान्य् उदकेन व्याहृतिभिर् दत्वा व्याहृतिभिः प्रदक्षिणम् उदकं परिषिच्य “इदं विष्णुर् विचक्रमे” इति गन्धं दद्यात् । “तद् विष्णोः परमं पदम्” इति पुष्पम्, “इरावती” इत्य् अक्षतान्, सावित्र्या धूपम्, “उद् दीप्यस्व” इति दीपम्, “देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां भगवते महापुरुषाय जुष्टं चरुं निवेदयामि” इति नैवेद्यम् । अथ केशवादिनामभिर् द्वादश पुष्पाणि **[३७१]** दद्यात् । शङ्खाय नमः, चक्राय नमः, वनमालायै नमः, श्रीवत्साय नमः, गरुत्मते नमः, श्रियै नमः, सरस्वत्यै नमः, पुष्ट्यै नमः, तुष्ट्यै नमः इति । अविशिष्टैर् गन्धमाल्यैर् ब्राह्मणान् अलंकृत्य अथैनं ऋग्यजुःसामाथर्वभिः स्तुवन् ध्रुवसूक्तं जपित्वा पुरुषसूक्तं वान्यांश् च वैष्णवान् मन्त्रान् इत्य् एके । ॐ भूर् भुवः सुवर् ओम् भगवते महापुरुषाय चरुम् उद्वासयामीति चरुम् उद्वास्य । उद्वासनकाले ॐ भूः पुरुषम् उद्वासयामि, ॐ भुवः पुरुषम् उद्वासयामि, ॐ सुवः पुरुषम् उद्वासयामि, ॐ भूर् भुवः सुवः पुरुषम् उद्वासयामीत्य् उद्वास्य । प्रयातु भगवान् महापुरुषो ऽनेन हविषा तृप्तो हरिः पुनर् आगमनाय पुनः संदर्शनाय चेति । प्रतिमास्थानेष्व् अप्स्व् अग्नाव् आवाहनविसर्जनवर्जं सर्वं समानम् । महत्स्वस्त्ययनम् इत्य् आचक्षते महत्स्वस्त्ययनम् इत्य् आह भगवान् बौधायनः” । इति ।

कूर्मपुराणे ऽपि ।

न विष्ण्वाराधनात् पुण्यं विद्यते कर्म वैदिकम् ।

तस्माद् दिनादौ मध्याह्ने नित्यम् आराधयेद् धरिम् ॥

[३७२] तद् विष्णोर् इति मन्त्रेण सूक्तेन पुरुषेण च ।

नैताभ्यां सदृशो मन्त्रो वेदेषूक्तश् चतुर्ष्व् अपि ॥ इति । (कूपु १।२।१८।९४–९५)

एवं वैष्णवदर्शनानुसारिपूजा ज्ञातव्या ।

अथ वा देवम् ईशानं भगवन्तं सनातनम् ।

आराधयेन् महादेवं भावपूतो महेश्वरम् ॥

मन्त्रेण रुद्रगायत्र्या प्रणवेनाथ वा पुनः ।

ईशानेनाथ वा रुद्रैस् त्र्यम्बकेन समाहितः ॥

पुष्पैः पत्रैर् अथाद्भिर् वा चन्दनाद्यैर् महेश्वरम् ।

तथोन्नमः शिवायेति मन्त्रेणानेन वा यजेत् ॥

नमस्कुर्यान् महादेवम् ऋतं सत्यम् इतीश्वरम् ।

निवेदयीत चात्मानं यो ब्रह्माणम् इतीश्वरम् ॥

प्रदक्षिणं द्विजः कुर्यात् पञ्च ब्रह्माणि वा जपेत् ।

ध्यायीत देवम् ईशानं व्योममध्यगतं शिवम् ॥ इति । (कूपु १।२।१८।९७–१०२)

बौधायनो ऽपि ।

    अथातो महादेवस्याहर् अहः परिचर्याविधिं व्याख्यास्यामः । स्नात्वा शुचौ देशे गोमयेनोपलिप्य प्रतिकृतिं कृत्वाक्षतपुष्पैर् यथालाभम् अर्चयेत् । सह पुष्पोदकेन महादेवम् आवाहयेत् । **[३७३]** ॐ भूर् महादेवम् आवाहयामि, ॐ भुवो महादेवम् आवाहयामि, ॐ सुवः महादेवम् आवाहयामि, ॐ भूर् भुवः सुवः महादेवम् आवाहयामि – इत्य् आवाह्य आयातु भगवान् महादेव इति । अथ स्वागतेनभिनन्दति स्वागतम् अनुस्वागरं भगवते महादेवाय स्वासनम् उपकॢप्तम् अत्रास्यतां भगवान् महादेव इति । अत्र कूर्चं ददाति, भगवतो ऽयं कूर्चो दर्भमयस् त्रिवृद्धरितसुवर्णस् तं जुषस्वेति । अत्र स्थानानि कल्पयति । अग्रतो विष्णवे कल्पयामि, ब्रह्मणे कल्पयामि । दक्षिणतः स्कन्दाय कल्पयामि, विनायकाय कल्पयामि । पश्चिमतः शूलाय कल्पयामि, महाकालाय कल्पयामि । उत्तरतः उमायै कल्पयामि, नन्दिकेश्वराय कल्पयामि । इति कल्पयित्वाथ सावित्र्या पात्रम् अभिमन्त्र्य प्रक्षाल्य त्रिर् अपः परिषिच्य पवित्रम् अप आनीय सह पवित्रेणादित्यं दर्शयेद् ओम् इति । ऋतम् इति स्नाप्स्यन् त्वरितरुद्रेण (?) पाद्यं दद्यात् । **[३७४]** प्रणवेनार्घ्यम् । अथ व्याहृतिभिर् निर्माल्यं व्यपोह्योत्तरतश् चण्डेशाय नम इति । अथैनं स्नापयित्वा “आहोहिष्ठा मयोभुव” इति तिसृभिः, “हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका” इति चतसृभिः, “पवमानः सुवर्चन” इत्य् अनुवाकेन स्नापयित्वा अद्भिस् तर्पयति । भवं देवं तर्पयामि, शर्वं देवं तर्पयामि, ईशानं देवं तर्पयामि, पशुपतिं देवं तर्पयामि, रुद्रं देवं तर्पयामि, उग्रं देवं तर्पयामि, भीमं देवं तर्पयामि, महान्तं देवं तर्पयामि – इति तर्पयित्वाथैतानि वस्त्रयज्ञोपवीताचमनीयान्य् उदकेन व्याहृतिभिर् दत्वा, व्याहृतिभिः प्रदक्षिणम् उदकं परिषिच्य “नमस् ते रुद्र मन्यव” इति गन्धं दद्यात् । “सहस्राणि सहस्रश” इत् पुष्पं दद्यात् । “ईशानं त्वां भुवनानाम् अधिश्रियम्” इत्य् अक्षतान् दद्यात् । सावित्र्या धूपम् । “उद्दीप्यस्व” इति दीपम् । देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां भगवत्ते महादेवाय जुष्टं चरुं निवेदयामीति नैवेद्यम् । अथाष्टभिर् नामधेयैर् अष्टौ पुष्पाणि दद्यात् । भवाय देवाय नमः, शर्वाय देवाय नमः, ईशानाय देवाय नमः, पशुपतये देवाय नमः, रुद्राय देवाय नमः, उग्राय देवाय नमः, **[३७५]** भीमाय देवाय नमः, महते देवाय नमः । विष्णवे नमः, ब्रह्मणे नमः, स्कन्दाय नमः, विनायकाय नमः, शूलाय नमः, महाकालाय नमः, उमायै नमः, नन्दिकेश्वराय नम इति । चरुशेषेणाष्टभिर् नामधेयैर् अष्टाहुतीर् जुहोति । भवाय देवाय स्वाहेत्यादिभिर् हुत्वावशिष्टैर् गन्धमाल्यैर् ब्राह्मणान् अलंकृत्य अथैनं ऋग्यजुःसामभिः स्तुवन्ति । “सहस्राणि सहस्रश” इत्य् अनुवाकं जपित्वान्यांश् च रौद्रान् मन्त्रान् यथाशक्ति जपित्वा ॐ भूर् भुवः सुवर् ओम् इति महादेवाय चरुम् उद्वासयामीत्यादिभिर् उद्वास्य । उद्वासनकाले ॐ भूः महादेवम् उद्वासयामीति प्रतिमन्त्रं रुद्रम् उद्वास्य ।


    	प्रयातु भगवान् ईशः सर्वलोकनमस्कृतः ।


    	अनेन हविषा तृप्तः पुनर् आगमनाय च ॥


    पुनः सन्दर्शनाय वेति । प्रतिमास्थानेष्व् अप्स्व् अग्नाव् आवाहनविसर्जनवर्जं सर्वं समानम् । महत्स्वस्त्ययनम् इत्य् आचक्षत इत्य् आह भगवान् बौधायनः ॥ इति ।

शिवार्चनं प्रशंसति नन्दिकेश्वरः ।

[३७६] यः प्रदद्यात् गवां लक्षं दोग्ध्रीणां वेदपारगे ।

एकाहम् अर्चयेल् लिङ्गं तस्य पुण्यं ततो ऽधिकम् ॥

सकृत् पूजयते यस् तु भगवन्तम् उमापतिम् ।

तस्याश्वमेधाद् अधिकं फलं भवति भूसुराः ॥ इति ।

निर्माल्यगन्धो ऽपि धार्यः । “देवान् अभ्यर्च्य गन्धेन” इत्यादिस्मृतिविधानात् । देवार्चनाकरणे दोषः कूर्मपुराणे ऽभिहितः ।

यो मोहाद् अथ वालस्याद् अकृत्वा देवतार्चनम् ।

भुङ्क्ते स याति नरकं सूकरेष्व् अभिजायते ॥ इति । (कूपु १।२।१८।१२१)

इति देवतापूजाप्रकरणम्

अथ गुरुपूजाप्रकरणम् । इत्थं मूलवचनोक्तं देवतापूजनं निरूपितम् । “देवतानां च” इति चकारेण गुरुं समुच्चिनोति । गुरोर् अपि देवतावत् पूजनीयत्वात् । अत एव श्रुतिः ।

यस्य देवे परा भक्तिर् यथा देवे तथा गुरौ ।

तस्यैते कथिता ह्य् अर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ इति । (श्वेउप् ६।२३)

शैवपुराणे ऽपि ।

[३७७] यो गुरुः स शिवः प्रोक्तो यो मन्त्रः स च शङ्करः ।

शिवविद्यागुरूणां च भेदो नास्ति कथंचन ॥

शिवे मन्त्रे गुरौ यस्य भावना सदृशी भवेत् ।

भोगो मोक्षश् च सिद्धिश् च शीघ्रं तस्य भवेद् ध्रुवम् ॥

वस्त्राभरणमाल्यानि शयनान्य् आसनानि च ।

प्रियाणि चात्मनो यानि तानि देयानि वै गुरोः ।

तोषयेत् तं प्रयत्नेन मनसा कर्मणा गिरा ॥ इति । (शिव्पु ५।१।१९१६–२०)

मनुर् अपि ।

इमं लोकं मातृभक्त्या पितृभक्त्या तु मध्यमम् ।

गुरुशुश्रूषया चैव ब्रह्मलोकं समश्नुते ॥

सर्वे तस्यादृता धर्मा यस्यैते त्रय आदृताः ।

अनादृताश् च यस्यैते सर्वास् तस्याफलाः क्रियाः ॥

यावत् त्रयस् ते जीवेयुस् तावन् नान्यं समाचरेत् ।

तेष्व् एव नित्यं शुश्रूषां कुर्यात् प्रियहिते रतः ॥ इति । (म्ध् २।२३३–३५)

इति गुरुपूजाप्रकरणम्

[३७८]

अथ वैश्वदेवप्रकरणम् । तत्र पञ्चमभागकृत्यम् आह दक्षः ।

पञ्चमे च तथा भागे संविभागो यथार्हतः ।

पितृदेवमनुष्याणां कीटानां चोपदिश्यते ॥ इति । (दस्म् २।४२)

यद्य् अपि “आतिथ्यं वैश्वदेवं च” इत्यातिथ्यस्य पूर्वभावित्वं मूलवचनोक्तं तथापि वैश्वदेवस्य देवपूजानन्तरभावित्वं नृसिंहपुर्णे ऽभिहितम् ।

पौरुषेण च सूक्तेन ततो विष्णुं समर्चयेत् ।

वैश्वदेवं ततः कुर्याद् बलिकर्म तथैव च ॥ इति । (नृपु ५८।९३)

तत्र – “ततः” इति पञ्चमीश्रुत्या क्रमः प्रतीयते । मूलवचने तु पाठ्मात्रेण । पाठात् तत्संनिधिरूपाच् छ्रुतिर् बलीयसी – इति श्रुतिलिङ्गसूत्रे (प्म्स् ३।३।१४) व्यवस्थापितम् । तस्माद् वैश्वदेवः प्रथमं कर्तव्यः । एवं च सति वेदपाठो ऽप्य् अनुग्रहीतो भवति । “देवयज्ञः पितृयज्ञो भूतयज्ञो मनुष्ययज्ञो ब्रह्मयज्ञः” (आश्गृ ३।१।२) इति स्मार्ताच् च पाठाद् वैदिकः पाठो बलीयान् इति विरोधाधिकरणन्यायेनावगम्यते (प्म्स् १।३।२) । तस्माद् अपि वैश्वदेवस्य प्राथम्यम् । तत्र वैश्वदेवं विधत्ते व्यासः ।

[३७९] वैश्वदेवं प्रकुर्वीत स्वशाखाविहितं ततः ।

संस्कृतान्नैर् हि विविधैर् हविष्यव्यञ्जनान्वितैः ॥

तैर् एवान्नैर् बलिं दद्याच् छेषम् आप्लाव्य वारिणा ।

कृतापसव्यः स्वधया कव्यं दक्षिणतो हरेत् ॥ इति ।

ततो देवार्जनानन्तरम् इत्य् अर्थः । नारायणो ऽपि ।

सभार्यस् तु शुचिः स्नातो विधिनाचम्य वाग्यतः ।

प्रविश्य सुसमिद्धे ऽग्नौ वैश्वदेवं समाचरेत् ॥ इति ।

कूर्मपुराणे ऽपि ।

शालाग्नौ लौकिके वाथ जले भूम्याम् अथापि वा ।

वैश्वदेवस् तु कर्तव्यो देवयज्ञः स वै स्मृतः ॥

यदि स्याल् लौकिके पाकस् ततो ऽन्नं तत्र हूयते ।

शालाग्नौ तु पचेद् अन्नं विधिर् एष सनातनः ॥ इति । (कूपु १।२।१८।१०६–०७)

अङ्गिरापि ।

शालाग्नौ वा पचेद् अन्नं लौकिके वापि नित्यशः ।

यस्मिन्न् अग्नौ पचेद् अन्नं तस्मिन् होमो विधीयते ॥ इति ।

शातातपो ऽपि ।

लौकिके वैदिके वापि हुतोत्सृष्टे जले क्षितौ ।

वैश्वदेवस् तु कर्तव्यः पञ्चसूनापनुत्तये ॥

[३८०] इति । सूनाः पञ्च दर्शयति यमः ।

पञ्च सूना गृहस्थस्य वर्तन्ते ऽहर् अहः सदा ।

कण्डनी पेषणी चुल्ली जलकुम्भ उपस्करः ॥

एतानि वाहयन् विप्रो बध्यते वै मुहुर् मुहुः ।

एतासां पावनार्थाय पञ्चयज्ञाः प्रकल्पिताः ॥ इति ।

सूना हिंसास्थानानि । कण्डनी मुसलोलूखलादिः । पेषणी दृषदुपलादिः । चुल्ली पकस्थानम् । जलकुम्भः उदकस्थानम् । उपस्करः शूर्पादिः । अवस्करः इति पाठे मार्जन्यादिर् द्रष्टव्यः । एताः सूनाः स्वस्वकार्यं प्रापयन् पापेन युज्यते इत्य् अर्थः । तत्र कालद्वये ऽपि वैश्वदेवः कर्तव्य इत्य् आह कात्यायनः ।

सायंप्रातर् वैश्वदेवः कर्तव्यो बलिकर्म च ।

अनश्नतापि सततम् अन्यथा किल्बिषी भवेत् ॥ इति । (क्स्म् २।१३।१०)

होमप्रकारम् आह आश्वलायनः: “अथ सायं प्रातः सिद्धस्य हविष्यस्य जुहुयात् । अग्निहोत्रदेवताभ्यः सोमाय वनस्पतये अग्नीषोमाभ्याम् इन्द्राग्निभ्यां द्यावापृथिवीभ्यां धन्वन्तरय इन्द्राय विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्रह्मने स्वाहा” इति (आश्गृ १।२।१।३) । हविष्यस्येति हविर्योग्यस्येत्य् अर्थः । अग्निहोत्रदेवताभ्यः सूर्याग्निप्रजापतिभ्य इत्य् अर्थः । आपस्तम्बो ऽपि: [३८१] “औपासने पचने वा षड्भिर् आद्यैः प्रतिमन्त्रं हस्तेन जुहुयात् । उभयतः परिषेचनं यथा पुरस्तात्” (आप्ध् २।२।३।१६–१७) । आद्यैर् अनुवाकादाव् उक्तैः “अग्नये स्वाहा” इत्यादिभिः स्विष्टकृदन्तैः । उभयतः कर्मादाव् अन्ते चेत्य् अर्थः । पारस्करो ऽपि: “वैश्वदेवाद् अन्नात् पर्युक्ष्य स्वाहाकारैर् जुहुयात् । ब्रह्मणे प्रजापतये गृह्याभ्यः कश्यपायानुमतये” इति (पार्गृ २।९।२) । अत्र यथास्वशाखं व्यवस्था । होतव्यान्नसंस्कारम् आह व्यासः ।

जुहुयात् सर्पिषाभ्यक्तं तैलक्षारविवर्जितम् ।

दध्यक्तं पयसाक्तं वा तदभावे ऽम्बुनापि वा ॥ इति ।

द्रव्यानुकल्पश् चतुर्विंशतिमते दर्शितः ।

अलाभे येन केनापि फलशाकोदकादिभिः ।

पयोदधिघृतैः कुर्याद् वैश्वदेवं स्रुवेण तु ॥

हस्तेनान्नादिभिः कुर्याद् अद्भिर् अञ्जलिना जले ॥ इति ।

यद् अद्यते तेनैव होतव्यम् । तद् उक्तं गृह्यपरिशिष्टे: [३८२] “शाकं वा यदि वा पत्रं मूलं वा यदि वा फलम् । संकल्पयेद् यदाहारस् तेनैव जुहुयाद् अपि” इति । क्षारलवणावरान्नसंसृष्टेणाहविष्येण होमो ऽग्नौ न कार्यः । किं तूष्णं भस्वाग्न्यायतनाद् उत्तरतो ऽपोह्य तस्मिन् होतव्यम् । तद् आह आपस्तम्बः: “न क्षारलवणहोमो विद्यते । तथावरान्नसंसृष्टस्य च । अहविष्यस्य होम उदीचीनम् उष्णं भस्मापोह्य तस्मिन् जुहुयात् तद् धुतम् अहुतं चाग्नौ भवति” इति (आप्ध् २।६।१५।१५–१७) । परिशिष्टे ऽपि ।

उत्तानेन तु हस्तेन ह्य् अङ्गुष्ठाग्रेण पीडितम् ।

संहताङ्गुलिपाणिस् तु वाग्यतो जुहुयाद् धविः ॥ इति ।

अनग्निकस्य वैश्वदेवे विशेषम् आह वृद्धवसिष्ठः ।

अनग्निकस् तु यो विप्रः सो ऽन्नं व्याहृतिभिः स्वयम् ।

हुत्वा शाकलमन्त्रैश् च शिष्टं काकबलिं हरेत् ॥ इति ।

“देवक्टस्यैनस” इत्याद्याः शाकलमन्त्राः । विष्णुर् अपि ।

अन्नं व्याहृतिभिर् हुत्वा मन्त्रैश् च शाकलैः ।

प्रजापतेर् हविर् हुत्वा पूजयेद् अतिथिं ततः ॥ इति ।

भूतयज्ञः कूर्मपुराणे दर्शितः ।

[३८३] देवेभ्यस् तु हुताद् अन्नाच् छेषाद् भूतबलिं हरेत् ।

भूतयज्ञः स वै प्रोक्तो भूतिदः सर्वदेहिनाम् ॥ इति । (कूपु १।२।१८।१०८)

हारीतो ऽपि: “वास्तुपालभूतेभ्यो बलिहरणं भूतयज्ञः” इति (हार्स्म् १५।३) । कात्यायनो ऽपि ।

उद्धृत्य हविर् आसिच्य हविष्येण घृतादिना ।

स्वशाखाविधिना हुत्वा तच्छेषेण बलिं हरेत् ॥ इति । (क्स्म् २।१३।७)

गौणकर्तॄन् आह अत्रिः ।

पुत्रो भ्राताथ वा ऋत्विक् शिष्यश्वशुरमातुलाः ।

पत्नीश्रोत्रिययाज्याश् च दृष्टास् तु बलिकर्मणि ॥ इति ।

गृहे कर्त्रन्तराभावे प्रवसता स्वयम् एव कर्तव्यम् इत्य् आह बौधानः ।

प्रवासं गच्छतो यस्य गृहे कर्ता न विद्यते ।

पञ्चानां महताम् एषां स यज्ञैः सह गच्छति ॥ इति ।

बलिहरणप्रकारम् आह आश्वलायनः: [३८४] “अथ बलिहरणम् । एताभ्यश् चैव देवताभ्यो ऽद्भ्य ओषधिवनस्पतिभ्यो गृहाय गृहदेवताभ्यो वास्तुदेवताभ्यः । इन्द्रायेन्द्रपुरुषेभ्यो यमाय यमपुरुषेभ्यो वरुणाय वरुणपुरुषेभ्यः सोमाय सोमपुरुषेभ्यः – इति प्रतिदिशम् । ब्रह्मणे ब्रह्मपुरुषेभ्यः – इति मध्ये । विश्वेभ्यो देवेभ्यः । सर्वेभ्यो भूतेभ्यो दिवाचारिभ्यः – इति दिवा । नक्तंचारिभ्यः – इति नक्तम् । रक्षोभ्यः – इति उत्तरतः । स्वधा पितृभ्यः – इति प्राचीनावीति शेषं दक्षिणा निनयेत्” इति (आश्गृ १।२।३–११) । आपस्तम्बो ऽपि: “अपरेणाग्निं सप्तमाष्टमाभ्याम् उदगपवर्गम् । उदधानसंनिधौ नवमेन । मध्यमे ऽगारस्य दशमैकादशाभ्यां प्रागपवर्गम् । उत्तरपूर्वदेशे ऽगारस्योत्तरैश् चतुर्भिः । शय्यादेशे कामलिङ्गेन । देहल्याम् अन्तरिक्षलिङ्गेन । उत्तरेणापिधान्याम् । उत्तरैर् ब्रह्मसदने । दक्षिणतः पितृलिङ्गेन प्राचीनावीती । अवाचीनपाणिः कुर्यात् । [३८५] रौद्र उत्तरतो यथा देवताभ्यः । तयोर् नाना परिषेचनं धर्मभेदात् । नक्तम् एवोत्तरेण वैहायसम्” इति (आप्ध् २।२।३–४, २०, ८) । मार्कण्डेयपुराणे ऽपि ।

एवं गृहबलिं कृत्वा गृहे गृहपतिः शुचिः ।

आप्यायनाय भूतानां कुर्याद् उत्सर्गम् आदरात् ॥ इति । (मार्पु २९।२२।–२३)

कूर्मपुराणे च ।

श्वभ्यश् च श्वपचेभ्यश् च पतितेभ्यस् तथैव च ।

दद्याद् भूमौ बहिश् चान्नं पक्षिभ्यो ऽथ द्विजोत्तमाः ॥ इति । (कूपु १।२।१८।१०९)

मनुर् अपि ।

शुनां च पतितानां च श्वपचां पापरोगिणाम् ।

वायसानां कृमीणां च शनकैर् निर्वपेद् भुवि ॥ इति । (म्ध् ३।९२)

अन्नम् इति शेषः । अन्नोत्सर्गमन्त्रो विष्णुपुराणे दर्शितः ।

[३८६] देवा मनुष्याः पशवो वयांसि सिद्धाः सयक्षोरगदैत्यसङ्घाः ।

प्रेताः पिशाचास् तरवः समस्ता ये चान्नम् इच्छन्ति मयात्र दत्तम् ॥

पिपीलिकाः कीटपतङ्गकाद्या बुभुक्षिताः कर्मनिबन्धबद्धाः ।

प्रयान्तु ते तृप्तिम् इदं मयान्नं तेभ्यो विसृष्टं सुखिनो भवन्तु ॥

येषां न माता न पिता न बन्धुर् नैवान्नसिद्धिर् न तथान्नम् अस्ति ।

तत्तृप्तये ऽन्नं भुवि दत्तम् एतत् प्रयान्तु तृप्तिं मुदिता भवन्तु ॥

भूतानि सर्वाणि तथान्नम् एतत् अहं च विष्णुर् न ततो ऽन्यद् अस्ति ।

तस्माद् इदं भूतहिताय भूमौ अन्नं प्रयच्छामि भवाय तेषाम् ॥

चतुर्दशो लोकगणो य एष तत्र स्थिता ये किल्ल भूतसङ्घाः ।

[३८७] तृप्त्यर्थम् अन्नं हि मया विसृष्टं तेषाम् इदं ते मुदिता भवन्तु ॥

इत्य् उच्चार्य नरो दद्याद् अन्नं श्रद्धासमन्वितः ।

भुवि भूतोपकाराय गृही सर्वाश्रयो गतः ॥ इति । (विपु ३।११।४७–५३)

पितृयज्ञः श्रुत्या दर्शितः: “यत् पितृभ्यः स्वधाकरोत्य् अप्य् अपस् तत् पितृयज्ञः संतिष्ठते” इति । कात्यायनो ऽपि ।

अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस् तु तर्पणम् ।

होमो दैवो बलिर् भौतो नृयज्ञो ऽतिथिपूजनम् ॥

श्राद्धं वा पितृयज्ञः स्यात् पित्र्यो बलिर् अथापि वा ॥ इति । (क्स्म् २।१३।३–४)

अत्र यथास्वशाखं व्यवस्था । श्राद्धं चात्र नित्यश्राद्धम् । तथा च कूर्मपुराणम् ।

एकं तु बोजयेद् विप्रं पितॄन् उद्दिश्य सत्तम ।

नित्यश्राद्धं तद् उद्दिष्टं पितृयज्ञो गतिप्रदः ॥ इति । (कूपु १।२।१८।१११)

मार्कण्डेये ऽपि ।

[३८८] कुर्याद् अहर् अहः श्राद्धम् अन्नाद्येनोदकेन वा ।

पितॄन् उद्दिश्य विप्रांस् तु भोजयेद् विप्रम् एव वा ॥ इति । (मार्पु २९।३३)

नित्यश्राद्धप्रकारो मत्स्यपुराणे दर्शितः ।

नित्यं तावत् प्रवक्ष्यामि अर्घ्यावाहनवर्जितम् ।

अदैवं तद् विजानीयात् पार्वणं पर्वसु स्मृतम् ॥ इति । (मत्स्पु १६।५–६)

प्रचेताः ।

नावाहनाग्नौकरणं न पिण्डो न विसर्जनम् । इति ।

व्यासो ऽपि ।

नित्यश्राद्धे ऽर्घ्यगन्धाद्यैर् द्विजान् अभ्यर्च्य शक्तितः ।

सर्वान् पितृगणान् सम्यक् सहैवोद्दिश्य भोजयेत् ॥

आवाहनस्वधाकारपिण्डाग्नौकरणादिकम् ।

ब्रह्मचर्यादिनियमो विश्वेदेवास् तथैव च ॥

नित्यश्राद्धे त्यजेद् एतान् भोज्यम् अन्नं प्रकल्पयेत् ।

दत्वा तु दक्षिणां शक्त्या नमस्कारैर् विसर्जयेत् ।

एकम् अप्य् आशयेन् नित्यं षण्णाम् अप्य् अन्वहं गृही ॥ इति ।

कात्यायनस् तु तत्रानुकल्पम् आह ।

एकम् अप्य् आशयेद् विप्रं पितृयज्ञार्थसिद्धये ।

अदैवं नास्ति वेद् अन्यो भोक्ता भोज्यम् अथापि वा ॥

[३८९] अभ्युद्धृत्य यथाशक्ति किंचिद् अन्नं यथाविधि ।

पितृभ्यो ऽथ मनुष्येभ्यो दद्याद् अहर् अहर् द्विजे ॥

पितृभ्य इदम् इत्य् उक्त्वा स्वधाकारम् उदाहरेत् ।

हन्तकारं मनुष्येभ्यस् तदर्धे निनयेद् अपः ॥ इति । (क्स्म् २।१३।६८)

उद्धृतम् अन्नं ब्राह्मणाय दद्यात् । तद् उक्तं कूर्मपुराणे ।

उद्धृत्य वा यथाशक्ति किंचिद् अन्नं समाहितः ।

वेदतत्त्वार्थविदुषे द्विजायैवोपपादयेत् ॥ इति । (कूपु १।२।१८।११२)

त एते देवयज्ञभूतयज्ञपितृयज्ञास् त्रयो ऽपि वैश्वदेवशब्देनोच्यन्ते । यत्र विश्वेदेवा इज्यन्ते तद् वैश्वदैविकं कर्म । देवयज्ञे च “विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा” (आश्गृ १।२।२–३) इति पठित्वात् तत्रैतन्नाम मुख्यम् । येषां तु शाखायां भूतयज्ञे ऽप्य् अयं मन्त्रओ ऽस्ति तेषां तत्राप्य् एतन् मुख्यम् । पितृयज्ञे [३९०] तु छत्रिन्यायेन तन्नामप्रवृत्तिः । अथ वा मूलवचने “वैश्वदेवं च” इति चकारेण पितृयज्ञादिकम् अनुक्तं समुच्चीयते । यद्य् अपि “सायं प्रातःसिद्धस्य हविष्यस्य जुहुयात्” (आश्गृ १।२।१) इति वचनेन वैश्वदेवस्यान्नसंस्कारता प्रतीयते तथापि पुरुषार्थत्वम् एवाभ्युपेयम्, “तान् एतान् यज्ञान् अहर् अहः कुर्वीत” (आश्गृ ३।१।४) इति वाक्यशेषे तदवगमात् । न चोभयार्थत्वं शङ्कनीयम्, परस्परविरोधात् । अन्नसंस्कारत्वे ह्य् अन्नस्य प्राधान्यम् । वैश्वदेवस्य गुणता । पुरुषार्थत्वे तु तद्विपर्ययः । तथा च सति एकस्यैव युगपत् प्राधान्यं गुणत्वं च विरुद्ध्येयाताम् । तर्ह्य् अस्त्व् अन्नसंस्कारतैव । मा भूत् पुरुषार्थत्वम् इति चेत्, तन् न,

महायज्ञैश् च यज्ञैश् च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः । (म्ध् २।२८)

इति मनुना पुरुषार्थत्वस्मरणात् । यत् तु “सिद्धस्य हविष्यस्य जुहुयात्” (आश्गृ १।२।१) इत्य् उदाहृतम्, तद् अन्यथाप्य् उपपद्यते । तत्र जुहुयाद् इत्य् उत्पत्तिविधिः । सिद्धस्य हविष्यस्येति विनियोगः । तान् एतान् अहर् अहः कुर्वीतेत्य् अधिकारः । किं च अन्नसंस्कारपक्षे प्रतिपाकम् आवृत्तिः प्रसज्येत, [३९१] “प्रतिप्रधानं गुणावृत्तिः” इति न्यायात् । तस्मात् पुरुषार्थत्वम् एव न्याय्यम् । अत एव गृह्यपरिशिष्टे ऽभिहितम् ।

प्रोषितो ऽप्य् आत्मसंस्कारं कुयाद् एवाविचारयन् । इति ।

गोभिलो ऽपि ।

    यद्य् एकस्मिन् काले व्रीहियवौ पच्येयातां अन्यतरस्य हुत्वा कृतं मन्येत । यद्य् एकस्मिन् काले पुनः पुनर् अन्नं पच्येत सकृद् एव बलिं कुर्वीत । यद्य् एकस्मिन् काले बहुधान्नं पच्येत गृहपतिमहानसाद् एवैकं बलिं कुर्वीत ।

इति । अयम् अर्थः – नानाद्रव्यकान्नपाके पुनः पुनर् अन्नपाके ऽपि बहूनाम् अविभक्तानां भ्रात्रादीनां पृथक् पृथक् पाके ऽपि एकस्माद् एव द्रव्यात् सकृद् एव गृहपतिपाकाद् एव होतव्यम् इति ।

इति वैश्वदेवप्रकरणम्

अथातिथ्यापरनामको मनुष्ययज्ञो निरूप्यते । आतिथ्यस्य मनुष्ययज्ञत्वं कात्यायनेनोक्तम् ।

अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस् तु तर्पणम् ।

होमो दैवो बलिर् भौतो नृयज्ञो ऽतिथिपूजनम् ॥ इति । (क्स्म् २।१३।३)

श्रुतिर् अपि “यद् ब्राह्मणेभ्यो ऽन्नं ददाति तन् मनुष्ययज्ञः संतिष्ठते” इति । बौधायनो ऽपि । [३९२] “अहर् अहर् ब्राह्मणेभ्यो ऽन्नं दद्याद् आ मूलफलशाकेभ्यस् तथैतं मनुष्ययज्ञं समाप्नोति” इति (ब्ध् २।५।११।५) । कार्ष्णाजिनिर् अपि ।

भिक्षां वा पुष्कलां वापि हन्तकारम् अथापि वा ।

असंभवे तथा दद्याद् उदपात्रम् अथापि वा ॥ इति ।

कूर्मपुराणे ऽपि ।

हन्तकारम् अथाग्रं वा भिक्षां वा शक्तितो द्विजः ।

दद्याद् अतिथये नित्यं बुद्ध्येत परमेश्वरम् ॥ इति । (कूपु १।२।१८।१४४)

भिक्षादिलक्षणं मनुर् आह ।

ग्रासमात्रं भवेद् भिक्षा अग्रं ग्रासचतुष्टयम् ।

अग्रं चतुर्गुणीकृत्य हन्तकारो विधीयते ॥ इति ।

अतिथिनिरीक्षणाय गृहाङ्गणे कंचित् कालं तिष्ठेद् इत्य् उक्तं मार्कण्डेयपुराणे ।

[३९३] आचम्य च ततः कुर्यात् प्राज्ञो द्वारावलोकनम् ।

मुहूर्त्तस्याष्टमं भागम् उदीक्ष्यो ह्य् अतिथिर् भवेत् ॥ इति । (मार्पु २९।२४–२५)

विष्णुपुराणे ऽपि ।

ततो गोदोहमात्रं वै कालं तिष्ठेद् गृहाङ्गणे ।

अतिथिग्रहणार्थाय तदर्धं वा यथेच्छया ॥ इति । (विपु ३।११।५५)

इति मनुष्ययज्ञः

तद् एवं “संध्या स्नानम्” इत्य् अस्मिन् मूलवचने स्नानादीन्य् आतिथ्यान्तानि षट् कर्माणि निरूपितानि ।

न चात्र सप्तत्वप्रतिभानात् षट्त्वं विरुद्धम् इति शङ्कनीयम् । सम्मार्गन्यायेनोद्देश्यगतायाः संख्याया अविवक्षितत्वात् । यानि कर्माणि उद्देश्यगतानि तानि दिने दिने कर्तव्यानीति, तेषां नित्यत्वविधानात् । सम्मार्गन्यायश् च तृतीयाध्याये प्रतिपादितः ।

ज्योतिष्टोमे “दशापवित्रेण ग्रहं संमार्ष्टि” इति श्रूयते । तत्र संशयः – किम् एकस्य सम्मार्गः किं व सर्वेषाम् इति । तदर्थं चिन्ता – किम् अत्रोद्देश्यगता संख्या विवक्षिता उताविवक्षिता इति । यथा “पशुना यजेत” इत्य् अत्र एकवचनश्रुतिबलाद् **[३९४]** उपादेयपशुगता संख्या विवक्षिता । तथैव ग्रहम् इत्य् एकवचनश्रुतिबलाद् उद्देश्यगतापि संख्या विवक्षिता भवितुम् अर्हति । तस्माद् एकस्यैव ग्रहस्य सम्मार्गे प्राप्ते ब्रूमः । पशोर् अनेनैव वचनेन यागसंब(न्?)धावगमात् यागं प्रति पशोर् गुणीभूतत्वात् यावद् गुणं प्रधानावृत्त्यभावात् कियता पशुनेत्य् अवच्छेदकाकाङ्क्षायां तदवच्छेदकत्वेनैकत्वसंख्या संबध्यते – इत्य् उपादेयगतायाः संख्यायाः विवक्षितत्वं युक्तम् । ग्रहाणां तु वाक्यान्तरेण यागसंब(न्?)धावगमात् सम्मार्गवाक्ये द्वितीयाश्रुत्या सम्मार्गं प्रति ग्रहस्य प्राधान्यावगमात् प्रतिप्रधानं गुणस्य सम्मार्गस्यावर्तनीयत्वात् कियन्तो ग्रहाः सम्मार्जनीया – इत्य् आकाङ्क्षाया अनुदयात् उद्देश्यग्रहगता संख्या न विवक्षिता । तस्मात् सर्वे ग्रहाः सम्मार्जनीयाः । प्रकृते ऽप्य् उद्देश्यसंध्यादिगता षट्त्वसंख्या न विवक्षिता ।

अथोच्यते – अस्यां पराशरस्मृतौ वाक्यान्तरेण संध्यादीनां निरूढ्यभावाद् अनेनैव वाक्येन नित्यत्वविशिष्टानां तेषाम् उत्पादनाद् उपादेयगतत्वेन पश्वेकत्ववद् विवक्षितत्वम् एव संख्याया युक्तम् – इति । एवं तर्हि संध्यासहितं स्नानं संध्यास्नानम् इति समासे सति अङ्गेन स्नानेन सहिताया अङ्गीभूतायाः संध्याया एकत्वेन परिगणनान् नात्र षट्संख्या विरुध्यते – इति गमयितव्यम् ।

संध्यादीनां नित्यत्वं चाग्निहोत्रादिवत् यावज्जीवकर्तव्यतयावगम्यते । जीवनवद् अधिकारत्वं च “दिने दिने” इति **[३९५]** वीप्सयावगम्यते । यथा “वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत” इत्य् अत्र वीप्सया तदवगमस् तद्वत् ॥ ३९ ॥

“आतिथ्यं वैश्वदेवं च” इत्य् उक्तम्, तत्र कीदृशो ऽतिथिर् इत्य् आकाङ्क्षायाम् आह ।

**इष्टो वा यदि वा द्वेष्यो मूर्खः पण्डित एव वा ।**

** संप्राप्तो वैश्वदेवान्ते सो ऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः ॥ ४० ॥**

इष्टः सख्यादिः । तस्य च भोजनीयत्वं याज्ञवल्क्येनोक्तम् ।

भोजयेच् चागतान् काले सखिसंबन्धिबान्धवान् । इति । (य्ध् १।१०८)

द्वेष्यस्य भोजनीयत्वं मनुना निन्दितम् ।

कामम् अभ्यर्चयेन् मित्रं नाभिरूपम् अपि त्व् अरिम् ।

द्विषता हि हविर् भुक्तं भवति प्रेत्य निष्फलम् ॥ इति । (म्ध् ३।१४४)

एवं सत्य् अतिमित्रविवेको यथा क्रियते तथैवातिथाव् अपि तत्प्रसक्तौ तन्निराकरणाय “इष्टो वा यदि वा द्वेष्यः” इत्य् उक्तम् । मूर्खस्य भोजनीयत्वं स्मृत्यन्तरे निषिद्धम् ।

नष्टशौचे व्रतभ्रष्टे विप्रे वेदविवर्जिते ।

दीयमानं रुदत्य् अन्नं किं मया दुष्कृतं कृतम् ॥ इति । (व्यास्म् ४।५२)

पण्डितस्य भोजनीयत्वं मनुना प्रशंसितम् ।

[३९६] श्रोत्रियायैव देयानि हव्यकव्यानि दातृभिः ।

अर्हत्तमाय विप्राय तस्मै दत्तं महाफलम् ॥ इति । (म्ध् ३।१२८)

एवं सति श्राद्धादाव् इव वैश्वदेवान्ते ऽपि पण्डितमूर्खविवेकप्रसक्तौ तन्निराकरणायोक्तं “मूर्खः पण्डित एव वा” इति । वैश्वदेवान्तशब्देन देवयज्ञभूतयज्ञपितृयज्ञानाम् उपरि घटिकापादमात्रपरिमितः कालो विवक्षितः । तथा च मार्कण्डेयपुराणवचनम् उदाहृत: “मुहूर्त्तस्याष्टमं भागम्” (मार्पु २९।२५) इति । अत एव तस्मिन् काले समागमनम् एवातिथिलक्षणं नेतरद्विद्यादि । संक्रम्यते ऽनेनेति संक्रमः स्वर्गस्य संक्रमः स्वर्गसंक्रमः स्वर्गपाप्तिहेतुर् इति यावत् । तथा च अश्वमेधिके ।

क्षुत्पिपासाश्रमार्त्ताय देशकालागताय च ।

सत्कृत्यान्नं प्रदातव्यं यज्ञस्य फलम् इच्छता ॥ इति ॥ ४० ॥

तम् एवातिथिं विशिनष्टि ।

**दूराध्वोपगतं श्रान्तं वैश्वदेव उपस्थितम् ।**

** अतिथिं तं विजानीयान् नातिथिः पूर्वम् आगतः ॥ ४१ ॥**

[३९७]

दूराध्वोपगतं ग्रामान्तराद् आगतम् । श्रान्तं क्षुत्तृष्णापरिपीडितम् । अत एव व्यासः ।

अतिदूरागतः श्रान्तः क्षुत्तृष्णाश्रमकर्शितः ।

यः पूज्यते ऽतिथिः सम्यग् अपूर्वः क्रतुर् एव सः ॥ इति ।

“नातिथिः पूर्वम् आगतः” इति तस्मिन्न् एव दिने ऽतिथिर् नोत्तरे द्युर् इत्य् अर्थः । तथा च मनुः ।

एकरात्रं हि निवसन्न् अतिथिर् ब्राह्मणः स्मृतः ॥ इति । (म्ध् ३।१०२)

“वैश्वदेव उपस्थितम्” इति दिवसाभिप्रायम् । सायं तु वैश्वदेवकाले कालान्तरे वा प्राप्तो ऽतिथिर् एव । तथा च मनुः ।

अप्रणोद्यो ऽतिथिः सायं सूर्योढो गृहमेधिना ।

काले प्राप्तस् त्व् अकाले वा नास्यानश्नन् गृहे वसेत् ॥ इति । (म्ध् ३।१०५)

सूर्योढ इति अस्तं गच्छता सूर्येण देशान्तरगमनाशक्तिम् उत्पाद्य गृहं प्रापित इत्य् अर्थः । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

अप्रणोद्यो ऽतिथिः सायम् अपि वाग्भूतृणोदकैः ॥ इति । (य्ध् १।१०७)

प्रचेता अपि ।

[३९८] यः सायं वैश्वदेवान्ते सायं वा गृहम् आगतः ।

देववत् पूजनीयो ऽसौ सूर्योढः सो ऽतिथिः स्मृतः ॥ इति ॥ ४१ ॥

दूराध्वपदव्यावर्त्यम् आह ।

**नैकग्रामीणम् अतिथिं संगृह्णीत कदाचन ।**

** अनित्यम् आगतो यस्मात् तस्माद् अतिथिर् उच्यते ॥ ४२ ॥**

न विद्यते तिथिर् यस्यासाव् अतिथिः । तथा च यमः ।

तिथिपर्वोत्सवाः सर्वे त्यक्ता येन महात्मना ।

सो ऽतिथिः सर्वभूतानां शेषान् अभ्यागतान् विदुः ॥ इति ।

मन्वादियुगादिप्रभृतिषु तिथिविशेषेषु द्रव्यलाभम् उद्दिश्य ये ऽभ्यागच्छन्ति ते ऽभ्यागताः । तादृशं तिथिविशेषम् अनपेक्ष्य यदा कदाचित् क्षुत्तृष्णादिपीडया वा समागतो ऽतिथिः । एवं च सति एकग्रामीणः प्रतिनियतेषु तिथिविशेषेषु च समागच्छति नासाव् अतिथिः । यस् तु ग्रामान्तराद् अकस्माद् असङ्केतितो बुभुक्षुः सन्न् आगच्छति सो ऽनित्यम् आगतः । तम् एवातिथित्वेन संगृह्णीत नेतरम् । तथा च विष्णुपुराणम् ।

अज्ञानकुलनामानम् अन्यतः समुपागतम् ।

पूजयेद् अतिथिं सम्यक् नैकग्रामनिवासिनम् ॥

अकिंचनम् असंबन्धम् अन्यदेशाद् उपागतम् । (विपु ३।११।५८–५९)

[३९९] इति । मार्कण्डेयो ऽपि ।

न मित्रम् अतिथिं कुर्यान् नैकग्रामनिवासिनम् ।

अज्ञातकुलनामानं तत्काले समुपस्थितम् ॥

बुभुक्षुम् आगतं श्रान्तं याचमानम् अकिंचनम् ।

ब्राह्मणं प्राहुर् अतिथिं स पूज्यः शक्तितो बुधैः ॥ इति । (मार्पु २९।२६–२७)

मनुर् अपि ।

नैकग्रामीणम् अतिथिं विप्रं साङ्गतिकं तथा ।

उपस्थितं गृहे विद्याद् भार्या यत्राग्नयो ऽपि वा ॥ इति । (म्ध् ३।१०३)

एकग्रामवासी अतिथिधर्मेणागतो ऽप्य् अतिथिर् न भवति । तथा साङ्गतिकः सङ्गतेन चरः सङ्गतपूर्वो दृष्टपूर्वः – इति यावत् । नापि यत्र क्वचन देशे अतिथिर् धर्मेणागतो ऽतिथिः । किं तु यस्मिन् स्वकीये परकीये वा देशे भार्यागन्यो वा भवन्ति तत्रैवोपस्थितो ऽतिथिर् भवति

॥ ४२ ॥

अतिथेः स्वरूपं निरूप्य तस्मिन्न् आगते सति यत् कर्तव्यं तद् आह ।

**अतिथिं तत्र संप्राप्तं पूजयेत् स्वागतादिना ।**

** अर्घासनप्रदानेन पादप्रक्षालनेन च ॥ ४३ ॥**

[४००]

**श्रद्धया चान्नदानेन प्रियप्रश्नोत्तरेण च ।**

** गच्छन्तं चानुयानेन प्रीतिम् उत्पादयेत् गृही ॥ ४४ ॥**

निगदव्याख्यातम् एतच् छ्लोकद्वयम् । तद् एतद् ब्राह्मणविषयम्, “यद् ब्राह्मणेभ्यो ऽन्नं ददाति” इति, “अहर् अहर् ब्राह्मणेभ्यो ऽन्नं दद्यात्” (ब्ध् २।५।१०।५) इति श्रुतिस्मृतिभ्याम् उदाहृतत्वात् । क्षत्रियादयस् तु न ब्राह्मणगृहे ऽतिथिसत्कारम् अर्हन्ति । किं तु भोजनमात्रम् । तथा च मनुः ।

न ब्राह्मणस्य त्व अतिथिर् गृहे  राजन्य उच्यते ।

वैश्यशूद्रौ सखा चैव ज्ञातयो गुरु एव च ॥

यदि त्व् अतिथिधर्मेण क्षत्रियो गृहम् आव्रजेत् ।

भुक्तवत्सु च विप्रेषु कामं तम् अपि भोजयेत् ॥

वैश्यशूद्राव् अप् प्राप्तौ कुटुम्बे ऽतिथिधर्मिणौ ।

भोजयेत् सह भृत्यैस् ताव् आनृशंस्यं प्रकल्पयेत् ॥

[४०१] इतरान् अपि सख्यादीन् संप्रीत्या गृहम् आगतान् ।

प्रकृत्यान्नं यथाशक्ति भोजयेत् सह भार्यया ॥ इति । (म्ध् ३।११०–१३)

आसनादिदाने विशेषम् आह स एव ।

आसनावसथौ शय्याम् अनुव्रज्याम् उपासनम् ।

उत्तमेषूत्तमं कुर्याद् धीने हीनं समे समम् ॥ इति (म्ध् ३।१०७) 

॥ ४३ – ४४ ॥

अतिथिसत्कारकरणे प्रत्यवायम् आह ।

**अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते ।**

** पितरस् तस्य नाश्नन्ति दश वर्षाणि पञ्च च ॥ ४५ ॥**

[४०२]

**काष्ठभारसहस्रेण घृतकुम्भशतेन च ।**

** अतिथिर् यस्य भग्नाशस् तस्य होमो निरर्थकः ॥ ४६ ॥**

अहम् अस्य गृहे भोक्ष्ये – इत्य् आशया समागतो ऽतिथिर् यदि भोजनम् अप्राप्य तद्गृहान् निवर्तेत तदा गृहिणा क्रियमाणं पैतृकं निष्फलं स्यात् । तथा दैविकम् अपि विहितद्रव्याद्यङ्गसंपन्नम् अपि निष्फलं भवेत् । तथा च मनुः ।

शिलतो ऽप्य् उञ्छतो नित्यं पञ्चाग्नीन् अपि जुह्वतः ।

सर्वं सुकृतम् आदत्ते ब्राह्मणो ऽनर्चितो वसन् ॥ इति । (म्ध् ३।१००)

आश्वमेधिके ऽपि ।

साङ्गोपाङ्गांस् तथा वेदान् पठतीह दिने दिने ।

न चातिथिं पूजयति वृथा स पठति द्विजः ॥

पाकयज्ञैर् महायज्ञैः सोमसंस्थाभिर् एव च ।

ये यजन्ति च चार्चन्ति गृहेष्व् अतिथिम् आगतम् ॥

तेषां यशो ऽभिकामानां दत्तम् इष्टं च यद् भवेत् ।

वृथा भवति तत् सर्वम् आशया हस्तया हतम् ॥ इति ।

अत्र सुकृतहान्यभिधानं दुष्कृतप्राप्तेर् अप्य् उपलक्षणम् । तथा च विष्णुः ।

[४०३] अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहस्थस्य तु गच्छति ।

तस्मात् सुकृतम् आदाय दुष्कृतं तु प्रयच्छति ॥ इति ।

आश्वमेधिके ऽपि ।

वैश्वदेवान्तिके प्राप्तम् अतिथिं यो न पूजयेत् ।

स चाण्डालत्वम् आप्नोति सद्य एव न संशयः ॥

निर्वासयति यो विप्रं देशकालागतं गृहात् ।

पतितस् तत्षणाद् एव जायते नात्र संशयः ॥ इति ॥ ४५ – ४६ ॥

अतिथिसत्कारं प्रशंसति ।

**सुक्षेत्रे वापयेद् बीजं सुपात्रे निक्षिपेद् धनम् ।**

** सुक्षेत्रे च सुपात्रे च ह्य् उप्तं दत्तं न नश्यति ॥ ४७ ॥**

यथा सुक्षेत्रोप्तबीजं न विनश्यति किं तु महते फलाय कल्पते । तथा सुपात्रे ऽतिथौ दत्तम् अन्नादिकम् अक्षय्यफलम् इत्य् अर्थः । तद् आह मनुः ।

नैव स्वयं तद् अश्नीयाद् अतिथिं यन् न भोजयेत् ।

धन्यं यशस्यम् आयुष्यं स्वर्ग्यं चातिथिपूजनम् ॥ (म्ध् ३।१०६)

[४०४] इति । आश्वमेधिके ऽपि ।

पादाभ्यङ्गाम्बुदानैस् तु यो ऽतिथिं पूजयेन् नरः ।

पूजितस् तेन राजेन्द्र भवामीह न संशयः ॥ इति ।

शातातपो ऽपि ।

स्वाध्यायेनाग्निहोत्रेण यज्ञेन तपसा तथा ।

नावाप्नोति गृही लोकान् यथा त्व् अतिथिपूजनात् ॥ इति ॥ ४७ ॥

आतिथ्यकर्तुर् नियमम् आह ।

**न पृच्छेद् गोत्रचरणे न स्वाध्यायं श्रुतं तथा ।**

** हृदये कल्पयेद् देवं सर्वदेवमयो हि सः ॥ इति ॥ ४८ ॥ **

श्राद्धे ह्य् आदाव् एव ब्राह्मणः परीक्षणीय इति मनुना दर्शितम् ।

दूराद् एव परीक्षेत ब्राह्मणं वेदपारगम् ।

तीर्थं तद् धव्यकव्यानां प्रदाने सो ऽतिथिः स्मृतः ॥ इति । (म्ध् ३।१३०)

यमेनापि ।

पूर्वम् एव परीक्षेत ब्राह्मणान् वेदपारगान् ।

शरीरप्रभवैर् दोषैर् विशुद्धांश् चरितव्रतान् ॥ इति ।

अतः श्राद्धन्यायेनातिथ्ये ऽपि कर्मणि गोत्रादिपरीक्षाप्राप्तौ [४०५] तन् निवार्यते । गोत्रं वंशप्रवर्तकमहर्षिसंबन्धः । चरणम् आचारः । शाखाविशेषः स्वाध्यायः । श्रुतं व्याकरणमीमांसादि । एतद् देशनामादीनाम् उपलक्षणम् । अत एव यमः ।

न पृच्छेद् गोत्रचरणे देशं नाम कुलं श्रुतम् ।

अध्वनो ऽप्य् आगतं विप्रं भोजनार्थम् उपस्थितम् ॥ इति ।

न केवलं गोत्रप्रश्नादिवर्जनं किं तर्हि देवताबुद्धिर् अपि कर्तव्या । तद् उक्तं शातातपेन ।

चित्ते विभावयेत् तस्मिन् व्यासः स्वयम् उपागतः ॥ इति ।

विष्णुपुराणे ऽपि ।

स्वाध्यायगोत्रचरणम् अपृष्ट्वा च तथा कुलम् ।

हिरण्यगर्भबुद्ध्या तं मन्येताभ्यागतं गृही ॥ इति । (विपु ३।११।६०)

देवताबुद्धिविषयत्वे हेतुः सर्वदेवमयत्वम् । तच् च पुराणसारे दर्शितम् ।

धाता प्रजापतिः शक्रो वह्निर् वसुगणो यमः ।

प्रदिश्यातिथिम् एते वै भुञ्जते ऽन्नं द्विजोत्तम ॥ इति ।

गोत्रादिप्रश्ने बाधो यमेन दर्शितः ।

देशं नाम कुलं विद्यां पृष्ट्वा यो ऽन्नं प्रयच्छति ।

न स तत् फलम् आप्नोति दत्वा स्वर्गं न गच्छति ॥ इति ।

यथातिथ्यकर्ता गोत्रादीन् न पृच्छेत् तथातिथिर् अपि [४०६] न ब्रूयात् । तद् आह मनुः ।

न भोजनार्थं स्वे विप्रः कुलगोत्रे निवेदयेत् ।

भोजनार्थं हि ते शंसन् वान्ताशीत्य् उच्यते बुधैः ॥ इति । (म्ध् ३।१०९) 

॥ ४८ ॥

अतिथिदृष्टान्तेन भिक्षुकयोर् यतिब्रह्मचारिणोः पूज्यताम् आह ।

**अपूर्वः सुव्रती विप्रो ह्य् अपूर्वश् चातिथिर् यथा ।**

** वेदाभ्यासरतो नित्यं ताव् अपूर्वौ दिने दिने ॥ ४९ ॥**

सुष्टु व्रतं सुव्रतं मोक्षहेतुर् यतिधर्मः सो ऽस्यास्तीति सुव्रती यतिः । वेदाभ्यासरतो ब्रह्म्चारी । तदर्थत्वात् तस्याश्रमस्य । ताव् उभौ प्रतिदिनम् अपूर्वातिथिवत् पूज्याव् इत्य् अर्थः तथा च याज्ञवल्क्यः ।

सत्कृत्य भिक्षवे भिक्षा दातव्या सुव्रताय च । इति । (य्ध् १।१०८)

नृसिंहपुराणे ।

[४०७] भिक्षां च भिक्षवे दद्यात् परिव्राट्ब्रह्मचारिणे ।

अकल्पितान्नाद् उद्धृत्य सर्वव्यञ्जनसंयुताम् ॥ इति । (नृपु ५८।९८–९९)

मनुर् अपि ।

भिक्षां च भिक्षवे दद्याद् विधिवद् ब्रह्मचारिणे ।

यत् पुण्यफलम् आप्नोति गां दत्वा विधिवद् गुरोः ।

तत् पुण्यफलम् आप्नोति भिक्षां दत्वा द्विजो गृही ॥ इति । (म्ध् ३।९४–९५)

यमः ।

सत्कृत्य भिक्षवे भिक्षां यः प्रयच्छति मानवः ।

गोप्रदानसमं पुण्यं तस्याह भगवान् यमः ॥ इति ।

ब्रह्मचारिणं स्वस्तीति वाचयित्वा तद्धस्ते जलं प्रदाय भिक्षाप्रदानं कार्यम् । तद् आह गौतमः: “स्वस्ति वाच्य भिक्षागानम् अप्पूर्वम्” इति (ग्ध् ५।७)

॥ ४९ ॥

[४०८]

यतिब्रह्मचारिणौ यदा वैश्वदेवान्ते समागच्छतस् तदास्त्व् एवं यदा तु वैश्वदेवात् पूर्वम् आगच्छतस् तदा कथम् इत्य् अत आह ।

**वैश्वदेवे तु संप्राप्ते भिक्षुके गृहम् आगते ।**

** उद्धृत्य वैश्वदेवार्थं भिक्षुकं तु विसर्जयेत् ॥ ५० ॥**

संप्राप्ते प्रसक्ते अननुष्ठिते सतीति यावत् । तथा च नृसिंहपुराणे ।

अकृते वैश्वदेवे तु भिक्षुके गृहम् आगते ।

अवश्यम् एव दातव्यं स्वर्गसोपानकारकम् ।

उद्धृत्य वैश्वदेवान्नं भिक्षां दत्वा विसर्जयेत् ॥ (नृपु ५८।१००)

यावद् वैश्वदेवाद्युपयुक्तम् अन्नं यावत् पृथक् कृत्वावशिष्टाद् अन्नाद् भिक्षां दत्वा भिक्षुकं विसर्जयेत् ॥ ५० ॥

अकरणे प्रत्यवायम् आह ।

**यतिश् च ब्रह्मचारी च पक्वान्नस्वामिनाव् उभौ ।**

** तयोर् अन्नम् अदत्वा तु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ ५१ ॥**

चान्द्रायणस्य लक्षणं वक्ष्यामः प्रायश्चित्तप्रकरणे । [४०९] प्रायश्चित्तविधानात् प्रत्यवायो ऽवगम्यते । तयोः पक्वान्नस्वामित्वाद् अन्नादाने प्रत्यवाय उपपन्नः । अत एव पुराणे ऽपि ।

अहुत्वाग्निम् असंतर्प्य तपस्विनम् उपस्थितम् ।

अशित्वा तु परे लोके स्वानि मांसानि खादति ॥ इति ॥ ५१ ॥

बहुषु भिक्षुकेषु आगतेष्व् अशक्तेन किं कर्तव्यम् इत्य् आशङ्क्याह ।

**दद्याच् च भिक्षात्रितयं परिव्राड्ब्रह्मचारिणाम् ।**

** इच्छया च ततो दद्याद् विभवे सत्य् अवारितम् ॥ ५२ ॥**

निगदव्याख्यानम् एतत् । यथाविभवं भिक्षादानं कूर्मपुराणे दर्शितम् ।

भिक्षां वै भिक्षवे दद्याद् विधिवद् ब्रह्मचारिणे ।

दद्याद् अन्नं यथाशक्ति ह्य् अर्थिभ्यो लोभवर्जितः ॥ इति । (कूपु १।२।१८।११७)

॥ ५२ ॥

यतिभिक्षाप्रदाने नियमम् आह ।

**यतिहस्ते जलं दद्याद् भैक्ष्यं दद्यात् पुनर् जलम् ।**

** तद् भैक्ष्यं मेरुणा तुल्यं तज् जलं सागरोपमम् ॥ ५३ ॥**

[४१०]

स्पष्टम् एतत् । तच् च भैक्ष्यम् सति विभवे बहुलं दातव्यम् । तद् उक्तं ब्रह्मपुराणे ।

यः पात्रपूरणीं भिक्षां यतिभ्यः संप्रयच्छति ।

विमुक्तः सर्वपापेभ्यो नासौ दुर्गतिम् आप्नुयात् ॥ इति ॥

॥ ५३ ॥

यथा भ्हिक्षुकस्य समागतस्यातिथ्यम् अवश्यं कर्तव्यं तद्वद् ऐश्वर्योपेतस्यापि स्वगृहे समागतस्यातिथ्यम् अभ्युदयकामिना कर्तव्यम् इत्य् आह ।

**यस्य छत्रं हयश् चैव कुञ्जरारोहम् ऋद्धिमत् ।**

** ऐन्द्रं स्थानम् उपासीत तस्मात् तं न विचारयेत् ॥ ५४ ॥**

यस्य छत्रहयौ विद्येते तस्यातिथ्यं कुर्वन् ऐन्द्रं पदम् अवाप्नुयात् । एतस्माद् वचनात् पूर्वोत्तरवचनयोर् आतिथ्यविषयत्वात् तत्प्रकरणान्तःपातित्वेनास्मिन् वचने ऽनुक्तम् अपि “आतिथियं कुर्वन्” इति पदद्वयं सन्दंशन्यायेनात्र लभ्यते । कुञ्जरस्यारोहो यस्मिन्न् ऐन्द्रे पदे तत् कुञ्जरारोहम् । ऋद्धिर् अमृतपानाप्सरःसेवादिर् अस्मिन्न् अस्तीत्य् ऋद्धिमत् । छत्रादिमान् क्षत्रियादिर् अतिथिर् जातिकुलाचारैर् यद्य् अपि हीनः तथापि तत्पूजायाः स्वर्गप्राप्तिहेतुत्वात् तम् अतिथिं हीनत्वबुद्ध्या – पूज्यो ऽयम् न वा ? – इति न विचारयेत् न संदिह्यात् । किं त्व् ईश्वरबुद्ध्या तं पूजयेत् ।

यद्य् अपि भिक्षुकवन् नायम् अस्मिन् जन्मनि तपस्वी तथाप्य् अतीते **[४११]** जन्मन्य् अनेन तपो ऽनुष्ठितम् । अन्यथेदृशस्यैश्वर्यस्य प्राप्त्यसंभवात् । अत एव विभूतिमत ईश्वरांशत्वं भगवता दर्शितम् 

यद् यद् विभूतिमत् सत्त्वं श्रीमद् ऊर्जितम् एव वा ।

तत् तद् एवावगच्छ त्वं मम तेजो’ंशसंभवम् ॥ इति । (भ्ग् १०।४१)

तस्माद् युक्तम् ऐश्वर्योपेतस्यातिथ्यम् ॥ ५४ ॥

यद् उक्तं वैश्वदेवात् पूर्वम् अपि यतिब्रह्मचारिभ्यां भिक्षा दातव्येति तत्रोपपत्तिम् आह ।

**वैश्वदेवकृतं पापं शक्तो भिक्षुर् व्यपोहितुम् ।**

** न हि भिक्षुकृतान् दोषान् वैश्व्देवो व्यपोहति ॥ ५५ ॥**

वैश्वदेवस्य पश्चात्करणेन प्रसक्तो यो दोषः स भिक्षादानेन निवर्तते । भिक्षापरिहारेण तु यो दोषः नासौ पूर्वकृतेनापि वैश्वदेवेन निवर्तते । अत्र भिक्षुशब्दो विद्यार्थ्यादीनाम् उपलक्षकः । तथा च तेषां भिक्षुकत्वं व्यासेनोक्तम् ।

यतिश् च ब्रह्मचारी च विधार्थी गुरुपोषकः ।

अध्वगः क्षीणवृत्तिश् च षड् एते भिक्षुकाः स्मृताः ॥ इति ।

पुराणे ऽपि ।

व्याधितस्यार्थहीनस्य कुटुम्बात् प्रच्युतस्य च ।

अध्वानं प्रतिपन्नस्य भिक्षाचर्या विधीयते ॥ इति ॥ ५५ ॥

[४१२]

वैश्वदेवकृतम् इत्य् उक्त्वा बुद्धिस्थत्वाद् वैश्वदेवस्याकरणे प्रत्यवायम् आह ।

**अकृत्वा वैश्वदेवं तु भुञ्जते ये द्विजाधमाः ।**

** सर्वे ते निष्फला ज्ञेयाः पतन्ति नरके ऽशुचौ ॥ ५६ ॥**

निष्फला यथोक्तफलरहिताः । न केवलम् इष्टप्राप्त्यभावः किं त्व् अनिष्टप्राप्तिर् अपि दर्शिता “पतन्ति नरके ऽशुचौ” इति ॥ ५६ ॥

वैश्वदेववदृष्टान्तेनातिथ्याकरणे ऽपि प्रत्यवायम् आह ।

**वैश्वदेवविहीना ये आतिथ्येन बहिष्कृताः ।**

** सर्वे ते नरकं यान्ति काकयोनिं व्रजन्ति च ॥ ५७ ॥**

नरको रौरवादिः । तम् अनुभूय पश्चात् काकयोनिं व्रजन्ति ॥ ५७ ॥

अतिथित्वेन स्तुवन्न् अन्यान् अपि भोजनीयान् आह ।

**पापो वा यदि चण्डालो विप्रघ्नः पितृघातकः ।**

** वैश्वदेवे तु संप्राप्तः सो ऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः ॥ ५८ ॥**

पापो गोवधाद्युपपातकी । एतेषां भोजनीयत्वम् एव । न तु अशेषातिथ्यसत्कारार्हत्वम् । एतद् एवाभिप्रेत्य अश्वमेधिके वर्णितम् ।

चण्डालो वा श्वपाको वा काले यः कश्चिद् आगतः ।

अन्नेन पूजनीयश् च परत्र हितम् इच्छता ॥ इति ।

विष्णुधर्मोत्तरे ।

चण्डालो वाथ वा पापः शत्रुर् वा पितृघातकः ।

देशकालाभ्युपगतो भरणीयो मतो मम ॥ इति ।

उक्तान् पञ्च महायज्ञान् प्रशंसति हारीतः ।

देवान् ऋषीन् पित्ङ्ंश् चैव भूतानि ब्राह्मणांस् तथा ।

तर्पयन् विधिना विप्रो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ इति । (हार्स्म् ४।२२)

पुराणे ऽपि ।

यत् फलं सोमयागेन प्राप्नोति धनवान् द्विजः ।

सम्यक् पञ्च महायज्ञैर् दरिद्रस् तद् अवाप्नुयात् ॥ इति ।

अकरणे प्रत्यवायम् आह व्यासः ।

पञ्चयज्ञांस् तु यो मोहान् न करोति गृहाश्रमी ।

तस्य नायं न च परो लोको भवति धर्मतः ॥ इति ॥ ५८ ॥

पञ्चमहायज्ञानन्तरं भोजनविधिम् अभिप्रेत्य तदनुवादेन तत्र वर्जनीयान् आह ।

**यो वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते दक्षिनामुखः ।**

** वामपादे करं न्यस्य तद् वै रक्षांसि भुञ्जते ॥ ५९ ॥**

[४१४]

भोजनविधिश् च मनुना दर्शितः ।

भुक्तवत्सु तु विप्रेषु स्वेषु भृत्येषु चैव हि ।

भुञ्जीयातां ततः पश्चाद् अवशिष्टं तु दम्पती ॥ इति । (म्ध् ३।११६)

विष्णुपुराणे ।

ततः सुवासिनीदुःखिगर्भिणीवृद्धबालकान् ।

भोजयेत् संस्कृतान्नेन प्रथमं तु परमं गृही ॥

अभुक्तवत्सु चैतेषु भुञ्जन् भुङ्क्ते सुदुष्कृतम् ।

मृतश् च गत्वा नरकं श्लेष्मभुग् जायते नृप ॥ इति । (विपु ३।११।६८–६९)

मार्कण्डेयपुराणे ऽपि ।

पूजयित्वातिथीन् इष्टान् ज्ञातीन् बन्धूंस् तथार्थिनः ।

विकलान् बालवृद्धांश् च भोजयेद् आतुरांस् ततः ॥

वाञ्छेत् क्षुत्तृट्परीतात्मा यश् चान्यो ऽन्नम् अकिंचनः ॥ इति । (मार्पु २९।३७–३८)

भोजने इतिकर्तव्यताम् आह बौधायनः ।

उपलिप्ते समे स्थाने शुचौ श्लक्ष्णासनान्विते ।

चतुरस्रं त्रिकोणं वा वर्तुलं वार्द्रचन्द्रकम् ॥

[४१५] कर्तव्यम् आनुपूर्व्येण ब्राह्मणादिषु मण्डलम् ॥ इति ।

शङ्खो ऽपि ।

आदित्या वसवो रुद्रा ब्रह्मा चैव पितामहः ।

मण्डलान्य् उपजीवन्ति तस्मात् कुर्वीत मण्डलम् ॥ इति । 

कूर्मपुराणे ऽपि ।

उपलिप्ते शुचौ देशे पादौ प्रक्षाल्य वै करौ ।

आचम्यार्द्राननो ऽक्रोधः पञ्चार्द्रो भोजनं चरेत् ॥ इति । (कूपु १।२।१९।४)

व्यासो ऽपि ।

पञ्चार्द्रो भोजनं कुर्यात् प्राङ्मुखो मौनम् आस्थितः ।

हस्तौ पादौ तथैवास्यम् एषु पञ्चार्द्रता मता ॥ इति । (ल्व्यास्म् २।७२)

आश्वमेधिके ऽपि ।

आर्द्रपादस् तु भुञ्जीयात् प्राङ्मुखश् चासने शुचौ ।

पादाभ्यां धरणीं स्पृष्ट्वा पादेनैकेन वा पुनः ॥ इति । 

तच् च भोजनं शुद्धपात्रे कर्तव्यम् । तद् उक्तं कूर्मपुराणे ।

[४१६] प्रशस्तशुद्धपात्रेषु भुञ्जीताकुपितो द्विजः ॥ इति ।

प्रशस्तानि च पात्राणि पैठीनसिना दर्शितानि ।

सौवर्णे राजते ताम्रे पद्मपत्रपलाशयोः ।

भोजने भोजने चैवातिरात्रफलम् अश्नुते ॥

एक एव तु यो भुङ्क्ते विमले कांस्यभाजने ।

चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुः प्रज्ञा यशो बलम् ॥ इति ।

तत्र पद्मपत्रपलाशपत्रभोजनं गृहिव्यतिरिक्तविषयम्,

पलाशपद्मपत्रेषु गृही भुक्त्वैन्दवं चरेत् ।

ब्रह्मचारियतीनां च चान्द्रायणफलं लभेत् ॥ (व्यास्म् ३।६३)

इति व्यासस्मरणात् । कांस्यपात्रं तु गृहस्थैकविषयम् । यत्यादीनां तन्निषेधात् । तद् आह प्रचेताः ।

ताम्बूलाभ्यञ्जनं चैव कांस्यपात्रे च भोजनम् ।

यतिश् च ब्रह्मचारी च विधवा च विवर्जयेत् ॥ इति ।

तच् च पात्रं भूमौ स्थापनीयम् । यद् उक्तं कूर्मपुराणे,

पञ्चार्द्रो भोजनं कुर्याद् भूमौ पात्रं निधाय तु ।

उपवासेन तत् तुल्यं मनुर् आह प्रजापतिः ॥ (कूपु १।२।१८।३)

इति, तच् च स्थापनं प्राणाहुतिपर्त्यन्तम् । पश्चात् तु यन्त्रिकाम् आरोप्य भोक्तव्यम् । तद् आह व्यासः ।

न्यस्य पात्रं तु भुञ्जीत पञ्च ग्रासान् महामुने ।

शेषम् उद्धृत्य भोक्तव्यं श्रूयताम् अत्र कारणम् ॥

विप्रुषां पादसंस्पर्शः पादचैलरजस् तथा ।

सुखेन भुङ्क्ते विप्रो हि वित्रर्थं तु न लुप्यते ॥ इति ।

पैतृकभोजने भूमिपात्रप्रतिष्ठापनं न लोपनीयम् इत्य् अर्थः । उक्तपात्रनिहितम् अन्नं नमस्कुर्यात् तद् उक्तं ब्रह्मपुराणे ।

अन्नं दृष्ट्वा प्रणम्यादौ प्राञ्जलिः कथयेत् ततः ।

अस्माकं नित्यम् अस्त्व् एतद् इति भक्त्याथ वन्दयेत् ॥ इति ।

वन्दनानन्तरकृत्यम् आह गोभिलः: “अथातः प्राणाहुतिकल्पो व्याहृतिभिर् गायत्र्याभिमन्त्र्य ऽऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामि’ इति सायम्, ऽसत्यं त्वर्तेन परिषिञ्चामि’ इति प्रातः ।

अन्तश् चरसि भूतेषु गुहायां विश्वतोमुखः ।

त्वं यज्ञस् त्वं वषट्कार आपो ज्योती रसो ऽमृतम् ॥

त्वं ब्रह्मा त्वं प्रजापतिः ब्रह्म भूर् भुवः स्वर् ओम् अमृतोपस्तरणम् असि – इत्य् अपः पीत्वा दश होतारं मनसानुद्धृत्य त्वरन् पञ्च ग्रासान् गृह्णीयात् । प्राणाय स्वाहेत् गार्हपत्यम् एव तेन जुहोति । अपानाय स्वाहेत्य् अन्वाहार्यपचनम् एव तेन जुहोति । व्यानाय स्वाहेत्य् आहवनीयम् एव तेन जुहोति । उदानाय स्वाहेति सभ्यम् एव तेन जुहोति । समानाय स्वाहेत्य् आवसथ्यम् एव तेन जुहोति” । इति । एते पञ्च मन्त्राः प्रणवाद्याः कर्तव्याः । तथा च शौनकः ।

स्वाहान्ताः प्रणवाद्याश् च नाम्ना मन्त्रास् तु वायवाः ।

जिह्वयैव ग्रसेद् अन्नं दशनैस् तु न संस्पृशेत् ॥ इति ।

जिह्वाग्रसने विशेष आश्वमेधिके दर्शितः ।

यथा रसं न जानाति जिह्वा प्राणाहुतौ नृप ।

तथा समाहितः कुर्यात् प्राणाहुतिम् अतन्द्रितः ॥ इति ।

प्राणाहुत्ष्व् अङ्गुलिनियमम् आह शौनकः ।

तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठलग्ना प्राणाहुतिर् भवेत् ।

मध्यमानामिकाङ्गुष्ठैर् अपाने जुहुयात् ततः ॥

कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठैर् व्याने तु जुहुयाद् धविः ।

तर्जनीं तु बहिः कृत्वा उदाने जुहुयात् ततः ॥

समाने सर्वहस्तेन समुदायाहुतिर् भवेत् ।

[४१९] इति । परिषेचनानन्तरभाविविशेषो भविष्यपुराणे दर्शितः ।

भोजनात् किंचिद् अन्नाग्रं धर्मराजाय वै बलिम् ।

दत्वाथ चित्रगुप्ताय प्रेतेभ्यश् चेदम् उच्चरेत् ॥

यत्र क्वचन संस्थानां क्षुत्तृषोपहतात्मनाम् ।

प्रेतानां तृप्तये ऽक्षय्यम् इदम् अस्तु यथासुखम् ॥ इति ।

कूर्मपुराणे ऽपि ।

महाव्याहृतिभिस् त्व् अन्नं परिधायोदकेन तु ।

अमृतोपस्तरणम् असीत्य् आपोशनक्रियां चरेत् ॥ इति । (कूपु १।३।१९।२)

बौधायनस् तु सर्वम् एतत् संगृह्याह ।

    सर्वावश्यकावसानेषु प्रक्षालितपाणिपादो ऽप आचम्य । शुचौ संवृते देशे प्राङ्मुख उपविश्य उद्धृतम् आह्रियमाणं भूर् भुवः स्वर् ओम् इत्य् उपस्थाय वाचं यच्छेत् । न्यस्तम् अन्नं महाव्याहृतिभिः प्रदक्षिणम् उदकं परिषिच्य सव्येन पाणिनाविमुञ्चन् अमृतोपस्तरणम् असि **[४२०]** इति पुरस्ताद् अपः पीत्वा पञ्चान्नेन प्राणाहुतीर् जुहोति । श्रद्धायां प्राणे निविष्टो ऽमृतं जुहोमि शिवोमा विशाप्रदाहाय प्राणाय स्वाहेति । अपाने व्यान उदाने समाने निविष्ट इत्यादिना यथालिङ्गम् अनुषङ्गः । एवं पञ्चान्नेन प्राणाहुतीर् हुत्वा तूष्णीं भूयो व्रतयेत् । प्रजापतिं मनसा द्यायन् नान्तरा वाचं विसृजेत् ॥


    अथाप्य् उदाहरन्ति ।


    	आसीनः प्राङ्मुखो ऽश्नीयात् वाग्यतो ऽन्नम् अकुत्सयन् ।


    	अस्कन्दयंस् तन्मनाश् च भुक्त्वाग्निं समुपस्पृशेत् ॥ इति ।


    सर्वभक्ष्यापूपकन्दमूलफलमांसानि दन्तैर् नावद्येत् । नतिसुहितः । अमृतापिधानम् असि इत्य् उपरिष्टाद् अपः पीत्वाचान्तो हृदयदेशम् अभिमृशति । प्राणानां ग्रन्थिर् असि रुद्रो मा विशान्तकस् तेनान्नेनाप्यायस्वेति । **[४२१]** पुनर् आचम्य दक्षिणपादाङ्गुष्ठे पाणिं निःस्रावयति ।


    	अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ऽङ्गुष्ठं च समाश्रितः ।


    	ईशः सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणाति विश्वभुक् ॥ इति ।


    हुतान्नानुमन्त्रणम् ऊर्ध्वहस्तः समाचरेत् । श्रद्धायां प्राणे निविश्यामृतं हुतं प्राणम् अन्नेनाप्यायस्वेति पञ्च । ब्रह्मणि म आत्मामृतत्वायेत्य् आत्मानम् अक्षरेण योजयेत् । सर्वक्रतुयाजिनाम् आत्मयाजी विशिष्यते । इति । (ब्ध् २।७।१२।२–१५)

विष्णुपुराणे ।

अश्नीयात् तन्मना भूत्वा पूर्वं तु मधुरं रसम् ।

लवणाम्लौ तथा मध्ये कटुतिक्तादिकांस् ततः ॥

प्राग् द्रवं पुरुषो ऽश्नीयान् मध्ये च कठिनाशनः ।

अन्ते पुनर् द्रवाशी तु बलारोग्ये न मुञ्चति ॥ इति । (विपु३।११।८३–८४)

भोजने कवलसंख्याम् आह आपस्तम्बः ।

अष्टौ ग्रासा मुनेर् भक्ष्याः षोडशारण्यवासिनः ।

[४२२] द्वात्रिंशत् तु गृहस्थस्य ह्य् अमितं ब्रह्मचारिणः ॥ इति । (आप्ध् २।४।९।१३)

आश्वमेधिके ऽपि ।

वक्त्रप्रमाणपिण्डांश् च ग्रसेद् एकैकशैः (?) पुनः ।

वक्त्राधिकं तु यत् पिण्डम् आत्मोच्छिष्टं तद् उच्यते ।

पिण्डावशिष्टम् अन्नं च वक्त्रनिःसृतम् एव च ॥

अभोज्यं तद् विजानीयाद् भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ।

सदा चात्यशनं नाद्यात् नातिहीनं च कर्हिचित् ।

यथान्नेन व्यथा न स्यात् तथा भुञ्जीत नित्यशः ॥ इति ।

वृद्धमनुः ।

पीत्वा ऽपो’शनम् अश्नीयात् पात्रदत्तम् अगर्हितम् ।

भार्याभृतकदासेभ्य उच्छिष्टं शेषयेत् द्विजः ॥ इति ।

उच्छिष्टशेषणं तु घृतादिव्यतिरिक्तविषयम् । तद् आह पुलस्त्यः ।

भोजनं तु न निःशेषं कुर्यात् प्राज्ञः कथंचन ।

अन्यत्र दधिसक्त्वाज्यपललक्षीरमध्वपः ॥ इति ।

एतच् च भोजनं सायं प्रातश् च कर्तव्यम् । तद् उक्तं मनुना ।

[४२३] सायं प्रातर् द्विजातीनाम् अशनं श्रुतिचोदितम् ।

नान्तरा भोजनं कुर्याद् अग्निहोत्रसमो विधिः ॥ इति । (म्ध् २।५३)

गौतमः: “सायं प्रातस् त्व् अन्नम् अभिपूजितम् अनिन्दन् भुञ्जीत” इति (ग्ध् ९।४) । उदाहृतवचनसमूहेन प्रसिद्धं साङ्गभोजनं मूलवचने “यो भुङ्क्ते” इत्य् अनूद्य वेष्टितशिरस्त्वादिकं प्रत्यवायाभिधानेन निषेधयति । एतच् च वर्ज्यान्तराणाम् अप्य् उपलक्षणम् । तानि च ब्रह्मपुराणे दर्शितानि ।

यस् तु पाणितले भुङ्क्ते यस् तु फूत्कारसंयुतम् (?) ।

प्रसृताङ्गुलिभिर् यच् च तस्य गोमांसवच् च तत् ॥

नाजीर्णे भोजनं कुर्यात् कुर्यान् नातिबुभुक्षितः ।

हस्त्यश्वरथयानोष्ट्रम् आस्थितो नैव भक्षयेत् ॥

श्मशानाभ्यन्तरस्थो वा देवालयगतो ऽथ वा ।

शयनस्थो न भुञ्जीत पाणिस्थं न चासने ॥

नार्द्रवासा नार्द्रशिरा न चायज्ञोपवीतवान् ।

न बाहुसक्थिसंस्थश् च न च पर्यङ्कम् आस्थितः ॥

[४२४] न वेष्टितशिराश् चापि नोत्सङ्गकृतभाजनः ।

नैकवस्त्रो दृष्टमधो नोपानत्कः सपादुकः ॥

न चर्मोपरिसंस्थश् च चर्मावेष्टितपार्श्ववान् ।

ग्रासशेषं न चाश्नीयात् पीतशेषं पिबेन् न च ॥

शाकमूलफलेक्षूणां दन्तच्छेदैर् न भक्षयेत् ।

बहूनां भुञ्जतां मध्ये न चाश्नीयात् त्वरान्वितः ॥

वृथा न विसृजेद् अन्नं नोच्छिष्टं कुत्रचिद् व्रजेत् ॥ इति ।

बृहस्पतिः ।

न स्पृशेद् वामहस्तेन भुञ्जानो ऽन्नं कदाचन ।

न पादौ न शिरो बस्तिं न पदा भाजनं स्पृशेत् ॥ इति ।

उशनाः ।

नादत्वा मिष्टम् अश्नीयाद् बहूनां चैव पश्यताम् ।

नाश्नीयुर् बहवश् चैव तथा नैकस्य पश्यतः ॥ इति ।

आदित्यपुराणे ।

नोच्छिष्टो ग्राहयेद् आज्यं यज्ञोच्छिष्टं च संत्यजेत् ।

शूद्रभुक्तावशिष्टं तु नाद्याद् भाण्डस्थितं त्व् अपि ॥ इति ।

कूर्मपुराणे ऽपि ।

[४२५] नार्धरात्रे न मध्याह्ने नाजीर्णे नार्द्रवस्त्रधृक् ।

न भिन्नभाजने चैव न भूम्यां न च पाणिषु ॥

नोच्छिष्टो घृतम् आदद्यान् न मूर्धानं स्पृशन्न् अपि ।

न ब्रह्म कीर्तयित्वापि न निःशेषं न भार्यया ॥

नान्धकारे न संध्यायां न च देवालयादिषु ॥ इति । (कूपु १।२।१९।२०–२२)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

न भार्यादर्शने ऽश्नीयान् नैकवासा न संस्थितः ॥ इति । (य्ध् १।१३१)

यत् तु,

ब्राह्मण्या सह यो ऽश्नीयाद् उच्छिष्टं वा कदाचन ।

न तस्य दोषम् इच्छन्ति नित्यम् एव मनीषिणः ॥

उच्छिष्टम् इतरस्त्रीणां यो ऽश्नीयाद् ब्राह्मणः क्वचित् ।

प्रायश्चित्ती स विज्ञेयः संकीर्णो मूढचेतनः ॥ 

इति, न तत् सर्वथा दोषाभावप्रतिपादनपरम्, कदाचनेति वचनात् । अत एव आदित्यपुराणम् ।

ब्राह्मण्या भार्यया सार्धं क्वचिद् भुञ्जीत चाध्वनि ।

असवर्णस्त्रिया सार्धं भुक्त्वा पतति तत्क्षणात् ॥ इति ।

वृद्धमनुर् अपि ।

[४२६] न पिबेन् न च भुञ्जीत द्विजः सव्येन पाणिना ।

नैकहस्तेन च जलं शूद्रेणावर्जितं पिबेत् ॥

पिबतो यत् पतत् तोयं भाजने मुखनिःसृतम् ।

अभोज्यं तद् भवेद् अन्नं भोक्ता भुञ्जीत किल्बिषम् ॥

पीतावशेषितं तोयं ब्राह्मणो न पुनः पिबेत् ।

पिबेद् यदि हि तन् मोहात् द्विजश् चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति ।

अत्रिः ।

तोयं पाणिनखस्पृष्टं ब्राह्मणो न पिबेत् क्वचित् ।

सुरापानेन तत् तुल्यम् इत्य् एवं मनुर् अब्रवीत् ॥ इति । 

शातातपः ।

उद्धृत्य वामहस्तेन यत् तोयं पिबति द्विजः ।

सुरापानेन तत् तुल्यं मनुर् आह प्रजापतिः ॥ इति ।

आश्वमेधिके ऽपि ।

पानीयानि पिबेद् येन तत् पात्रं द्विजसत्तमः ।

अनुच्छिष्टं भवेत् तावद् यावद् भूमौ न निःक्षिपेत् ॥ इति ।

शङ्खः: “नानियुक्तो ऽप्य् आसनस्थः प्रथमम् अश्नीयात् । नाधिकं दद्यात् । न प्रतिगृह्णीयात्” इति । शातातपो ऽपि ।

अग्र्यासनोपविष्टस् तु यो भुङ्क्ते प्रथमं द्विजः ।

बहूनां पश्यतां सो ऽज्ञः पङ्क्त्या हरति किल्बिषम् ॥

[४२७] इति । गोभिलः ।

एकपङ्क्त्युपविष्टानां विप्राणां सह भोजने ।

यद्य् एको ऽपि त्यजेत् पात्रं नाश्नीयुर् इतरे ऽप्य् अनु ॥

मोहात् तु भुङ्क्ते यस् तत्र तप्तसान्तपनं चरेत् ।

भुञ्जानेषु तु विप्रेषु यस् तु पात्रं परित्यजेत् ॥

भोजने विघ्नकर्तासौ ब्रह्महापि तथोच्यते ॥ इति ।

वाग्यमनं प्रक्रम्य पुराणे ।

स्नास्यतो वरुणः शक्तिं जुह्वतो ऽग्निः श्रियं हरेत् ।

भुञ्जानो मृत्युर् आयुष्यं तस्मान् मौनं त्रिषु स्मृतम् ॥ इति ।

यत् त्व् अत्रिणोक्तम्,

मौनव्रतं महाकष्टं हुंकारेणापि नश्यति ।

तथा सति महान् दोषः तस्मात् तन् नियतश् चरेत् ॥

इति, तद् एतत् काष्ठमौनाभिप्रायम् । एतच् च पञ्चग्रासाद् अर्वाग् विषयम् । तथा च वृद्धमनुः ।

अनिन्दन् भक्षयेन् नित्यं वाग्यतो ऽन्नम् अकुत्सयन् ।

पञ्च ग्रासान् महामौनं प्राणाद्याप्यायनं महत् ॥ इति ।

आश्वमेधिके ऽपि ।

मौनी वाप्य् अथ वामौनी प्रहृष्टः संयतेन्द्रियः ।

भुञ्जीत विधिवद् विप्रो न चोच्छिष्टानि चर्वयेत् ॥ इति ।

शातातपो ऽपि ।

[४२८] हस्तदत्तानि चान्नानि प्रत्यक्षलवणं तथा ।

मृत्तिकाभक्षणं चैव गोमांसाशनवति स्मृतम् ॥ इति ।

पैठीनसिर् अपि ।

लवणं व्यञ्जनं चैव घृतं तैलं तथैव च ।

लेह्यं पेयं च विविधं हस्तदत्तं च भक्षयेत् ॥

दर्व्या देयं घृतान्नं तु समस्तव्यञ्जनानि च ।

उदकं यच् च पक्वान्नं यो दर्व्या दातुम् इच्छति ॥

स भ्रूणहा सुरापश् च स्तेयी च गुरुतल्पगः ॥ इति ।

आश्वमेधिके ।

उदक्याम् अपि चण्डालं श्वानं कुक्कुटम् एव च ।

भुञ्जानो यदि पश्येत् तु तद् अन्नं तु परित्यजेत् ॥

केशकीटावपन्नं च मुखमारुतवीजितम् ।

अभोज्यं तद् विजानीयात् भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति ।

कात्यायनः ।

चण्डालपतितोद्क्या वाक्यं श्रुत्वा द्विजोत्तमः ।

भुञ्जीत ग्रासमात्रं तु दिनम् एकम् अभोजनम् ॥ इति ।

गौतमो ऽपि ।

[४२९] काहलभ्रमणग्राव्णां चक्रस्योलूखलस्य च ।

एतेषां निनदं यावत् तावत् कालम् अभोजनम् ॥ इति । (श्लो। गौ। स्म्। ५।३१)

बृहस्पतिर् अपि ।

अप्य् एकपङ्क्त्यां नाश्नीयाद् ब्राह्मणैः स्वजनैर् अपि ।

को हि जानाति किं कस्य प्रच्छन्नं पातकं भवेत् ॥

एकपङ्क्त्युपविष्टानां दुष्कृतं यद् दुरात्मनाम् ।

सर्वेषां तत् समं तावद् यावत् पङ्क्तिर् न भिद्यते ॥ इति ।

पङ्क्तिभेदप्रकारम् अपि स एवाह ।

अग्निना भस्मना चैव स्तम्भेन सलिलेन च ।

द्वारेण चैव मार्गेण पङ्क्तिभेदो बुधैः स्मृतः ॥ इति ।

यमो ऽपि ।

उदकं च तृणं भस्म द्वारं पन्थास् तथैव च ।

एभिर् अन्तरितं कृत्वा पङ्क्तिदोषो न विद्यते ॥ इति ।

तद् एवं मूलवचनोक्तवेष्टितशिरस्त्वादिवर्जनोपलक्षिता नियमविशेषा दर्शिताः । दक्षिणामुखत्वनिषेधो नित्यभोजनविषयः । काम्ये तद्विधानात् । तथा च मनुः ।

आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः ।

श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्त उदङ्मुखः ॥ (म्ध् २।५२)

[४३०] इति । गोभिलस् तु दक्षिणामुखत्वं प्रतिषेधति ।

प्राङ्मुखावस्थितो विप्रो प्रतीच्यां वा यथासुखम् ।

उत्तरं पितृकार्ये तु दक्षिणां तु विवर्जयेत् ॥ इति ।

“वामपादकरः” वामपादे करो यस्यासौ वामपादकरः । यो वामपादकरो भुङ्क्ते यश् च स्थित्वा भुङ्क्ते तैः सर्वैर् यद् भुक्तं तद् रक्षांसि भुञ्जते । न स्वयं प्राणाग्निहोत्रादिफलं प्राप्नोतीत्य् अर्थः । भुक्तस्य राक्षसगामित्वं कूर्मपुराणे ऽपि दर्शितम् ।

यो भुङ्क्ते वेष्टितशिरा यश् च भुङ्क्ते विदिङ्मुखः ।

सोपानत्कश् च यो भुङ्क्ते सर्वं विद्यात् तद् आसुरम् ॥ इति । (कूपु १।२।१९।१९)

अभिप्रेतस्य भोजनविधेर् उदीच्याङ्गानि उच्छिष्टोदकदानादीनि कर्तव्यानि । तत्र देवलः ।

भुक्त्वोच्छिष्टं समादाय सर्वस्मात् किंचिद् आचमन् ।

उच्छिष्टभागदेयेभ्यः सोदकं निर्वपेद् भुवि ॥ इति ।

तत्र मन्त्रः ।

रौरवे पूयनिलये पद्मार्बुदनिवासिनाम् ।

प्राणिनां सर्वभूतानाम् अक्षय्यम् उपतिष्ठताम् ॥ इति ।

गद्यव्यासो ऽपि: “ततस् तृप्तः सन्न् अमृतापिधानम् असीत्य् अपः प्राश्य तस्माद् देशान् मनाग् अपसृत्य विधिवद् आचामेत्” इति । स चाचमनप्रकारो देवलेन दर्शितः ।

भुक्त्वाचामेद् यथोक्तेन विधानेन समाहितः ।

शोधयेन् मुखहस्तौ च मृदद्भिर् घर्षणैर् अपि ॥ इति ।

तच् च घर्षणं तर्जन्या न कर्तव्यम् । तद् आह गौतमः ।

गण्डूषस्याथ समये तर्जन्या वक्त्रशोधनम् ।

कुर्वीत यदि मूढात्मा रौरवे नरके पतेत् ॥ इति । (श्लो। गौ। स्म्। ५।२९)

व्यासः ।

हस्तं प्रक्षाल्य गण्डूषं यः पिबेद् अविचक्षणः ।

स देवांश् च पितॄंश् चैव ह्य् आत्मानं चैव पातयेत् ॥

तस्मिन् नाचमनं कुर्यात् यत्र भाण्डे ऽथ भुक्तवान् ।

यद्य् उत्तिष्ठत्य् अनाचान्तो भुक्तवान् आसनात् ततः ॥

स्नानं सद्यः प्रकुर्वीत सो ऽन्यथा ऽप्रयतो भवेत् ॥ इति ।

कूर्मपुराणे ऽपि ।

अमृतापिधानम् असीत्य् उपरिष्टाद् अपः पिबेत् ।

आचान्तः पुनर् आचामेद् आयंगौर् (?) इति मन्त्रतः ॥

द्रुपदां वा त्रिर् आवृत्य सर्वपापप्रणाशिनीम् ।

प्राणानां ग्रन्थिर् असीत्य् आलभेत् हृदयं ततः ॥

[४३२] आचम्याङ्गुष्ठमात्रेण पादाङ्गुष्ठे तु दक्षिणे ।

निःस्रावयेद् धस्तजलम् ऊर्ध्वहस्तः समाहितः ॥

हुतानुमन्त्रणं कुर्यात् श्रद्धायाम् इति मन्त्रतः ।

अथाक्षरेण स्वात्मानं योजयेद् ब्रह्मनेति हि ॥

सर्वेषाम् एव योगानाम् आत्मयागः परः स्मृतः ।

यो ऽनेन विधिना कुर्यात् स याति ब्रह्मणः पदम् ॥ इति । (कूपु १।२।१९।९–१३)

अत्रिः ।

आचान्तो ऽप्य् अशुचिस् तावद् यावत् पात्रम् अनुद्धृतम् ।

उद्धृते ऽप्य् अशुचिस् तावद् यावन् नोन्मृज्यते मही ॥

भूमाव् अपि हि लिप्तायां तावत् स्याद् अशुचिः पुमान् ।

आसनाद् उत्थितस् तस्माद् यावन् न स्पृशते महीम् ॥ इति ।

शातातपो ऽपि ।

आचम्य पात्रम् उत्सृज्य किंचिद् आर्द्रेण पाणिना ।

मुख्यान् प्राणान् समालभ्य नाभिं पाणितलेन च ॥

[४३३] भुक्त्वा नैव प्रतिष्ठेत न चाप्य् आर्द्रेण पाणिना ।

पाणिं मूर्ध्नि समाधाय स्पृष्ट्वा चाग्निं समाहितः ॥

ज्ञातिश्रैष्ठ्यं समाप्नोति प्रयोगकुशलो नरः ॥ इति ।

विष्णुपुराणे ऽपि ।

स्वस्थः प्रशान्तचित्तस् तु कृतासनपरिग्रहः ।

अभीष्टदेवतानां च कुर्वीत स्मरणं नरः ॥

अग्निर् आप्याययत्व् अन्नं पार्थिवं पवनेरितः ।

दत्तावकाशो नभसा जरयेद् अस्तु मे सुखम् ॥

अन्नं बलाय मे भूमेर् अपाम् अग्न्यनिलस्य च ।

भवत्व् एतत् परिणतं ममास्त्व् अव्याहतं सुखम् ॥

प्राणापानसमानानाम् उदानव्यानयोस् तथा ।

अन्नं पुष्टिकरं चास्तु ममास्त्व् अव्याहतं सुखम् ॥

अगस्तिर् अग्निर् वडवानलश् च भुक्तं मयान्नं जरयत्व् अशेषम् ।

सुखं ममैतत् परिणामसंभवं यच्छत्वरोगो मम चास्तु देहः ॥

विष्णुः समस्तेन्द्रियदेहदेहिप्रधानभूतो भगवान् यथैकः ।

[४३४] सत्येन तेनान्नम् अशेषम् एतत् आरोग्यदं मे परिणामम् एतु ॥

विष्णुर् अत्ता तथैवान्नं परिणामश् च वै तथा ।

सत्येन तेन मे भुक्तं जीर्यत्व् अन्नम् इदं तथा ॥

इत्य् उच्चार्य स्वहस्तेन परिमृज्य तथोदरम् ।

अनायासप्रदायीनि कुर्यात् कर्माण्य् अतन्द्रितः ॥ इति । (विपु ३।११।८७–९८)

मार्कण्डेयो ऽपि ।

भूयो ऽप्य् आचम्य कर्तव्यं ततस् ताम्बूलभक्षणम् ॥ इति । (मार्पु २९।३९)

अत्र वसिष्ठः ।

सुपूगं च सुपत्रं च चूर्णेन च समन्वितम् ।

अदत्वा द्विजदेवेभ्यः ताम्बूलं वर्जयेद् बुधः ॥

एकपूगं सुखारोग्यं द्विपूगं निष्फलं भवेत् ।

अतिश्रेष्ठं त्रिपूगं च ह्य् अधिकं नैव दुष्यति ॥

पर्णमूले भवेद् व्याधिः पर्णाग्रे पापसंभवः ।

शीर्णपर्णं हरेद् आयुः शिरा बुद्धिनिवाशिनी ॥

तस्माद् अग्रं च मूलं च शिरां चैव विशेषतः ।

शीर्णपर्णं वर्जयित्वा ताम्बूलं खादयेद् बुधः ॥

[४३५] इति । यद् इदं भोजनं निरूपितं तत् ग्रहणकाले प्रतिषिद्धम् । तद् आह मनुः ।

चन्द्रसूर्यग्रहे नाद्याद् अद्यात् स्नात्वा विमुक्तयोः ।

अमुक्तयोर् अस्तगयोर् दृष्ट्वा स्नात्वा परे ऽहनि ॥ इति । (म्ध् ४।२२४)

ग्रहे ग्रहणकाले । स्पर्शम् आरभ्य मोक्षपर्यन्तो ग्रहकालः । तस्मिन् काले न भुञ्जीत । किं तु राहुणा चन्द्रसूर्ययोः मुक्तयोः सतोः पश्चात् स्नात्वा भुञ्जीत । यदा तु ग्रस्तास्तमयस् तदा परेद्युः विमुक्तौ तौ दृष्ट्वा भुञ्जीत । न केवलं ग्रहणकाल एव भोजनाभावः किं तु ग्रहणात् प्राग् अपि । तद् आह व्यासः ।

नाद्यात् सूर्यग्रहात् पूर्वम् अह्नि सायं शशिग्रहात् ।

ग्रहकाले च नाश्नीयात् स्नात्वाश्नीयाच् च मुक्तयोः ॥

मुक्ते शशिनि भुञ्जीत यदि न स्यान् महानिशा ।

अमुक्तयोर् अस्तगयोर् अथ दृष्ट्वा परे ऽहनि ॥ इति । (ल।व्या।स्म् २।७७।७८)

पूर्वकाले भोजननिषेधे विशेषम् आह वृद्धवसिष्ठः ।

ग्रहणं तु भवेद् इन्दोः प्रथमाद् अहि यामतः ।

भुञ्जीतावर्तनात् पूर्वं पश्चिमे प्रथमाद् अधः ॥

रवेस् त्व् आवर्तनाद् ऊर्ध्वम् अर्वाग् एव निशीथतः ।

चतुर्थे प्रहरे चेत् स्यात् चतुर्थप्रहराद् अधः ॥ इति ।

रात्रौ प्रथमात् यामाद् अहि ऊर्ध्वं ग्रहणं चेत् आवर्तनान् मध्याह्नात् पूर्वं भुञ्जीत । रात्रिपश्चिमयामे चेत् [४३६] रात्रिप्रथमयामाद् अर्वाक् भुञ्जीत । अह्नश् चतुर्थप्रहरे रविग्रहश् चेत् रात्रेश् चतुर्थप्रहराद् अधो भुञ्जीतेत्य् अर्थः । विशीथो मध्यरात्रिः । मध्याह्नाद् ऊर्ध्वं रविग्रहणं चेत् मध्यरात्राद् अर्वाग् एव भुञ्जीतेत्य् अर्थः । शशिग्रहणे यामत्रयेण व्यवधानम् अपेक्षितम् । सूर्यग्रहे तु यामचतुष्टयेनेति तात्पर्यार्थः । तथा च वृद्धगौतमः ।

सूर्यग्रहे तु नाश्नीयात् पूर्वं यामचतुष्टयम् ।

चन्द्रग्रहे तु यामांस् त्रीन् बालवृद्धातुरैर् विना ॥ इति ।

बालवृद्धातुरविषये विशेषो मत्स्यपुराणे ।

अपराह्णे न मध्याह्ने मध्याह्ने चेन् न सङ्गवे ।

भुञ्जीत सङ्गवे चेत् स्यान् न पूर्वं भोजनं चरेत् ॥ इति ।

समर्थस्य तु भोजने प्रायश्चित्तम् उक्तं कात्यायनेन ।

चन्द्रसूर्यग्रहे भुक्त्वा प्राजापत्येन शुध्यति ।

तस्मिन्न् एव दिने भुक्त्वा त्रिरात्रेणैव शुध्यति ॥ इति ।

शशिग्रहणे यामत्रयस्यापवादम् आह वृद्धवसिष्ठः ।

ग्रस्तोदये विधोः पूर्वं नाहर् भोजनम् आचरेत् ॥ इति ।

ग्रस्तास्तमये विशेषम् आह भृगुः ।

ग्रस्ताव् एवास्तमानं तु रवीन्दू प्राप्नुतो यदि ।

तयोः परेद्युर् उदये स्नात्वाभ्यवहरेन् नरः ॥ इति ।

वृद्धगार्ग्यो ऽपि ।

[४३७] संध्याकाले यदा राहुर् ग्रसते शशिभास्करौ ।

तद् अहर् नैव भुञ्जीत रात्राव् अपि कदाचन ॥ इति ।

विष्नुधर्मोत्तरे ऽपि ।

अहोरात्रं न भोक्तव्यं चन्द्रसूर्यग्रहो यदा ।

भुक्तिं दृष्ट्वा तु भोक्तव्यं स्नानं कृत्वा ततः परम् ॥ इति ।

<u>ननु</u> – मेधाद्यन्तर्धाने चाक्षुषं दर्शनं न संभवति – इति चेत्,

<u>न</u>, दर्शनशब्देन शास्त्रविज्ञानस्य विवक्षितत्वात् । तद् आह वृद्धगौतमः ।

चन्द्रसूर्यग्रहे नाद्यात् तस्मिन्न् अहनि पूर्वतः ।

राहोर् विमुक्तिं विज्ञाय स्नात्वा कुर्वीत भोजनम् ॥ इति ।

<u>एवं तर्हि</u> – परेद्युर् उदयात् प्राग् अपि शास्त्रविज्ञानसंभवाद् ग्रस्तास्तमये ऽपि तथैव भोजनं प्रसज्येत । 

<u>तन् न</u>,

तयोः परेद्युर् उदये स्नात्वाभ्यवहरेन् नरः ।

अहोरात्रं न भोक्तव्यं चन्द्रसूर्यग्रहो यदा ॥

इति वचनद्वयेन तदप्रसक्तेः । यत् तु स्कन्दपुराणे,

यदा चन्द्रग्रहस् तात निशीथात् परतो भवेत् ।

भोक्तव्यं तत्र पूर्वाह्णे नापराह्णे कथंचन ॥

पूर्वं निशीथात् ग्रहणं यदा चन्द्रस्य वै भवेत् ।

तदा दिवा न कर्तव्यं भोजनं शिखिवाहन ॥

इति, तद् इदं यामत्रयाभिप्रायम्, चन्द्रग्रहे तु “यामांस् त्रीन्” [४३८] इति विशेषस्य वृद्धगौतमेनाभिदानात् । पापक्षयकामो ग्रहणदिनम् उपवसेत् । तद् आह दक्षः ।

अयने विषुवे चैव चन्द्रसूर्यग्रहे तथा ।

अहोरात्रोषितः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इति ।

पुत्री तु नोपवसेत् । तद् आह नारदः ।

संक्रान्त्याम् उपवासं च कृष्णैकादशिवासरे ।

चन्द्रसूर्यग्रहे चैव न कुर्यात् पुत्रवान् गृही ॥ इति ।

ग्रस्तास्तमये तु पुत्रिणो ऽप्य् उपवास एव, “अहोरात्रं न भोक्तव्यम्” इति भोजनप्रिषेधात् । क्वचित् तु ग्रहणविशेषे स्नानादिकं न कर्तव्यम् । तद् उक्तं षट्त्रिंशन्मते ।

सूर्यग्रहो यदा रात्रौ दिवा चन्द्रग्रहस् तथा ।

तत्र स्नानं न कुर्वीत दद्याद् दानं न च क्वचित् ॥ इति ।

एतच् च भूभागविशेषव्यवस्थितानां ग्रासमोक्षदर्शनयोग्यत्वाभावे द्रष्टव्यम् ॥

इति भोजनप्रकरणम्

इत्थं निरूपितेन भोजनान्तेन कर्तव्यजातेनाह्नः पञ्चमभागम् अतिवाहयेत् । एतेन भागपञ्चककृत्याभिधानेनावशिष्टदिवसकर्तव्यजातम् उपलक्षणीयम् । तच् च कर्तव्यजातं दक्षेण दर्शितम् ।

भुक्त्वा तु सुखम् आस्थाय तद् अन्नं परिणामयेत् ।

इतिहासपुराणाद्यैः षष्ठसप्तमकौ नयेत् ॥

अष्टमे लोकयात्रा तु बहिः संध्या ततः पुनः ॥ (दस्म् २।५२–५३)

[४३९] इति । अत्रिः ।

दिवास्वापं न कुर्वीत स्त्रियं चैव परित्यजेत् ।

आयुःक्षीणा दिवा निद्रा दिवा स्त्री पुण्यनाशिनी ॥

इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि चाभ्यसेत् ।

वृथा विवादवाक्यानि परीवादं च वर्जयेत् ॥ इति ।

विष्णुपुराणे ऽपि ।

अनायासप्रदायीनि कुर्यात् कर्माण्य् अतन्द्रितः ।

सच्छास्त्रादिविनोदेन सन्मार्गाद्यविरोधिना ॥

दिनं नयेत् ततः संध्याम् उपतिष्ठेत् समाहितः । इति । (विपु ३।११।९४–९५)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

अहःशेषं समासीत शिष्टैर् इष्टैश् च बन्धुभिः ॥

उपास्य पश्चिमां संध्यां हुत्वाग्नींस् तान् उपास्य च ।

भृत्यैः परिवृतो भुक्त्वा नातितृप्तो ऽथ संविशेत् ॥ इति । (य्ध् १।११३–१४)

“उपास च” इति चकारेण वैश्वदेवादिकं समुच्चिनोति । सायंसंध्याहोमौ निरूपितौ । वैश्वदेवादौ कश्चिद् विशेषो विष्णुपुराणे दर्शितः ।

पुनः पाकम् उपादाय सायम् अप्य् अवनीपते ।

वैश्वदेवनिमित्तं वै पत्न्या सार्धं बलिं हरेत् ॥ 

[४४०] तत्रापि श्वपचादिभ्यस् तथैवान्नं विसर्जयेत् ।

अतिथिं चागतं तत्र स्वशक्त्या पूजयेद् बुधः ॥

दिवातिथौ तु विमुखो गते यत् पातकं नृप ।

तद् एवाष्टगुणं पुंसां सूर्योढे विमुखे गते ॥

तस्मात् स्वशक्त्या राजेन्द्र सूर्योढम् अतिथिं नरः ।

पूजयेत् पूजिते तस्मिन् पूजिताः सर्वदेवताः ॥

कृतपादादिशौचश् च भुक्त्वा सायं ततो गृही ।

गच्छेद् अस्फुटितां शय्याम् अपि दारुमयीं नृप ॥ इति । (विपु ३।११।१०१–०७)

इति अहःशेषादिकृत्यम्

अथ शयनप्रकारम् आह हारीतः: “सुप्रक्षालितचरणतलो रक्षां कृत्वा उदकपूर्णघटादिमङ्गलोपेत आत्माभिर् उचिताम् उपहतां सुत्रामाणम् इति पठन् शय्याम् अधिष्ठाय रात्रिसूक्तं जपित्वा विष्णुं नमस्कृत्य ऽसर्पापसर्प भद्रं [४४१] ते’ इति श्लोकं जपित्वा इष्टदेवतास्मरणं कृत्वा समाधिम् आस्थाय अन्यांश् च वैदिकान् मन्त्रान् सावित्रीं च जपित्वा मङ्गल्यं श्रुतं शङ्खं च शृण्वन् दक्षिणाशिराः स्वपेत्” इति (हास्म् ७।३) । दक्षिणाशिराः इति प्रदर्शनार्थम् । तथा च विष्णुपुराणम् ।

प्राच्यां दिशि शिरः शस्तं याम्यायाम् अथ वा नृप ।

सदैव स्वपतः पुंसो विपरीतं तु रोगदम् ॥ इति । (विपु ३।११।१०९)

गार्ग्यो ऽपि ।

स्वगृहे प्राक्शिराः शेते ह्य् आयुष्यं दक्षिणाशिराः ।

प्रत्यक्शिराः प्रवासे च कदाचिद् उदक्शिराः ॥ इति ।

पुराणे ऽपि ।

रात्रिसूक्तं जपेत् स्मृत्वा सर्वांश् च सुखशायिनः ।

नमस्कृत्वाव्ययं विष्णुं समाधिस्थः स्वपेन् निशि ॥ इति ।

सुखशायिनो ऽपि गोभिलेन दर्शिताः ।

अगस्तिर् माधवश् चैव मुचकुन्दो महामुनिः ।

कपिलो मुनिर् आस्तीकः पञ्चैते सुखशायिनः ॥ इति ।

शयने वर्जनीयान् आह मार्कण्डेयः ।

[४४२] शून्यालये श्मशाने च एकवृक्षे चतुष्पथे ।

महादेवगृहे वापि मातृवेश्मनि न स्वपेत् ॥

न यक्षनागायतने स्कन्दस्यायतने तथा ।

कूलच्छायासु च तथा शर्करालोष्टपांसुषु ॥

न स्वपेच् च तथा गर्ते विना विक्षां कथंचन ।

धान्यगोविप्रदेवानां गुरूणां च तथोपरि ॥

न चापि भग्नशयने नाशुचौ नाशुचिः स्वयम् ।

नार्द्रवासा न नग्नश् च नोत्तरापरमस्तकः ॥

नाकाशे सर्वशून्ये च न च चैत्य्द्रुमे तथा ॥ इति ।

विष्णुर् अपि: “नार्द्रपादः स्वपेत् । नोत्तरापरावाक्शिराः । न नग्नः । नार्द्रवंशे । नाकाशे । न पलाशशयने । न पञ्चदारुकृते । न गजभग्नकृते । [४४३] न विद्युद्दग्धकृते । न भिन्ने । नाग्निप्लुष्टे । न घटासिक्तद्रुमजे । न श्मशानशून्यालयदेवतायतनेषु । न चपलमध्ये । न नारीमध्ये । न धान्यगोगुरुहुताशनसुराणाम् उपरि । नोच्छिष्टो न दिवा सुप्यात् संध्ययोर् न च भस्मनि । देशे न चाशुचौ नार्द्रे न च पर्वतमस्तके” । इति (विध् ७०।१–१७) । विष्णुपुराणे ऽपि ।

नाविशालां न वै भग्नां नासमां मलिनां न च ।

न च जन्तुमयीं शय्याम् अधितिष्ठेद् अनास्तृताम् ॥ इति । (विपु ३।११।१०८)

उशनाः: “न च तैलाभ्यक्तशिराः स्वपेन् नादीक्षितः कृष्णचर्मणि” इति । दक्षः ।

[४४४] प्रदोषपश्चिमौ यामौ वेदाभ्यासरतो नयेत् ।

यामद्वयं शयानस् तु ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ इति । (दस्म् २।५४)

“संध्या स्नानम्” इत्यारभ्य “यो वेष्टितशिराः” इत्यन्तेन ग्रन्थसंदर्भेण श्रुत्युपलक्षणाभ्याम् आह्निकं संक्षिप्य निरूपितम् । एतस्य करणे श्रेयः अकरणे तु प्रत्यवायः । तद् उक्तं कूर्मपुराणे ।

इत्य् एतद् अखिलं प्रोक्तम् अहन्य् अहनि वै मया ।

ब्राह्मणानां कृत्यजातम् अपवर्गफलप्रदम् ॥

नास्तिक्याद् अथ वालस्याद् ब्राह्मणो न करोति यः ।

स याति नरकान् घोरान् काकयोनौ प्रजायते ॥

नान्यो विमुक्तये पन्था मुक्त्वाश्रमविधिं स्वकम् ।

तस्मात् कर्माणि कुर्वीत तुष्टये परमेष्ठिनः ॥ इति । (कूपु १।२।१९।३०–३२)

॥ ५९ ॥

इत्थं च “षट्कर्माभिरतः” इत्यनेन ब्राह्मणस्यासाधारणधर्मान् निरूप्य तत्रत्याध्ययनादिसाधारणधर्मप्रसङ्गाततम् आह्निकं परिसमाप्येदानीं प्रकृतान् एव क्रमप्राप्तान् अभिषिक्तस्य क्षत्रियस्यासाधारणधर्मान् आह ।_

[४४५]

**अव्रता ह्य् अनधीयाना यत्र भैक्ष्यचरा द्विजाः ।**

** तं ग्रामं दण्डयेद् राजा चोरभक्तप्रदो हि सः ॥ ६० ॥**

** क्षत्रियो हि प्रजा रक्षन् शस्त्रपाणिः प्रदण्डवान् ।**

** निर्जित्य परसैन्यानि क्षितिं धर्मेण पालयेत् ॥ ६१ ॥**

** पुष्पं पुष्पं विचिनुयान् मूलच्छेदं न कारयेत् ।**

** मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः ॥ ६२ ॥ इति ।**

द्विविधो हि राजधर्मः दुष्टशिक्षा शिष्टपरिपालनं च । तत्राद्येन श्लोकेन दुष्टशिक्षा प्रतिपाद्यते । व्रतशब्देनात्र ब्रह्मचारिकर्तृकं मध्वादिवर्जनम् अभिप्रेतम् । तथा च याज्ञवल्क्यः “व्रम् अपीडयन्” (य्ध् १।३) इत्य् उक्त्वा विवक्षितं तद् व्रतं स्पष्टीचकार ।

मधुमांसाञ्जनोच्छिष्टशुक्तस्त्रीप्राणिहिंसनम् ।

भास्करालोकनाश्लिलपरिवादादि वर्जयेत् ॥ इति । (य्ध् १।३३)

यद् वा स्वगृह्यप्रसिद्धानि प्राजापत्यादीनि चत्वार्य् अत्र व्रतशब्दाभिधेयानि । तदुभयविधव्रतरहिताः स्वाध्यायम् अप्य् अनधीयाना ब्रह्मचारिणो यत्र ग्रामे भैक्ष्यम् आचरन्ति तं [४४६] ग्रामं दण्डयेत् । यतः स ग्रामश् चौरसदृशेभ्यो भक्तम् अन्नं प्रयच्छति । अनेन वचनेन विहितम् अननुतिष्ठतां प्रतिषिद्धम् अनुतिष्ठतां सर्वेषां राज्ञां दण्डनीयत्वम् उपलक्ष्यते । अत एव नारदः ।

यो यो वर्णो ऽपहीयेत यो य उद्रेकम् आप्नुयात् ।

तं तं दृष्ट्वा स्वतो मार्गात् प्रच्युतं स्थापयेत् पथि ॥

अशास्त्रोक्तेषु चान्येषु पापयुक्तेषु कर्मनु ।

प्रसमीक्ष्यात्मना राजा दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् ॥ इति । (न्स्म् १७।६७)

याज्ञवल्क्यः ।

कुलानि जातीः श्रेणीश् च गणान् जानपदान् अपि ।

स्वधर्माच् चलितान् राजा विनीय स्थापयेत् पथि ॥ इति । (य्ध् १।३६१)

मनुर् अपि ।

पिताचार्यः सुहृन् माता भार्या पुत्रः पुरोहितः ।

नादण्ड्यो नाम राज्ञो ऽस्ति यस् त्व् अधर्मेण तिष्ठति ॥ इति । 

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

[४४७] अपि भ्राता सुतो ऽर्घ्यो वा श्वशुरो मातुलो ऽपि वा ।

नादण्ड्यो नाम राज्ञो ऽस्ति धर्माद् विचलितः स्वकात् ॥ इति । (य्ध् १।३५८)

दण्ड्यदण्डनं प्रशंसति याज्ञवल्क्यः ।

यो दण्ड्यान् दण्डयेद् राजा सम्यग् वध्यांश् च घातयेत् ।

इष्टं स्यात् क्रतुभिस् तेन समाप्तवरदक्षिणैः ॥ इति । (य्ध् १।३५९)

अदण्ड्यदण्डनं निषेधयति मनुः ।

अदण्ड्यान् दण्डयन् राजा दण्ड्यांश् चैवाप्य् अदण्डयन् ।

अयशो महद् आप्नोति नरकं चैव गच्छति ॥ इति । (म्ध् ८।१२८)

दण्डश् च द्विविधः शारीरो ऽर्थदण्डश् चेति । यथाह नारदः ।

शारीरश् चार्थदण्डश् च दण्डश् च द्विविधः स्मृतः ।

शारीरस् ताडनादिस् तु मरणान्तः प्रकीर्तितः ।

काकिण्यादिस् त्व् अर्थदण्डः सर्वस्वान्तस् तथैव च ॥ इति । (न्स्म् २१।५३–५५)

राज्ञो दण्डयितृत्वं महता प्रबन्धेन संभावयति मनुः ।

अराजके हि लोके ऽस्मिन् सर्वतो विद्रुते भयात् ।

रक्षार्थम् अस्य सर्वस्य राजानम् असृजत् प्रभुः ॥

इन्द्रानिलयमार्काणाम् अग्नेश् च वरुणस्य च ।

चन्द्रवित्तेशयोश् चैव मात्रा निर्हृत्य शाश्वतीः ॥

[४४८] यस्माद् एषां सुरेन्द्राणां मात्राभ्यो निर्मितो नृपः ।

तस्माद् अभिभवत्य् एष सर्वभूतानि तेजसा ॥

तपत्य् आदित्यवच् चैव चक्षूंषि च मनांसि च ।

न चैनं भुवि शक्नोति कश्चिद् अप्य् अभिवीक्षितुम् ॥

सो ऽग्निर् भवति वायुश् च सो ऽर्कः सोमः स धर्मराट् ।

स कुबेरः स वरुणः स महेन्द्रः प्रभावतः ॥

बालो ऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इत् भूमिपः ।

महती देवता ह्य् एषा नररूपेण तिष्ठति ॥

एकम् एव दहत्य् अग्निर् नरं दुरुपसर्पिणम् ।

कुलं दहति राजाग्निः सपशुद्रव्यसंचयम् ॥

कार्यं सो ऽवेक्ष्य शक्तिं च देशकालौ च तत्त्वतः ।

कुरुते धर्मसिद्ध्यर्थं विश्वरूपं पुनः पुनः ॥

यस्य प्रसादे पद्मास्ते विजयश् च पराक्रमे ।

मृत्युश् च वसति क्रोधे सर्वतेजोमयो हि सः ॥

यस् तु तं द्वेष्टि संमोहात् स विनश्यत्य् असंशयम् ।

तस्य ह्य् आशु विनाशाय राजा प्रकुरुते मनः ॥

तस्माद् धर्मं यम् इष्टेषु स व्यवस्येन् नराधिपः ।

अनिष्टं चाप्य् अनिष्टेषु तं धर्मं न विचालयेत् ॥

[४४९] तस्यार्थे सर्वभूतानां गोप्तारं धर्मम् आत्मजम् ।

ब्रह्मतेजोमयं दण्डम् असृजत् पूर्वम् ईश्वरः ॥

तं राजा प्रणयन् सम्यक् त्रिवर्गेण्भिवर्धते ॥ इति । (म्ध् ७।३–२७)

महाभारते ।

परोक्षा देवताः सर्वा राजा प्रत्यक्षदेवता ।

प्रसादश् च प्रकोपश् च प्रत्यक्षो यस्य दृश्यते ॥

राजा माता पिता चैव राजा कुलवतां कुलम् ।

राजा सत्यं च धर्मश् च राजा हितकरो नृणाम् ॥

कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम् ।

इति ते संशयो मा भूत् राजा कालस्य कारणम् ॥

राजमूलो महाराज धर्मो लोकस्य लभ्यते ।

प्रजा राजभयाद् एव न खादन्ति परस्परम् ॥ इति । (म्भ् शान्, राज् ६९।७९)

<u>ननु</u> – “दण्डयेद् राजा” इति भूपालस्यापि दण्डयितृत्वम् उक्तम् । तत् कथं क्षत्रियस्यासाधारणधर्मः ।

<u>मैव</u>,। राजशब्दस्य क्षत्रियविषयत्वेनावेष्ट्यधिकरणे निर्णीतत्वात् । तथा हि – द्वितीयाध्याये अवेष्ट्यधिकरणे श्रूयते “आग्नेयम् अष्टाकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिणा” इत्यादिना राजकर्तृके राजसूये **[४५०]** अवेष्टिनाम् अकेष्टिं प्रकृत्य “यदि ब्राह्मणो यजेत बार्हस्पत्यं मध्ये विधायाहुतिं हुत्वा तम् अभिघारयेत् । यदि राजस्य ऐन्द्रम् । यदि वैश्यो वैश्वदेवम्” इति । 

<u>तत्र संशयः</u> । किं ब्राह्मणादीनाम् अवेष्टौ प्राप्तानां वर्णानां राजसूये ऽधिकारः । उत क्षत्रियस्यैव – इति । तदर्थं च किं राजशब्दः त्रयाणाम् अपि वर्णानां वाचकः । किंवा क्षत्रियस्यैव – इति । ततो ऽपि पुनर् विचारयितव्यम् । किं राजशब्दो राज्ययोगनिमित्तः, क्षत्रियत्वनिमित्तो वा – इति । तत्र राजशब्दो राज्ययोगनिमित्त एव, आर्यप्रसिद्धेः । सर्वलोकप्रसिद्धत्वाद् अविगानाच् च । न तु क्षत्रियत्वनिमित्तः । अनार्यप्रसिद्धेर् आर्यप्रसिद्धापेक्षया दुर्बलत्वात् । द्रविषेषु विगानात् । तद् अन्येष्व् अप्रसिद्धश् । तत्र स्यात् राजयोगात् राजानस् त्रयो ऽपि भवन्ति । राज्यपदं तु रूढ्या जनपदरक्षणे वर्तते । न राजयोगम् अपेक्षते ।

<u>ननु</u> – “कर्मणि” इत्य् अधिकृत्य “पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक्” (पाणिनि ५।१।१२८) इति वचनात् राजशब्दस्य तत्र पाठाद् आचाराच् च स्मृतेर् बलीयस्त्वात् राजयोग एव राज्यपदप्रवृत्तिनिमित्तं – इति चेत्,

लोकप्रयोगस्यैव शब्दार्थावधारणे प्रमाणत्वात् स्मृतेर् अपि स एव मूलं नान्यत् । प्रयोगाच् च राज्यशब्दस्यैव स्वातन्त्र्यं तन्निमित्तत्वं च राजशब्दस्यावगम्यते । ततस् तदनुसारेण स्मरणं शब्दापशब्दविभागमात्रपरं **[४५१]** व्याख्येयम् । अतस् त्रयाणाम् अपि राजपदाभिधेयत्वेन राजसूये प्राप्तानां निमित्तार्थानि श्रवणानि । यदिशब्दो ऽपि राजशब्दस्य राज्ययोगनिमित्तत्वे प्रमाणम् । अन्यथा प्राप्त्यभावाद् यदिशब्दो ऽनुपपन्नः स्यात् । वैदिकश् च निर्देशः स्मृतेर् अपि बलीयान् । तस्मात् निमित्तार्थानि श्रवणानि – इति प्राप्ते ब्रूमः ।

न तावद् वैदिकनिर्देशाद् अत्र निर्णयः शक्यते, अन्यथापि तत्सद्भावात् । “राजानम् अभिषेचयेत्” – इति ह्य् अभिषेकविधौ प्राग् एव राज्ययोगाद् राजशब्दस्य क्षत्रियमात्र एव प्रयुक्तत्वात् । तेन रूढम् एव राजपदं निर्णीयते । यदिशब्दस् तु निपातत्वाद् “यथा कथंचिद् अपि नियमे न दुष्यति” – इति स्मरणाच् च स्वतन्त्रम् एव राजपदम् । न च तस्य निर्मूलत्वम्, द्रविडप्रयोगस्यैव मूलस्य संभवात् । अतो न यथार्थत्वे स्मरणस्य प्रमाणम् अस्तीति । तेनैवाभियुक्तप्रणीतेनाचारस्य संभवात् । गौणभ्रान्त्यादिप्रयोगप्रसृतस्य भाधात् राज्ययोगेन राजशब्दः । स्वतन्त्रस् तु राजशब्दः क्षत्रियवचन – इति ब्राह्मणादेर् अवेष्टौ प्राप्त्यभावात् प्रापकानि वचनानि – इति । एवम् अत्रापि राजशब्दः क्षत्रियपरः ।

<u>ननु</u> – जनरञ्जनाद् राजत्वं महाभारते ऽभिहितम्: “रञ्जनात् खलु राजत्वं प्रजानां पालनाद् अपि” इति ।

<u>बाढम्</u> । संभवत्य् एवं क्षत्रियस्यापि रञ्जकत्वम् । “क्षत्रियो हि” इत्य् अनेन द्वितीयश्लोकेन शिष्टपरिपालनरूपो धर्मो **[४५२]** ऽभिधीयते । राजधर्मेषु प्रजारक्षणस्य प्राधान्येन विवक्षितत्वात् प्रथमं प्रजारक्षणम् इत्य् उक्तम् । अत एव याज्ञवल्क्यः ।

प्रधानं क्षत्रिये कर्म प्रजानां परिपालनम् । इति । (य्ध् १।११९)

मनुर् अपि तद् एवादौ प्रदर्शयति ।

प्रजानां रक्षणं दानम् इज्याध्ययनम् एव च ।

विषयेष्व् अप्रसक्तिं च क्षत्रियस्य समादिशत् ॥ इति । (म्ध् १।८९)

शान्तिपर्वण्य् अपि ।

नृपाणां परमो धर्मः प्रजानाम् एव पालनम् ।

निर्दिष्टफलभोक्ता हि राजा धर्मेण युज्यते ॥

वर्णानाम् आश्रमाणां च राजा भवति पालकः ।

स्वे स्वे धर्मे नियुञ्जानः प्रजाः स्वाः पालयेत् सदा ॥

पालनेनैव भूतानां कृतकृत्यो महीपतिः ।

सम्यक् पालयिता भागं धर्मस्याप्नोति पुष्कलम् ॥

जयते यद् अधीते च यद् ददाति यद् अर्चति ।

राजा षड्भागभाक् तस्य प्रजा धर्मेण पालयन् ॥

सर्वांश् च प्रजा नित्यं राजा धर्मेण पालयेत् ।

उत्थानेन प्रसादेन पूजयेच् चापि धार्मिकान् ॥

[४५३] राजा हि पूजितो धर्मस् ततः सर्वत्र पूज्यते ।

यद् यदाचरते राजा तत् प्रजानां स्म रोचते ॥ इति ।

मार्कण्डेयपुराणे ।

वत्स राज्याभिषिक्तेन प्रजारञ्जनम् आदितः ।

कर्तव्यम् अविरोधेन स्वधर्मस्य महीभृता ॥

पालनेनैव भूतानां कृतकृत्यो महीपतिः ।

सम्यक् पालयित्वा भागं धर्मेष्व् आप्नोति पुष्कलम् ॥ इति । (मार्पु २७।४–३१)

ब्राह्माण्डपुराणे ।

यद् अह्ना कुरुते धर्मं प्रजा धर्मेण पालयन् ।

दश्वर्षसहस्राणि तस्य भुङ्क्ते महत् फलम् ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

सर्वतो धर्मषड्भागो राज्ञो भवति रक्षतः ।

अधर्माद् अपि षड्भागो भवत्य् एव ह्य् अरक्षतः ॥

रक्षन् धर्मेण भूतानि राजा वध्यांश् च घातयन् ।

यजते ऽहर् अहर् यज्ञैः सहस्रशतदक्षिणैः ॥

यो ऽरक्षन् बलिम् आदत्ते करं शुल्कं च पार्थिवः ।

प्रीतिं भोगं च दण्डं च स सद्यो नरकं व्रजेत् ॥ इति ।

रक्षणीयाश् च प्रजा भयम् आपन्नाः । भयं च तासां द्वेधा संपद्यते । चोरव्याघ्रादिभ्यः परसैन्येभ्यो वा । अतस् तदुभयनिवारणाय [४५४] “प्रदण्डवान्” इति “परसैन्यानि निर्जित्य” इति चोक्तम् । एतच् च निवारणं क्षत्रियस्यैव कुतो ऽसाधारणम् इत्य् आशङ्क्य तद्धेतुत्वेन शस्त्रपाणित्वं वर्णितम् । तच् च क्षत्रियस्यैव । तथा च मनुः ।

शस्त्रास्त्रभृत्त्वं क्षत्रस्य वणिक्पशुकृषिर् विशः ।

आजीवनार्थं धर्मस् तु दानम् अध्ययनं यजिः ॥ इति । (म्ध् १०।७९)

आनुशासनिके ऽपि क्षत्रियं प्रकृत्य पठ्यते ।

उत्साहः शस्त्रपाणित्वं तस्य धर्मः सनातनः । इति ।

शस्त्रपाणित्वेन च युद्धोपकरणानि सर्वाण्य् उपलक्ष्यन्ते । तानि च शान्तिपर्वणि दर्शितानि ।

यष्टयस् तोमराः खड्गा निशिताश् च परश्वधाः ।

फलकान्य् अथ वर्माणि परिकल्प्यान्य् अनेकशः ॥ इति ।

“प्रदण्डवान्” इत्य् अनेन चौरादिशिक्षा विवक्षिता । यद्य् अप्य् एषा पूर्ववचन एवोक्ता तथापि तत्र सा प्राधान्येन प्रतिपादिता । अत्र तु प्रजारक्षणसाधनत्वेनेति न पौनरुक्त्यम् । दण्डप्रकारम् आह मनुः ।

अनुबन्धं परीक्ष्याथ देशकालौ च तत्त्वतः ।

सापराधम् अथालोच्य दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् ॥ इति । (म्ध् ८।१२६)

विष्णुः ।

[४५५] आगःस्व् अपि तथान्येषु ज्ञात्वा जातिं धनं वयः ।

दण्डं प्रकल्पयेद् राजा संमन्त्र्य ब्राह्मणैः सह ॥ इति । (विध् ५।१९४)

बृहस्पतिर् अपि ।

वाग्धिग्वधः स्वकं चैव चतुर्धा कल्पितो दमः ।

पुरुषे दोषविभवं ज्ञात्वा संपरिकल्पयेत् ॥

गुरून् पुरोहितान् विप्रान् वाग्दण्डेनैव दण्डयेत् ।

विवादिनो नरांश् चान्यान् दोषिणो ऽर्थेन दण्डयेत् ॥

महापराधयुक्तांश् च वधदण्डेन दण्डयेत् ॥ इति ।

तथा च कात्यायनः ।

मित्रादिषु प्रयुञ्जीत वाग्दण्डो धिङ् तपस्विनाम् ।

यथोक्तं तस्य तत् कुर्युर् अनुक्तं साधुकल्पितम् ॥

अधार्मिकं त्रिभिर् न्यायैर् निगृह्णीयात् प्रयत्नतः ।

निरोधनेन बन्धेन विविधेन वधेन च ॥ इति ।

मनुः ।

दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत् ।

त्रिषु वर्णेषु तानि स्युर् अक्षतो ब्राह्मणो व्रजेत् ॥

उपस्थम् उदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् ।

चक्षुर् नासे च कर्णौ च धनं देहस् तथैव च ॥

[४५६] मौण्ड्यं प्राणान्तिको दण्डो ब्राह्मणस्य् विधीयते ।

पुरुषाणां कुलीनानां नारीणां च विशेषतः ॥ इति । (म्ध् ८।१२४–२५)

बृहस्पतिर् अपि ।

जगत् सर्वम् इदं हन्यात् ब्राह्मणस्य च तत्समम् ।

तस्मात् तस्य वधं राजा मनसापि न चिन्तयेत् ॥

अवध्यान् ब्राह्मणान् आहुः सर्वपापेष्व् अवस्थितान् ।

यद् यद् विप्रेषु कुशलं तत् तद् राजा समाचरेत् ।

राष्ट्राद् एनं बहिः कुर्यात् समग्रधनम् अक्षतम् ॥ इति ।

यमो ऽपि ।

एवं धर्मप्रवृत्तस्य राज्ञो दण्डधरस्य च ।

यशो ऽस्मिन् प्रथते लोके स्वर्गे वासस् तथाक्षयः ॥ इति ।

परसैन्यनिर्जयस् तु शान्तिपर्वणि दर्शितः ।

चैत्रे वा मार्गशीर्षे वा सेनायोगः प्रशस्यते ।

पक्वसस्या हि पृथिवी भवत्य् अम्बुमती तदा ॥

नैवातिशीतो नात्युष्णः कालो भवति भारत ।

तस्मात् तदा योजयीत परेषां व्यसनेषु वा ॥

एते हि योगाः सेनायाः प्रशस्ताः परबाधने ।

जलवांस् तृणवान् मार्गः समो गम्यः प्रशस्यते ॥

चारैः सुविदिताभ्यासः कुशलैर् वनगोचरैः ।

[४५७] सप्तर्षीन् पृष्ठतः कृत्वा युद्ध्येयुर् अचला इव ॥

यतो वायुर् यतः सूर्यो यतः शुक्रस् ततो जयः ।

अकर्दमाम् अनुदकाम् अमर्यादाम् अलोष्टकाम् ।

अश्वभूमिं प्रशंसन्ति ये युद्धकुशला जनाः ॥

समा निरुदका चैव रथभूमिः प्रशस्यते ।

नीचद्रुमा महाकक्षा सोदका हस्तियोधिनाम् ॥

बहुदुर्गा महावृक्षा वेणुवेत्रतिरस्कृता ।

पदातीनां क्षमा भूमिः पर्वतोपवनानि च ॥

पदातिबहुला सेना दृढा भवति भारत ।

रथाश्वबहुला सेना सुदिनेषु प्रशस्यते ॥

पदातिनागबहुला प्रावृट्काले प्रशस्यते ।

गुणान् एतान् प्रसंख्याय युद्धं शत्रुषु योजयेत् ॥ इति । (म्भ् १२।१००।१०–२५)

मनुर् अपि ।

यदा तु यानम् आतिष्ठेद् अरिराष्ट्रम् प्रति प्रभुः ।

तदानेन विधानेन यायाद् अरिपुरं शनैः ॥

मार्गशीर्षे शुभे मासे यायाद् यात्रां महीपतिः । 

फाल्गुनं वाथ चैत्रं वा मासौ प्रति यथाबलम् ॥

अन्येष्व् अपि तु कालेषु यदा पश्येद् अध्रुवं जयम् ।

तदा यायाद् विगृह्यैव व्यसने चोत्थिते रिपोः ॥

[४५८] कृत्वा विधानं मूले तु यात्रिकं च यथाविधि ।

उपगृह्यास्पदं चैव चारान् सम्यग् विधाय च ॥

संशोध्य त्रिविधं मार्गं षड्विधं च स्वकं बलम् ।

सांपरायिककल्पेन यायाद् अरिपुरं शनैः ॥ इति । (म्ध् ७।१८१–८५)

बलस्य षड्विधता उशनसा दर्शिता: “मूलफलं श्र्ēणीबलं मित्रबलं धृतकम्बलं शत्रुबलम् आटविकबलं च” इति । युद्धार्थं सैन्यसन्नाहरचनाम् आह मनुः ।

दण्डव्यूहेन तन् मार्गं यायात् तु शकटेन वा ।

वराहमकराभ्यां वा सूच्या वा गरुडेन वा ॥

यतश् च भयम् आशङ्केत् ततो विस्तारयेद् बलम् ।

पद्मेन चैव व्यूहेन निविशेत तदा स्वयम् ॥

सेनापतिबलाध्यक्षौ सर्वदिक्षु निवेशयेत् ।

यतश् च भयम् आशङ्केत् तां प्राचीं कल्पयेद् दिशम् ॥

गुल्मांश् च स्थापयेद् आप्तान् कृतसंज्ञान् समन्ततः ।

स्थाने युद्धे च कुशलान् अभीरून् अविकारिणः ॥

संहतान् योधयेद् अल्पान् कामं विस्तारयेद् बहून् ।

सूच्या वज्रेण चैवैतान् व्यूहेन व्यूह्य योधयेत् ॥

[४५९] स्यन्दनाश्वैः समे युद्ध्येद् अनूपे नौद्विपैस् तथा ।

वृक्षगुल्मावृते चापैर् असिचर्मायुधैः स्थले ॥

कौरुक्षेत्रांश् च मात्स्यांश् च पाञ्चालाञ् छूरसेनजान् ।

दीर्घान् लघूंश् चैव नरान् अग्रानीकेषु योजयेत् ॥

प्रहर्षयेद् बलं व्यूह्य तांश् च सम्यक् परीक्षयेत् ।

चेष्टाश् चैव विजानीयाद् अरीन् योधयताम् अपि ॥

उपरुद्ध्यारिम् आसीत राष्ट्रं चास्योपपीडयेत् ।

दूषयेच् चास्य सततं यवसान् नोदकेन्धनम् ॥

भिन्द्याच् चैव तडागानि प्राकारपरिखास् तथा ।

समवस्कन्दयेच् चैनं रात्रौ वित्रासयेत् तथा ॥

उपजप्यान् उपजपेद् बुद्ध्येच् चैव हि तत्कृतम् ।

युक्ते च दैवे युद्ध्येत यजप्रेप्सुर् अपेतभीः ॥

साम्ना दानेन भेदेन समस् तैर् अथ वा पृथक् ।

[४६०] विजेतुं प्रयतेतारीन् न युद्धेन कदाचन ॥

अनित्यो विजयो यस्माद् दृश्यते युद्ध्यमानयोः ।

पराजयश् च संग्रामे तस्माद् युद्धं विवर्जयेत् ॥

त्रयाणाम् अप्य् उपायानां पूर्वोक्तानाम् असंभवे ।

तथा युद्ध्येत संपन्नो विजयेत रिपुं यथा ॥

जित्वा संपूजयेद् देवान् ब्राह्मणांश् चैव धार्मिकान् ।

प्रदद्यात् परिहारांश् च् ख्यापयेद् अभयानि च ॥

सर्वेषां तु विदित्वैषां समासेन चिकीर्षितम् ।

स्थापयेत् तत्र तद्वंश्यं कुर्याच् च समयक्रियाम् ॥

प्रमाणानि च कुर्वीत तेषां धर्मान् यथोदितान् ॥ इति । (म्ध् ७।१८७–२०३)

उक्तप्रकारेण परसैन्यानि निर्जित्य जिताम् एतां पूर्वां च स्वकीयां भुवं राजधर्मेण पालयेत् । तद् एव धर्मेण पालनं पुष्पं पुष्पम् – इति तृतीयश्लोकेन विशदीक्रियते । यथा मालाकार आरामे यदा यदा यत् यत् पुष्पं विकसति तदा तदा तत् तद् विचिनोति । न तु पुष्पलताम् उन्मूलयति । तथा प्रजाभ्यः करम् आददानो राजा यथोदयं षष्ठं भागं गृह्णीयात् । अङ्गारकारकस् [४६१] तु वृक्षम् उन्मूल्य सर्वात्मना दहति । न तु तथा प्रजाः पीडयेत् । एतच् च शास्तिपर्वणि दर्शितम् ।

मधुदोहं दुहेद् राष्ट्रं भ्रमरान् न प्रवासयेत् ।

वत्सापेक्षी दुहेच् चैव स्तनांश् चैव न कुट्टयेत् ॥

जलौकावत् पिबेद् राष्ट्रं मृदुनैव नराहिपः ।

व्याघ्रीवद् उद्धरेत् पुत्रं न दशेन् न च पीडयेत् ॥

यथा च लेखकः पर्णम् आखुः पादत्वचं यथा ।

अतीक्ष्णेनाभ्युपायेन तथा राष्ट्रं समापिबेत् ॥

अल्पेनाल्पेन देयेन वर्धमानं प्रदापयेत् ।

ततो भूयस् ततो भूयः क्रमाद् वृद्धिं समाचरेत् ॥ इति । (म्भ् १२।८८।४–७)

मनुर् अपि ।

क्रयविक्रयम् अध्वानं भक्तं च सपरिव्ययम् ।

योगक्षेमं च संप्रेक्ष्य वणिजो दापयेत् करान् ॥

यथा फलेन युज्येत राजा कर्ता च कर्मणाम् ।

यथावेक्ष्य नृपो राष्ट्रे कल्पयेत् सततं करान् ॥

४६२] यथाल्पाल्पम् अदन्त्य् अद्यं वार्योकोवत्सषट्पदाः ।

तथाल्पाल्पो ग्रहीतव्यो राष्ट्राद् राज्ञाब्दिकः करः ॥ इति । (म्ध् ७।१२७–२९)

मार्कण्डेयो ऽपि ।

मासान् अष्टौ यथा सूर्यस् तोयं हरति रश्मिभिः ।

सूक्ष्मेणैवाभ्युपायेन तथा शुल्कादिकं नृपः ॥ इति । (मार्पु २७।२३)

एतच् च करादानं मालाकारदृष्टान्तेन प्रतिपादितम् इतरेषाम् अपि सर्वेषां राजधर्माणाम् उपलक्षणम् । ते च धर्माः याज्ञवल्क्येन दर्शिताः ।

महोत्साहः स्थूललक्षः कृतज्ञो वृद्धसेवकः ।

विनीतः सत्त्वसंपन्नः कुलीनः सत्यवाक् शुचिः ॥

अदीर्घसूत्रः स्मृतिमान् अक्षुद्रो ऽपरुषस् तथा ।

धार्मिको ऽव्यसनश् चैव प्राज्ञः शूरो रहस्यवित् ॥

स्वरन्ध्रगोप्तान्वीक्ष्यां दण्डनीत्यां तथैव च ।

विनीतस् त्व् अथ वार्त्तायां त्रय्यां चैव नराधिपः ॥ इति । (य्ध् १।३०९–११)

त एते ऽन्तरङ्गा राजधर्माः । एत एव राजगुणा इत्य् अप्य् उच्यन्ते । अत एव “षट्त्रिंशद्गुणोपेतो राजा” [४६३] इत्य् अस्य सूत्रस्य व्याख्यानावसरे महोत्साहादयः उशनसा पठिताः । बहिरङ्गा अपि राजधर्मा याज्ञवल्क्येन दर्शिताः ।

सुमन्त्रिणः प्रकुर्वीत प्राज्ञान् मौलान् स्थिरान् शुचीन् ।

तैः सार्धं चिन्तयेद् राज्यं विप्रेणाथ ततः स्वयम् ॥ इति । (य्ध् १।३१२)

मनुर् अपि ।

मौलाञ् छास्त्रविदः शूरान् लब्धलक्ष्यान् कुलोद्गतान् ।

सचिवान् सप्त चाष्टौ वा प्रकुर्वीत परीक्षितान् ॥

तैः सार्धं चिन्तयेन् नित्यं सामादीन् संधिविग्रहम् ।

स्थानं समुदयं गुप्तिं लब्धप्रशमनानि च ॥

तेषां स्वं स्वम् अभिप्रायम् उपलभ्य पृथक् पृथक् ।

समस्तानां च कार्येषु विदध्याद् धितम् आत्मनः ॥

सर्वेषां तु विशिष्टेन ब्राह्मणेन विपश्चिता ।

मन्त्रयेत् परमं मन्त्रं राजा षाड्गुण्यसंयुतम् ॥

नित्यं तस्मिन् समाश्वस्तः सर्वकार्याणि निःक्षिपेत् ।

तेन सार्धं विनिश्चित्य ततः कर्म समारभेत् ॥ इति । (म्ध् ७।५४–५९)

आरम्भणीयं च कर्म देशविशेषेषु दुर्गसंपादनम् । तच् च याज्ञवल्क्येन दर्शितम् ।

[४६४] रम्यं पशव्यम् आजीव्यं जाङ्गलं देशम् आवसेत् ।

तत्र दुर्गाणि कुर्वीत जनकोशात्मगुप्तये ॥ इति । (य्ध् १।३२१)

दुर्गभेदा मनुना दर्शिताः ।

धन्वदुर्गं महीदुर्गम् अब्दुर्गज़्म् वार्क्षम् एव वा ।

नृदुर्गं गिरिदुर्गं च समावृत्य वसेत् पुरम् ॥

सर्वेण तु प्रयत्नेन गिरिगुर्गं समाश्रयेत् ॥ इति । (म्ध् ७।७०–७१)

दुर्गसंविधानप्रकारः शान्तिपर्वणि दर्शिताः ।

दृढप्राकारपरिखं हस्त्यश्वरथसंकुलम् ।

ऊर्जस्विनरनागाश्वं चत्वरापणशोभितम् ॥

प्रसिद्धव्यवहारं च प्रशान्तम् अकुतोभयम् ।

शूराढ्यं प्राज्ञसंपूर्णं ब्रह्मघोषानुनादितम् ॥

समाजोतसवसंपन्नं सदा पूजितदैवतम् ।

वश्यामात्यबलो राजा तत् पुरं स्वयम् आविशेत् ॥ इति । (म्ध् १२।८६।६–७)

मनुर् अपि ।

[४६५] तत् स्याद् आयुधसंपन्नं धनधान्येन वाहनैः ।

ब्राह्मणैः शिल्पिभिर् यन्त्रैर् यवसेनोदकेन्धनैः ॥

तस्य मध्ये तु पर्याप्तं कारयेद् गृहम् आत्मनः ।

गुप्तं सर्वर्तुकं शुभ्रं जलवृक्षसमन्वितम् ॥ इति । (म्ध् ७।७५–७६)

दुर्गसंविधानम् उक्त्वा यागादिधर्मान् अपि स एवाह ।

तद् अध्यास्योद्वहेद् भार्यां सवर्णां लक्षणान्विताम् ।

कुले महति संभूतां हृद्यां रूपसमन्विताम् ॥

पुरोहितं च कुर्वीत वृणुयाद् एव चर्त्विजः ।

ते ऽस्य गृह्याणि कर्माणि कुर्युर् वैतानिकानि च ॥

यजेत राजा क्रतुभिर् विविधैर् आप्तदक्षिणैः ।

यज्ञार्थं चैव विप्रेभ्यो दद्याद् भोगान् धनानि च ॥

सांवत्सरिकम् आप्तैश् च राष्ट्राद् आहारयेद् बलिम् ।

स्याच् चाम्नायपरो लोके वर्तेत पितृवन् नृषु ॥ इति । (म्ध् ७।७७–८०)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

पुरोहितं प्रकुर्वीत दैवज्ञम् उदितोदितम् ।

दण्डनीत्यां च कुशलम् अथर्वाङ्गिरसे तथा ॥

[४६६] श्रौतस्मार्तक्रियाहेतोर् वृणुयाद् एव वर्त्विजः ।

यज्ञांश् चैव प्रकुर्वीत विधिवद् भूरिदक्षिणान् ॥

भोगांश् च दद्याद् विप्रेभ्यो वसूनि विविधानि च ।

सदानमानसत्कारैर् वासयेत् श्रोत्रियान् सदा ॥ इति । (य्ध् १।३१३–१५)

मनुर् अपि ।

म्रियमाणो ऽप्य् आददीत न राजा श्रोत्रियात् करम् ।

न च क्षुधास्य संसीदेत् श्रोत्रियो विषये वसन् ॥

यस्य राज्ञस् तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा ।

तस्यापि तत् क्षुधा राष्ट्रम् अचिराद् एव सीदति ॥

श्रुतवृत्ते विदित्वास्य वृत्तिं धर्म्यां प्रकल्पयेत् ।

संरक्षेत् सर्वतश् चैनं पिता पुत्रम् इवौरसम् ॥ इति । (म्ध् ७।१३३–३५)

आनुशासनिके ऽपि ।

शालाप्रपातडागानि देवतायतनानि च ।

ब्राह्मणावस्थाश् चैव कर्तव्यं नृपसत्तमैः ॥

[४६७] ब्राह्मणा नावमन्तव्या भस्मच्छन्ना इवाग्नयः ।

कुलम् उत्पाटयेयुस् ते क्रोधाविष्टा द्विजातयः ॥

दुष्टानां शासनं धर्मः शिष्टानां परिपालनम् ।

कर्तव्यं भूमिपालेन नित्यं कार्येषु चार्जवम् ॥ इति ।

शान्तिपर्वण्य् अपि ।

बालातुरेषु भूतेषु परित्राणं कुरूद्वह ।

शरणागतेषु कारुण्यं कुर्यात् तत्र समाहितः ॥

भरणं सर्वभूतानां रक्षणं चापि सर्वशः ।

यष्टव्यम् ऋतुभिर् नित्यं दातव्यं चाप्य् अपीडया ॥

प्रजानां रक्षणं कार्यं न कार्यं कर्म गर्हितम् ।

आश्रमेषु यथाकालं चैलं भोजनभाजनम् ॥

स्वयं तूपहरेद् राजा सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ।

आत्मानं सर्वकार्याणि तापसे राज्यम् एव च ॥

निवेदयेत् प्रयत्नेन तिष्ठेत् प्रह्वश् च नित्यशः ।

विक्रमेण महीं लब्ध्वा प्रजा धर्मेण पालयन् ॥

आहवे निधनं कुर्याद् राजा धर्मपरायणः ।

आहवे च महीं लब्ध्वा श्रोत्रियायोपपादयेत् ॥ इति । (म्भ् १२।८६।२१–२६)

मनुः ।

४६८] मोहाद् राजा स्वराष्ट्रं यः कर्षयत्य् अनवेक्षया ।

सो ऽचिराद् भ्रश्यते राज्याज् जीविताच् च सबान्धवः ॥

शरीरकर्षणात् प्राणाः क्षीयन्ते प्राणिनां यथा ।

तथा राज्ञाम् अप् प्राणाः क्षीयन्ते राष्ट्रकर्षणात् ॥ इति । (म्ध् ७।१११–१२)

दिनचर्या तु मनुना दर्शिता ।

उत्थाय पश्चिमे यामे कृतशौचः समाहितः ।

हुत्वाग्निं ब्राह्मणांश् चार्च्य प्रविशेच् च सभां शुभाम् ॥ इति । (म्ध् ७।१४५)

स्मृत्यन्तरे ऽपि ।

प्रातर् उत्थाय नृपतिः कुर्याद् दन्तस्य धावनम् ।

स्नानशालां समागत्य स्नात्वा पूतेन वारिणा ॥

अर्घ्यं दत्वा तु देवाय भास्कराय समाहितः ।

ततो ऽलंकृतगात्रः सन् वक्त्रम् आलोक्य मन्त्रवत् ॥

घृतपात्रं तु विप्राय दद्यात् सकनकं नृपः ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर् आशीर्भिर् अभिनन्दितः ।

दृष्ट्वा ज्योतिर्विदो वैद्यान् दद्याद् गाः काञ्चनं महीम् ॥

नैवेशिकानि च ततः श्रोत्रियेभ्यो गृहाणि च ॥ (य्ध् १।३३२–३३)

[४६९] इति । नैवेशिकानि विवाहोपयोगीनि कन्यालङ्कारादीनि । दानानन्तरकृत्यं मनुर् आह ।

तत्र स्थितः प्रजाः सर्वाः प्रतिनन्द्य विसर्जयेत् ।

विसृज्य च प्रजाः सर्वा मन्त्रयेत् सह मन्त्रिभिः ॥

गिरिपृष्ठं समारुह्य प्रासादं वा रहोगतः ।

अरण्य निःशलाके वा मन्त्रयेताविभावितः ॥

मध्यन्दिने ऽर्धरात्रे वा विश्रान्तो विगतक्लमः ।

चिन्तयेत् धर्मकामार्थान् सार्धं तैर् एक एव वा ॥

कन्यानां संप्रदानं च कुमाराणां च रक्षणम् ॥

दूतसंप्रेषणं चैव कार्यशेषं तथैव च ।

अन्तःपुरप्रचारं च प्रणिधीनां च चेष्टितम् ॥

कृत्स्नं चाष्टविधं कर्म पञ्चवर्गं च तत्त्वतः । 

अनुरागापरागौ च प्रचारं मण्डलस्य च ॥

अनन्तरम् अरिं विद्याद् अरिसेविनम् एव च ।

अरेर् अनन्तरं मित्रम् उदासीनं तयोः परम् ॥

तान् सर्वान् अभिसंदध्यात् सामादिभिर् उपक्रमैः ।

व्यस्तैश् चैव समस्तैश् च पौरुषेण नयेन च ॥

संधिं च विग्रहं चैव यानम् आसनम् एव च ।

द्वैधीभावं संश्रयं च षड्गुणांश् चिन्तयेत् सदा ॥

[४७०] आसनं चैव यानं च संधिं विग्रहम् एव च ।

कार्यं वीक्ष्य प्रयुञ्जीत द्वैधं संश्रयम् एव च ॥

उपेतारम् उपेयं च सर्वोपायांश् च कृत्स्नशः ।

एतत् त्रयं समाश्रित्य प्रयतेतार्थसिद्धये ॥ इति । (म्ध् ७।१४६–२१५)

अष्टविधत्वं तु कर्मण उशनसा प्रदर्शितम् ।

आदाने च विसर्गे च तथा प्रैषनिषधयोः ।

पञ्चमे चार्थवचने व्यवहारस्य चेक्षणे ॥

दण्डशुद्ध्योः समायुक्तस् तेनाष्टगतिको नृपः ॥ इति ।

शुद्धिः प्रायश्चित्तम् । पञ्चवर्गस् तु [४७१] कार्पटिकदाम्भिकगृहपतिवैदेहक-तापसव्यञ्जनाश् चराः । कर्मणाम् आरम्भोपायः, पुरुषद्रव्यसंपत्, विनिपातप्रतीकारः, कार्यसिद्धिर् इति वा पञ्चवर्गः ।

एवं सर्वम् इदं राजा सह संमन्त्र्य मन्त्रिभिः ।

व्यायम्याप्लुत्य मध्याग्ने भोक्तुम् अन्तःपुरं व्रजेत् ॥

ततात्मभूतैः कालज्ञैर् अहार्यैः परिचारकैः ।

सुपरीक्षितम् अन्नाद्यम् अद्यान् मन्त्रैर् विषापहैः ॥

विषघ्नैर् अगदैश् चास्य सर्वद्रव्याणि योजयेत् ।

विषघ्नानि च रत्नानि नियतो धारयेत् सदा ॥

परीक्षिताः स्त्रियश् चैनं व्यजनोदकधूपनैः ।

वेषाभरणसंशुद्धाः स्पृशेयुः सुसमाहिताः ॥

एवं प्रयत्नं कुर्वीत यानशय्यासनाशने ।

स्नाने प्रसाधने चैव सर्वालङ्कारकेषु च ॥

भुक्तवान् विहरेच् चैव स्त्रीभिर् अन्तःपुरे सह ।

विहृत्य तु यथाकालं पुनः कार्याणि चिन्तयेत् ॥

अलंकृतश् च संपश्येद् आयुधीयं पुनर् जनम् ।

वाहनानि च सर्वाणि शस्त्राण्य् आभरणानि च ॥

संध्यां चोपास्य शृणुयाद् अन्तर्वेश्मनि शस्त्रभृत् ।

रहस्याख्यायिनां चैव प्रणिधीनां च चेष्टितम् ॥

[४७२] गत्वा कक्षान्तरं सम्यक् समनुज्ञाप्य तं जनम् ।

प्रविशेद् भोजनार्थं तु स्त्रीवृतो ऽन्तःपुरं पुनः ॥

तत्र भुक्त्वा पुनः किंचित् तूर्यघोषैः प्रहर्षितः ।

संविशेच् च यथाकालम् उत्तिष्ठेच् च गतक्लमः ॥

एतद् विधानम् आतिष्ठेद् अरोगः पृथिवीपतिः ।

अस्वस्थः सर्वम् एवैतत् भृत्येषु विनिवेशयेत् ॥ इति । (म्ध् ७।२१६–२६)

धर्मान्तरम् आह मनुः ।

संग्रामेष्व् अनिवर्तित्वं प्रजानां चैव पालनम् ।

शुश्रूषा ब्राह्मणानां च राज्ञां श्रेयस्करं परम् ॥

अलब्धं चैव लिप्सेत लब्धं रक्षेच् च यत्नतः ।

रक्षितं वर्धयेच् चैव वृद्धं पात्रेषु निःक्षिपेत् ॥

अमाययैव वर्तेत न कथंचन मायया ।

बुद्ध्येतारिप्रयुक्तां तुअ मायां नित्यं सुसंवृतः ॥ इति । (म्ध् ७।८८–१०४)

शान्तिपर्वण्य् अपि ।

व्यसनानि च सर्वाणि नृपतिः परिवर्जयेत् ।

लोकसंग्रहणार्थाय कृतकव्यसनी भवेत् ॥ इति ।

तानि व्यसनानि मनुना दर्शितानि ।

[४७३] दश कामसमुत्थानि तथाष्टौ क्रोधजानि च ।

मृगयाक्षा दिवा स्वप्नः परीवादः स्त्रियो मदः ।

तौर्यत्रिकं वृथाटाट्या कामजो दशको गणः ॥

पैशुन्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम् ।

वागदण्डजं च पारुष्यं क्रोधजो ऽपि गणो ऽष्टकः ॥

कामजेषु प्रसक्तो हि व्यसनेषु महीपतिः ।

वियुज्यते ऽर्थधर्माभ्यां क्रोधजे स्वात्मनैव तु ॥

द्वयोर् अप्य् एतयोर् मूलं यं सर्वे कवयो विदुः ।

तं यत्नेन जयेल् लोभं तज्जौ ह्य् एतौ गणाव् उभौ ॥

पानम् अक्षाः स्त्रियश् चैव मृगया च यथाक्रमम् ।

एतत् कष्टतमं विद्याच् चतुष्कं कमजे गणे ॥

दण्डस्य पातनं चैव वाक्पारुष्यार्थदूषणे ।

क्रोधजे ऽपि गणे विद्यात् कष्टम् एतत् त्रिकं सदा ॥

व्यसनस्य च मृत्योश् च व्यसनं कष्टम् उच्यते ।

व्यसन्य् अधो हि व्रजति स्वर् यात्य् अव्यसनी मृतः ॥ इति । (म्ध् ७।४५–५३)

मार्कण्डेयो ऽपि ।

[४७४] व्यसनानि परित्यज्य सप्त मूलहराणि च ।

आत्मा रिपुभ्यः संरक्ष्यो बहिर्मन्त्रविनिर्गमात् ॥

स्थानवृद्धिक्षयज्ञानषाड्गुण्यविजितात्मना ।

भवितव्यं नरेन्द्रेण न कामवशवर्तिना ॥

प्राग् आत्मा मन्त्रिणश् चैव ततो भृत्या महीभृता ।

जेयाश् चानन्तरं पौरा विरुध्येत ततो ऽरिभिः ॥

यस् त्व् एतान् अविनिर्जित्य वैरिणो विजिगीषते ।

सो ऽजितात्माजितामात्यः शत्रुवर्गेण बाध्यते ॥ इति । (मार्पु २७।५–११)

तद् एवमुक्तधर्मकलापेन संयुक्तो राजा प्रजाः पालयेत् । तद् उक्तं मनुना ।

एवं सर्वं विधायेदम् इतिकर्तव्यम् आत्मनः ।

युक्तश् चैवाप्रमत्तश् च परिरक्षेद् इमाः प्रजाः ॥ इति । (म्ध् ७।१४१)

प्रजारक्षणे राज्ञः श्रेयोविशेष ऐहिक आमुष्मिकश् च शान्तिपर्वणि दर्शितः ।

स्त्रियश् चापुरुषा मार्गं सर्वालंकारभूषिताः ।

निर्भयाः प्रतिपद्यन्ते यदा रक्षति भूमिपः ॥

धर्मम् एव प्रपद्यन्ते न हिंसन्ति परस्परम् ।

अनुगृह्णन्ति चान्योन्यं यदा रक्षति भूमिपः ॥

[४७५] यजन्ते च महायज्ञैस् त्रयो वर्णाः पृथग्विधैः ।

युक्ताश् चाधीयते वेदान् यदा रक्षति भूमिपः ॥

यदा राजा धुरं श्रेष्ठाम् आदाय वहति प्रजाः ।

महता बलयोगेन तदा लोकः प्रसीदति ॥ इति । (म्भ् १२।६८।३२–३६)

रामायणे ऽपि ।

यः क्षत्रियः स्वधर्मेण पृथिवीम् अनुशास्ति वै ।

स लोके लभते वीर यशः प्रेत्येह चैव हि ॥ इति ।

अपालने दोषः शान्तिपर्वणि दर्शितः ।

यानं वस्त्राण्य् अलंकारान् रत्नानि विविधानि च ।

हरेयुः सहसा पापा यदि राजा न पालयेत् ॥

पतेद् बहुविधं शस्त्रं बहुधा धर्मचारिषु ।

अधर्मः प्रगृहीतः स्यात् यदि राजा न पालयेत् ॥ इति । (म्ध् १२।६८।१६–१७)

**इति राजधर्मप्रकरणम् **

[४७६]

अथ वैश्यधर्मप्रकरणम् । क्रमप्राप्तान् वैश्यस्यासाधारणधर्मान् आह ।

**लाभकर्म तथा रत्नं गवां च परिपालनम् ।**

** कृषिकर्म च वाणिज्यं वैश्यवृत्तिर् उदाहृता ॥ ६३ ॥**

लाभार्थं कर्म लाभकर्म कुसीदाद्युपजीवनम् इत्य् अर्थः । रत्नं मणिमुक्तादि । तेन च तत्परीक्षणक्रयविक्रया उपलक्ष्यन्ते । गवां पालनं तृणोदकप्रदानबन्धनमोचनदोहनादि । कृषिकर्म भूमिकर्षणबीजवापनादि । वाणिज्यं क्रमुकधान्यादिक्रयविक्रयौ । कुसीदादीनां वैश्यधर्मत्वम् आह याज्ञवल्क्यः ।

कुसीदकृषिवाणिज्यं पाशुपाल्यं विशः स्मृतम् । इति । (य्ध् १।११९)

मनुर् अपि ।

पशूनां रक्षणं दानम् इज्याध्ययनम् एव च ।

वणिक्पथं कुसीदं च वैश्यस्य कृषिम् एव च ॥ इति । (म्ध् १।९०)

समादिशद् इति शेषः । वराहपुराणे ऽपि ।

स्वाध्यायं यजनं दानं कुसीदपशुपालनम् ।

गोरक्षां कृषिवाणिज्यं कुर्याद् वैश्यो यथाविधि ॥ इति ।

पशुपालनम् अजाश्वादिपालनम्, गोशब्दस्य पृथगुपात्तत्वात् । आनुशासनिके विकेयद्रव्याण्य् अपि निदर्शितानि ।

[४७७] तिलचर्मरसाश् चैव विक्रेयाः पशुवाजिनः ।

वणिक्पथम् उपासीनैर् वैश्यैर् वैश्यपथि स्थितैः ॥ इति । (म्भ् १३।१४१।५६)

शान्तिपर्वणि जाजल्युपाख्यानप्रसङ्गेन वैश्यधर्मास् तुलाधारेणोदिताः ।

यद् ददामि न तन् न्यूनं यद् गृह्णामि न चाधिकम् ।

विक्रीणामि रसांश् चाहं मद्यवर्ज्यम् अमायया ॥

क्रीत्वा चैव प्रविक्रीणे परस्तात् तद् धनं बहु ॥ इति । (म्भ् १२।२६१।७–८)

पशुपालने विशेषम् आहतुः शङ्खलिखितौ: “गा रक्षेत् । रास्व् अपीतासु न पिबेत् । न तिष्ठत्सूपविशेत् । न स्वयम् उत्थापयेत् । शनैर् आर्द्रशाखया सपलाशया पृष्ठतो ऽभिहन्यात् । न तीर्थे न विषमे नाल्पोदके ऽवतारयेत् । बालवृद्धरोगार्तानां शक्तितः प्रतीकारं कुर्यात् । अन्यथा विप्लवः” [४७८] इति । यानि लाभकर्मादीनि वाणिज्यान्तानि तानि सर्वाणि वैश्यवृत्तिः वैश्यस्य जिवनहेतुर् इत्य् अर्थः । तद् उक्तं मार्कण्डेये ।

दानम् अध्ययनं यज्ञो वैश्यस्यापि त्रिधैव सह् ।

वाणिज्यं पाशुपाल्यं च कृषिश् चैवास्य जीविका ॥ इति । (मार्पु २८।६)

अर्घविज्ञानादयो ऽपि वैश्यधर्मत्वेन द्रष्टव्याः । अत एव मनुना वैश्यधर्मेषु पठिताः ।

वैश्यस् तु कृतसंस्कारः कृत्वा दारपरिग्रहम् ।

वार्तायां नित्ययुक्तः स्यात् पशूनां चैव रक्षणे ॥

प्रजापतिर् हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे पशून् ।

न च वैश्यस्य कामः स्यान् न रक्षेयं पशून् इति ॥

वैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथंचन ।

मणिमुक्ताप्रवालानां लोहानां तान्तवस्य च ॥

गन्धानां च रसानां च विद्याद् अर्घबलाबलम् ।

बीजानाम् उप्तिवच् च स्यात् क्षेत्रदोषगुणस्य च ॥

मानयोगांश् च जानीयात् तुलायोगांश् च सर्वतः ।

सारासारं च भाण्डानां देशानां च गुणागुणान् ॥

लाभालाभं च पण्यानां पशूनां च विवर्धनम् ॥

[४७९] भृत्यानां च भृतिं विद्याद् भाषाश् च विविधा नृणाम् ।

द्रव्यानां स्थानयोगांश् च क्रयं विक्रयम् एव च ॥

धर्मेण च द्रव्यवृद्धाव् आतिष्ठेद् यत्नम् उत्तमम् ।

दद्याच् च सर्वभूतानाम् अन्नम् एव प्रयत्नतः ॥ इति । (म्ध् ९।३२६–३३)

कृषिवाणिज्यगोरक्षाः वार्ताशब्देनोच्यन्ते । मानयोगा अञ्जलिप्रस्थादिसाध्याः । मूलवचने “लाभकर्म” इत्य् अत्र “लोहकर्म” इति केचित् पठन्ति । लौहस्य सुवर्णरजतादेर् अर्घपरिज्ञानक्रयादिकं तत् कर्मेति व्याख्येयम्, लौहानां चेति मनुपठितत्वात् । यथोक्तधर्मानुष्ठाने फलम् आश्वमेधिके वर्णितम् ।

वणिग्धर्मम् अमुञ्चन् वै देवब्राह्मणपूजकः ।

स वणिक् स्वर्गम् आप्नोति पूज्यमानो ऽप्सरोगणैः ॥ इति ।

वैपरीत्ये दोषः शान्तिपर्वणि दर्शितः ।

यः करोति जनान् साधून वणिक्कर्मणि वञ्चितान् ।

स याति नरकं घोरं धनं तस्यापि हीयते ॥ इति ॥ ६३ ॥

इति वैश्यधर्मप्रकरणम्

क्रमप्राप्तान् शूद्रस्यासाधारणधर्मान् आह ।

[४८०]

**शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा परमो धर्म उच्यते ।**

** अन्यथा कुरुते किंचित् तद् भवेत् तस्य निष्फलम् ॥ ६४ ॥**

अत्र द्विजशब्दो ब्राह्मणपरः । तच्छुश्रूषायाः परमत्वम्, निःश्रेयसहेतुत्वात् । तद् आह

मनुः ।

विप्राणां वेदविदुषां गृहस्थानां यशस्विनाम् ।

शुश्रूषैव तु शूद्रस्य धर्मो नैश्रेयसः परः ॥

शुचिर् उत्कृष्टशुश्रूषुर् मृदुवाग् अनहंकृतः ।

ब्राह्मणोपाश्रयो नित्यम् उत्कृष्टां जातिम् अश्नुते ॥ इति । (म्ध् ९।३३४–३५)

विष्णुपुराणे ऽपि ।

द्विजशुश्रूषुयैवैष पाकयज्ञाधिकारवान् ।

निजान् जयति वै लोकान् शूद्रो धन्यपरः स्मृतः ॥ इति ।

आनुशासनिके ऽपि ।

रागो द्वेषश् च मोहश् च पारुष्यं च नृशंसता ।

शाठ्यं च दीर्घवैरत्वम् अतिमानम् अनार्जवम् ॥

अनृतं चातिवादं च पैशुन्यम् अतिलोभता ।

निकृतिश् चाप्य् अविज्ञानं जनने शूद्रम् आविशत् ॥

दृष्ट्वा पितामहः शूद्रम् अभिभूतं तु तामसैः ।

द्विजशुश्रूषणं धर्मं शूद्राणां च प्रयुक्तवान् ॥

[४८१] नश्यन्ति तामसा भावाः शूद्रस्य द्विजभक्तितः ।

द्विजशुश्रूषया शूद्रः परं श्रेयो ऽधिगच्छति ॥ इति ।

“परम्” इति विशेषनाद् अन्ये ऽपि केचन धर्माः सन्तीति गम्यते । ते च देवलेन दर्शिताः: “शूद्रदर्मास् त्रिवर्णशुश्रूषा कलत्रादिपोषणं कर्षणपशुपालनभारोद्वहन-पण्यव्यवहारचित्रकर्मनृत्यगीतवेणुवीणामुरजमृदङ्गवादनानि” इति । विष्णुपुराणे ऽपि ।

दानं च दद्याच् छूद्रो ऽपि पाकयज्ञैर् यजेत च ।

पित्र्यादिकं च वै सर्वं शूद्रः कुर्वीत तेन वै ॥ इति । (विपु ३।८।३३)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

भार्यारतः शुचिर् भृत्यभर्ता श्राद्धक्रियापरः ।

नमस्कारेण मन्त्रेण पञ्चयज्ञान् न हापयेत् ॥ इति । (य्ध् १।१२१)

शान्तिपर्वण्य् अपि ।

स्वाहाकारनमस्कारमन्त्रः शूद्रे विधीयते ।

ताभ्यां शूद्रः पाकयज्ञैर् यजेताव्रतवान् स्वयम् ॥

[४८२] संचयांश् च न कुर्वीत जातु शूद्रः कथंचन ।

सेवया हि धनं लब्ध्वा वशे कुर्याद् गरीयसः ॥

राज्ञा वा समनुज्ञातः कामं कुर्वीत धार्मिकः ॥ इति । (म्भ् १२। ६०।२८–३७)

आनुशासनिके ऽपि ।

अहिंसकः शुभाचारो देवताद्विजपूजकः ।

शूद्रो धर्मफलैर् इष्टैः स्वधर्मेणैव युज्यते ॥ इति । (म्भ् आश्व। १४१।५९)

न केवलं विप्रशुश्रूषा निःश्रेयसार्था अपि तु वृत्त्यर्थापि । अत एव तस्य प्रकल्प्यमाना वृत्तिर् मनुना दर्शिता ।

प्रकल्प्या तस्य तैर् वृत्तिः स्वकुटुम्बाद् यथार्हतः ।

शक्तिं चावेक्ष्य दाक्ष्यं च भृत्यानां च परिग्रहम् ॥

उच्छिष्टम् अन्नं दातव्यं जीर्णानि वसनानि च ।

पुलकाश् चैव धान्यानां जीर्णाश् चैव परिच्छदा ॥ इति । (म्ध् १०।१२४–२५)

शान्तिपर्वण्य् अपि ।

यश् च कश्चिद् द्विजातीनां शूद्रः शुश्रूषुर् आव्रजेत् ।

प्रकल्प्या तस्य तैर् वृत्तिम् आहुर् धर्मविदो जनाः ॥

छत्रं वेष्टनम् औशीरम् उपानद् व्यजनानि च ।

यातयामानि देयानि शूद्राय परिचारिणे ॥ (म्भ् १२।६०।३१–३३)

[४८३] इति । अन्यथा द्विजशुश्रूषाम् अन्तरेण यदि किंचित् पाकयज्ञादिकं कुर्यात् तत् सर्वं निष्फलं भवेत् । तद् उक्तं मनुना ।

विप्रसेवैव शूद्रस्य विशिष्टं कर्म कथ्यते ।

यद् अतो ऽन्यद् धि कुरुते तद् भवेत् तस्य निष्फलम् ॥ इति । (म्ध् १०।१२३)

तस्मात् द्विजशुश्रूषैव तस्य परतो धर्मः । क्षत्रियवैश्यशुश्रूषा तु केवलवृत्त्यर्थत्वाद् अपरमो धर्मः । अत एव मनुना विप्रशुश्रूषाया उभयार्थत्वम् इतरशुश्रूषायाः केवलवृत्त्यर्थत्वं च दर्शितम् ।

शूद्रस् तु वृत्तिम् आकाङ्क्षन् क्षत्रम् आराधयेद् यदि ।

धनिनं वाप्य् उपाराध्य वैश्यं शूद्रो जिजीविषेत् ॥

स्वर्गार्थम् उभयार्थं वा विप्रान् आराधयेत् तु सः ।

जातब्राह्मणशब्दस्य सा ह्य् अस्य कृतकृत्यता ॥ इति । (म्ध् १०।१२१–२२)

॥ ६४ ॥

यदा द्विजशुश्रूषया जीवितुं न शक्नोति तदा किं कुर्याद् इत्य् अत आह ।

**लवणं मधु तैलं च दधि तक्रं घृतं पयः ।**

** न दुष्येच् छूद्रजातीनां कुर्यात् सर्वेषु विक्रयम् ॥ ६५ ॥**

शुश्रूषया जीवितुम् अशक्तो जिवनाय लवणादिषु सर्वेषु विक्रयं कुर्यात् ।

<u>ननु</u> – लवणादीनि विक्रीयमाणानि विक्रेतुर् दोषम् आवहन्ति । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

फलोपलक्षौमसोममनुष्यापूपवीरुधः ।

तिलौदनरसक्षारान् दधि क्षीरं घृतं जलम् ॥

शस्त्रासवमधूच्छिष्टमधुलाक्षाः सबर्हिषः ।

मृच्चर्मपुष्पकुतुपकेशतक्रविषक्षितीः ॥

कौशेयनीलिलवणमांसैकशफसीसकान् ।

शाकार्द्रौषधिपिण्याकपशुगन्धांस् तथैव च ॥

वैश्यवृत्त्यापि जीवन् नो विक्रीणीत कदाचन ।

लाक्षालवणमांसानि पतनीयानि विक्रये ॥

पयो दधि च मद्यं च हीनवर्णकराणि च ॥ (य्ध् ३।३६–४०)

[४८५] इति । हीनवर्णः शूद्रः ।

<u>मैवम्</u>, अस्य ब्राह्मणविषयत्वात् । अत एव मनुः ।

सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च ।

त्र्यहेण शूद्री भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयात् ॥ इति । (म्ध् १०।९२)

शूद्रस् तु लवणादीनि विक्रीणन्न् अपि न दुष्येत् । “विक्रीणन्” इति पदं वक्ष्यमाणश्लोकाद् अनुषज्य योजनीयम् । याज्ञवल्क्यो ऽपि शुश्रूषया जीवितुम् अशक्तस्य शूद्रस्य वाणिज्यादिकम् आह ।

शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा तयाजिवन् विणिग् भवेत् ।

शिल्पैर् वा विविधैर् जीवेत् द्विजातिहितम् आचरन् ॥ इति । (य्ध् १।१२०)

यैः कर्मभिर् दिव्जातयः शुश्रूष्यन्ते तैर् इत्य् अर्थः । मनुर् अपि ।

अश्क्नुवंस् तु शुश्रूषां शूद्रः कर्तुं द्विजन्मनाम् ।

पुत्रदारात्ययं प्राप्तो जीवेत् कारुकर्मभिः ॥

यैः कर्मभिः सुचरितैः शुश्रूष्यन्ते द्विजातयः ।

तानि कारुककर्माणि शिल्पानि विविधानि च ॥ इति । (म्ध् १०।९९–१००)

॥ ६५ ॥

[४८६]

शूद्रस्यापि वर्ज्यान् आह ।

**विक्रीणन् मद्यमांसानि ह्य् अभक्ष्यस्य च भक्षणम् ।**

** कुर्वन्न् अगम्यागमनं शूद्रः पतति तत्क्षणात् ॥ ६६ ॥**

** कपिलाक्षीरपानेन ब्राह्मणीगमनेन च ।**

** वेदाक्षरविचारेण शूद्रश् चाण्डालतां व्रजेत् ॥ ६७ ॥**

मद्यं च बहुविधं तालपानसमाधूकखार्जूरादिकम् । अभक्ष्यं गोमांसादि । अगम्या भगिन्यादयः । स्पष्टम् अन्यत् ॥ ६६–६७ ॥

**इति श्रीपराशरसंहितायां चातुर्वर्ण्याचारो नाम **

प्रथमो ऽध्यायः ॥ १ ॥

**प्रख्याता हि पराशरस्मृतिर् इह स्मृत्यागमख्यापनं **

** धर्मौ वर्णचतुष्टयीबहुमतौ साधारणान्याभिधौ ।**

**[४८७] आद्यस् त्व् आह्निकशिष्टनामविहितः षट्कर्मपूतो ऽपरः **

** पूर्वाध्यायनिरूपितं तद् अखिलं व्याख्यत् सुधीर् माधवः ॥ १ ॥**

इति श्रीमहाराजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्ग-प्रवर्त्तिकश्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरन्धरस्य माध्वामात्यस्य कृतौ पाराश्रस्मृतिव्याख्यायां माधवीयायां प्रथमो ऽध्यायः ॥ १ ॥

२

ॐ नमः श्रीगणेशाय ।

पराशरसंहिता

माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता

अथ द्वितीयो ऽध्यायः

वागीशाद्यास् सुमनसः सर्वार्थानाम् उपक्रमे ।

यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस् तं नमामि गजाननम् ॥

प्रथमे ऽध्याये व्यासेन पृष्टयोर् वर्णचतुष्टयसाधारनासाधारणधर्मयोर् मध्ये साधारण्धर्मं संक्षिप्यासाधारणधर्मः प्रपञ्चितः । अथेदानीं संक्षिप्तः साधारणधर्मो द्वितीये ऽध्याये प्रपञ्च्यते । अथ वा पूर्वाध्याय आमुष्मिकधर्मप्राधान्येन प्रवृत्तः । अयं तु ऐहिकजीवनहेतुधर्मप्राधान्येन प्रवर्तते । तत्रादाव् अध्यायप्रतिपाद्यम् अर्थं प्रतिजानीते ।

** अतः परं गृहस्थस्य कर्माचारं कलौ युगे ।**

** धर्मं साधारणं शक्त्या चातुर्वर्ण्याश्रमागतम् ॥ १ ॥**

** तं प्रवक्ष्याम्य् अहं पूर्वं पराशरवचो यथा ।**

अतः परं चातुर्वर्ण्यसाधारणधर्मसंक्षेपकथनाद् उत्तरस्मिन् काले स एव विस्तरकथनस्योचितो ऽवसरः । बहुग्रन्थपाठे शक्तिरहितान् मन्दप्रज्ञान् प्रति संक्षेपेणाभिहिते सति समर्थानाम् [२] उत्तमप्रज्ञानां बुद्धिस्थत्वात् तान् प्रति विस्तरेण कथयितुम् उचितत्वात् । अत एवाहुर् आचार्याः ।

संक्षेपविस्तराभ्यां हि मन्दोत्तमधियां नृणाम् ।

वस्तूच्यमानम् एत्य् (?) अन्तःकरणं तेन वर्ण्यते ॥ इति ।

यद् वा अतः परं आमुष्मिकप्रधानधर्मकथनाद् अनन्तरम् । “षट्कर्माभिरतः,” “संध्यास्नानम्” इत्यादिना ह्य् आमुष्मिकफले धर्मे ऽभिहिते सति ऐहिकफलस्य कृष्यादिधर्मस्य बुद्धिस्थत्वा तदभिधानस्य युक्तो ऽवसरः ।

वक्ष्यमाणस्य कृष्यादिधर्मस्य ब्रह्मचारिवनस्थयतिष्व् असंभवम् अभिप्रेत्य तद्योग्यम् आश्रमिणं दर्शयति **गृहस्थस्य** – इति कृतत्रेताद्वापरेषु वैश्यस्यैव कृष्यादाव् अधिकारो न तु गृहस्थमात्रस्य विप्रादेः अतो विशिनष्टि **कलौ युगे** इति । **कर्म**शब्दो लोके व्यापारमात्रे प्रयुज्यते । **आचार**शब्दश् च धर्मरूपे शास्त्रीये व्यापारे कृष्यादेस् तु युगान्तरेषु कर्मत्वम् । कलाव् आचारत्वम् इत्य् उभयरूपत्वम् अस्ति । तथैवाश्रमान्तरेषु कर्मत्वं गार्हस्थ्यस्य चोक्ताचारत्वम् इत्य् उभयरूपता । तद्विवक्षया **कर्माचारम्** इत्य् उक्तम् । कलौ गृहस्थस्य याजनादीनां दुर्लभत्वाज् जीवनहेतुतया कृष्यादिविधानाद् आचारत्वम् उपपन्नम् ।

कृष्यादेः साधारणधर्मत्वम् उपपादयति – **चातुर्वर्ण्याश्रमागतम्** **[३]** इति । चतुर्वर्णा एव चातुर्वर्ण्यम् । तच् च सर्वत्र प्रसिद्धम् । आश्रमो गार्हस्थ्यरूपः । सन्ति हि शूद्रस्यापि विवाहपञ्चमहायज्ञादयो गृहस्थधर्माः । एतच् च सर्वम् अस्माभिः उत्तरत्र आश्रमनिरूपणे विस्पष्टम् अभिधास्यते । तस्मिन्न् आश्रमे विधानात् साधारण्यम् । **पराशर**शब्देनात्रातीतकल्पोत्पन्नो विवक्षितः । एतद् एवाभिव्यञ्जयितुं **पूर्वम्** इत्य् उक्तम् । पूर्वकल्पसिद्धं पराशरवाक्यं कलिधर्मे कृष्यादौ यथावृत्तं तथैवाहं संप्रवक्ष्यामि । अतः संप्रदायागतत्वात् कृष्यादेर् आचारतायां न विवादः कर्तव्यः इत्य् आशयः । “गुरुतरविषये विनयः कर्तव्यः” इति शिष्टाचारं शिक्षयितुं **शक्त्या संप्रवक्ष्यामि** इति उक्तम् । न तु कस्मिंश्चिद् धर्मे स्वस्य अशक्तिं द्योतयितुम् । कलिधर्मप्रवीणस्य पराशरस्य तत्राशक्त्यसंभवात् ॥ १ ॥

प्रतिज्ञातं धर्मं दर्शयति ।

**षट्कर्मसहितो विप्रः कृषिकर्म च कारयेत् ॥ २ ॥**

षट्कर्माणि पूर्वोक्तानि यजनादीनि संध्यादीनि च । तैः सहितो विप्रः शुश्रूषकैः शूद्रैः कृषिं कारयेत् । न च [४] याजनादीनां जीवनहेतुत्वात् किम् अनया कृष्या इति वाच्यम् । कलौ जीवनपर्याप्ततया याजनादीनां दुर्लभत्वात् । यत् तु मनुनोक्तम्,

वैश्यवृत्त्यापि जीवंस् तु ब्राह्मणः क्षत्रियो ऽपि वा ।

हिंसाप्रायं पराधीनां कृषिं यत्नेन वर्जयेत् ॥

कृषिं साध्व् इति मन्यन्ते सा वृत्तिः सद्विगर्हिता ।

भूमिं भूमिशयांश् हन्ति काष्ठम् अयोमुखम् ॥ इति । (म्ध् १०।८३–८४)

तत् स्वयंकृताभिप्रायम्, अन्यथा मनोः स्ववचनविरोधात् । यतः तेनैव कृषिर् अभ्युपगता ।

उभाभ्याम् अप्य् अजीवंस् तु कथं स्याद् इति चेद् भवेत् ।

कृषिगोरक्षम् आस्थाय जीवेद् वैश्यस्य जीविकाम् ॥ इति । (म्ध् १०।८२)

<u>ननु</u> – कूमपुराणे स्वयंकृता कृषिर् अभ्युपगता ।

स्वयं वा कर्षणं कुर्याद् वाणिज्यं वा कुसीदकम् ।

कष्टा पापीयसी वृत्तिः कुसीदं तद् विवर्जयेत् ॥ (कूपु १।२।१५।४)

[५] इति ।

<u>तन् न</u>, अस्य वचनस्य कुसीदनिन्दापर्त्वात् । अत एव नारदः ।

आपत्स्व् अपि च कष्टासु ब्राह्मणस्य न वार्धुषम् । इति । (न्स्म् ४।१११)

<u>ननु</u> – बृहस्पतिः स्वयंकर्तृकां कृषिम् अङ्गीचकार ।

कुसीदकृषिवाणिज्यं प्रकुर्वीतास्वयंकृतम् ।

आपत्काले स्वयं कुर्वन्न् ऐनसा (?) युज्यते द्विजः ॥ इति ।

<u>बाढम्</u> । कारयितुम् अप्य् अशक्तस्य तत्कर्तृत्वम्, “**आपत्काले**” इति विशेषितत्वा । 

<u>ननु</u> – कारयितृत्वम् अप्य् आपद्विषयम् एव, कृषेर् वैश्यधर्मत्वात् विप्रस्य याजनादीनाम् एव मुख्यजीवनहेतुत्वात् । एवं तर्ह्य् आपत्तारतम्येन व्यवस्थास्तु । अल्पापदि कारयितृत्वं अत्यन्तापदि कर्तृत्वम् इति । अथ वा युगभेदेन व्यवस्थाप्यताम् । युगान्तरेषु कारयितृत्वम् आपद्धर्मः कलौ मुख्यधर्मः, प्राधान्येनोपक्रम्य प्रतिपादनात् ।

तत्र कृषौ हलस्य एकस्य बलीवर्दसंख्यानियमम् आह हारीतः ।

अष्टागवं धर्म्यहलं षड्गवं जीवनार्थिनाम् ।

चतुर्गवं नृशंसानां द्विगवं ब्रह्मघातिनाम् ॥ इति । (हार्स्म् ५।१३)

तत्रान्त्यौ पक्षौ हेयौ इतराव् अपि क्रमेण मुख्यानुकल्पौ द्रष्टव्यौ ॥ २ ॥

कृषौ वर्ज्यान् बलीवर्दान् आह ।

[६]

**क्षुधितं तृषितं श्रान्तं बलीवर्दं न योजयेत् ।**

** हीनाङ्गं व्याधितं क्लीबं वृषं विप्रो न वाहयेत् ॥ इति ॥ ३ ॥**

क्षुधादयस् तत्तल्लिङ्गैर् अवगन्तव्याः । हीनाङ्गः पादविकलः । क्लीबः पुंस्त्वरहितः ॥ ३ ॥

कीदृशस् तर्हि वलीवर्दः कृषौ योज्य इत्य् अत आह ।

**स्थिराङ्गं नीरुजं तृप्तं सुनर्दं षण्ढवर्जितम् ।**

** वाहयेद् दिवसस्यार्धं पश्चात् स्नानं समाचरेत् ॥ इति ॥ ४ ॥**

स्थिराङ्गः पादादिवैकल्यरहितः । नीरुजो व्याधिरहितः । तृप्तः क्षुत्तृष्णाभ्याम् अपीडितः । सुनर्दो हिसको (?) दृप्तः श्रमरहितः – इति यावत् । षण्ढेति भावप्रधानो निर्देशः । षण्ढत्ववर्जितः पुंस्त्वोपेतः शक्तः – इति यावत् । दिवसस्यार्धं यामद्वयम् । पश्चात् स्नानं समाचरेत् इति बलीवर्दान् स्नापयेद् इत्य् अर्थः । तथा च हारीतः: “स्नापयित्वानडुहो ऽलंकृत्य ब्राह्मणान् भोजयेत्” इति (हार्श्न् ४।१०) । वाहने विशेष आश्वमेधिके दर्शितः ।

[७] वाहयेद् धुंकृतेनैव शाखया वा सपत्रया ।

न दण्डेन न यष्ट्या वा न पाशेन च वा पुनः ॥

न क्षुत्तृष्णाश्रमश्रान्तं वाहयेद् विकलेन्द्रियम् ।

सुतृप्तेषु च भुञ्जीयात् पिबेत् पीतेष् चोदकम् ॥

अह्नः पूर्वं द्वियामं वा धुर्याणां वाहनं स्मृतम् ।

विश्राम्येन् मध्यमे भागे भागे चान्त्ये यथासुखम् ॥

यत्र वा त्वरया कृत्यं संशयो यत्र चाध्वनि ।

वाहयेत् तत्र दुर्यांस् तु न स पापेन लिप्यते ॥

अन्यथा वाहयन् राजन् नियतं याति रौरवम् ।

रुधिरं वाहयेत् तेषां यस् तु मोहान् नराधमः ॥

भ्रूणहत्यासमं पापं तस्य स्यात् पाण्डुनन्दन ॥ इति ॥ ४ ॥

बलीवर्दस्नापनानन्तरं कर्तव्यम् आह ।

[८]

**जप्यं देवार्चनं होमं स्वाध्यायं चैवम् अभ्यसेत् ।**

** एकद्वित्रिचतुर्विप्रान् भोजयेत् स्नातकान् द्विजः ॥ ५ ॥**

यथा बलीवर्दश्रान्तिकृतदोषापनयनाय स्नापनम् एवं प्रान्युपघातदोषापनयनाय यथाशक्ति जप्यादीनाम् अन्यतमम् अनुतिष्ठेत् । एकं द्वौ त्रींश् चतुरो वा विप्रान् स्नातकान् यथाशक्ति भोजयेत् । स्नातका नवविधभिक्षुकाः । तद् आह मनुः ।

सान्तानिकं यक्ष्यमाणम् अध्वगं सर्ववेदसम् ।

गुर्वर्थं पितृमात्रर्थं स्वाध्यायार्थ्युपतापिनम् ॥ इति । (म्ध् ११।१)

सान्तानिकः सन्तानाय विवाहोपयुक्तद्रव्यार्थी । सर्ववेदसः सर्वस्वदक्षिणं यागं कृत्वा निःस्वत्वम् आपन्नो द्रव्यार्थी तम् इत्य् अर्थः । पितृमात्रर्थं पितृमातृशुश्रूषार्थिनम् । स्वाध्यायार्थी स्वाध्यायप्रवचननिर्वाहाय द्रव्यार्थी । स्वाध्यायार्थिसहितः उपतापी स्वाध्यायार्थ्युपतापी तम् इति मध्यमपदलोपी समासः ॥ ५ ॥

कृषौ फलितस्य धान्यस्य विनियोगम् आह ।

[९] स्वयंकृष्टे तथा क्षेत्रे धान्यैश् च स्वयमर्जितौः ।

** निर्वपेत् पञ्चयज्ञांश् च क्रतुदीक्षां च कारयेत् ॥ इति ॥ ६ ॥**

यानि स्वयंकृष्टे क्षेत्रे फलितानि धान्यानि यानि दासैः कर्षिते क्षेत्रे स्वयमर्जितानि धान्यानि तैः सर्वैः स्मार्तान् पञ्चमहायज्ञान् श्रौतीम् अग्निष्टोमादिक्रतुदीक्षां च कुर्यात् । कारयेद् इति स्वार्थिको णिच् । अथ वा स्वयं महायज्ञान् कुर्वीत । यियक्षुभ्यो धान्यं दत्वा तैः क्रतुदीक्षां च कारयेत् । कूर्मपुराणे ऽप्य् एवं विनियोगो दर्शितः ।

लब्धलाभः पितॄन् देवान् ब्राह्मणांश् चापि पूजयेत् ।

ते तृप्तास् तस्य तद् दोषं शमयन्ति न संशयः ॥ इति । (कूपु १।२।२५।७)

॥ ६ ॥

कृषीवलस्य तिलादिधान्यसंपन्नस्य धनलोभेन प्रसक्तस् तिलादिविक्रयस् तं निवारयति ।

**तिला रसा न विक्रेया विक्रेया धान्यतत्समाः ।**

** विप्रस्यैवंविधा वृत्तिस् तृणकाष्ठादिविक्रयः ॥ इति ॥ ७ ॥**

रसाः दधिमधुघृतादयः । यदि धान्यान्तररहितस्य तिलविक्रयम् अन्तरेण जीवनं वा धर्मो वा न सिद्ध्येत् [१०] तदा तिला धान्यान्तरैर् विनिमातव्याः इत्य् अभिप्रेत्य “विक्रेया धान्यतत्समाः” इत्य् उक्तम् । यावद्भिः प्रस्थैस् तिला दत्तास् तावद्भिर् एव धान्यान्तरम् उपादेयं नाधिकम् इत्य् अर्थः । तद् उक्तं नारदेन ।

अशक्तौ भेषजस्यार्थे यज्ञहेतोस् तथैव च ।

यद्य् अवश्यं तु विक्रेयास् तिला धान्येन तत्समाः ॥ इति । (न्स्म् ४।६६)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

धर्मार्थं विक्रयं नेयास् तिला धान्येन तत्समाः । इति । (य्ध् ३।३९)

तिलन्यायो रसे ऽपि योजनीयः । अत एव मनुः ।

रसा रसैर् निमातव्या न त्व् एव लवणं रसैः ।

कृतान्नं चाकृतान्नेन तिला धान्येन तत्समाः ॥ इति । (म्ध् १०।९४)

आपस्तम्बो ऽपि: “अन्नेन चान्नस्य मनुष्याणां च मनुष्यैः रसानां च रसैः गन्धानां च गन्धैर् विद्यया च विद्यानाम्” इति (आप्ध् १।७।२०।१५) । रसविनिमये विशेषम् आह वसिष्ठः: [११] “रसा रसैर् महतो हीनतो वा विमातव्याः” इति (वध् २।३७) । अन्नविनिमये विशेषम् आह गौतमः: “समेनासमेन तु पक्वस्य” इति (ग्ध् ७।३) ।

<u>ननु</u> – तिलविक्रयो ऽभ्यनुगतो मनुना ।

कामम् उत्पाद्य कृष्यां तु स्वयम् एव कृषीवलः ।

विक्रीणीत तिलान् शुद्धान् धर्मार्थम् अचिरस्थितान् ॥ इति । (म्ध् १०।९०)

अत्र <u>केचिद्</u> आहुः: तद् एतद् अविनियमाभिप्रायम् इति । <u>अपरे</u> तु मन्यन्ते: ऋणापाकरणाद्यावश्यकधर्मार्थे तिलविक्रयो न विरुद्धः । <u>अयम्</u> एव पक्षो युक्तः, वसिष्ठवचनसंवादात्: “कामं वा स्वयं कृष्योत्पाद्य तिलान् विक्रीणीरन्” इति (वध् २।३१) । 	विनिमयाभिप्राये तु वचनान्तरेण सह पौनरुक्त्यम् अपरिहार्यं स्यात् । यतो मनुनैव वचनान्तरेण “तिला दान्येन तत्समाः” इत् नियमो दर्शितः । यत् त्व् अन्यस्मिन् वचने **[१२]** अर्थात् तिलविक्रयनिषेधः प्रतिभाति । तथा हि मनु-यमाभ्याम् उपदर्शितम्:

भोजनाभ्यञ्जनाद् दानाद् यद् अन्यत् कुरुते तिलैः ।

कृमिभूतः श्वविष्ठायां पितृभिः सह मज्जति ॥ इति । (म्ध् १०।९१)

<u>नायं दोषः</u>, आवश्यकधर्मव्यतिरिक्तविषयत्वात् । यो ऽयं तिलानां धान्यसमत्वेन विनिमयः यश् च तृणादिविक्रयः सेयम् एवंविधा विप्रस्य जीवनार्था वृत्तिः । तथा च नारदः ।

ब्राह्मणस्य तु विक्रेयं शुष्कदारुतृणादि च । इति । (न्स्म् ४।६४)

॥ ७ ॥

इदानीं कृषाव् आनुषङ्गिकस्य पाप्मनः प्रतीकारं वक्तुं प्रथमतस् तं पाप्मानं दर्शयति ।_

**ब्राह्मणश् चेत् कृषिं कुर्यात् तन् महादोषम् आप्नुयात् । इति ।**

कृषौ हिंसाया अवर्जनीयत्वात् सावधानस्यापि कृषीवलस्य दोषो ऽनुषज्ज्यते इति । अत्र “हिंसाप्रायाम्” इति मनुवचनं पूर्वम् एवोदाहृतम् ।

[१३]

उक्तस्य दोषस्य महत्त्वं विशदयति ।_

**संवत्सरेण यत् पापं मत्स्यघाती समाप्नुयात् ॥ ८ ॥**

** अयोमुखेन काष्ठेन तद् एकाहेन लाङ्गली । इति ।**

लोहसहितेन लाङ्गलमुखेन प्राणिनां चित्रवधो भवतीति मत्स्यवधात् पापाधिक्यम्

उक्तम् ॥ ८ ॥

उक्तरीत्या कर्षकमात्रस्य पापप्रसक्तौ तद् वारयितुं विशिनष्टि_ ।

**पाशको मत्स्यघाती च व्याधः शाकुनिकस् तथा ॥ ९ ॥**

** अदाता कर्षकश् चैव सर्वे ते समभागिनः । इति ।**

वागुरां प्रसार्य मृगादिग्राही पाशकः । व्याधो मृगवधाजीवः । शाकुनिकः पक्षिघाती । अदाता खले राशिमूलम् उपागतेभ्यो ऽप्रदाता । तेषां सर्वेषां प्रत्यवायः समानः । ततश् च दृष्टान्तत्वेन पाशकादय इह वर्ण्यन्ते । यथा पाशकादीनां पापं महत् एवम् एवादातुः कर्षकस्येत्य् अर्थः ॥ ९ ॥

यदर्थं कृषीवलस्य पाप्मा दर्शितः तम् इदानीं पापपरिहारप्रकारम् आह ।

**वृक्षं छित्त्वा महीं भित्त्वा हत्त्वा च कृमि कीटकान् ॥ १० ॥**

** कर्षकः खलयज्ञेन सर्वपापैः प्रमुच्यते । इति ।**

[१४]

छेदनभेदनहननैर् यावन्ति पापानि निष्पद्यन्ते तेषां सर्वेषां खले धान्यदानं प्रतीकारः । तथा च हारीतः ।

भूमिं भित्त्वौषधीश् छित्त्वा हत्त्वा कीटपिपीलिकाः ।

पुनन्ति खलयज्ञेन कर्षका नात्र संशयः ॥

यूपो ऽयं निहितो मध्ये मेढिर् नाम हि कर्षकैः ।

तस्माद् अतन्त्रितोदद्यात् तत्र धान्यार्थदक्षिणाम् ॥ इति ॥ (हार्स्म् ५।१४–१५)

॥ १०॥

खलयज्ञाकरणे प्रत्यवायम् आह ।

**यो न दद्याद् द्विजातिभ्यो राशिमूलम् उपागतः ॥ ११ ॥**

** स चौरः स च पापिष्ठो ब्रह्मघ्नं तं विनिर्दिशेत् । इति ।**

कर्षकस्यायं खलयज्ञो नित्यः काम्यश् च – इति वचनद्वयबलाद् अवगम्यते । अकरणे प्रत्यवायात् नित्यत्वं छेदनादिपापनिवर्तकत्वात् काम्यत्वं च । खलयज्ञस्य नित्यत्वं शैवपुराणे दर्शितम् ।

अदत्वा कर्षको देवि यस् तु धान्यं प्रवेशयेत् ।

तस्य तृष्णाभिभूतस्य देवि पापं ब्रवीम्य् अहम् ॥

दिव्यं वर्षसहस्रं तु दुरात्मा कृषिकारकः ।

मरुदेशे भवेद् वृक्षः स पुष्पफलवर्जितः ॥

तस्यान्ते मानुषो भूत्वा कदाचित् कालपर्ययात् ।

दरिद्रो व्याधितो मूर्खः कुलहीनश् च जायते ॥ इति ॥ ११ ॥

[१५]

दातव्यस्य धान्यस्य परिमाणम् आह ।

**राज्ञे दत्वा तु षड्भागं देवानां चैकविंशकम् ॥ १२ ॥**

** विप्राणां त्रिंशकं भागं सर्वपापैः प्रमुच्यते ।**

षट्सु भागेष्व् एको भाग षड्भागः । एकविंशतिसंख्याकेषु भागेष्व् अन्यतमो भाग एकविंशकः । तद्वत् त्रिंशकेषु भागेष्व् अन्यतमो भागस् त्रिंशः इति ज्ञेयम् । देववत् पितृभ्यो ऽपि देयम् । तद् उक्तं कूर्मपुराणे ।

देवेभ्यश् च पितृभ्यश् च दद्याद् भागं तु विंशकम् ।

त्रिंशद्भागं तु विप्राणां कृषिं कुर्वन् न दोषभाक् ॥ इति । (कूपु १।२।२५।८)

॥ १२ ॥

विप्रस्य सेतिकर्तव्यां कृषिम् उक्त्वा वर्णान्तराणाम् अपि ताम् आह ।

**क्षत्रियो ऽपि कृषिं कृत्वा देवान् विप्रांश् च पूजयेत् ॥ १३ ॥**

** वैश्यः शूद्रस् तथा कुर्यात् कृषिवाणिज्यशिल्पकम् ।**

[१६] इति । यद्य् अपि वैश्यस्य कृषिः पूर्वाध्याये विहिता तथाप्य् अत्र इतिकर्तव्यताविधानाय पुनर् उपन्यासः । तथा कुर्यात् इत्य् अतिदेशेन ब्राह्मणस्य कृषौ विहितेतिकर्तव्यता सर्वाप्य् अत्र विहिता भवति । कृषिवत् वाणिज्यशिल्पयोर् अपि कलौ वर्णचतुष्टयसाधारण्यं दर्शयितुं वाणिज्यशिल्पकम् इत्य् उक्तम् इति ॥ १३ ॥

यदि शूद्रस्यापि कृष्यादिकम् अभ्युपगम्येत तर्हि तेनैव जीवनसिद्धेः कलौ द्विजशुश्रूषा परित्याज्येत्य् आशङ्क्याह ।

**विकर्म कुर्वते शूद्रा द्विजशुश्रूषयोज्झिताः ॥ १४ ॥**

** भवन्त्य् अल्पायुषस् ते वै निरयं यान्त्य् असंशयम् । इति ।**

लाभाधिक्येन विशिष्टजीवनहेतुत्वात् कृष्यादिकं विकर्मेत्य् उच्यते । द्विजशुश्रूषया तु जीर्णवस्त्रादिकम् एव लभ्यते इति न लाभाधिक्यम् । अतो ऽधिकलिप्सया कृष्यादिकम् एव कुर्वन्तो यदि द्विजशुश्रूषां परित्यजेयुस् तदा तेषाम् ऐहिकम् आमुष्मिकं च हीयेत ॥ १४ ॥

इत्थं वर्णचतुष्टयसाधारणं जीवनहेतुं धर्मं प्रतिपाद्य निगमयति ।_

**चतुर्णाम् अपि वर्णानाम् एष धर्मः सनातनः ॥ १५ ॥**

अतीतेष्व् अपि कलियुगेषु विप्रादीनां कृष्यादिकम् अस्तीति सूचयितुम् “सनातनः” इत्य् उक्तम् ।

[१७] यद्य् अपि स्मृत्यन्तरेष्व् इव वात्रापि वर्णधर्मानन्तरम् आश्रमधर्मा वक्तुम् उचिताः तथापि व्यासेनापृष्टत्वाद् आचार्येणोपेक्षिताः । अस्माभिस् तु श्रोतृहितार्थाय ते ऽपि वर्ण्यन्ते । न च – पूर्वाध्याय एव कृतो न वर्णिता – इति मन्तव्यम्, तत्र प्रसङ्गाभावात् । अत्र तु “चातुर्वर्ण्याश्रमागतम्” इत्य् आश्रमशब्देन तेषां बुद्धिस्थत्वाद् अस्ति प्रसङ्गः । ते चाश्रमाश् चतुर्विधाः । तद् उक्तं स्कान्दे ।

ब्रह्मचारी गृहस्थश् च वानप्रस्थो ऽथ भिक्षुकः ।

एते क्रमेण विप्राणां चत्वारः पृथग् आश्रमाः ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

ब्रह्मचारी गृहस्थश् च वानप्रस्थो यतिस् तथा ।

एते गृहस्थप्रभवाश् चत्वारः पृथग् आश्रमाः ॥ इति । (म्ध् ६।८७)

गृहस्थप्रभवाः गृहस्थोपयोगिन इत्य् अर्थः । तत्रोपनयनेन संस्कृतो ब्रह्मचारी, “ब्रह्मचर्यम् आगाम् उप मा नयस्व” इति मन्त्रवर्णात् । ब्रह्मचर्यम् उद्दिश्यागां माम् उपनयस्व इत्य् अर्थः । उपनयनं च गर्भाधानादिषु पठितत्वात् ब्राह्मः संस्कारः । तद् आह हारीतः: “द्विविधो हि संस्कारो भवति ब्राह्मो दैवश् च । गर्भाधानादिस्मार्थो ब्राह्मः । पाकयज्ञा [१८] हविर्यज्ञाः सौमाश् च दैवः । ब्राह्मेण संस्कृत ऋषीणां समानतां सायुज्यं गच्छति । दैवेनोत्तरेण संस्कृतो देवानां समानतां सायुज्यं गच्छति” इति (हार्स्म् ११।१–५) । गर्भादानादयो गौतमेनानुक्रान्ताः ।

    गर्भाधानपुंसवनानवलोभनसीमन्तोन्नयनजातकर्मनामकरणान्न-प्राशनचौलोपनयनम् । चत्वरि वेदव्रतानि । स्नानं सहधर्मचारिणीसंयोगः । पञ्चानां यज्ञानाम् अनुष्ठानं देवपितृमनुष्यभूतब्रह्मणाम् एतेषां च । अष्टका पार्वणश्राद्धं श्रावण्याग्रहायणी चैत्र्य् आश्वयुजी चति सप्त पाकयज्ञसंस्थाः । अग्न्याधेयो ऽग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासाग्रयणचातुर्मास्यानि निरूढपशुबन्धाः सौत्रामणीति सप्त हविर्यज्ञसंस्थाः । अग्निष्टोमो ऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडशी वाजपेयो ऽतिरात्राप्तोर्याम इति सप्त सोमसंस्थाः । इत्य् एते चत्वारिंशत् संस्काराः ।

इति (ग्ध् ८।१३–२०) । तत्र गर्भाधानादयश् चूडान्ताः संस्कारा बीजगर्भजनितदोषनिवृत्त्यर्थाः । अत एव याज्ञवल्क्यः चूडान्तान् संस्कारान् निरूप्याह,

[१९] एवम् एनः शमं याति बीजगर्भसमुद्भवम् । इति । (य्ध् १।१३)

अतो ब्रह्मचर्याश्रमात् प्राक् ते वर्ण्यन्ते । तत्र द्विजानां गर्भाधानादयः समन्त्रकाः कार्याः । तद् आय याज्ञवल्क्यः ।

ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रा वर्णास् त्व् आद्यास् त्रयो द्विजाः ।

निषेकादिश्मशानान्तास् तेषां वै मन्त्रतः क्रियाः ॥ इति । (य्ध् १।१०)

गर्भाधानादीनां कालविशेषम् आह स एव ।

गर्भाधानादीनां पुंसः सवनं स्पन्दनात् पुरा ।

षष्ठे ऽष्टमे वा सीमन्तो मास्य् एते जातकर्म च ॥

अहन्य् एकादशे नाम चतुर्थे मासि निष्क्रमः ।

षष्ठे ऽन्नप्राशनं मासि चूडा कार्या यथाकुलम् ॥ इति । (य्ध् १।११–१२)

रजोदर्शनदिवसम् आरभ्य षोडश दिवसा ऋतुः । तद् आह मनुः ।

ऋतुः स्वाभाविकः स्त्रीणां रात्रयः षोडश स्मृताः ।

चतुर्भिर् इतरे सार्धम् अहोभिः सद्विगर्हितैः ॥

तासाम् आद्याश् चतस्रस् तु निन्दितैकादशी च या ।

युग्मासु च शेषाः स्युः प्रशस्ता दश रात्रयः ॥

युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियो ऽयुग्मासु रात्रिषु ।

तस्माद् युग्मासु पुत्रार्थी संविशेद् आर्तवे स्त्रियम् ॥ (म्ध् ३।४६–४८)

[२०] इति । रजोदर्शनम् आरभ्य चत्वार्य् अहानि सद्विगर्हितानि । युग्मासु समासु । संविशेत् गच्छेत् ।

इति गर्भाधानम्

अथ पुंसवनम् । एवम् ऋतौ गर्भाधानं कृत्वा गर्भचलनात् पुरा पुंसवनं कार्यम् । तद् चलनं द्वितीये वा तृतीये वा भवति । तद् आह बैजवापः: “मासि द्वितीये वा तृतीये वा पुरा स्पन्दने” इति । पारस्करो ऽपि: “मासे द्वितीये तृतीये वा । तद् अहः पुंसा नक्षत्रेण चन्द्रमा युज्येत” इति (पार्गृ १।५।१४।२–३) । पुंनक्षत्राणि च हस्तादीनि ज्योतिःशास्त्रे प्रसिद्धानि । अनवलोभनम् आश्वलायनगृह्यपरिशिष्टे ऽवगन्तव्यम् ।

इति पुंसवनम्

[२१]

अथ सीमन्तोन्नयनम् । सीमन्तोन्नयनस्य याज्ञवल्क्योक्तकालाद् अन्ये ऽपि काला मुनिभिः दर्शिताः । तत्र लौगाक्षिः: “तृतीये गर्भमासे सीमन्तोन्नयनं कार्यम्” इति । आपस्तम्बो ऽपि: “प्रथमे गर्भे चतुर्थे मासि” इति । बैजवापो ऽपि: “अथ सीमन्तोन्नयनं चतुर्थे पञ्चमे षष्ठे वापि” इति । साङ्ख्यायनगृह्ये ऽपि: “सप्तमे मासि प्रथमे गर्भे सीमन्तोन्नयनम्” इति । शङ्खो ऽपि: “गर्भस्पन्दने सीमन्तोन्नयनं यावद् वा न प्रसवः” इति । विशेषाश्रवणात् सकृद् एव कर्तव्यं न प्रतिगर्भम् । तथा च हारीतः: “सकृत् संस्कृतसंस्कारा सीमन्तेन द्विजस्त्रियः” इति । देवलो ऽपि ।

या सकृत् संस्कृता नारी सर्वगर्भेषु संस्कृता । इति ।

गर्भसंस्कारपक्षे तु प्रतिगर्भम् आवर्तनीयम् । तथा च विष्णुः ।

[२२] सीमन्तोन्नयनं कर्म न स्त्रीसंस्कार इष्यते ।

केचिद् गर्भस्य संस्काराद् गर्भं गर्भं प्रयुञ्जते ॥

अनयोः पक्षयोर् यथागृह्यं व्यवस्था । अकृतसीमन्तायाः प्रसवे सत्यव्रत आह ।

स्त्री यद्य् अकृतसीमन्ता प्रसूयेत कथंचन ।

गृहीतपुत्रा विधिवत् पुनः संस्कारम् अर्हति ॥ इति ।

इति सीमन्तोन्नयनम्

अथ जातकर्म । तत्र जातकर्मणः कालो याज्ञवल्क्येन दर्शितः: “मास्य् एते जातकर्म च” इति (य्ध् १।११) । एते आगते जात इति यावत् । विष्णुर् अपि ।

जातकर्म ततः कुर्यात् पुत्रे जाते यथोदितम् । इति ।

स्वगृह्ये इति शेषः । तच् च स्नानानन्तरं कार्यम् । तथा च संवर्तः ।

जाते पुत्रे पितुः स्नानं सचैलं तु विधीयते । इति ।

जातकर्म च नाभिवर्धनात् प्राग् एव कार्यम् । तथा च मनुः ।

प्राङ् नाभिवर्धनात् पुंसो जातकर्म विधीयते ।

मन्त्रवत् प्राशनं चास्य हिरण्यमधुसर्पिषाम् ॥ (म्ध् २।२१)

[२३] इति । वर्धनं छेदनम् । न चाशौचशङ्कया कर्मानधिकारः इति वाच्यम्, नाभिच्छेदात् प्राग् आशौचाभावात् । तद् आह जैमिनिः ।

यावन् न छिद्यते नालं तावन् नाप्नोति सूतकम् ।

छिन्ने नाले ततः पश्चात् सूतकं तु विधीयते ॥ इति ।

विष्णुधर्मोत्तरे ।

अच्छिन्ननाभ्यां कर्तव्यं श्राद्धं वै पुत्रजन्मनि ।

आशौचोपरमे कार्यम् अथ वा नियतात्मभिः ॥ इति ।

तच् च श्राद्धं हेमद्रव्येण कार्यम् । तद् आह व्यासः ।

द्रव्याभावे द्विजाभावे प्रवासे पुत्रजन्मनि ।

हेमश्राद्धं प्रकुर्वीत यस्य भार्या रजस्वला ॥ इति ।

आदित्यपुराणे पक्वान्ननिषेधो दर्शितः ।

जातश्राद्धे न दद्यात् तु पक्वान्नं ब्राह्मणेष्व् अपि ।

यस्माच् चान्द्रायणात् शुद्धिस् तेषां भवति नान्यथा ॥ इति ।

तस्मिन् दिने यथाशक्ति दानं कर्तव्यम् । तद् उक्तं आदिपुराणे ।

देवाश् च पितरश् चैव पुत्रे जाते द्विजन्मनाम् ।

आयान्ति तस्मात् तद् अहः पुण्यं पूज्यं च सर्वदा ।

तत्र दद्यात् सुवर्णं तु भूमिं गां तुरगं रथम् ॥ इति ।

शङ्खो ऽपि: [२४] “सर्वेषां सकुल्यानां द्विपदचतुष्पदधान्यहिरण्यादि दद्यात्” इति । एतच् चाशौचमध्ये ऽपि कार्यम् ।

आशौचे तु समुत्पन्ने पुत्रजन्म यदा भवेत् ।

कर्तुस् तात्कालिकी शुद्धिः पूर्वाशौचेन शुद्ध्यति ॥ इति ।

इति जातकर्म

अथ नामकरणम् । तस्य च याज्ञवल्क्योक्तकालाद् अन्ये ऽपि काला मनुना दर्शिता ।

नामधेयं दशम्यां तु द्वादश्यां वास्य कारयेत् ।

पुण्ये तिथौ मुहूर्ते वा नक्षत्रे वा गुणान्विते ॥ इति । (म्ध् २।३०)

कारयेद् इति स्वार्थिको णिच्,

ततस् तु नाम कुर्वीत पितैव दशमे ऽहनि । (विपु ३।१०।८)

इति विष्णुपुराणवचनात् । यद् वा पितुर् अभावे अयोग्यत्वे वान्येन कारयेत् । तद् आह शङ्खः: “कुलदेवतानक्षत्राभिसंबन्धं पिता कुर्याद् अन्यो वा कुलवृद्धः” इति । भविष्यत्पुराणे ।

[२५] नामधेयं दशम्यां च केचिद् इच्छन्ति पार्थिव ।

द्वादश्याम् अथ वा रात्रौ मासे पूर्णे तथापरे ॥

अष्टादशे ऽहनि तथा वदन्त्य् अन्ये मनीषिणः ॥ इति ।

गृह्यपरिशिष्टे ऽपि: “जननाद् दशरात्रे व्युष्टे संवत्सरे च नामकरणम्” इति । तत्र स्वगृह्यानुसारेण व्यवस्था । नामधेयस्वरूपं च वर्णभेदेन दर्शयति मनुः ।

मङ्गल्यं ब्राह्मणस्य स्यात् क्षत्रियस्य बलान्वितम् ।

वैश्यस्य धनसंयुक्तं शूद्रस्य तु जुगुप्सितम् ॥

शर्मवद् ब्राह्मणस्य स्याद् राज्ञो रक्षासमन्वितम् ।

वैश्यस्य पुष्टिसंयुक्तं शूद्रस्य प्रेष्यसंयुतम् ॥

स्त्रीणां सुखोद्यम् अक्रूरं विस्पष्टार्थं मनोरमम् ।

मङ्गल्यं दीर्घवर्णान्तम् आशीर्वादाभिधानवत् ॥ इति । (म्ध् २।३१–३३)

मङ्गल्यादीनि पूर्वपदानि । शर्मादीन्य् उत्तरपदानि । तथा च नामान्य् एवंविधानि संपद्यन्ते – श्रीशर्मा, विक्रमपालः, माणिक्यश्रेष्ठी, हीनदासः इत्यादि । स्त्रीणां तु श्रीदासीत्यादि । सुखोद्यं वदितुं शक्यम् इत्य् अर्थः । अत्र विशेषम् आह बैजवापः: “पिता नाम करोत्य् एकाक्षरं द्व्यक्षरं त्र्यक्षरं चतुरक्षरम् अपरिमितं वा घोषवद् आद्यन्तरन्तस्थं दीर्घाभिनिष्ठानान्तम्” [२६] इति । अयम् अर्थः – घोषवन्ति यान्य् अक्षराणि वर्गतृतीयचतुर्थानि तान्य् आदौ कार्याणि । अन्तरस्था य-र-ल-वा मध्ये कर्तव्याः । अन्ते ऽभिनिष्ठानो विसर्जनीयः । तथा च – भद्रपालो जातवेदा इत्यादि नाम भवति । यथोक्तनामकरणस्य फलम् आहतुः शङ्खलिखितौ: “एवं कृते नाम्नि शुचि तत्कुलं भवति” इति ।

इति नामकरणम्

अथ निष्क्रमणम् । तत्र मनुः ।

चतुर्थे मासि कर्तव्यं शिशोर् निष्क्रमणं गृहात् । इति । (म्ध् २।३४)

तत्र कर्तव्यम् आह यमः ।

ततस् तृतीय कर्तव्यं मासि सूर्यस्य दर्शनम् ।

चतुर्थे मासि कर्तव्यं शुशोश् चन्द्रस्य दर्शनम् ॥ इति ।

लौगाक्षिर् अपि: [२७] “तृतीये ऽर्धमासे दर्शनम् आदित्यस्य” इति । पुराणे ऽपि ।

द्वादशे ऽहनि राजेन्द्र शिशोर् निष्क्रमणं गृहात् ।

चतुर्थे मासि कर्तव्यं तथान्येषां च संमतम् ॥ इति ।

अत्रापि यथास्वशाखं व्यवस्था ।

इति निष्क्रमणम्

अथान्नप्राशनम् । तत्र यमः ।

ततो ऽन्नप्राशनं मासि षष्ठे कार्यं यथाविधि ।

अष्टमे वापि कर्तव्यं यच् चेष्टं मङ्गलं कुल ॥ इति ।

शङ्खो ऽपि: “संवत्सरे ऽन्नप्राशनम् अर्धसंवर्तर इत्य् एके” इति । लौगाक्षिः: “षष्ठे मास्य् अन्नप्राशनं जातेषु दन्तेषु वा” इति । तत्र विशेषम् आह मार्कण्डेयः ।

देवतापुरतस् तस्य धात्र्युत्सङ्गतस्य च ।

अलंकृतस्य दातव्यम् अन्नं पात्रे च काञ्चने ॥

मध्वाज्यकनकोपेतं प्राशयेत् पायसं तु तम् ।

कृतप्राशम् अथोत्सङ्गाद् धात्री बालं समुत्सृजेत् ॥ इति ।

प्राशनानन्तरं जीविकापरिक्षा मार्कण्डेयेन दर्शिता ।

[२८] अग्रतो ऽथ प्रविन्यस्य शिल्पभाण्डानि सर्वशः ।

शस्त्राणि चैव वस्त्राणि ततः पश्येत् तु लक्षणम् ॥

प्रथमं यत् स्पृशेद् बालस् ततो भाण्डं स्वयं तथा ।

जीविका तस्य बालस्य तेनैव तु भविष्यति ॥ इति ।

इत्य् अन्नप्राशनम्

अथ चूडाकरणम् । तत्र यमः ।

ततः संवत्सरे पूर्णे चूडाकर्म विधीयते ।

द्वितीये वा तृतीये वा कर्तव्यं श्रुतिदर्शनात् ॥ इति ।

बैजवापः: “तृतीये वर्षे चूडाकरणम्” इति । शङ्खो ऽपि: “तृतीये वर्षे चूडाकर्म । पञ्चमे वा” इति । लौगाक्षिर् अपि: “तृतीयस्य वर्षस्य भूयिष्ठे गते चूडाकरणम्” इति । शौनको ऽपि: “तृतीये वर्षे चौलं यथाकुलधर्मं वा” इति । तत्र ऋषिभेदेन चूडानियमम् आह लौगाक्षिः: “दक्षिणतः कमुंजा वासिष्ठानाम् । उभयतो ऽत्रिकाश्यपानाम् । [२९] मुण्डा भृगवः । पञ्चचूडा अङ्गिरसः । मण्डनार्थं शिखिनो ऽन्ये । यथाकुलधर्मं वा” इति । कमुंजा केशपङ्क्तिः । अत्र यथास्वशाखं व्यवस्था । अत्र यथोक्ताः चूडाकरणान्ता अनुपनीतविषयाः अतस् तत्प्रतिसङ्गाद् अन्ये ऽपि केचनानुपनीतधर्माः कथ्यन्ते । तत्र गौतमः: “प्राग् उपनयनात् कामचारकामवादभक्षः” इति (ग्ध् २।१) । कामचार इच्छागतिः । कामवादो ऽश्लीलादिभाषणम् । कामभक्षः पर्युषितादिभक्षणम् । विष्णुपुराणे ऽपि ।

भक्ष्याभक्ष्ये तथा पेये वाच्यावाच्ये तथानृते ।

अस्मिन् काले न दोषः स्यात् स यावन् नोपनीयते ॥ इति । (विपु ३।१०।९)

एतच् चाभक्ष्यभक्षणं महापातकहेतुद्रव्यव्यतिरिक्तविषयम् । अत एव स्मृत्यन्तरम् ।

स्यात् कामचारभक्ष्योक्तिर् महतः पातकाद् ऋते । इति ।

यथा भक्ष्याभक्ष्यादिनियमो नास्ति एवम् आचमनादिकर्तव्यानन्तरम् अपि नास्ति । तद् आह वसिष्ठः:

[३०] न ह्य् अस्य विद्यते कर्म किंचिद् आ मौञ्जिबन्धनात् ।

वृत्त्या शूद्रसमस् तावद् यावद् वेदे न जायते ॥ इति । (वध २।६)

गौतमो ऽपि: “यथोपपाद्मूत्रपुरीषो भवति । नास्याचमनकल्पो विद्यते न ब्रह्माभिव्याहरेद् अन्यत्र स्वधानिनयनात्” इति (ग्ध् २।४–९) ।

इति चूडाकरणम्

अथाक्षराभ्यासस् तु कर्तव्यः । तद् आह मार्कण्डेयः ।

प्राप्ते तु पञ्चमे वर्षे ह्य् अप्रसुप्ते जनार्दने ।

षष्ठीं प्रतिपदं चैव वर्जयित्वा तथाष्टमीम् ॥

रिक्तां पञ्चदशीं चैव सौरिभौमदिनं तथा ।

एवं सुनिश्चिते काले विद्यारम्भं तु कारयेत् ॥

पूजयित्वा हरिं लक्ष्मीं देवीं चैव सरस्वतीम् ।

स्वविद्यासूत्रकारांश् च स्वां विद्यां च विशेषतः ॥

एतेषाम् एव देवानां नाम्ना तु जुहुयात् घृतम् ।

दक्षिणाभिर् द्विजेन्द्राणां कर्तव्यं चापि पूजनम् ॥

[३१] प्राङ्मुखो गुरुर् आसीनो वरुणाभिमुखं शिशुम् ।

अध्यापयेत् तु प्रथमं द्विजातीभिः सुपूजितैः ॥

ततः प्रभृत्य् अनध्यायान् वर्जनीयान् विवर्जयेत् ।

अष्टमीद्वितयं चैव पक्षान्ते च दिनत्रयम् ॥ इति ।

इति गर्भाधानादिचूडान्तसंस्कारप्रकरणम्

अथोपनयनम् । तत्र मनुः ।

गर्भाष्टमे ऽब्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्योपनायनम् ।

गर्भाद् एकादशे राज्ञो गर्भात् तु द्वादशे विशः ॥

ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्यं विप्रस्य पञ्चमे ।

राज्ञो बलार्थिनः षष्ठे वैश्यस्यार्थार्थिनो ऽष्टमे ॥

आ षोडशाद् ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते ।

आ द्वाविंशात् क्षत्रबन्धोर् आ चतुर्विंशतेर् विशः ॥

अत ऊर्ध्वं त्रयो ऽप्य् एते यथाकालम् असंस्कृताः ।

सावित्रीपतिता व्रात्या भवन्त्य् आर्यविगर्हिताः ॥

नैतैर् अपूतैर् विधिवद् आपय् अपि हि कर्हिचित् ।

ब्राह्मान् यौनांश् च संबन्धान् आचरेत् ब्राह्मणः सह ॥ इति । (म्ध् २।३६–४०)

आपस्तम्बो ऽपि: [३२] “सप्तमे ब्रह्मवर्चसकामम् अष्टम आयुष्कामं नवमे तेजस्कामं दशमे ऽन्नाद्यकामं एकादश इन्द्रियकामं द्वादशे पशुकामम्” इति (आप्ध् १।१।१।२०) । एतच् च वर्णत्रयस्य साधारणम् । वर्णव्यवस्थया कालनियमम् आह स एव: “वसन्ते ब्राह्मणम् उपनयीत ग्रीष्मे राजन्यं शरदि वैश्यम्” इति (आप्ध् १।१।१।१९) । वर्णानुपूर्व्येणोपनयनस्येतिकर्तव्यताम् आह मनुः ।

कार्ष्णरौरवबास्तानि चर्मानि ब्रह्मचारिण्ः ।

वसीरन्न् आनुपूर्व्येण शाणक्षौमाविकानि च ॥ इति ।

कार्ष्णादीनि चर्माणि उत्तरीयाणि । तथा च शङ्खः: “कृष्णरुरुबस्ताजिनान्य् उत्तरीयाणि” इति । वसिष्ठो ऽपि: “कृष्णाजिनम् उत्तरीयं ब्राह्मणस्य । रौरवं राजन्यस्य । गव्यं बस्ताजिनं वा वैश्यस्य” इति (वध् ११।६१–६३) । तथा च पारस्करः: “ऐणेयम् अजिनम् उत्तरीयं ब्राह्मणस्य । [३३] रौरवं राजन्यस्य । आजं गव्यं वा वैश्यस्य । सर्वेषां वा गव्यम्” इति (पार्गृ २।५।१७–२०) । शाणादीन्य् उत्तरीयाणि । तत्र आपस्तम्बः: “वासः । शाणक्षौमाजिनानि । काषायं चैके वस्त्रम् उपदिशन्ति ब्राह्मणस्य । माञ्जिष्ठं राजन्यस्य । हारिद्रं वैश्यस्य” इति (आप्ध् १।१।२।३९–४१, ३।१–२) । वसिष्ठः: “शुक्लम् अहतं वासो ब्राह्मणस्य । कार्पासं माञ्जिष्ठं क्षौमं वा क्षत्रियस्य । हारिद्रं कौशेयं वा वैश्यस्य" इति (वध् ११।६४–६६) । मेखलाम् आह मनुः ।

[३४] मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला ।

क्षत्रियस्य तु मौर्वी ज्या वैश्यस्य शणतान्तवी ॥ इति । (म्ध् २।४२)

त्रिवृत् त्रिगुणा । यमो ऽपि ।

विप्रस्य मेखला मौञ्जी ज्या मौर्वी क्षत्रियस्य तु ।

शाणसूत्री तु वैश्यस्य मेखला धर्मतः स्मृताः ॥

एतासाम् अप्य् अभावे तु कुशाश्मन्तकबल्वजैः ।

मेखला त्रिवृता कार्या ग्रन्थिनैकेन वा त्रिवृत् ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

मुञ्जाभावे तु कर्तव्याः कुशाश्मन्तकबल्वजैः ।

त्रिवृता ग्रन्थिनैकेन त्रिभिः पञ्चभिर् एव वा ॥ इति । (म्ध् २।४३)

दण्डम् आह मनुः ।

ब्राह्मणो बैल्वपालाशौ क्षत्रियो वाटखादिरौ ।

पैलवोदुम्बरौ वैश्यो दण्डान् अर्हन्ति धर्मतः ॥ इति । (म्ध् २।४५)

अनुकल्पम् आह यमः ।

एतेषाम् अप्य् अभावे तु सर्वेषां सर्वयज्ञियाः । इति ।

मनुर् दण्डपरिमाणम् आह ।

[३५] केशान्तिको ब्राह्मणस्य दण्डः कार्यः प्रमाणतः ।

ललाटसंमितो राज्ञः स्यत् तु नासान्तिको विशः ॥ इति । (म्ध् २।४६)

गौतमो ऽपि: “मूर्धललाटनासाग्रप्रमाणाः” इति (ग्ध् १।२८) । दण्डलक्षणम् आह मनुः ।

ऋजवस् ते सर्वे स्युर् अव्रणाः सौम्यदर्शनाः ।

अनुद्वेगकरा नॄणां सत्वचो नाग्निदूषिताः ॥ इति । (म्ध् २।४७)

गौतमो ऽपि: “अपीडिता यूपवक्त्राः सशल्काः” इति (ग्ध् १।२७) । यज्ञोपवीतम् आह मनुः ।

कार्पासम् उपवीतं स्याद् विप्रस्योर्ध्ववृतं त्रिवृत् ।

शणसूत्रमयं राज्ञो वैश्यस्याविकसूत्रकम् ॥ इति । (म्ध् २।४४)

पैठीनसिर् अपि: “कर्पासम् उपवीतं ब्राह्मणस्य । क्षौमेयं राजन्यस्य । आविकं वैश्यस्य” [३६] इति । उक्तोपवीतालाभे यथासंभवं गोवालादिकं ग्राह्यम् । तद् आह देवलः ।

कार्पासक्षौमगोवालशणवल्कतृणादिकम् ।

सदा संभवतः कार्यम् उपवीतं द्विजातिभिः ॥ इति ।

ऋष्यशृङ्गः: “अपि वा वाससी यज्ञोपवीतार्थं कुर्यात् तदभावे त्रिवृता सूत्रेण” इति । तच् च नवतन्तुकं कार्यम् । तद् आह देवलः ।

यज्ञोपवीतं कुर्वीत सूत्रेण नवतन्तुकम् । इति ।

कात्यायनः ।

त्रिवृदूर्ध्ववृतं कार्यं तन्तुत्रयम् अधोवृतम् । इति । (क्स्म् १।१।२)

ऊर्ध्ववृतस्य लक्षणम् आह संग्रहकारः ।

करेण दक्षिणेनोर्ध्वं गतेन त्रिगुणीकृतम् ।

वलितं मानवैः सूत्रं शास्त्र ऊर्ध्ववृतं स्मृतम् ॥ इति ।

ऊर्ध्वं गतेन दक्षिणेन करेण यद् वलितं तद् ऊर्ध्ववृतम् इत्य् अर्थः । यज्ञोपवीतप्रयोगम् आह देवलः ।

ग्रामान् निष्क्रम्य संख्याय् षष्णवत्यङ्गुलीषु तत् ।

तावत्त्रिगुणितं सूत्रं प्रक्षाल्याब्लिङ्गकैस् त्रिभिः ॥

देवागारे ऽथ वा गोष्ठे नद्यां वान्यत्र वा शुचौ ।

सावित्र्या त्रिवृतं कुर्यान् नवसूत्रं तु तद् भवेत् ॥

[३७] बिल्वाश्वत्थादियज्ञियवृक्षस्यान्यतमस्य तु ।

बध्नीयात् तत् सजीवं तु पितृभ्यो नम इत्य् अथ ॥

व्यामं नावेक्षितव्यं स्यात् पितॄणां तृप्तिदं हि तत् ।

त्रिस् ताडयेत् करतलं देवानां तृप्तिदं हि तत् ॥

सव्ये मृदं गृहीत्वास्मिन् स्थापयेद् भूर् इति ब्रुवन् ।

पत्रं पुष्पं फलं वापि व्याहृतिभिः प्रतिक्षिपेत् ॥

अभिमन्त्र्याथ भूर् अग्निश् चेति वृत्तत्रं त्रिभिः ।

हरिब्रह्मेश्वरेभ्यश् च प्रणम्यैवधारेयेत् ॥ इति ।

अवधारणमन्त्रस् तु “यज्ञोपवीतम्” इत्यादिः । ग्रन्थिनियमम् आह कात्यायनः ।

त्रिवृतं चोपवीतं स्यात् तस्यैको ग्रन्थिर् इष्यते ॥ इति । (क्स्म् १।१।२)

यज्ञोपवीतपरिमाणम् आह स एव ।

पृष्ठवंशे च नाभ्यां च धृतं यद् विन्दते कटिम् ।

तद् धार्यम् उपवीतं स्यान् नातिलम्बं न चोच्छ्रितम् ॥ इति । (क्स्म् १।१।३)

देवलो ऽपि ।

[३८] स्तनाद् ऊर्ध्वम् अधो नाभेत् कर्तव्यं कदाचन । इति ।

उपवीतसंख्याम् आह भृगुः ।

उपवीतं बटोर् एकं द्वे तथेतरयोः स्मृते ।

एकम् एव यतीनां स्याद् इति शास्त्रस्य निश्चयः ॥ इति ।

एतच् च नित्याभिप्रायम्, बहुषु कामश्रवणात् । तद् आह देवलः: “बहूनि चायुःकामस्य” इति । एतद् उपवीतं सदा धार्यम् । तद् आह भृगुः ।

सदोपवीतिना भाव्यं सदा बद्धशिखेन च ।

विशिखो व्युपवीतश् च यत् करोति न तत् कृतम् ॥

मन्त्रपूतं स्थितं काये यस्य यज्ञोपवीतकम् ।

नोद्धरेच् च ततः प्राज्ञो यदीच्छेच् छ्रेय आत्मनः ॥

सकृच् चोद्धरणात् तस्य प्रायश्चित्ती भवेद् द्विजः ॥ इति ।

उपवीते विशेषम् आह देवलः ।

सूत्रं सलोमकं चेत् स्यात् ततः कृत्वा विलोमकम् ।

सावित्र्या दशकृत्वो ऽद्भिर् मन्त्रिताभिस् तद् उक्षयेत् ॥

विच्छिन्नं वाप्य् अधो यातं भुक्त्वा निर्मितम् उत्सृजेत् । इति ।

यज्ञोपवीतादीनां त्रोटनादौ प्रतिपत्तिम् आह मनुः ।

मेखलाम् अजिनं दण्डम् उपवीतं कमण्डलुम् ।

अप्सु प्रास्य विनष्टानि गृह्णीतान्यानि मन्त्रवत् ॥ (म्ध् २।६४)

[३९] इति । अथ दण्डादिधारणानन्तरम् आदित्योपस्थानं कार्यम् । तथाह मनुः ।

प्रतिगृह्येप्सितं दण्डम् उपस्थाय च भास्करम् ।

प्रदक्षिणं परीत्याग्निं चरेद् भैक्ष्यं यथाविधि ॥ इति । (म्ध् २।४८)

दण्डग्रहणान्तेतिकर्तव्यतायुक्तम् उपनयनं प्राप्य गायत्रीमहावाक्यार्थभूतं भास्करम् उपस्थाय सो ऽहम् इत्य् एवं ज्ञात्वा अग्निं परिचर्य भैक्ष्यं चरेद् इत्य् अर्थः । अग्निपरिचर्या मनुना दर्शिता ।

दूराद् आहृत्य समिधः संनिदध्याद् विहायसि ।

सायं प्रातश् च जुहुयात् ताभिर् अग्निम् अतन्द्रितः ॥ इति । (म्ध् २।१८६)

विहायसि अन्तरिक्षे स्थापयेन् न तु भूमाव् इत्य् अर्थः । समिदाहरणे विशेषम् आह बैजवापः: “पुरास्तमयात् प्राग् उदीचीं दिशं गत्वा अहिंसन्न् अरण्यात् समिधम् आहरेत् । शुष्का ब्रह्मवर्चसकाम आर्द्रास् त्व् अन्नाद्यकाम उभयोर् उभयकामः” इति । समिल्लक्षणम् आह कात्यायनः ।

नाङ्गुष्ठाद् अधिका कार्या समित् स्थूलतया क्वचित् ।

न वियुक्ता त्वचा चैव न सकीटा न पाटिता ॥

प्रादेशान् नाधिका न्यूना तथा न स्याद् विशालिका ।

न सपर्णा नातियामा होमेषु तु विजानता ॥

[४०] विशीर्णा विमला ह्रस्वा वक्रा सुसुषिरा कृशा ।

दीर्घा स्थूला गुणैर् दुष्टा कर्मसिद्धिविनाशिका ॥ इति । (क्स्म् १।८।१७–१९)

समिन्नियम उक्तो वायुपुराणे ।

पालाश्यः समिधः कार्याः खादिर्यस् तदलाभतः ।

शमीरोहितकाश्वत्थास् तदलाभे ऽर्कवेतसौ ॥ इति ।

अग्निकार्याकरणे प्रत्यवायम् आह हारीतः ।

पुरा जग्राह वै मृत्युर् हिंसयन् ब्रह्मचारिणम् ।

अग्निस् तं मोचयामास तस्मात् परिचरेच् च तम् ॥ इति । (हार्स्म् २।२७)

भिक्षाचर्याप्रकारम् आह याज्ञवल्क्यः ।

ब्राह्मणेषु चरेद् भैक्ष्यम् अनिन्द्येष्व् आत्मवृत्तये ।

आदिमध्यावसानेषु भवच्छब्दोपलक्षिता ।

ब्राह्मणक्षत्रियविशां भैक्ष्यचर्या यथाक्रमम् ॥ इति । (य्ध् १।२९–३०)

ब्राह्मणेष्व् इति स्वस्वजातीयोपलक्षणम् । अत एव व्यासः ।

ब्राह्मणक्षत्रियविशश् चरेयुर् भैक्ष्यम् अन्वहम् ।

सजातीयगृहेष्व् एव सार्ववर्णिकम् एव वा ॥ इति ।

सार्ववर्णिकत्वम् आपद्विषयम् । अत एव भविष्यत्पुराणे दर्शितम् ।

[४१] चतुर्वर्णं चरेद् भैक्ष्यम् अलाभे कुरुनन्दन । इति ।

आपद्य् अपि न शूद्रात् पक्वं गृह्णीयात् । तद् आह अङ्गिराः ।

आमम् एवाददीतान्त्याद् अवृत्ताव् ऐकरात्रिकम् ।

आमं पूयति संसारे धर्म्यं तेभ्यः प्रतिष्ठितम् ॥

तस्माद् आमं ग्रहीतव्यं शूद्राद् अप्य् अङ्गिराब्रवीत् । इति ।

अनापदि स्वजातीयेष्व् अपि प्रशस्तेष्व् एव भैक्ष्यम् आचरेत् । तद् आह मनुः ।

वेदयज्ञैर् अहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु ।

ब्रह्मचार्य् आहरेद् भैक्ष्यं गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम् ॥ इति । (म्ध् २।१८३)

“आदिमध्यावसानेषु” इति – अयम् अर्थः: भिक्षाप्रवर्तनावाक्ये वर्णक्रमेण आदिमध्यावसानेषु भवच्छब्दः प्रयोज्यः । तथा च मनुः ।

भवत्पूर्वं चरेद् भैक्ष्यम् उपनीतो द्विजोत्तमः ।

भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस् तु भवदुत्तरम् ॥ इति । (म्ध् २।४९)

उक्तेषु केषुचिद् अपवादम् आह स एव ।

गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु ।

अलाभे त्व् अन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं परित्यजेत् ॥

[४२] सर्वं वापि चरेद् ग्रामं पूर्वोक्तानाम् असंभवे ।

नियम्य प्रयतो वाचम् अभिशस्तांस् तु वर्जयेत् ॥ इति । (म्ध् २।१८४–८५)

यत् तु,

मातरं वा स्वसारं वा मातुर् वा भगिनीं निजाम् ।

भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चैनं न विमानयेत् ॥ (म्ध् २।५०)

इति तद् उपनयनाङ्गभिक्षाविषयम्, अन्यथा दोषश्रवणात् । तद् आह यमः ।

आहारमात्राद् अधिकं न क्वचिद् भैक्ष्यम् आहरेत् ।

युज्यते स्तेयदोषेण कामतो ऽधिकम् आहरन् ॥ इति ।

तच् च भैक्ष्यं गुर्वनुज्ञापुरःसरं भोक्तव्यम् । तद् आहतुर् मनु-यमौ ।

समाहृत्य तु तद् भैक्ष्यं यावद् अर्थम् अमायया ।

निवेद्य गुरवे ऽश्नीयाद् आचम्य प्राङ्मुखः शुचिः ॥ इति । (म्ध् २।५१)

गुर्वसंनिधौ तद्भार्यादिभ्यो निवदयेत् । तद् आह गौतमः: [४३] “निवेद्य गुरवे ऽनुज्ञातो भुञ्जीत । असंनिधौ तद्भार्यापुत्रसब्रह्मचारिभ्यः” इति (ग्ध् २।३५–३६) । गुर्वनुज्ञातं भैक्ष्यं सत्कृत्य भुञ्जीत । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

कृताग्निकार्यो भुञ्जीत वाग्यतो गुर्वनुज्ञया ।

आपोशनक्रियापूर्वं सत्कृत्यान्नम् अकुत्सयन् ॥ इति । (य्ध् १।३१)

सत्कारश् च हारीतेन दर्शितः: “भैक्ष्यम् अवेक्षितं पर्यग्निकृतम् आदित्यदर्शितं गुरवे निवेदितम् अनुज्ञातम् अमृतसंमितं प्राहुः । यद् अश्नाति ब्रह्मचारी ब्रह्मसिद्धिम् अवाप्नोति” इति (हार्स्म् ३।६–७) । गौतमो ऽपि: “सायंप्रातस् त्व् अन्नम् अभिपूजितम् अनिन्दन् भुञ्जीत” इति (ग्ध् ९।३०) । एकान्ननिषेस्हम् आह मनुः ।

[४४] भैक्ष्येण वर्तयेन् नित्यं नैकान्नादी भवेद् व्रती ।

भैक्ष्येण व्रतिनो वृत्तिर् उपवाससमा स्मृता ॥

व्रतवद् देवदैवत्ये पित्र्ये कर्मण्य् अथर्षिवत् ।

कामम् अभ्यर्थितो ऽश्नीयात् व्रतम् अस्य न लुप्यते ॥ इति । (म्ध् २।१८८–८९)

अकरणे प्रत्यवायम् आह स एव ।

अकृत्वा भैक्षचरणम् असमिद्ध्य च पावकम् ।

अनातुरः सप्तरात्रम् अवकीर्णिव्रतं चरेत् ॥ इति । (म्ध् २।१८७)

उपनीतस्य नियमम् आह यमः ।

दण्डं कमण्डलुं वेदं मौञ्जीं च रशनां तथा ।

धारयेद् ब्रह्मचर्यं च भिक्षान्नाशी गुरौ वसन् ॥ इति ।

वेदो दर्भमुष्टिः । गुरौ गुरुगृहे इत्य् अर्थः । यमः ।

मेखलाम् अजिनं दण्डम् उपवीतं च नित्यशः ।

कौपीनं कटिसूत्रं च ब्रह्मचारी च धारयेत् ॥ इति ।

मनुः ।

अग्नीन्धनं भैक्ष्यचर्याम् अधःशय्यां गुरोर् हितम् ।

आ समावर्तनात् कुर्यात् कृतोपनयनो द्विजः ॥ इति । (म्ध् २।१०८)

सुमन्तुर् अपि ।

[४५] ब्रह्मचर्यं तपो भैक्ष्यं संध्ययोर् अग्निकर्म च ।

स्वाध्यायं गुरुवृत्तिश् च चर्येयं ब्रह्मचारिणः ॥ इति ।

गुरुवृत्तिप्रकारम् आह व्यासः ।

जघन्यशायी पूर्वं स्याद् उत्थायी गुरुवेश्मनि ।

यच् च शिष्येण कर्तव्यं यच् च दासेन वा पुनः ॥

कृतम् इत्य् एव तत् सर्वं कृत्वा तिष्ठेत् तु पार्श्वतः ।

किंकरः सर्वकारी च सर्वकर्मसु कोविदः ॥

अभुक्तवति नाश्नीयाद् अपीतवति नो पिबेत् ।

न तिष्ठति तथासीत नासुप्ते प्रस्वपेत् तथा ॥ इति ।

विश्वामित्रः ।

तद्भार्यापुत्रयोश् चैव वृद्धानां धर्मशालिनाम् ।

शुश्रुषा सर्वदा कार्या प्रणामादिभिर् एव च ॥ इति ।

वर्ज्यान् आह याज्ञवल्क्यः ।

मधुमांसाञ्जनोच्छिष्टशुक्तस्त्रीप्राणिहिंसनम् ।

भास्करालोकनाश्लीलपरीवादादि वर्जयेत् ॥ इति । (य्ध् १।३३)

मनुर् अपि ।

वर्जयेन् मधु मांसं च गन्धं माल्यं रसान् स्त्रियः ।

शुक्तानि यानि सर्वाणि प्राणिनां चैव हिंसनम् ॥

[४६] अभ्यङ्गम् अञ्जनं चाक्ष्णोर् उपानच्छत्रधारणम् ।

कामं क्रोधं च लोभं च नर्तनं गीतवादनम् ॥

द्यूतं च जनवादं च परीवादं तथानृतम् ।

स्त्रीणां च प्रेक्षणालम्भम् उपघातं परस्य च ॥

एकः शयीत सर्वत्र न रेतः स्कन्दयेत् क्वचित् ॥ इति । (म्ध्२।१७७–८०)

यमः ।

खट्वासनं च शयनं वर्जयेद् दन्तधावनम् ।

स्वपेद् एकः कुशेष्व् एव न रेतः स्कन्दयेत् शुचिः ॥ इति ।

कूर्मपुराणे ।

नादर्शं वै समीक्षेत नाचरेद् दन्तधावनम् ।

गुरूच्छिष्टं भेषजार्थं प्रयुञ्जीत न कामतः ॥ इति । कूपु १।२।१४।२०–२१)

आपस्तम्बो ऽपि: “पितुर् ज्येष्ठस्य च भ्रातुर् उच्छिष्टं भोक्तव्यम्” इति (आप्ध् १।१।४।११) । गुरुपुत्राद्युच्छिष्टं तु न भोक्तव्यम् । तद् आह मनुः ।

[४७] उत्सादनं च गात्राणां स्नापनोच्छिष्टभोजने ।

न कुर्याद् गुरुपुत्रस्य पादयोश् चावनेजनम् ॥

अभ्यञ्जनं स्नापनं च गात्रोत्सादनम् एव च ।

गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम् ॥ इति । (म्ध् २।२०९, २११)

ब्रह्मचर्यकालावधिम् आह याज्ञवल्क्यः ।

प्रतिवेदं ब्रह्मचर्यं द्वादशाब्दानि पञ्च वा ।

ग्रहणान्तिकम् इत्य् एके केशान्तश् चैव षोडशे ॥ इति । (य्ध् १।३६)

केशान्तः गोदानाख्यं कर्म । तच् च षडशे वर्षे कार्यम् । तद् आह मनुः ।

केशान्तः षडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते ।

राजन्यबन्धोर् द्वाविंशे वैश्यस्य द्व्यधिके ततः ॥ इति । (म्ध् २।६५)

यमः ।

वसेद् द्वादश वर्षाणि चतुर्विंशतिम् एव वा ।

षट्त्रिंशतं वा वर्षाणि प्रतिवेदं व्रतं चरेत् ॥ इति ।

एतत् त्रिवेदग्रहणाभिप्रायम् । अत एव मनुः ।

षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् ।

तदर्धिकं पादिकं वा ग्रहणान्तिकम् एव वा ॥ इति । (म्ध् ३।१)

एवमुक्तलक्षणो ब्रह्मचारी द्विविधः । उपकुर्वाणको [४८] नैष्ठिकश् च । उपकुर्वानकस्योक्ता धर्माः । नैष्ठिकस्योच्यन्ते । तत्राह याज्ञवल्क्यः ।

नैष्ठिको ब्रह्मचारी तु वसेद् आचार्यसंनिधौ ।

तदभावे ऽस्य तनये पत्न्यां वैश्वानरे ऽपि वा ॥ इति । (य्ध् १।४९)

मनुर् अपि ।

यदि त्व् आत्यन्तिको वासो रोचेतास्य गुरोः कुले ।

युक्तः परिचरेद् एनम् आ शरीरविमोक्षणात् ॥

आचार्ये तु खलु प्रेते गुरुपुत्रे गुणान्विते ।

गुरुदारे सपिण्डे वा गुरुवद् वृत्तिम् आचरेत् ॥

एतेष्व् अविद्यमानेषु स्थानासनविहारवान् ।

प्रयुञ्जानो ऽग्निशुश्रूषां साधयेद् देहम् आत्मनः ॥ इति । (म्ध् २।२४३–४८)

एतच् च सद्वृत्तब्राह्मणगुर्वादिविषयम् । अन्यथा दोषः । तद् उक्तं तेनैव ।

नाब्राहणे गुरौ शिष्यो वासम् आत्यन्तिकं वसेत् ।

ब्राह्मणे वाननूचाने काङ्क्षन् गतिम् उत्तमाम् ॥ (म्ध् २।२४२)

[४९] इति । वसिष्ठो ऽपि:

    ब्रह्मचार्य् आचार्यं परिचरेद् आ शरीरविमोक्षणात् । आचार्ये च प्रेते ऽग्निं परिचरेत् । संयतवाक् । चतुर्थषष्ठाष्तमकालभोजी । भैक्ष्यम् आचरेत् । गुर्वधीनः । जटिलः शिखाजटो वा । गुरुं गच्छन्तम् अनुगच्छन्न् आसीनं चेत् तिष्ठन् शयानं चेद् आसीन उपासीत । आहूताध्यायी । सर्वं लब्धं निवेद्य तदनुज्ञया बुञ्जीत । खट्वाशयनदन्तधावनप्रक्षालनाञ्जनाभ्यञ्जनोपानच्छत्रवर्जी । स्थानासनशीलस् त्रिर् अह्नो ऽभ्युपेयाद् अपः — इति (वध् ७।४–१७) । 

अहनि त्रिषवणस्व्नायी स्याद् इत्य् अर्थः । अग्निपरिचर्या हारीत-शङ्खलिखित-यमैर् निरूपिता:

    यज्ञियाः समिध आहृत्य संमार्जनोपलेपनोद्व्बोधनसमूहनसमिन्धन-पर्यग्निकरणपरिक्रमणोपस्थान**[५०]**होमस्तोत्रनमस्कारादिभिर् अग्निं परिचरेत् । नाग्निम् अधितिष्ठेत् । न पद्भ्यां कर्षेत् । न मुखेनोपधमेत् । नापश् चाग्निं च युगपद् धारयेत् । नाजीर्णभुक्तो नोच्छिष्टो वाभ्यादध्यात् । विविधैर् हविर्विशेषैर् आग्नेयैर् अहर् अहर् अग्निं समिन्धेत् । आमन्त्र्य गच्छेत् । आहृत्य निवेदयेत् तन्मनाः । शरीरोपरमान्ते ब्रह्मणः सायुज्यं गच्छति – इति (हार्स्म् ३।५–१४)

एवं कुर्वतः फलम् आह याज्ञवल्क्यः ।

अनेन विधिना देहं सादयन् विजितेन्द्रियः । 

ब्रह्मलोकम् अवाप्नोति न चेह जायते पुनः ॥ इति । (य्ध् १।५०)

मनुर् अपि ।

आ समाप्तेः शरीरस्य यस् तु शुश्रूषते गुरुम् ।

स गच्छत्य् अञ्जसा विप्रो ब्रह्मणः सद्म शाश्वतम् ॥ इति । (म्ध् २।२४४)

<u>ननु</u> – नैष्ठिकब्रह्मचर्याङ्गीकारे गार्हस्थ्यं निर्विषयं स्यात् । 

<u>तन् न</u>, गार्हस्थ्यस्य रागिविषयत्वात् । तद् आह जाबालिः: **[५१]** “यदि गृहम् एव कामयेत् तदा यावज्जीवम् अग्निहोत्रं जुहुयात्” इति । 

<u>अत्र केचित्</u> नैष्ठिकब्रह्मचर्यं कुब्जादिविषयं मन्वाना गार्हस्थ्यस्य तदितरविषयताम् आहुः । उदाहरन्ति च तत्र विष्णुवचनम् ।

कुब्जवामनजात्यन्धक्लीबपङ्ग्वार्त्तरोगिणाम् ।

व्रतचर्या भवेत् तेषां यावज्जीवम् असंशयम् ॥ इति ।

<u>तन् न</u>, नैष्ठिकब्रह्मचर्यस्य कुब्जादिष्व् एव नियतत्वे समर्थं प्रत्यैच्छिकत्वम् उच्यमानं विरुध्येत । ऐच्छिकत्वं च वसिष्ठेन दर्शितम्: “चत्वार आश्रमाः ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थपरिव्राजकाः । तेषां वेदम् अधीत्य वेदौ वेदान् वाविशीर्णब्रह्मचर्यो यम् इच्छेत् तम् आवसेत्” इति (वध् ७।१–३) । भविष्यत्पुराणे ऽपि ।

गार्हस्थ्यम् इच्छन् भूपाल कुर्याद् दारपरिग्रहम् ।

ब्रह्मचर्येण वा कालं नयेत् संकल्पपूर्वकम् ॥

वैखानसो वापि भवेत् परिव्राड् अथ वेच्छया ।

[५२] इति । तस्मात् रागिविषयत्वेनैव गार्हस्थ्यं व्यवस्थापनीयम् इति ।

इति ब्रह्मचारिप्रकरणम्

अथ गृहस्थाश्रमं निरूपयितुं तदधिकारहेतु स्नानम् आदौ निरूप्यते । तत्र याज्ञवल्क्यः ।

गुरवे तु वरं दत्वा स्नायीत तदनुज्ञया ।

वेदं व्रतानि वा पारं नीत्वा ह्य् उभयम् एव वा ॥ इति । (य्ध् १।५१)

तत्र दातव्यो वरो मनुना दर्शितः ।

न पूर्वं गुरवे किंचिद् उपकुर्वीत धर्मवित् ।

स्नास्यंस् तु गुरुणाज्ञप्तः शक्त्या गुर्वर्थम् आहरेत् ॥

क्षेत्रं हिरण्यं गाम् अश्वं छत्रोपनहम् आसनम् ।

धान्यं वासांसि शाकं वा गुरवे प्रीतिम् आवहेत् ॥ इति । (म्ध् २।२४५–४६)

अयं च वरो गुरुप्रीत्यर्थो न तु विद्यानिष्क्रयार्थः, वेदविद्यार्हस्य मूल्यस्यासंभवात् । तथा च छदोगश्रुतिः: “यद्य् अप्य् अस्मा इमाम् अद्भिः परिगृहीतां धनस्य पूर्णां दद्याद् एतद् एव ततो भूयः” इति (छु ३।११।६) । तापनीयश्रुतिर् अपि [५३]: “सप्तद्वीपवती भूमिर् दक्षिणार्थं न कल्पते” इति (नृउता ५।२) । हारीतस्मृतिर् अपि ।

एकम् अप्य् अक्षरं यस् तु गुरुः शिष्ये निवेदयेत् ।

पृथिव्यां नास्ति तद् द्रव्यं यद् दत्वा त्व् अनृणी भवेत् ॥ इति । (हार्स्म् २।२१)

“वा वेदं व्रतानि” इत्य् अनेन स्नातकत्रैविध्यं दर्शितम् । तत्र वेदमात्रपरिसमापक एकः । व्रतमात्रपरिसमापको द्वितीयः । उभयपरिसमापकस् तृतीयः । व्रतशब्देनात्र गृह्यप्रसिद्धान्य् उपनयनव्रतसावित्रीव्रतवेदव्रतानि विवक्षितानि । स्नातकत्रैविध्यं हारीतेनोक्तम्: “त्रयः स्नातका भवन्ति । विद्यास्नातको व्रतस्नातको विद्याव्रतस्नातकः” इति (ह्श्र्स्म् ४।१–२) । वेदं पारं नीत्वेत्य् अत्रार्थावगतिर् अपि विवक्षिता । अत एव कूर्मपुराणे ।

[५४] वेदं वेदौ तथा वेदान् वेदान् वा चतुरो द्विजः ।

अधीत्य चाधिगम्यार्थं ततः स्नायाद् द्विजोत्तमाः ॥ इति । (कूपु १।२।१५।१)

स्नानप्रकारश् च गृह्ये प्रसिद्धः । स्नातकधर्माः कूर्मपुराणे दर्शिताः ।

यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमण्डलुम् ।

छत्रं चोष्णीषम् अमलं पादुके चाप्य् उपानहौ ।

रौक्मे च कुण्डले वेदं कृत्तकेशनखः शुचिः ॥

स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद् बहिर्माल्यं च धारयेत् ॥

शुक्लाम्बरधरो नित्यं सुगन्धः प्रियदर्शनः ।

न जीर्णमलवद्वासा भवेत् तु विभवे सति ॥

न रक्तम् उल्बणं चान्यधृतं वासो न कन्थिकाम् ॥ इति । (कूपु १।२।१५।३–७)

इति स्नातकप्रकरणम्

अथ विवाहः । तत्र मनुः ।

गुरुणानुमतः स्नात्वा समावृत्तो यथाविधि ।

उद्वहेत द्विजो भार्यां सवर्णां लक्षणान्विताम् ॥ इति । (म्ध् ३।४)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

[५५] अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्यां स्त्रियम् उद्वहेत् ।

अनन्यपूर्विकां कान्ताम् असपिण्डां यवीयसीम् ॥

अरोगिणीं भ्रातृमतीम् असमानार्षगोत्रजाम् ॥ इति । (य्ध् १।५२–५३)

लक्षण्यां बाह्याभ्यन्तरलक्षणयुक्ताम् । बाह्यानि लक्षणानि मनुना दर्शितानि ।

अव्यङ्गाङ्गीं सौम्यनाम्नीं हंसवारणगामिनीम् ।

तनुलोमकेशदशनां मृद्वङ्गीम् उद्वहेत् स्त्रियम् ॥ इति । (म्ध् ३।१०)

वर्ज्याम् आह स एव ।

नोद्वहेत् कपिलां कन्यां नाधिकाङ्गीं न रोगिणीम् ।

नालोमिकां नातिलोमां न वाचालां न पिङ्गलाम् ॥

नर्क्षवृक्षनदीनाम्नीं नान्त्यपर्वतनामिकाम् ।

न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नीं न च भीषणनामिकाम् ॥ इति । (म्ध् ३।८–९)

कपिला रक्ततण्डुलवर्णा । पिङ्गला अग्निवर्णा । अन्त्येति म्लेच्छनाम्नी । विष्णुपुराणे ऽपि ।

न श्मश्रुव्यञ्जनवती न चैव पुरुषाकृतिम् ।

न घर्घरस्वरां क्षामां तथा काकस्वरां न च ॥

नानिबद्धेक्षणां तद्वद् वृत्ताक्षीं नोद्वहेद् बुधः ।

यस्याश् च रोमशे जङ्घे गुल्फौ यस्यास् तथोन्नतौ 

[५६] गण्डयोः कूपकौ यस्या हसन्त्यास् तां च नोद्वहेत् ।

नातिरूक्षच्छविं पाण्डुकरजाम् अरुणेक्षणाम् ॥

आपीनहस्तपादां च न कन्याम् उद्वहेद् बुधः ।

न वामनां नातिदीर्घां नोद्वहेत् सङ्गतभ्रुवम् ॥

न चातिच्छिद्रदशनां न करालमुखीं नरः ॥ इति । (विपु ३।१०।१८–२२)

आन्तराणि तु लक्षणान्य् आश्वलायनगृह्ये ऽभिहितानि ।

    दुर्विज्ञेयानि लक्षणानीति । अष्टौ पिण्डान् कृत्वा – ऋतम् अग्रे प्रथमं जज्ञ ऋते सत्यं प्रतिष्ठितं यद् इयं कुमार्य् अभिजाता तद् इयम् इह प्रतिपद्यतां यत् सत्यं तद् दृश्यताम् – इति पिण्डान् अभिमन्त्र्य कुमारीं ब्रूयाद् एषाम् एकं गृहाणेति । क्षेत्राच् चेद् उभयतः सस्याद् गृह्णीयाद् अन्नवत्य् अस्याः प्रजा भविष्यतीति विद्याद् । गोष्ठात् पशुमती । वेदिपुरीषाद् ब्रह्मवर्चस्विनी । अविदासिनो ह्रदात् **[५७]** सर्वसंपन्ना । देवनात् कितवी । चतुष्पथाद् विप्रव्राजिनी । ईरणाद् अधन्या । श्मशानात् पतिघ्नी” इति (आश्गृ १।५।४–६)

विप्रव्राजिनी विविधं प्रकर्षेण व्रजतीति विप्रव्राजिनी स्वैरिणीत्य् अर्थः । अनन्यपूर्विकाम् इति दानेनोपभोगेन वा पुरुषान्तरागृहीताम् । अनेन पुनर्भूर् व्यावर्त्यते । अत एव काश्यपः ।

सप्त पौनर्भवाः कन्या वर्जनीयाः कुलाधमाः ।

वाचा दत्ता मनोदत्ता कृतकौतुकमङ्गलाः ॥

उदकस्पर्शता या च या च पाणिगृहीतिका ।

अग्निं परिगता या च पुनर्भूप्रसवा च या ॥

इत्य् एताः काश्यपेनोक्ता दहन्ति कुलम् अग्निवत् ॥ इति ।

बौधायनः: “वाग्दत्ता मनोदत्ताग्निं परिगता सप्तमं पदं नीता भुक्ता गृहीतगर्भा प्रसूता चेति सप्तविधा पुनर्भूः तां गृहीत्वा न प्रजां न धर्मं विन्देत्” इति । नारदो ऽपि ।

कन्यैवाक्षतयोनिर् या पाणिग्रहणदूषिता ।

पुनर्भूः प्रथमा प्रोक्ता पुनःसंस्कारकर्मणि ॥ इति । न्स्म् १२।४६)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

[५८] अक्षता च क्षता चैव पुनर्भूः संस्कृता पुनः । इति । (य्ध् १।६७)

कान्तां कमनीयां उद्वोढुर् मनोनयनानन्दकारिणीम् । अत एव आपस्तम्बः: “यस्यां मनश् चक्षुषोर् निर्बन्धस् तस्याम् ऋद्धिः” इति (आप्ध् १।३।२०) । असपिण्डाम् इति – समान एकः पिण्डो यस्याः सा सपिण्डा, न सपिण्डा असपिण्डा, ताम् । सपिण्डता च सप्तमपुरुषपर्यवसायिनी । तत्रैकः पिण्डदाता त्रयः पिण्डभाजः पितृपितामहप्रपितामहाः । त्रयो लेपभाजः वृद्धप्रपितामहादयः । तथा च मत्स्यपुराणे ।

लेपभाजश् चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्डभागिनः ।

पिण्डदः सप्तमस् तेषां सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम् ॥ इति । (मत्पु १८।२९)

मार्कण्डेयो ऽपि ।

पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः ।

पिण्डसंबन्धिनो ह्य् एते विज्ञेयाः पुरुषास् त्रयः ॥

लेपसंबन्धिनश् चान्ये पितामहपितामहात् ।

प्रभृत्युक्तास् त्रयस् तेषां यजमानस् तु सप्तमः ।

इत्य् एष मुनिभिः प्रोक्तः संबधः साप्तपौरुषः ॥ इति । (मार्पु ३१।३–५)

एतद् उक्तं भवति – सप्तानां पुरुषाणाम् एकपिण्डक्रियानुप्रवेशः सापिण्ड्यहेतुः । तथा च देवदत्तस्य स्वकीयैः पित्रादिभिः [५९] षड्भिः सह सापिण्ड्यम् । तथा पुत्रादिभिः षड्भिः सह सापिण्ड्यम् – इति ।

<u>ननु</u> – एवं सति भ्रातृपितृव्यादिभिः सह सापिण्ड्यं न स्यात्, परिगणितेष्व् अनन्तर्भावात् ।

<u>मैवम्</u>, उद्देश्यदेवतैक्येन क्रियैक्यस्यात्र विवक्षितत्वात् । देवदत्तकर्तृकक्रियायां ये देवतात्वेनानुप्रविशन्ति तेषां मध्ये यः को ऽपि भ्रातृपितृव्यकर्तृक्रियायाम् अप्य् अनुप्रविशतीत्य् अस्ति तैः सह सापिण्ड्यम् । एवं भार्याणाम् अपि भर्तृकर्तृकपिण्डदानक्रियायां सहकर्तृकत्वात् सापिण्ड्यम् इति । तद् इदं निर्वाप्यसापिण्ड्यम् ।

<u>अपरे</u> पुनर् अन्यथा सापिण्ड्यम् आहुः । तथा हि – समान एकः पिण्डो देहावयवो येषां ते सपिण्डाः । तत्र पुत्रस्य साक्षात् पितृदेहावयवान्वयेन पित्रा सह सापिण्ड्यम् । तथा पितामहादिभिर् अपि पितृद्वारेण तच्छरीरावयवान्वयात् । साक्षान्मातृशरीरावयवान्वयेन मात्रा । मातामहादिभिर् अपि मातृद्वारेण तच्छरीरावयवान्वयात् । तथा पितृव्यपितृष्वस्रादिभिर् अपि पितामहदेहावयवान्वयात् । तथा मातृष्वसृमातुलादिभिः सह मातामहदेहान्वयात् । पत्न्या सह एकशरीरारम्भकतया पत्युः । एवं भ्रातृभार्याणाम् अप्य् एकशरीरारम्भकैः स्वस्वपतिभिः सहैकशरीरारम्भकत्वेन । एवं तत्र तत्र साक्षात् परम्परया वा एकशरीरावयवान्वयेन सापिण्ड्यं योजनीयम् ।

उक्तं द्विविधं सापिण्ड्यं यस्या नास्ति सेयम् असपिण्डा ताम् उद्वहेत् । 

<u>ननु</u> – एवं सति न क्वाप्य् उद्वाहः संभवेत्, सर्वत्र सापिण्ड्यस्य कथंचिद् योजयितुं शक्यत्वात् । विधातृशरीरानुवृत्तेर् दुष्परिहरत्वात्, **[६०]** “बहु स्यां प्रजायेय” (छु ६।२।३) इति श्रुतेः । 

<u>नैष दोषः</u>, अविशेषेण प्राप्तस्य सापिण्ड्यस्य सप्तसु पञ्चसु च पुरुषेषु सङ्कुचितत्वेन तदूर्ध्वं सापिण्ड्यनिवृत्तेः । तथा च गौतमः: “पिण्डनिवृत्तिः सप्तमे पञ्चमे वा” इति (ग्ध् १४।१३) । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

पञ्चमात् सप्तमाद् ऊर्ध्वं मातृतः पितृतस् तथा । इति । (य्ध् १।५३)

मातृपक्षे पञ्चमात् पितृपक्षे सप्तमात् पुरुषाद् ऊर्ध्वं “सापिण्ड्यं निवरते” इत्य् अध्याहृत्य योजनीयम्,

सपिण्डता तो पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते । (म्ध् ५।६०)

इति मनुस्मरणात् । एतद् उक्तं भवति । पितृपक्षे कूटस्थम् आरभ्य तत्पुत्रादिगणनायां सप्तमाद् ऊर्ध्वं वरवध्वोर् विवाहो न दुष्यति । मातृपक्षे च कूटस्थम् आरभ्य तत्पुत्रादिपरिगणनायां वरवध्वोर् माता चेत् पञ्चमी भवति तदा तयोः सापिण्ड्यनिवृत्तेर् विवाहो न दोषायेति । यत् तु विष्णुपुराणवचनम्,

[६१] पञ्चमीं मातृपक्षात् तु पितृपक्षात् तु सप्तमीम् ।

गृहस्थ उद्वहेत् कन्यां न्याय्येन विधिना नृप ॥ इति । (विपु ३।११।२३)

तत्र सप्तमीं पञ्चमीम् अतीत्येत्य् अध्याहार्यम्, अन्यथा “पञ्चमात् सप्तमाद् ऊर्ध्वम्” (य्ध् १।५३) इति वचनविरोधात्,

पञ्चमे सप्तमे चैव येषां वैवाहिकी क्रिया ।

क्रियापरा अपि हि ते सर्वतः शूद्रतां गताः ॥

इति मरीचिवचनविरोधाच् च । यद्य् अपि पैठीनसिना कल्पद्वयम् उक्तम्: “पञ्चमीं मातृतः परिहरेत् सप्तमीं पितृतः । त्रीन् मातृतः पञ्च पितृतो वा” इति । शङ्ख आह ।

यद्य् एकजाता बहवः पृथक्क्षेत्राः पृथग्धनाः ।

एकपिण्डाः पृथक्शौचाः पिण्डस् त्व् आवर्तते त्रिषु ॥ इति ।

अयम् अर्थः – येषाम् एकः पिता मातरो भिन्नजातीयास् ते मातृभेदाद् असमानजातीयाः तथापि पित्रैक्याद् अस्ति तेषां सापिण्ड्यम् । तच् च त्रिषु पुरुषेष्व् अतीतेषु निवर्तते इति ।

<u>ननु</u> – एवं सति पितृपक्षे ऽपि त्रिभिः पुरुषैः सापिण्ड्यनिवृत्तेः “पञ्च पितृतो वा” इति वचनं विरुध्येत । एवं तर्हि **[६२]** “त्रीन् मातृतः पञ्च पितृतो वा” इति पैठीनसिवचनं सजातीयेष्व् एवार्वाङ्निषेधपरम् । अनुकल्पो वास्तु । “मातृतः पितृतस् तथा” (य्ध् १।५३) इति पितृशब्देन बीजिनो ऽपि संग्रहः । तथा च गौतमः: “ऊर्ध्वं सप्तमात् पितृबन्धुभ्यः । बीजिनश् च । मातृबन्धुभ्यः पञ्चमात्” इति (ग्ध् ४।३–५) । यो हि नियोगात् पुत्रम् उत्पादयति स बीजी । पितृमातृबान्धवाः स्मृत्यन्तरे ।

पितुः पितृष्वसुः पुत्राः पितुर् मातृष्वसुः सुताः ।

पितुर् मातुलपुत्राश् च विज्ञेयाः पितृबान्धवाः ॥

मातुः पितृष्वसुः पुत्रा मातुर् मातृष्वसुः सुताः ।

मातुर् मातुलपुत्राश् च विज्ञेया मातृबान्धवाः ॥ इति ।

<u>ननु</u> – असपिण्डाम् इति न वक्तव्यम् । वक्ष्यमाणेन “असमानार्षगोत्रजाम्” इत्य् अनेनैव सपिण्डाया विवाहनिषेधसिद्धेः ।

<u>सत्यम्</u>, तथापि मातुर् अस्पिण्डा भवति सैवोद्वाहकर्मणि प्रशस्तेति वक्तुम् । तथा च मनुः ।

असपिण्डा च या मातुर् असगोत्रा च या पितुः ।

सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मैथुने ॥ (म्ध् ३।५)

[६३] इति । या मातुर् असपिण्डा असगोत्रा च, या पितुर् असगोत्रा चकाराद् असपिण्डा च सा मैथुने मिथुनसाध्ये दारकर्मणि द्विजातीनां प्रशस्ता परिणेयेत्य् अर्थः ।

<u>ननु</u> – अत्र मातृग्रहणम् अनर्थकम् । पितृगोत्रसापिण्ड्यनिषेधेनैव मातृगोत्रसापिण्ड्यनिषेधसिद्धेः । तस्याः पृथक् पिण्डगोत्रयोर् अभावात्,

एकत्वं सा गता भर्तुः पिण्डे गोत्रे च सूतके ।

स्वगोत्राद् भ्रश्यते नारी विवाहात् सप्तमे पदे ॥

इति वचनात् ।

<u>मैवम्</u>, गान्धर्वादिविवाहेषु कन्याप्रदानाभावेन पितृगोत्रसापिण्ड्ययोर् अनिवृत्तेः । तथा च मार्कण्डेयपुराणम् ।

ब्राह्मादिषु विवाहेषु या तूढा कन्यका भवेत् ।

भर्तृगोत्रेण कर्तव्या तस्याः पिण्डोदकक्रिया ॥

गान्धर्वादिविवाहेषु पितृगोत्रेण धर्मवत् । इति । (गपु २।२६।२१–२२)

एतेन मातुलसुताविवाहविषये विवादो ऽपि परास्तः । तथा हि – तन्निषेधवचनानि गान्धर्वादिविवाहोढविषयाणि । तत्र सापिण्ड्यनिवृत्तेर् अभावात् । तदनुग्राहकश्रुतिस्मृति-सदाचारात् न ब्राह्मादिविवाहोढजविषयाणि । तत्र सापिण्ड्यनिवृत्तेः । तानि च निषेधवचनानि यथा । तत्र शातातपः ।

मातुलस्य सुताम् ऊढ्वा मातृगोत्रां तथैव च ।

समानप्रवरां चैव द्विजश् चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति ।

पैठीनसिर् अपि: [६४] “पितृमातृष्वसृदुहितरो मातुलसुताश् च धर्मतस् ता भगिन्यः । ता वर्जयेद् इति विज्ञायते” इति । सुमन्तुर् अपि: “पितृपत्न्यः सर्वा मातरः । तद्भ्रातरो मातुलाः । तद्भगिन्यो मातृष्वसारः । तद्दुहितरश् च भगिन्यः । तदपत्यानि भागिनेयानि । अन्यथा सङ्करकारिण्यः” इति । व्यासः ।

मातुः सपिण्डा यत्नेन वर्जनीया द्विजातिभिः । इति ।

<u>ननु</u> – अविशेषेण प्रवृत्तानाम् एषां वचनानां कथं विशेषविषयता । 

विशेषवचनबलाद् इति <u>ब्रूमः</u> । तथा च मनुः ।

पैतृषवसेयीं भगिनीं स्वस्रीयां मातुर् एव च ।

मातुश् च भ्रातुर् आप्तस्य गत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥

एतास् तिस्रस् तु भार्यार्थे नोपयच्छेतु तु बुद्धिमान् ॥ इति । (म्ध् ११।१७२–७२)

भगिनीपदं पैतृष्वसेयादिविशेषणम् । आप्तस्येति मातुर् भ्रातृविशेषणम् । तत्र सुताम् इत्य् अध्याहारः । आप्तस्य संनिकृष्टस्य सपिण्डस्य गान्धर्वादिविवाहोढायाः मातुर् भ्रातुर् इत्य् अर्थः । पैतृष्वस्रेयीम् इत्य् अत्राप्य् अनिवृत्तसापिण्ड्या गान्धर्वादिनोढा पितृष्वसा विवक्षिता । तथा च सति तद्दुहितुर् भगिनीति विशेषणं सार्थकम् । ब्राह्मादिविवाहेषु सापिण्ड्यनिवृत्तेः [६५] भगिनीपदं नान्वियात् । अयम् एव न्यायो मातृष्व्स्रीयायाम् अपि योजनीयः । तस्माद् भगिन्याप्तपदोपेतमनुवचनबलाद् अविशेषे निषेधो विशेषविषय एवोपसंह्रियते ।

<u>ननु</u> – ब्राह्मादिविवाहविषये मातुलसुताया इव मातृष्वसृसुताया अपि विवाहः प्राप्नुयात् ।

<u>तन् न</u>, शिष्टगर्हितत्वेन तत्र निषेधस्मृतिकल्पनात् । शिष्टगर्हितस्यानुपादेयत्वं याज्ञवल्क्य आह ।

अस्वर्ग्यं लोकविद्विष्टं धर्मम् अप्य् आचरेन् न तु । इति । (य्ध् १।१५६)

यद्य् अपि मातुलसुतापरिणयनम् उदीच्यशिष्टगर्हितं तथापि दाक्षिणात्यशिष्टैर् आचरितत्वेन नाविगीतो ऽयम् उदीच्यानाम् आचारः । न च दाक्षिणात्यानां रागमूलत्वं शङ्कनीयम् । विधिनिषेधपरीक्षकैर् एव तद्विवाहकरणात् । मातृष्वसुः सुताविवाहस् तु अविगीतेन शिष्टाचारेण गर्हितः । मातुलसुताविवाहस्यानुग्राहकाः श्रुत्यादयः । तत्र मन्त्रवर्गः ।

आयाहीन्द्र पथिभिर् ईऌइतेभिर् यज्ञम् इमं नो भागधेयं जुषस्व ।

तृप्तां जहुर् मातुलस्येव योषा भागस् ते पैतृष्वसेयी वपाम् इव ॥ इति । (र्व् ७।४।३।२२।६)

अयम् अर्थः – हे इन्द्र पथिभिर् ईडितेभिः स्तुतैः सह [६६] नो ऽस्माकम् इमं यज्ञम् आयाहि । आगत्य च अस्मादिभिर् दीयमानं भागधेयं जुषस्व । तृप्ताम् आज्यादिना संस्कृतां वपां त्वाम् उद्दिश्य जहुः त्यक्तवन्तः । तत्र दृष्टान्तद्वयम् । यथा मातुलस्य योषा दुहिता भागिनेयस्य भागः भजनीया भागिनेयेन परिणेतुं योग्या, यथा च पैतृष्वसेयी पौत्रस्य भागः तथास्य ते तव भागो वपाख्यः इति । वाजसनेयके ऽपि: “तस्माद् वा समानाद् एव पुरुषास् अत्ता चाद्यश् च जायते उत तृतीये संगच्छावहै चतुर्थे संगच्छवहै” इति । समानाद् एकस्मात् पुरुषात् अत्ता भोक्ता अद्यश् च भोग्यः द्वाव् अप्य् उत्पद्येते । तौ न मिथः संकल्पयतः कूटस्थम् आरभ्य तृतीये चतुर्थे वा पुरुषे संगच्छावहै विवहावहै इत्य् अर्थः ।

यद्य् अप्य् अयम् अर्थवादः तथापि मानान्तरविरोधाभावात् स्वार्थे प्रमाणम्, विरोधिवचनानाम् अभावात्, मातृसपिण्डाविषयत्वस्य वर्णितत्वात् च । तस्माद् अविरुद्धार्थवादेनानूदितत्वाद् उपरिधारणवद् विधिः कल्पयितुं शक्यते । तथा हि प्रेताग्निहोत्रे (प्म्स् वार्त्। ३।४।१५) श्रूयते: “अधस्तात् समिधं धारयन्न् अनुद्रवेत् उपरि हि देवेभ्यो यज्ञं धारयति” इति । तत्र पैतृकस्य हविषो ऽधस्तात् समन्त्रकं समिद्धारणं विधाय तद्वाक्यशेषेण समिधो हविरुपरिधारण्ं दैवे कर्मणि श्रुतं तत् किम् अर्थवादः, उत विधिर् अयम्, इत्य् संशयः । **[६७]** तत्राधोधारणविधिस् तावकत्वेन तदेकवाक्यतालाभाद् अर्थवाद इति – <u>पूर्वः पक्षः</u> । प्रसिद्धं ह्य् अर्थम् अनूद्य तेन स्तुतिर् युक्ता । उपरिधारणं तु न क्वापि प्रसिद्धम् । अतस् तावकत्वायोगाद् वाक्यभेदम् अभ्युपगम्याप्य् अपूर्वार्थत्वाद् विधिः कल्पितः ।

एवं “तृतीये पुरुषे संगच्छावहै” इत्यादाव् अपि अपूर्वार्थत्वेन मातुलसुतां विवहेत् – इति विधिः कल्प्यते । तस्माच् छ्रुताव् अनुग्रहीतो ऽयम् विवाहः । स्मृतयस् तु ब्राह्मडिषु सापिण्ड्यनिराकरणेन मातुलसुताविवाहप्रापकतया दर्शिताः । शिष्टाचारश् च दाक्षिण्यात्यानाम् अविगीत उदाहृतः ।

<u>केचित्</u> तु – आसुरादिष्व् अपि देशविशेषेण मातुलसुताविवाहो धर्म्य – इति मन्यन्ते । उदाहरन्ति च वचनानि । तत्र बौधायनः ।


    पञ्चधा विप्रतिपत्तिर् दक्षिणतः । अनुपनीतेन भार्यया च सह भोजनं पर्युषितभोजनं मातुलदुहितृपितृष्वसृदुहितृपरिणयनम् इति । तथोत्तरत ऊर्णाविक्रयः सीधुपानम् उभयतोदद्भिर् व्यवहारः आयुधीयकं समुद्रयानम् इति । इतरद् इतरस्मिन् कुर्वन् दुष्यति इतर इतरस्मिन् । तत्र तत्र देशप्रामाण्यम् एव स्यात् । (ब्ध् १।१।२।१–६)

[६८] इति । इतरो दाक्षिणात्य इतरस्मिन् उत्तरदेशे मातुलसंबन्धं कुर्वन् दुष्यति । न स्वदेशे । तथेतर उदीच्य इतरस्मिन् दक्षिणदेशे सीधुपानादिकं कुर्वन् दुष्यति । न स्वदेशे । कुतः । देशप्रामाण्यात् । देशनिबन्धनत्वाद् आचारप्रामाण्यस्येत्य् अर्थः । तथा च देवलः ।

यस्मिन् देशे य आचारो न्यायदृष्टः सुकल्पितः ।

स तस्मिन्न् एव कर्तव्यो न तु देशान्तरे स्मृतः ॥ इति ।

भृगुः ।

यस्मिन् देशे पुरे ग्रामे त्रैविद्ये नगरे ऽपि वा ।

यो यत्र विहितो धर्मस् तं धर्मं न विचालयेत् ॥ इति ।

<u>ननु</u> – शिष्टाचारप्रामाण्ये स्वदुहितृविवाहो ऽपि प्रसज्येत, प्रजापतिना तथाचरणात् । तथा च श्रुतिः: “प्रजापतिर् वै स्वां दुहितरम् अभ्यध्यायत्” इति ।

<u>मैवम्</u>, “न देवचरितं चरेत्” इति न्यायात् । अत एव बौधायनः ।

अनुषिष्ठं तु यद् देवैर् मुनिभिर् यद् अनुष्ठितम् ।

नानुष्ठेयं मनुष्यैस् तद् उक्तं कर्म समाचरेत् ॥ (ब्ध् १।१।२।१२)

[६९] इति । तद् एवं पूर्वोक्तब्राह्मादिविवाहव्यवस्थया देशभेदविषयव्यवस्थया च मातुलसुताविवाहो “असपिण्डाम्” इत्यादिशास्त्राद् एव सिद्धः । तत्र वयोन्यूनताया इयत्ताम् आह मनुः ।

त्रिंशद्वर्षोद्वहेत् कन्यां हृद्यां द्वादशवार्षिकीम् ।

त्र्यष्टवर्षो ऽष्टवर्षां वा धर्मे सीदति सत्वरः ॥ इति । (म्ध् ९।९४)

बृहस्पतिर् अपि ।

त्रिंशद्वर्षो दशाब्दां तु भार्यां विन्देत नग्निकाम् ।

एकविंशतिवर्षो वा सप्तवर्षाम् अवाप्नुयात् ॥ इति ।

विष्णुपुराणे ऽपि ।

वर्षैर् एकगुणां भार्याम् उद्वहेत् त्रिगुणः स्वयम् । इति । (विपु ३।१०।१६)

अरोगिणीम् अचिकित्स्यराजयक्ष्मादिरोगरहिताम् । भ्रातृमतीं ज्येष्ठः कनिष्ठो वा भ्राता यस्याः सा भ्रातृमती । अनेन पुत्रिकाशङ्का व्युदस्यते । अत एव मनुः ।

यस्यास् तु न भवेद् भ्राता न विज्ञायेत वा पिता ।

नोपयच्छेत तां प्राज्ञः पुत्रिकाधर्मशङ्कया ॥ इति । (म्ध् ३।११)

यस्याः पिता पुत्रिकाकरणाभिप्रायवान् वा न वा इति न विज्ञायते तां नोपयच्छेत् । यत्र तु नैषा शङ्का ताम् [७०] अभ्रातृकाम् अप्य् उपयच्छेद् इत्य् अभिप्रायः । “न विज्ञायेत वा पिता” इत्य् उक्तेः वरेण सह संप्रतिपत्तिं विनापि पितुः संकल्पमात्रेण कन्या पुत्रिका भवतीति द्रष्टव्यम् । तथा च गौतमः: “अभिसंधिमात्रात् पुत्रिकेत्य् एकेषाम् । तत्संशयान् नोपयच्छेद् अभ्रातृकाम्” इति (ग्ध् २९।१९।२०) । मनुर् अपि ।

अपुत्रो ऽनेन विधिना सुतां कुर्वीत पुत्रिकाम् ।

यद् अपत्यं भवेद् अस्यां तन् मम स्यात् स्वधाकरम् ॥ इति । (म्ध् ९।१२७)

वरेण सह संप्रतिपत्तिकरणं तु पुत्रिकाकरणे स्पष्टम् एव विज्ञायते । सा च संप्रतिपत्तिर् वसिष्ठेन दर्शिता ।

अभ्रातृकां प्रदास्यामि तुभ्यं कन्याम् अलंकृताम् ।

अस्यां यो जायते पुत्रः स मे पुत्रो भवेद् इति ॥ इति । (वध् १७।१७)

“स नौ पुत्रो भवेद्” इति क्वचित् पाठः । अस्याश् च पुत्रिकाया गान्धर्वादाव् इव स्वपित्रादिभिः सह न सापिण्ड्यसगोत्रत्वनिवृत्तिः । अत एव लौगाक्षिः ।

मातामहस्य गोत्रेण मातुः पिण्डोदकक्रियाम् ।

कुर्वीत पुत्रिकापुत्र एवम् आह प्रजापतिः ॥ इति ।

तद् एवम् अभिहितां पुत्रिकां शङ्कमानः पुत्रार्थी भ्रातृमतीम् एवोद्वहेत् । “असमानार्षगोत्रजाम्” ऋषेर् इदम् आर्षं प्रवरः गोत्रप्रवर्तकस्य मुनेर् व्यावर्तकमुनिगण इत्य् अर्थः । तद् यथा – [७१] गोत्रप्रवर्तकस्य भरद्वाजस्य व्यावर्तकाव् अङ्गिरो-बृहस्पती । अत एव आङ्गिरस-बार्हस्पत्य-भारद्वाजगोत्रो ऽहम् इति प्रयुञ्जते । एवम् अन्यद् अप्य् उदाहार्यम् । गोत्रं तु वंशपरम्पराप्रसिद्धम् । यस्या वध्वा वरेण सह प्रवरैक्यं गोत्रैक्यं वा नास्ति सा वधूर् विवाहम् अर्हति । क्वचिद् गोत्रभेदे ऽपि प्रवरैक्यम् अस्ति । तद् यथा – याज्ञवल्क्य-वाधूल-मौन-मौकानां भिन्नगोत्राणां भार्गव-वीतहव्य-सावेतसेति प्रवरस्यैक्यात् । अतस् तत्र विवाहप्रसक्तौ तद्व्यवच्छेदाय असमानार्षजाम् – इत्य् उक्तम् । क्वचित् प्रवरभेदे ऽपि गोत्रैक्यम् । तद् यथा – आङ्गिरसाम्बरीष-यौवनाश्व-मान्धात्रम्बलीष-यौवना-श्वेति-अत्राङ्गिरस-मान्धातृप्रवरभेदे ऽपि यौवनाश्वगोत्रम् एकम् । अतस् तत्र विवाहो मा भूद् इत्य् असमानगोत्रग्रहणम् । गोत्रप्रवर्तकाश् च प्राधान्येनाष्ठौ मुनयः । ते चागस्त्याष्टमाः सप्तर्षयः । तथा च बौधायनः ।

विश्वामित्रो जमदग्निर् भरद्वाजो ऽथ गौतमः ।

सप्तर्षीणाम् अगस्त्याष्टमानां यद् अपत्यं तद् गोत्रम् इत्य् आचक्षते ॥ इति ।

स्मृत्यन्तरे ऽपि ।

जमदग्निर् भरद्वाजो विश्वामित्रो ऽत्रिगौतमौ ।

[७२] वसिष्ठकश्यपागस्त्या मुनयो गोत्रकारिणः ।

एतेषां यान्य् अपत्यानि तानि गोत्राणि मन्वते ॥ इति ।

एतेषां च गोत्राणाम् अवान्तरभेदाः सहस्रसंख्याकास् तेषां गणास् त्व् एकोनपञ्चाशत् । तथा च बौधायनः ।

गोत्राणां च सहस्राणि प्रयुतान्य् अर्बुदानि च ।

ऊनपञ्चाशद् एतेषां प्रवरा ऋषिदर्शनात् ॥ इति ।

प्रवरगोत्रयोः समानत्वासमानत्वे बौधायन-कात्यायन-विश्वामित्र-गर्गादिप्रणीतेषु प्रवरग्रन्थेषु प्रसिद्धे । न चात्र मिलितयोर् गोत्रप्रवरयोः पर्युदासनिमित्तत्वं शङ्कनीयम्, प्रत्येकं दोषाभिधानात् । तद् आह बौधायनः: “सगोत्रां चेद् अमत्योपगच्छेन् मातृवद् एनां बिभृयात्” इति । शातातपो ऽपि ।

परिणीय सगोत्रां तु समानप्रवरां तथा ।

कृत्वा तस्याः समुत्सर्गं तप्तकृच्छ्रं विशोधनम् ॥ इति ।

आपस्तम्बः ।

समानगोत्रप्रवरां कन्याम् ऊढ्वोपगम्य च ।

तस्याम् उत्पाद्य चण्डालं ब्राह्मण्याद् एव हीयते ॥ इति ।

इत्थं कन्यालक्षणं परीक्ष्य कुलम् अपि परीक्षणीयम् । अत एव मनुः ।

महान्त्य् अपि समृद्धानि गो’जाविधनधान्यतः ।

स्त्रीसंबन्धे दशैतानि कुलानि परिवर्जयेत् ॥

[७३] हीनक्रियं निष्पुरुषं निश्छन्दो रोमशार्शसम् ।

क्षय्यामयाव्यपस्मारिश्वित्रिकुष्ठिकुलानि च ॥ इति । (म्ध् ३।६–७)

हीनक्रियं यागादिक्रियारहितम् । निष्पुरुषं स्त्रीमात्रशेषम् । निश्छन्दो ऽध्ययनवर्जितम् । यमो ऽपि ।

चतुर्दश कुलानीमान्य् अविवाह्यानि निर्दिशेत् ।

अनार्षेयं ब्राह्मणानाम् ऋत्विजां चैव वर्जयेत् ॥

अत्युच्चम् अतिह्रस्वं च अतिवर्णं च वर्जयेत् ।

हीनाङ्गम् अतिरिकाङ्गम् आमयाविकुलानि च ॥

श्वित्रिकुष्ठिकुलादीनां कुर्याद् विपरिवर्जनम् ।

सदाकामिकुलं वर्ज्यं रोमशानां च यत् कुलम् ॥

अपस्मारिकुलं यच् च यच् च पाण्डुकुलं भवेत् । इति ।

अनार्षेयं अविज्ञातप्रवरम् । एतच् च हीनक्रियादिवर्जनं तथाविधापत्यपरिहारार्थम्, “कुलानुरूपाः प्रजाः संभवन्ति” (हार्स्म् २।१३) इति हारीतवचनात् । पुराणे ऽपि ।

मातुलान् भजते पुत्रः कन्यका भजते पितॄन् ।

यथाशीला भवेन् माता तथाशीलो भवेत् सुतः ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

पितुर् वा भजते शीलं मातुर् वोभयम् एव वा ।

न कथंचन दुर्योनिः प्रकृतिं स्वां विमुञ्चति ॥

[७४] इति । हेयकुलम् उक्तम् । उपादेयं तु याज्ञवल्क्य आह ।

दशपूरुषविख्यातात् श्रोत्रियाणां महाकुलात् । इति । (य्ध् १।५४)

मातृतः पितृतः पञ्च पञ्च पुरुषा विख्याता यस्मिन् कुले तद् दशपुरुषविख्यातं तस्मात् महाकुलात् पुत्रपश्वादिसमृद्धात् कन्याम् उद्वहेद् इत्य् अर्थः । मनुर् अपि ।

उत्तमैर् उत्तमैर् नित्यं संबन्धान् आचरेत् सह ।

निनीषुः कुलम् उत्कर्षम् अधमान् अधमांस् त्यजेत् ॥ इति । (म्ध् ४।२४४)

अत्रोत्तमान् स एवाह ।

विशुद्धाः कर्मभिश् चैव श्रुतिस्मृतिनिदर्शितैः ।

अविप्लुतब्रह्मचर्या महाकुलसमन्विताः ॥

महाकुलैश् च संबन्धा महत्स्व् एव व्यवस्थिताः ।

संतुष्टाः सज्जनहिताः साधवः समदर्शिनः ॥

लोभरागद्वेषामर्षमानमोहादिवर्जिताः ।

अक्रोधनाः सुप्रसादाः कार्याः संबन्धिनः सदा ॥ इति ।

अधमान् आह स एव ।

ते स्तेनाः पिशुनाः क्लीबा ये च नास्तिकवृत्तयः ।

विकर्मणा च जीवन्तो विकृताकृतयस् तथा ॥

[७५] प्रबद्धवैराः शूरैर् ये राजकिल्बिषिणस् तथा ।

ब्रह्म्स्वादननित्याश् च कदर्याश् च विहर्हिताः ॥

अप्रजा येषु वंशेषु स्त्रीप्रजाप्रसवस् तथा ।

पतिघ्न्यश् च सुवासिन्यः ताश् च यत्नेन वर्जयेत् ॥ इति ।

कन्यादाने वरनियमो गौतमेन दर्शितः: “विद्याचारित्रबन्धुलक्षणशीलसंपन्नाय दद्यात्” इति (ग्ध् ४।५) । यमो ऽपि ।

कुलं च शीलं च वपुर् वयश् च विद्यां च वित्तं च सनाथतां च ।

एतान् गुणान् सप्त परीक्ष्य देया कन्या बुधैः शेषम् अविन्तनीयम् ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यः ।

एतैर् एव गुणैर् युक्तः सवर्णः श्रोत्रियो वरः ।

यत्नात् परीक्षितः पुंस्त्वे युवा धीमान् जनप्रियः ॥ इति । (य्ध् १।५५)

एतैः कन्यकायाम् उक्तैर् गुणैर् युक्तः । पुंस्त्वपरीक्षोपायस् तु नारदेन दर्शितः ।

यस्याप्सु प्लवते वीर्यं ह्रादि मूत्रं च फेनिलम् ।

पुमान् स्याल् लक्षणैर् एतैर् विपरीतैस् तु षण्ढकः ॥

[७६] चतुर्दशविधः शास्त्रे षण्ढो दृष्टो मनीषिभिः ।

चिकित्स्यश् चाचिकित्स्यश् च तेषाम् उक्तो विधिः क्रमात् ॥

निसर्गषण्ढो वध्रिश् च पक्षषण्ढस् तथैव च ।

अभिशापाद् गुरो रोगाद् दैवक्रोधात् तथैव च ॥

ईर्ष्याषण्ढश्। च सेव्यश् च वातरेता मुखेभगः ।

आक्षिप्तो मोघबीजश् च शालीनो ऽन्यापतिस् तथा ॥ इति । (न्स्म् १२।१०–१३)

निसर्गषण्ढः स्वभावतो लिङ्गवृषणहीनः । वध्रिः छिन्नमुष्कः । पञ्चदश दिनानि स्त्रियम् आसेव्यमानः सन् सकृद्घोगषमः पक्षषण्ढः । गुरुशापषण्ढादयस् त्रयः स्पष्टाः । ईर्ष्यया पुंस्त्वम् उत्पाद्यते यस्य स ईर्ष्याषण्ढः । स्त्र्युपचारविशेषेण पुंस्त्वशक्तिर् यस्य स सेव्यषाण्ढः । वातोपहतरेतस्को वातरेताः । यस्य मुख एव पुंस्त्वशक्तिः न योनौ स मुखेभगः । रेतोनिरोधात् षण्ढीभूत आक्षिप्तषण्ढः । गर्भाधानासमर्थबीजः मोघबीजः । अप्रगल्भतया क्षोभाद् वा नष्टपुंस्त्वः शालीनः । यस्य भार्याव्यतिरेकेणान्यासु पुरुषभावः सो ऽन्यापतिः । एतच् च परीक्ष्य ज्ञेयम् । अत्र कारणम् आह स एव ।

अपत्यार्थं स्त्रियः सृष्टाः स्त्री क्षेत्रं बीजिनो नराः ।

क्षेत्रं बीजवते देयं नाबीजी क्षेत्रम् अर्हति ॥ (न्स्म् १२।१९ )

[७७] इति । षण्ढवद् अन्यान् अपि वर्जनीयान् नरान् आह कात्यायनः ।

दूरस्थानाम् अविद्यानां मोक्षमार्गानुसारिणाम् ।

शूराणां निर्धनानां च न देया कन्यका बुधैः ॥ इति ।

कीदृशाय तर्हि देया इत्य् अत आह मनुः ।

उत्कृष्टायाभिरूपाय वराय सदृशाय च ।

अप्राप्ताम् अपि तां तस्मै कन्यां दद्याद् यथाविधि । इति । (म्ध् ९।८८)

अप्राप्ताम् अपीति अप्राप्तविवाहसमयां बालिकाम् अपीत्य् अर्थः । प्राशस्त्यम् आह मरीचिः ।

जन्मतो गर्भाधानाद् वा पञ्चमाब्दात् परं शुभम् ।

कुमारीवरणं दानं मेखलाबन्धनं तथा ॥ इति ।

बौधायनो ऽपि ।

दद्याद् गुणवते कन्यां नग्निकां ब्रह्मचारिणे ।

अपि वा गुणहीनाय नोपरुन्ध्यात् रजस्वलाम् ॥ इति । (ब्ध् ४।१।११)

यत् तु यमेनोक्तम्,

कामम् आ मरणात् तिष्ठेद् गृही कन्यर्तुमत्य् अपि ।

न त्व् एवैनां प्रयच्छेत गुणहीनाय कर्हिचित् ॥ (म्ध् ९।८९)

[७८] इति, तद् गुणवति संभवति गुणहीनाय कन्यां न दद्याद् इत्य् एवंपरम् । न तु सर्वथा गुणहीननिषेधपरम् । नो चेत् “अपि वा गुणहीनाय” (ब्ध् ४।१।११) इति बौधायनोक्तो ऽनुकल्पो निर्विषयः स्यात् । “ऋतुमत्य् अपि तिष्ठेत्” (म्ध् ९।८९) इति वचनम् उक्तरीत्या न स्वार्थे तात्पर्यवत् । यतः “नोपरुन्ध्याद् रजस्वलाम्” (ब्ध् ४।१।११) इत्य् अनेन विरुध्येत । अत एव वसिष्ठो ऽपि ।

प्रयच्छेन् नग्निकां कन्यां ऋतुकालभयात् पिता ।

ऋतुमत्यां हि तिष्ठन्त्यां दोषः पितरम् ऋच्छति ॥ इति ।

संवर्तो ऽपि ।

रोमकाले तु संप्राप्ते सोमो भुङ्क्ते तु कन्यकाम् ।

रजःकाले तु गन्धर्वा वह्निस् तु कुचदर्शने ॥

तस्माद् उद्वाहयेत् कन्यां यवन् नर्तुमती भवेत् ॥ इति । (संस्म् १।६५, ६८)

कन्याशब्देन लज्जाद्यभिज्ञानरहितवयोयुक्ता विवक्षिता । तथा च वायुपुराणम् ।

[७९] यावन् न लज्जयाङ्गानि कन्या पुरुषसंनिधौ ।

योन्यादीन्य् अवगूहेत तावद् भवति कन्यका ॥ इति ।

संगर्हकारो ऽपि ।

यावच् चैलं न गृह्णाति यावत् क्रीडति पांसुभिः।

यावद् दोषं न जानाति तावद् भवति कन्यका ॥ इति ।

वयोविशेषेण दातुः फलविशेषम् आह मरीचिः ।

गौरीं ददन् नाकपृष्ठं वैकुण्ठं रोहिणीं ददन् ।

कन्यां ददद् ब्रह्मलोकं रौरवं तु रजस्वलाम् ॥ इति ।

गौर्यादिशब्दार्हः संवर्तेन दर्शितः ।

अष्टवर्षा भवेद् गौती नववर्षा तु रोहिणी ।

दशदर्षा भवेत् कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला ॥ इति । (संस्म् १।६६)

यमो ऽपि ।

अष्टवर्षा भवेद् गौरी नवमे नग्निका भवेत् ।

दशमे कन्यका प्रोक्ता द्वादशे वृषली स्मृता ॥ इति ।

मुख्यानुकल्पभेदेन दातृविशेषान् आह नारदः ।

पिता दद्यात् स्वयं कन्यां भ्राता वानुमते पितुः ।

मातामहो मातुलश् च सकुल्यो बान्धवस् तथा ॥

[८०] माता त्व् अभावे सर्वेषां प्रकृतौ यदि वर्तते ।

तस्याम् अप्रकृतिस्थायां कन्यां दद्युः सनाभयः ॥

यदा तु नैव कश्चित् स्यात् कन्या राजानम् आव्रजेत् ॥ इति । (न्स्म् १२।२०–२१)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

पिता पितामहो भ्राता सकुल्यो जननी तथा ।

कन्याप्रदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परः परः ॥

अप्रयच्छन् समाप्नोति भ्रूणहत्याम् ऋताव् ऋतौ ।

 गम्यं त्व् अभावे दातॄणां कन्या कुर्याट् स्वयंवरम् ॥ इति । (य्ध् १।६३–६४)

गम्यं गमनार्हं सावर्ण्यादिगुणयुक्तम् इत्य् अर्थः । तथा च नारदः ।

सवर्णम् अनुरूपं च कुलशीलवयःश्रुतैः ।

सहधर्मं चरेत् तेन पुत्र्ंश् चोत्पादयेत् ततः ॥ इति । (न्स्म् १२।२३)

“सवर्णं वरं प्राप्य” इत्य् अध्याहृत्य योजनीयम् । एतच् चासति रजोदर्शने द्रष्टव्यम् । दृष्टे तु रजसि सत्स्व् अपि पित्रादिषु कंचित् कालं पितुः शासनं परीक्ष्य तदुपेक्षणेन सव्यम् एव वरं वरयेत् । तद् आह बौधायनः ।

[८१] त्रीणि वर्षाण्य् ऋतुमती काङ्क्षेत पितृशासनम् ।

ततश् चतुर्थे वर्षे तु विन्देत सदृशं पतिम् ॥

अविद्यमाने सदृश्ē गुणहीनम् अपि श्रयेत् ॥ इति । (ब्ध् ४।१।१४)

मनुर् अपि ।

त्रीणि वर्षाण्य् उदीक्षेत कुमार्य् ऋतुमती सती ।

ऊर्ध्वं तु कालाद् एतस्मात् विन्देत सदृशं पतिम् ॥

अदीयमाना भर्तारम् अधिगच्छेद् यदि स्वयम् ।

नैनः किंचिद् अवाप्नोति न च यं साधिगच्छति ॥ इति । (म्ध् ९।९०–९१)

सा यं भर्तारम् अधिगच्छति सो ऽपि नैनो ऽधिगच्छतीत्य् अर्थः । यत् तु विष्णुनोक्तम्,

ऋतुत्रयम् उपास्यैव कन्या कुर्यात् स्वयंवरम् ।

इति, तद् गुणवद्वरलाभे सति द्रष्टव्यम् ।

<u>ननु</u> – ऋतुमत्यां कन्याशब्दः कथं प्रयुक्तः, यतो यमेन “दशवर्षा भवेत् कन्या” इत्य् उक्तम् । न च दशमे वर्षे ऋतुः संभवति ।

<u>नायं दोषः</u>, गौर्यादिशब्दवत् कन्याशब्दस्यापि यमेन परिभाषितत्वात् । सा च परिभाषा फलकथनादाव् उपयुक्ता । तच् च पूर्वम् एवोदाहृत: “कन्यां ददद् ब्रह्मलोकम्” इति । लोकप्रसिद्धस् तु कन्याशब्दो विवाहरहितस्त्रीमात्रम् आचष्टे । एवं च सति शास्त्रेषु बहवः कन्याशब्दा अनुगृहीता भवन्ति । तथा चानुशसिनिके ऽष्टावक्रोषाख्याने वृद्धस्त्रियां प्रयुक्तः ।

[८२] कौमारं ब्रह्मचर्यंमे कन्यैवास्मि न संशयः । इत् । (म्भ् आनु। २०।२२)

शल्यपर्वण्य् अपि वृद्धस्त्र्यां नारदेन प्रयुक्तः ।

असंस्कृतायाः कन्यायाः कुतो लोकास् तवानघे । इति । (म्भ् शल्य ५१।१०)

उमामहेश्वरसंवादे ऽपि ।

ऋतुस्नाता तु या शुद्धा सा कन्येत्य् अभिधीयते । इति ।

ननु – “असंस्कृतायाः” इति वचने विवाहरहिताया उत्तमलोकाभाव उक्तः सओ ऽनुपपन्नः । विवाहरहितानाम् अपि ब्रह्मवादिनीनाम् उपनयनाध्ययनादिभिः उत्तमलोकसंभवात् । अत एव हारीतेनोक्तम्: “द्विविधाः स्त्रियः । ब्रह्मवादिन्यः सद्योवध्वश् च । तत्र ब्रह्मवादिनीनाम् उपनयनम् अग्नीन्धनं वेदाध्ययनं स्वगृहे च भिक्षाचर्या इति । सद्योवधूनां तूपस्थिते विवाहे कथंचिद् उपनयनमात्रं कृत्वा विवाहः कार्यः" (हार्स्म् २१।२३) **[८३]** इति ।

<u>मैवम्</u>, तस्य कल्पान्तरविषयत्वात् । तथा च यमः ।

पुरा कल्पे कुमारीणां मौञ्जीबन्धनम् इष्यते ।

अध्यापनं च वेदानां सावित्रीवाचनं तथा ॥

[८४] पिता पितृव्यो भ्राता वा नैनाम् अध्यापयेत् परः ।

स्वगृहे चैव कन्याया भैक्ष्यचर्या विधीयते ॥

वर्जयेद् अजिनं चीरं जटाधारणम् एव च ॥ इति ।

“अष्टवर्षा भवेद् गौरी” इत्यादिना विवाहकाल उक्तः । अथ विवाहभेदा उच्यन्ते । तत्र मनुः ।

चतुर्णाम् अपि वर्णानां प्रेत्य चेह हिताहितान् ।

अष्टाव् इमान् समासेन स्त्रीविवाहान् निबोधत ॥

ब्राह्मो दैवस् तथैवार्षः प्राजापत्यस् तथासुरः ।

गान्धर्वो राक्षसश् चैव पैशाचश् चाष्टमो ऽधमः ॥ इति । (म्ध् ३।२०–२१)

एषां क्रमेण लक्षणम् आह स एव ।

आच्छाद्य चार्चयित्वा च श्रुतशीलवते स्वयम् ।

आहूय दानं कन्याया ब्राह्मो धर्मः प्रकीर्तितः ॥

यज्ञे तु वितते सम्यग् ऋत्विजे कर्म कुर्वते ।

अलंकृत्य सुतादानं दैवं धर्मं प्रचक्षते ॥

एकं गोमिथुनं द्वे वा वराद् आदाय धर्मतः ।

कन्याप्रदानं विधिवद् आर्षो धर्मः स उच्यते ॥

सहोभौ चरतां धर्मम् इति वाचानुभाष्य तु ।

कन्याप्रदानम् अभ्यर्च्य प्राजापत्यो विधिः स्मृतः ॥

ज्ञातिभ्यो द्रविणं दत्वा कन्यायै च स्वशक्तितः ।

कन्याप्रदानं स्वाच्छन्द्याद् आसुरो धर्म उच्यते ॥

[८५] इच्छयान्योन्यसंयोगः कन्यायाश् च वरस्य च ।

गान्धर्वः स च विज्ञेयो मैथुन्यः कामसंभवः ॥

हत्वा छित्त्वा च भित्त्वा च क्रोशन्तीं रुदतीं गृहात् ।

प्रसह्य कन्याहरणं राक्षसो विधिर् उच्यते ॥

सुप्तां मत्तां प्रमत्तां वा रहो यत्रोपगच्छति ।

स पापिष्ठो विवाहानां पैशाचः कथितो ऽष्टमः ॥ इति। (म्ध् ३।२७–३४)

नारदो ऽपि ।

ब्राह्मस् तु प्रथमस् तेषां प्राजापत्यस् तथापरः ।

आर्षश् चैवाथ दैवश् च गान्धर्वश् चासुरस् तथा ॥

राक्षसो ऽनन्तरस् तस्मात् पैशाचश् चाष्टमो मतः ॥ इति । (न्स्म् १२।३८–३९)

वर्णानुपूर्व्येण विवाहनियमम् आह मनुः ।

षडानुपूर्व्या विप्रस्य् क्षत्रस्य चतुरो ऽवरान् ।

विट्शूद्रयोस् तु तान् एव विद्याद् धर्म्यान् अराक्षसान् । इति । (म्ध् ३।२३)

आदितः षड्विवाहा विप्रस्य धर्म्याः । आसुरादयश् [८६] चत्वारः पाश्चत्याः क्षत्रियाणां धर्म्याः । राक्षसवर्जं त एव वैश्यशूद्रयोर् अपि । एतेषां ब्राह्मादीनां मध्ये प्रशस्तान् आह स एव ।

चतुरो ब्राह्मणस्याद्यान् प्रशस्तान् कवयो विदुः ।

राक्षसं क्षत्रियसैकम् आसुरं वैश्यशूद्रयोः ॥ इति । (म्ध् ३।२४)

स्मृत्यन्तरे ऽपि ।

चत्वारो ब्राह्मणस्याद्याः शस्ता गान्धर्वराक्षसौ ।

राज्ञस् तथासुरो वैश्ये शूद्रे चान्त्यस् तु गर्हितः ॥ इति ।

गर्हितो न कस्यापि प्रशस्त इत्य् अर्थः । अन्यविवाहालाभे ब्राह्मणादीनां पैशाचम् अप्य् अनुजानाति वत्सः ।

सर्वोपायैर् असाध्या स्यात् सुकन्या पुरुषस्य या ।

चौर्येणापि विवाहेन सा विवाह्या रहःस्थिता ॥ इति ।

ब्राह्मादीनां फलम् आह मनुः ।

दश पूर्वान् परान् वंश्यान् आत्मानं चैकविंशकम् ।

ब्राह्मीपुत्रः सुकृतकृन् मोचयत्य् एनसः पितॄन् ॥

दैवोढाजः सुतश् चैव सप्त सप्त परावरान् ।

आर्षोढाजः सुतस् त्रींस् त्रीन् षट् षट् कायोढजः सुतः ॥

ब्राहमादिषु विवाहेषु चतुर्ष्व् एवानुपूर्वशः ।

ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रा जायन्ते शिष्टसंमताः ॥

[८७] रूपसत्त्वगुणोपेता धनवन्तः यशस्विनः ।

पर्याप्तभोगा धर्मिष्ठा जीवन्ति च शतं समाः ॥

इतरेष्व् अवशिष्टेषु नृशंसानृतवादिनः ।

जायन्ते दुर्विवाहे तु ब्रह्मधर्मद्विषः सुताः ॥ इति । (म्ध् ३।३७–४१)

प्रशस्तेष्व् अपि चतुर्षु विवाहेषु पूर्वः पूर्वः प्रशस्ततरः । तत्र बौधायनः ।

तेषां चत्वारः पूर्वे ब्राह्मणस्य तेष्व् अपि पूर्वः पूर्वः श्रेयान् ।

उत्तरेषाम् उत्तरोत्तरः पापीयान् । इति ।(ब्ध् १।११।२०।१०–११)

<u>ननु</u> – आसुरव आर्षो ऽपि पापीयान् । क्रयप्राप्तत्वाविशेषात् । अत एव कश्यपः ।

क्रयक्रीता तु या नारी न सा पत्न्य् अभिधीयते ।

न सा दैवे न सा पित्र्ये दासीं तां कश्यपो ऽब्रवीत् ॥ इति । (काश्स्म् ४९)

ब्राह्मादीनाम् आसुरान्तानां मध्ये ब्राह्मदैवप्राजापत्याः [८८] त्रयो धर्म्याः, क्रयाभावात् । आर्षासुरौ द्वाव् अधर्म्यौ, क्रयक्रीतत्वात् । तयोर् अप्य् आसुरः पैशाचवद् आपद्य् अपि न कर्तव्यः – इति ।

<u>तन् न</u>, पञ्चानाम् इति वचनस्य मतान्तरोपन्यासपरत्वात् । कुत एतत् । यतः स्वयम् एवोत्तरत्र गोमिथुनस्य शुल्कत्वं मतान्तरत्वेनानूद्य निषेधति,

आर्षे गोमिथुनं शुल्कं केचिद् आहुर् मृषैव तत् ।

अल्पो वापि महान् वापि विक्रयस् तावद् एव सः ॥ इति । (म्ध् ३,५३)

गोमिथुनं शुल्कम् इति यत् <u>केचिद्</u> आहुः

<u>तन् मृषैव</u>, न हि तस्य शुल्कत्वं संभवति, तल्लक्षणाभावात् । क्रयसाधनं हि मूल्यं देशकालाद्यपेक्षया अल्पं वा महद् वा भवति । प्रकृते तु परिमाणं नियतम् । यतः आर्षस् तावतैव गोमिथुनेनैव संपद्यते न त्व् अन्यथा । अतः क्रयक्रीतत्वाभावाद् धर्म्य एवार्षः । अत एव देवलः ।

पूर्वे विवाहाश् चत्वारो धर्म्यास् तोयप्रदानिकाः ।

अशुल्का ब्राह्मणार्हाश् च तारयन्ति द्वयोः कुलम् ॥ इति ।

न च – गान्धर्वादिविवाहेषु सप्तपदाभिक्रमणाद्यभावात् पतित्वभार्यात्वाभावः – इति शङ्कनीयम् । स्वीकारात् प्राक् तदभावे ऽपि पश्चात् तत्सद्भावात् । तद् आह देवलः ।

[८९] गान्धवादिविवाहेषु पुनर् वैवाहिको विधिः ।

कर्तव्यश् च त्रिभिर् वर्णैः समर्थेनाग्निसाक्षिकम् ॥ इति ।

गृह्यपरिशिष्टे ऽपि ।

गान्धर्वासुरपैशाचा विवाहो राक्षसश् च यः ।

पूर्वः परिग्रहस् तेषु पश्चाद् धोमो विधीयते ॥ इति ।

होमाकरणे तुअ न भार्यात्वम् । अत एव वसिष्ठ-बौधायनौ ।

बलाद् अपहृता कन्या मन्त्रैर् यदि न संस्कृता ।

अन्यस्मै विधिवद् देया यथा कन्या तथैव सा ॥ इति । (वध् १७।७३; ब्ध् ४।१।१५)

तस्माद् गान्धर्वादिष्व् अपि सप्तपदाभिक्रमणसंभवाद् अस्ति भार्यात्वम् । ब्राह्मादिषु विवाहेषु यद् दानम् उक्तं तत् सकृद् एव । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

सकृत् प्रदीयते कन्या हरंस् तां चोरदण्डभाक् । इति । (य्ध् १।६५)

मनुर् अपि ।

सकृद् अंशो निपतति सकृत् कन्या प्रदीयते ।

सकृद् आह ददानीति त्रीण्य् एतानि सतां सकृत् ॥ इति ।

एतच् चादुष्टवराभिप्रायम् । यद् आह नारदः ।

[९०] दत्वा न्यायेन यः कन्यां वराय न ददाति ताम् ।

अदुष्टश् चेद् वरो राज्ञा स दण्ड्यस् तत्र चोरवत् ॥ इति । (न्स्म् १२।३२)

किम् अयम् उत्सर्गः । नेत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

दत्ताम् अपि हरेत् पूर्वाच् छ्रेयांश् चेद् वर आव्रजेत् । इति । (य्ध् १।६५)

एतद् वाग्दानाभिप्रायम् । यस्मै वाचा दत्ता ततो ऽन्यश् चेत् प्रशस्ततरो लभ्यते ततस् तस्मै देया न तु दुष्टाय पूर्वस्मै । तथा च गौतमः: “प्रतिश्रुत्याप्य् अधर्मसंयुक्ताय न धद्यात्” इति (ग्ध् ४।५) । वरदोषास् तु कात्यायेनेनोक्ताः ।

उन्मत्तः पतितः कुष्ठी तथा षण्ढः सगोत्रजः ।

चक्षुःश्रोत्रविहीनश् च तथापस्मारदूषितः ॥

वदोषास् तथैवैते कन्यादोषाः प्रकीर्तिताः ॥ इति ।

यस् तु ऊढायाः पुनरुद्वाहो यम-शातातपाभ्यां दर्शितः ।

वरश् चेत् कुलशीलाभ्यां न युज्येत कथंचन ।

न मन्त्राः कारणं तत्र न च कन्यानृतं भवेत् ॥

समाच्छिद्य तु तां कन्यां बलाद् अक्षतयोनिकाम् ।

पुनर् गुणवते दद्याद् इति शातातपो ऽब्रवीत् ॥ 

[९१] हीनस्य कुलशीलाभ्यां हरन् कन्यां न दोषभाक् ।

न मन्त्राः कारणं तत्र न च कन्यानृतं भवेत् ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

स तु यद्य् अन्यजातीयः पतितः क्लीब एव वा ।

विकर्मस्थः सगोत्रो वा दासो दीर्घामयो ऽपि वा ॥

ऊढापि देया सान्यस्मै सप्रावरणभूषणा ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

नष्टे मृते प्रव्रजिते क्लीबे च पतिते तथा ।

पञ्चस्व् आपत्सु नारीणां पतिर् अन्यो विधीयते ॥ इति । (न्स्म् १२।९७)

सो ऽयं पुनर् उद्वाहो युगान्तरविषयः । तथा च आदित्यपुराणम् ।

ऊढायाः पुनर् उद्वाहं ज्येष्ठांशं गोवधं तथा ।

कलौ पञ्च न कुर्वीत भ्रातृजायां कमण्डलुम् ॥ इति ।

यस् तु कन्यादोषम् अनभिधाय प्रयच्छति स राज्ञा दण्डयितव्य इत्य् आह नारदः ।

यस् तु दोषवतीं कन्याम् अनाख्याय प्रयच्छति ।

तस्य कुर्यान् नृपो दण्डं पूर्वसाहसचोदितम् ॥ इति । (न्स्म् १२।३३)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

अनाख्याय ददद् दोषं दण्ड्य उत्तमसाहसम् । (य्ध् १।६६)

[९२] इति । कन्यादोषास् तु नारदेन दर्शिताः ।

दीर्थकुत्सितरोगार्त्ता व्यङ्गा संस्पृष्टमैथुना ।

दृष्टान्यगतभावा च कन्यादोषाः प्रकीर्तिताः ॥ इति । (न्स्म् १२।३६)

न केवलं दोषम् अनाख्याय ददतो दण्डः अपि तु सापि परित्याज्येत्य् आह मनुः ।

विधिवत् प्रतिगृह्यापि त्यजेत् कन्यां विगर्हिताम् ।

व्याधितां विप्रदुष्टां वा छद्मना चोपपादिताम् ॥ इति । (म्ध् ९।७२)

नारदो ऽपि ।

नादुष्टां दूषयेत् कन्यां नादुष्टं दूषयेद् वरम् ।

दोषे सति न दोषः स्याद् अन्योन्यं त्यजतोस् तयोः ॥ इति । (न्स्म् १२।३१)

एतत् सप्तमपदाभिक्रमणाद् अर्वाग् वेदितव्यम्, तत्रैव भार्यात्वस्योत्पत्तेः । अत एव मनुः ।

पाणिग्रहणिका मन्त्रा नियतं दारलक्षणम् ।

तेषां निष्ठा तु विज्ञेया विद्वद्भिः सप्तमे पदे ॥ इति । (म्ध् ८।२२७)

यमो ऽपि ।

नोदकेन न वा वाचा कन्यायाः पतिर् इष्यते ।

पाणिग्रहणसंस्कारात् पतित्वं सप्तमे पदे ॥ 

[९३] इति । पाणिग्रहणसंस्कारात् पूर्वं परिणेतुर् मरणे ऽपि न कन्यात्वं हीयते । तथा च वसिष्ठः ।

अद्भिर् वाचा च दत्तायां म्रियेतादौ वरो यदि ।

न च मन्त्रोपनीता स्यात् कुमारी पितुर् एव सा ॥ इति । (वध् १७।७२)

वरणानन्तरं देशान्तरगमने विशेषम् आह कात्यायनः ।

वरयित्वा तु यः कश्चित् प्रणश्येत् पुरुषो यदा ।

ऋत्वागमांस् त्रीन् अतीत्य कन्यान्यं वरयेद् वरम् ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

प्रतिगृह्य तु यः कन्यां वरो देशान्तरं व्रजेत् ।

त्रीन् ऋतून् समतिक्रम्य कन्यान्यं वरयेद् वरम् ॥ इति । (न्स्म् १२।२४)

शुल्कं दत्वा यदि वरो म्रियते तदा किं कर्तव्यम् इत्य् अत आह मनुः ।

कन्यायां दत्तशुल्कायां म्रियते यदि शुल्कदः ।

देवराय प्रदातव्या यदि कन्यानुमन्यते ॥ इति । (म्ध् ९।९७)

देशान्तरगमने तु विशेषः कात्यायनेनोक्तः ।

प्रदाय शुल्कं गच्छेद् यः कन्यायाः स्त्रीधनं तथा ।

धार्या वा वर्षम् एकं तु देयान्यस्मै विधानतः ॥ इति ।

एवं च वाग्दानाद् आरभ्य सप्तमपदाभिक्रमणात् प्राक् [९४] दोषदर्शने मरणादौ वा कन्याम् अन्यस्मै दद्याद् इत्य् उक्तं भवति । अत एव कात्यायनः ।

अनेकेभ्यो हि दत्तायाम् अनूढायां तु तत्र वै ।

पुत्रागतश् च सर्वेषां लभेत तद् इमां सुताम् ॥

अथागच्छेत वोढायां दत्तं पूर्ववरो हरेत् । इति ।

अनूढायां यस्मै पूर्वं प्रतिश्रुता स एव कन्यां लभते । अन्येनोढायां तु स्वदत्तं शुल्कमात्रं हरेत् न कन्याम् इत्य् अर्थः । “लक्षण्यां स्त्रियम् उद्वहेत्” (य्ध् १।५२) इति यद् उक्तं तत्रोद्वहनीया कन्या द्विविधा । सवर्णा चास्वर्णा च । तयोर् आद्या प्रशस्ता । तद् आह मनुः ।

सवर्णाग्रे द्विजातीनां प्रशस्ता दारकमणि ।

कामतस् तु प्रवृत्तानाम् इमाः स्युः क्रमशो ऽवराः ॥ इति । (म्ध् ३।१२)

अग्रे स्नातकस्य प्रथमविवाहे । दारकर्मणि अग्निहोत्रादौ धर्मे । सवर्णा वरेण समानो वर्णो ब्राह्मणादिर् यस्याः सा । यथा ब्राह्मणस्य ब्राह्मणी क्षत्रियस्य क्षत्रिया वैश्यस्य वैश्या प्रशस्ता । धर्मार्थम् आदौ सवर्णाम् ऊढ्वा पश्चाद् रिरंसवश् चेत् तदा तेषाम् अवराः हीनवर्णाः इमाः क्षत्रियाद्याः क्रमेण भार्याः स्मृताः । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

[९५] तिस्रो वर्णानुपूर्व्येण द्वे तथैका यथाक्रमम् ।

ब्राह्मणक्षत्रियविषां भार्या स्वा शूद्रजन्मनः ॥ इति । (य्ध् १।५७)

मनुर् अपि ।

शूद्रैव भार्या शूद्रस्य सा च स्वा च विशः स्मृते ।

ते च सा चैव राज्ञः स्युः ताश् च स्वा चाग्रजन्मनः ॥ इति । (म्ध् ३।१३)

नारदो ऽपि ।

ब्राह्मणस्यानुलोम्येन स्त्रियो ऽन्यास् तिस्र एव तु ।

शूद्रायाः प्रातिलोम्येन तथान्ये पतयस् त्रयः ॥

द्वे भार्ये क्षत्रियस्यान्ये वैश्यस्यैका प्रकीर्तिता ।

वैश्याया द्वौ पती ज्ञेयाव् एको ऽन्यः क्षत्रियापतिः ॥ इति । (न्स्म् १२।५–६)

वसिष्ठ-पारस्कराव् अपि: “तिस्रो ब्राह्मणस्य वर्णानुपूर्व्येण । द्वे राजन्यस्य । एका वैश्यस्य । सर्वेषां वा शूद्राम् अप्य् एके मन्त्रवर्जम्” इति (वध् १।२४–२५; पार्गृ १।४।८–११) । पतिठीनसिः: [९६] “अलाभे कन्यायाः स्नातकव्रतं चरेत् । अपि वा क्षत्रियायां पुत्रम् उत्पादयीत । शूद्रायां वेत्य् एके” इति । विष्णुर् अपि ।

द्विजस्य भार्या शूद्रा तु धर्मार्थं न भवेत् क्वचित् ।

रत्यर्थम् एव सा तस्य रागान्धस्य प्रकीर्तिता ॥ इति । (विध् २६।५)

एवं तावद् एतेषां मतेन द्विजानाम् आपदि शूद्रासंग्रहणं रतिमात्रफलम् अपि दोषमान्द्याद् (?) अनुज्ञातम् । इदानीम् अपरेषां मतेन ब्राह्मणक्षत्रिययोः तावच् छूद्रावर्जनम् एव युक्ततरं नोद्वाहः इत्य् उच्यते । तत्र मनुः ।

न ब्राह्मणक्षत्रिययोर् आपय् अपि हि तिष्ठतोः ।

कस्मिंश्चिद् अपि वृत्तान्ते शूद्रा भार्योपदिश्यते ॥

हीनजातिस्त्रियं मोहाद् उद्वहन्तो द्विजातयः ।

कुलान्य् एव नयन्त्य् आशु ससन्तानानि शूद्रताम् ॥

शूद्रावेदी पतत्य् अत्रेर् उतथ्यतनयस्य च ।

शौनकस्य सुतोत्पत्त्या तदपत्यतया भृगोः ॥

शूद्रां शयनम् आरोप्य ब्राह्मणो यात्य् अधोगतिम् ।

जनयित्वा सुतं तस्यां ब्राह्मण्याद् एव हीयते ॥

वृषलीफेनपीतस्य निःश्वासोपहतस्य च ।

तस्यां चैव प्रसूतस्य निष्कृतिर् न विधीयते ॥ इति । (म्ध् ३।१४–१९)

आश्वमेधिके ऽपि ।

[९७] शूद्रायोनौ पतद् बीजं हाहाशब्दं द्विजन्मनः ।

कृत्वा पुरीषगर्तेषु पतितो ऽस्मीति दुःखितम् ॥

माम् अधः पातयन्न् एष पापात्मा काममोहितः ।

अधोगतिं व्रजेत् क्षिप्रम् इति शप्त्वा पतत् तु तत् ॥ इति ।

<u>ननु</u> – “ताश् च स्वा चाग्रजन्मनः” (म्ध् ३।१३) इति मनुना शूद्राविवाहो विप्रस्याभ्यनुज्ञातः । पुनश् च तेनैव “न ब्राह्मणक्षत्रिययोः” (म्ध् ३।१४) इति स निषिद्धः अतो व्याहतिः, इति चेत्,

<u>मैवम्</u>, मतभेदेन युगभेदेन वा व्यवस्थोपपत्तेः । अत एव याज्ञवल्क्येन मत भेदः स्पष्टीकृतः ।

तद् उच्यते द्विजातीनां शूद्राद् दारोपसंग्रहः ।

नैतन् मम मतं यस्मात् तत्रायं जायते स्वयम् ॥ इति । (य्ध् १।५६)

आनुशासनिके ऽपि ।

अपत्यजन्म शूद्रायां न प्रशंसन्ति साधवः ।

रत्यर्थम् अपि शूद्रा स्यान् नेत्याहुर् अपरे जनाः ॥ इति ।

युगभेदेन व्यवस्था च स्मृत्यन्तरे स्पष्टीकृता ।

[९८] असवर्णासु कन्यासु विवाहश् च द्विजातिभिः ।

इत्यादिम् अनुक्रम्य,

कुलौ युगे त्व् इमान् धर्मान् वर्ज्यान् आहुर् मनीषिणः ।

इत्य् उपसंहारात् । विवाहविधिस् तु मनुनाभिहितः ।

पाणिग्रहणसंस्कारः सवर्णासूपदिश्यते ।

सवर्णास्व् अयं ज्ञेयो विधिर् उद्वाहकर्मणि ॥

शरः क्षत्रियया ग्राह्यः प्रतोदो वैश्यकन्यया ।

वासोदशा शूद्रया तु वर्णोत्कृष्टस्य वेदने ॥ इति । (म्स्म् ३।४३–४४)

शङ्खलिखिताव् अपि: “इषुं गृह्णाति राजन्या । प्रतोदं वैश्या । दशान्तं शूद्रा । ब्राह्मणस् तु सवर्णायाः पाणिं गृह्णीयात्” इति । पैठीनसिः: “साङ्गुष्ठं ब्राह्मण्याः पाणि गृह्णीयात् । क्षत्रिया शरम् । वैश्या प्रतोदम् । शूद्रा वस्त्रदशाम् । परिक्रमो ब्राह्मणस्योक्तो राजन्यवैश्ययोर् आचार्यपरिक्रमः” इति । कृतोद्वाहस्योपगमनियमम् आह मनुः ।

[९९] ऋतुकालाभिगामि स्यात् स्वदारनिरतः सदा ।

पर्ववर्जं व्रजेच् चैनां तद्व्रतो रतिकाम्यया ॥ इति । (म्ध् ३।४५)

रजोदर्शनप्रभृति षोडशाहोरात्रात्मकः कालो गर्भग्रहणसमर्थो हि ऋतुः । तस्मिन् ऋताव् अपत्यार्थी सदा स्त्रियम् उपगच्छेत् । तच् चाभिगमनं स्वदारेष्व् एव । ऋताव् अपि पर्वतिथिं वर्जयेत् । अनृताव् अपि तया स्त्रिया प्रार्थितो विनाप्य् अपत्योद्देशं ताम् अभिगच्छेत् । यथानिर्दिष्टम् ऋतुं याज्ञवल्क्यो दर्शयत् ।

षोडशर्तुर् निशाः स्त्रीणां तस्मिन् युग्मासु संविशेत् ।

ब्रह्मचार्य् एव पर्वाणि आद्याश् चतस्रश् च् वर्जयेत् ॥ इति । (य्ध् १।७९)

तस्मिन् ऋतौ पर्वाणि आद्याश् चतस्रो रात्रीश् च वर्जयित्वा युग्मासु समासु षष्ठीप्रभृतिषु गच्छेत् पुत्रार्थम् । अयुग्मासु स्त्रीजन्मभयाद् अगमनम्, न तु प्रतिषिद्धत्वात् । युग्मास्व् अपि रात्राव् एवोपगमनं नाहनि, प्रतिषिद्धत्वात् । तथा च अथर्वणी श्रुतिः: “प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति । ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्यम् एव तद् यद् रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते” इति (प्रशुप् १।१३) । शङ्खलिखिताव् अपि: [१००] “नार्तवे दिवा मैथुनं व्रजेत्” इति । “ऋतुकालाभिगामी स्यात्” इत्य् अत्र नियमद्वयं वेदितव्यम् । ऋतौ गच्छेद् एव न तु वर्जयेत् – इत्य् एको नियमः । ऋताव् एव गच्छेन् नानृतौ इत्य् अपरः । अत एव देवलः ।

स्वयं दारान् ऋतुस्नातान् स्वस्थश् चेन् नोपगच्छति ।

भ्रूणहत्याम् अवाप्नोति गर्भं प्राप्तं विनाश्य सः ॥ इति ।

बौधानयो ऽपि ।

त्रीणि वर्षाण्य् ऋतुमतीं यो भार्यां नोपगच्छति ।

स तुल्यं भ्रूणहत्याया दोषम् ऋच्छत्य् असंशयम् ॥

ऋतौ नोपैति यो भार्याम् अनृतौ यश् च गच्छति ।

तुल्यम् आहुस् तयोः पापम् अयोनौ यश् च सिञ्चति ॥ इति । (ब्ध् ४।१।१७, १९)

पर्ववर्जम् इत्य् अनेन निषिद्धतिथिनक्षत्राण्य् उपलक्ष्यन्ते । निषिद्धपर्व त्व् अमावास्या पौर्णमासी च । तत्र स्त्रीगमनं श्रुत्या निषिद्धम्: “नामावास्यायां च पौर्णमास्यां च स्त्रियम् उपेयात् यद्य् उपेयान् निरिन्द्रियः स्यात्” इति (त्स् २।५।६।४) । अन्याश् च निषिद्धास् तिथयो ऽष्टम्यादयः । तत्र मनुः ।

अमावास्याम् अष्टमीं च पौर्णमासीं चतुर्दशीम् ।

ब्रह्मचारी भवेन् नित्यम् अप्य् ऋतौ स्नातको द्विजः ॥ (म्ध् ४।१२८)

[१०१] इति । अमावास्यादयो यास् तिथयः तासु “स्त्रीसङ्गत्यागेन” इत्य् अध्याहृत्य योजनीयम् । ऋतुकाले ऽपि दिनषट्कं वर्ज्यम् इत्य् स एवाह ।

तासाम् आद्याश् चतस्रस् तु निन्दितैकादशी च या ।

त्रयोदशी च शेषास् तु प्रशस्ता दश रात्रयः ॥ इति । (म्ध् ३।४७)

निषिद्धं नक्षत्रं याज्ञवल्क्यो दर्शयति ।

एवं गच्छन् स्त्रियं क्षामां मघां मूलं च वर्जयेत् । इति । (य्ध् १।८०)

क्षामां लघ्वाहारादिना कृशाम् इत्य् अर्थः । अत एव बृहस्पतिः स्त्रीपुंसयोर् आहारविशेषं सनिमित्तम् आह ।

स्त्रिया शुक्रे ऽध्के स्त्री स्यात् पुमान् पुंसो ऽधिके भवेत् ।

तस्मात् शुक्रविवृद्ध्यर्थं स्निग्धं वृष्यं च भक्षयेत् ॥

लघ्वाहारां कुर्याद् एवं संजनयेत् सुतम् ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

पुमान् पुंसओ ऽध्के शुक्रे स्त्री भवत्य् अधिके स्त्रियाः ।

समे ऽपुमान् पुंस्त्रियोर् वा क्षीणे ऽल्पे च विपर्ययः ॥ इति । (म्ध् ३।४९)

अपुमान् इत् छेदः । संक्रान्तिश् च पञ्चपर्वान्तःपातित्वाद् वर्जनीया । तद् उक्तं विष्णुपुराणे ।

[१०२] चतुर्दश्य् अष्टमी चैव अमावास्या च पूर्णिमा ।

पर्वाण्य् एतानि राजेन्द्र रविसंक्रान्तिर् एव च ॥

तैलस्त्रीमांसभोगी च पर्वस्व् एतेषु वै पुमान् ।

विण्मूत्रभोजनं नाम प्रयाति नरकं नृप ॥ इति । (विपु ३।११।११४–१५)

देशाश् च वर्ज्यास् तत्रैव दर्शिताः ।

चैत्यचत्वरसौधेषु नैव देवचतुष्पथे ।

नैव श्मशानोपवनसलिलेषु महीपते ॥

गच्छेद् व्यवायं मतिमान् मूत्रोच्चारप्रपीडितः ॥ इति । (विपु ३।११।११८–१९)

स्वदारनिरत इत्य् अनेन मनसापि परदारगमनं निषिद्धतया विवक्षितम् । एतद् अपि तत्रैव दर्शितम् ।

परदानान् न गच्छेत मनसापि कथंचन ।

परदाररतिः पुंसाम् उभयत्रापि भीतिदा ॥

इति मत्वा स्वदारेषु ऋतुमत्सु व्रजेद् बुधः ॥ इति । (विपु ३।११।१२१–२३)

अन्यद् अपि वर्ज्यं तत्रैव दर्शितम् ।

नास्नातां तु स्त्रियं गच्छेन् नातुरां न रजस्वलाम् ।

नानिष्टां न प्रकुपितां नाप्रशस्तां न रोगिणीम् ॥

[१०३] नादक्षिणां नान्यकामां नाकामां नान्ययोषितम् ।

क्षुत्क्षामां नातिभुक्तां वा स्वयं चैतैर् गुणैर् युतः ॥

स्नातः स्रग्गन्धधृक् प्रीतो व्यवायं पुरुषो व्रजेत् ॥ इति । (विपु ३।११।१११–१३)

तद्व्रतः इत्य् अनेन श्रौतं वरं स्मारयति । तथा च श्रुतिः: “स स्त्रीषं सादम् उपासीददद् अस्यै ब्रह्महत्यायै तृतीयं प्रतिगृह्णीतेति ता अब्रुवन् वरं वृणामहा ऋत्वियात् प्रजां विन्दामहै कामम् आ विजनतोः संभवामेति तस्माद् ऋत्वियात् स्त्रियः प्रजां विन्दन्ते कामम् आ विजनतोः संभवन्ति वारे वृतं ह्य् आसां तृतीयं ब्रह्महत्यायै प्रत्यगृह्णन्त् सा मलवद्वासाभवत्” इति (त्स् २।५।१।५) । अयम् अर्थः – इन्द्रः किल विश्वरूपनाम्नः पुरोहितस्य वधात् ब्रह्महत्याम् उपागताम् अञ्जलिना स्वीकृत्य संवत्सरं घृत्वा लोकापवादाद् भीतस् तां त्रेधा विभज्य प्रथमम् भागं पृथिव्यौ द्वितीयभागं [१०४] वनस्पतिभ्यो वरपूर्वकं दत्वा तृतीयभागदानाय स्त्रीसमूहम् उपागमत् । ताश् च वरम् अयाचन्त । ऋतुकालगमनात् प्रजां लभेमहि आ प्रसवम् अनृताव् अपि यथेच्छं संभवामेति । वरं लब्ध्वा तृतीयं भागं प्रत्यगृह्णन् । स च भागो रजोरूपेण परिणतः । ततः प्रभृति मासि मासि योषिन् मलवद्वासाः संपन्नेति । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

यथाकामी भवेद् वापि स्त्रीणां वरम् अनुस्मरन् ।

स्वदारनिरतश् चैव स्त्रियो रक्ष्या यतः स्मृतः ॥ इति । (य्ध् १।८१)

बृहस्पतिर् अपि ।

ऋतुकालाभिगमनं पुंसा कार्यं प्रयत्नतः ।

सदैव वा पर्ववर्जं स्त्रीणाम् अभिमतं हि तत् ॥ इति ।

ऋतुकालाभिगमनम् इत्य् अत्र केचिद् एवम् आचक्षते – अजातपुत्रस्यैवैष नियमो न तु जातपुत्रस्य इति । उपपादयन्ति च । तत्र कूर्मपुराणम् ।

ऋतुकालाभिगामी स्याद् यावत् पुत्रो ऽभिजायते । इति । (कूपु १।२।१५।११)

ऋणापाकरणार्थं हि पुत्रोत्पादनम् । तथा च श्रुतिः: “जायमानो वै ब्राह्मणस् त्रिभिर् ऋणवा जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः [१०५] प्रजया पितृभ्य एष वा अनृणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचारिवासी” इति (त्स् ६।३।१०।५) । मन्त्रवर्णो ऽपि ।

ऋणम् अस्मिन् संन्ययत्य् अमृतत्वं च गच्छति ।

पिता पुत्रस्य जातस्य पश्येच् चेज् जीवतो मुखम् ॥ इति । (ऐता ७।३।४)

तद् एतद् ऋणापाकरणम् एकपुत्रोत्पादनेन संपद्यते, तावतापि पुत्रत्वसिद्धेः । तथा च मनुः ।

ज्येष्ठेन जातमात्रेण पुत्री भवति मानवः ।

पितॄणाम् अनृणश् चैव स तस्मात् सर्वम् अर्हति ॥

यस्मिन् ऋणं संन्ययति येन चानन्त्यम् अश्नुते ।

स एव धर्मजः पुत्रः कामजान् इतरान् विदुः ॥ इति । (म्ध् ९।१०६––०७)

<u>ननु</u> – बहुपुत्रत्वम् अपि क्वचित् श्रूयते,

इमां त्वम् इन्द्र मीढ्वः सुपुत्रां सुभगां कृणु ।

दशास्यां पुत्रान् आधेहि पतिम् एकादशं कृधि ॥ इति । (र्व् ८।३।२८।५)

क्रीडन्तौ पुत्रैः । इति । (र्व् ८।३।२८।२)

[१०६] रयिं च पुत्रां चादात् । इति च । (र्व् ८।३।२८।१)

<u>सत्यम्</u> । नायं विधिः । किं तु बह्वपत्यप्रशंसा । तस्माद् अजातपुत्रस्यैवायं ऋतुगमननियमः इति । एतद् अपरे न क्षमन्ते । यद्य् अपि पुत्रित्वम् आनृण्यं चैकेनैव पुत्रेण संपद्यते तथाप्य् अस्ति बहुपुत्रत्वविधिः: “एतम् उ एवाहम् अभ्यगासिषं तस्मान् मम त्वम् एको ऽसीतीह कौषीतकिः पुत्रम् उचाव । रश्मींस् त्वं पर्यावर्तयाद् बहवो वै ते भवैष्यन्ति” (छु १।५।२) इति छन्दोगैर् आम्नानात् । तस्य चायम् एवार्थः कौषीतकिर् नाम मुनिः स्वयम् आदित्यमण्डलम् एकम् एवोपासीन उद्गानं कृत्वा तत्फलत्वेन पुत्रम् एकं प्रतिलभ्य तम् उवाच अहम् एतम् एकम् एवादित्यं ध्यायन् गानम् अकार्षं तस्माद् दोषान् मम त्वम् एक एव पुत्रो ऽसि । एकपुत्रत्वं च न प्रशस्तम् । अतस् त्वं बहुपुत्रतायै रश्मीन् बहून् उपासितवेलायाम् आवर्तय इति ।

महाभारते ऽपि ।

अपत्यं नस् त्वम् एवैकः कुले महति भारत ॥

अनपत्यं त्व् एकपुत्रम् इत्य् आहुर् धर्मवादिनः ॥

चक्षुर् एकं च पुत्रश् च अस्ति नास्तीति भारत ।

चक्षुर्नाशे तनोर् नाशः पुत्रनाशे कुलक्षयः ॥

[१०७] अनित्यतां च मर्त्यानां मत्वा शोचामि पुत्रक ।

सन्तानस्याविनाशं तु कामये भरद् अस्तु ते ॥ ॥ इति । (म्ध् आदि १००।६१–६४)

<u>ननु</u> – ज्येष्ठेनैव पुत्रेणानृण्यसिद्धेर् निरर्थकं पुत्रान्तरोत्पादनम् । 

<u>तन् न</u>, सर्वेषां पुत्राणाम् आनृण्यहेतुत्वात् । न हि पुत्रजननमात्रेण पितुर् आनृण्यम् । किं तर्हि सम्यग् अनुशिष्ठेन पुत्रेण शास्त्रीयेषु कर्मस्व् अनुष्ठितेषु पश्चाद् आनृण्यं संपद्यते । अत एव वाजसनेयिब्राह्मणे पुत्रानुशासनविधिः समाम्नातः: “तस्मात् पुत्रम् अनुशिष्टं लोक्यम् आहुस् तस्माद् एनम् अनुशासति । स यद्य् अनेन किंचिद् अक्ष्णयाकृतं भवति तस्माद् एनं सर्वस्मात् पुत्रो मुञ्चति । तस्मात् पुत्रो नाम स पुत्रेणैवास्मिंल् लोके प्रतितिष्ठति” इति (बाउ १।५।१७) । अस्यायम् अर्थः – अस्ति किंचित् संप्रतिपत्तिनामकं कर्म । यदा पितुर् मरणावसरो भवति तदा पुत्रम् आहूय वेदाध्ययने यज्ञे लौकिकव्यापारे च यद् यत् कर्तव्यजातं तस्य सर्वस्य पुत्रे संप्रदानं कर्तव्यम् । सेयं संप्रतिपत्तिः । तस्यां च **[१०८]** संप्रतिपत्तौ यस्माद् अनुशिष्ट एव पुत्रो ऽधिकारी तस्माद् अनुशिष्टं पुत्रं परलोकहितम् आहुः शास्त्रज्ञाः । अत एव पुत्रानुशासनं कुर्युः पितरः । स चानुशिष्टः पुत्रः यत् किंचित् स्वपित्रा शास्त्रीयं कर्म अक्ष्णया वक्रत्वेन शास्त्रवैपरीत्येन कृतं भवति तस्मात् सर्वस्मात् पापाद् एनं(?) स्वपितरं स्वयं शास्त्रीयं  कर्म सम्यग् अनुतिष्ठन् मोचयति । तस्मात् पुन्नाम्नो नरकात् त्रायते – इति व्युत्पत्त्या पुत्रो नाम । स च पिता स्वयं मृतः पुत्रशरीरेणैवास्मिन् लोके यथाशास्त्रं कर्म कुर्वन्न् अनुतिष्ठति – इति ।

एवं सति बहूनां मध्ये यथावदनुशासनं प्रज्ञामांद्यादिप्रतिबन्धबाहुल्यात् कस्यचिद् एव संपद्यते । अनुशिष्टेष्व् अपि बहुषु यथावदनुष्ठानं कस्यविद् एव । अतो ज्येष्ठः कनिष्ठो वा यस् तादृशः स एवानृण्यहेतुः । अत एव पुराणे ऽभिहितम् ।

एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्य् एको ऽपि गयां व्रजेत् । इति । (विध् ८५।६७)

“दशास्यां पुत्रान् आधेहि” (र्व् ८।३।२८।५) [१०९] इत्यादिमन्त्राश् चैवं सति बहुपुत्रत्वविधिम् उपोद्वलयन्ति । यत् तु “कामजान् इतरान्” इति मनुनोदाहृतं तदननुशिष्टविषयम् । तस्मात् जातपुत्रो ऽप्य् ऋताव् उपेयाद् एव । बहूनां पत्नीनाम् ऋतुयौगपद्ये क्रमम् आह देवलः ।

यौगपद्ये तु तीर्थानां विप्रादिक्रमशो व्रजेत् ।

रक्षणार्थम् अपुत्रां वा ग्रहणक्रमशो ऽपि वा ॥ इति ।

तीर्थम् ऋतुः । तद्यौगपद्ये सत्य् असवर्णासु वर्णक्रमेण सवर्णासु विवाहक्रमेण गच्छेत् । यदा तु काचिद् अपुत्रा पुत्रवत्य इतराः तदा अपुत्रां अग्रतो गच्छेत् । ऋताव् अपि जातिभेदेनोपगमनकालसङ्कोचम् आह देवलः ।

ब्राह्मण्यां द्वादशाहं स्याद् वेदोक्तम् ऋतुधारणम् ।

दशाष्टौ षट् च शेषाणां विधीयन्ते ऽनुपूर्वशः ॥ इति ।

पञ्चमदिवसम् आरभ्य द्वादशाहादिसंख्यावगन्तव्या । चतुर्थे तु दिवसे गमनं वैकल्पिकम्, विहितप्रतिषिद्धत्वात् । तथा च हारीतो विदधाति: “चतुर्थे ऽहनि स्नातायां युग्मासु वा गर्भाधानम्” इति (हार्स्म् २।९) । व्यासो निषेधति ।

[११०] चतुर्थे सा न गम्याह्नि गताल्पायुं प्रसूयते । इति ।

व्यवस्थितविकल्पश् चायम् उदितानुदितहोमवत् । रजोनिवृत्तौ चतुर्थ्यां विधिः तदनुवृत्तौ प्रतिषेधः । तथा च मनुः ।

रजस्य् उपरते साध्वी स्नानेन स्त्री रजस्वला । इति । (म्ध् ५।६६)

साध्वी गर्भाधानादिविहितकर्मयोग्येत्य् अर्थः । दिनविशेषेणोपगमने फलविशेषो ऽभिहितो लिङ्गपुराणे ।

चतुर्थे सा न गम्याह्नि गताल्पायुं प्रसूयते ।

विद्याहीनं व्रतभ्रष्टं पतितं पारदारिकम् ॥

दारिद्र्यार्णवमग्नं च तनयं संप्रसूयते ।

कन्यार्थिनैव गन्तव्या पञ्चम्यां विधिवत् पुनः ॥

षष्ठ्यां गम्या महाभागा सत्पुत्रजननी भवेत् ।

सप्तम्यां चैव कन्यार्थी गच्छेत् सैव प्रसूयते ॥

अष्टम्यां सर्वसंपन्नं तनयं संप्रसूयते ॥

नवम्यां दारिकार्थं स्याद् दशम्यां पण्डितं तथा ।

एकादश्यां तथा नारीं जनयत्य् एव पूर्ववत् ॥

द्वदश्यां धर्मतत्त्वज्ञं श्रौतस्मार्तप्रवर्तकम् ।

[१११] त्रयोदश्यां जडां नारीं वर्णसङ्करकारिणीम् ॥

जनयत्य् अङ्गना तस्मान् न गच्छेत् सर्वयत्नतः ।

चतुर्दश्यां यदा गच्छेत् सुपुत्रजननी भवेत् ॥

पञ्चदश्यां च धर्मिष्ठां षोडश्यां ज्ञानपारगम् ॥ इति । लिपु १।८९।१०९–१८)

ऋतुकालानभिगमने यो दोषो ऽभिहितः तस्यापवादम् आह व्यासः ।

व्याधितो बन्धनस्थो वा प्रवासेष्व् अथ पर्वसु ।

ऋतुकाले ऽपि नारीणां भ्रूणहत्या प्रमुच्यते ॥

वृद्धां वन्ध्याम् अवृत्तां च मृतापत्याम् अपुष्पिणीम् ।

कन्यां च बहुपुत्रां च वर्जयन् मुच्यते भयात् ॥ इति ।

भ्रूणहत्या भ्रूणहननम् । उक्तरीत्या यस्यां वृद्धत्वादिदोषरहितायाम् ऋतुकालोपगमनम् अवश्यंभावि यस्यां च वृद्धादौ नावश्यंभावि सा सर्वापि सम्यक् पालनीया । तथा च मनुः ।

पितृभिर् भ्रात्र्भिश् चैताः पतिभिर् देवतैस् तथा ।

पूज्या भूषयितव्याश् च बहुकल्याणम् ईप्सुभिः ॥

यत्र नार्यस् तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः ।

यत्रैतास् तु न पूज्यन्ते सर्वास् तत्राफलाः क्रियाः ॥

[११२] शोचन्ति जामयो यत्र विनश्यत्य् आशु तत्कुलम् ।

न शोचन्ति तु यत्रैता वर्धन्ते तद् धि सर्वदा ॥

जामयो यानि गेहानि शपन्त्य् अप्रतिपूजिताः ।

तानि कृत्याहतानीव विनश्यन्ति समन्ततः ॥

तस्माद् एताः सदाभ्यर्च्या भूषणाच्छादनाशनैः ।

भूतिकामैर् नरैर् नित्यं सत्कारेषूत्सवेषु च ॥

संतुष्टो भार्यया भर्ता भर्त्रा भार्या तथैव च ।

यस्मिन्न् एव कुले नित्यं कल्याणं तत्र वै ध्रुवम् ॥ इति । (म्ध् ३।५५–६०)

पूज्यत्वं चावृत्ताव्यतिरिक्तासु द्रष्टव्यम् । अवृत्तायास् तु प्राणयात्रामात्रभोजनम् । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

हृताधिकारां मलिनां पिण्डमात्रोपजीविनीम् ।

परिभूताम् अधःशय्यां वासयेद् व्यभिचारिणीम् ॥ इति । (य्ध् १।७०)

यथा विन्ना साध्वी भर्तव्या तथैवाधिविन्नापि । तद् आह स एव ।

अधिविन्नापि भर्तव्या महद् एनो ऽन्यथा भवेत् । इति । (य्ध् १।७४)

अधिवेदनं भार्यान्तरपरिग्रहः । अधिवेदननिमित्तान्य् अपि स एवाह ।

[११३] सुरापी व्याधिता धूर्ता वन्ध्यार्थघ्न्य् अप्रियंवदा ।

स्त्रीप्रसूश् चाधिवेत्तव्या पुरुषद्वेषिणी तथा ॥ इति । (य्ध् १।७३)

सुरापी मद्यपीत्य् अर्थः । सुरापाने तु नाधिवेदनमात्रम् । अपि तु त्याग एव, “तथा महति पातके” (य्ध् १।७२) इति त्यागहेतुत्वेनाभिधानात्,

पतत्य् अर्धं शरीरस्य यस्य भार्या सुरां पिबेत् । (वध् २१।१५)

इति वचनाच् च । अत एव मनुः ।

मद्यपासाधुवृत्ता च प्रतिकूला च या भवेत् ।

व्याधिता वाधिवेत्तव्या हिंस्रार्थघ्नी च सर्वदा ॥ इति । (म्ध् ९।८०)

व्याधिता दीर्घरोगिणी । ब्रह्मपुराणे ऽपि ।

धर्मविघ्नकरीं भार्याम् असतीं चातिकोपिनीम् ।

त्यजेद् धर्मस्य रक्षार्थं तथैवाप्रियवादिनीम् ॥ इति ।

त्यजेद् अधिविन्देत । न तु भोगं परित्यजेत् ।

[११४] अधिवेदनकालविशेषो मनुना दर्शितः ।

वन्ध्याष्टमे ऽधिवेद्याब्दे दशमे तु मृतप्रजा ।

एकादशे स्त्रीजननी सदस् त्व् अप्रियवादिनी ॥ इति । (म्ध् ९।८१)

व्याधितायां विशेषम् आह स एव ।

या रोगिणी स्यात् तु हिता संपन्ना चैव शीलतः ।

सानुज्ञाप्याधिवेत्तव्या नावमान्या तु कर्हिचित् ॥ इति । (म्ध् ८।८२)

अधिवेदनं द्विविधम् । धर्मार्थं कामार्थं च । तत्र पुत्रोत्पत्त्यादिधर्मार्थे पूर्वोक्तानि मद्यपेत्यादीन् निमित्तानि । कामार्थे तु न सान्य् अपेक्षणीयानि । किं तु पूर्वोढा तोषणीया । तथा च स्मृत्यन्तरे ।

एकाम् उत्क्रम्य कामार्थम् अन्यां लब्धुं य इच्छति ।

समर्थस् तोषयित्वार्थैः पूर्वोढाम् अपराम् वहेत् ॥ इति ।

यद्य् असौ स्वयं न तोषयेत् तदा तत्तोषणाय राजा द्रव्यं दापयेत् । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

आज्ञासंपादिनीं दक्षां वीरसूं प्रियवादिनीम् ।

त्यजन् दाप्यस् तृतीयांशम् अद्रव्यो भरणं स्त्रियाः ॥ (य्ध् १।७६)

**[११५] **इति । सधनस्य तृतीयांशदानं निर्धनस्याशनाच्छादनादिना पोषणम् इति । या तूक्तद्रव्यापरितोषणात् प्रकारान्तरेण वा निर्गच्छेत् तां प्रत्य् आह मनुः ।

अधिविन्ना तु या नारी निर्गच्छेद् रुषिता गृहात् ।

सा सद्यः संनिरोद्धव्या त्याज्या वा कुलसंनिधौ ॥ इति । (म्ध् ९।८३)

त्यागो नाम तदीयजनककुलप्रेषणम् । “पूज्या भूषयितव्याश् च” (म्ध् ३।५५) इति यद् उक्तं तत्र बहुपत्नीकस्य पूजाक्रमम् आह मनुः ।

यदि स्वाश् चावराश् चैव विन्देरन् योषितो द्विजाः ।

तासां वर्णक्रमेण स्याज् ज्यैष्ठ्यं पूजा च विश्मनि ॥

भर्तुः शरीरशुश्रूषां धर्मकार्यं च नैत्यकम् ।

स्वा स्वैव कुर्यात् सर्वेषां नासजातिः कथंचन ॥ इति । (म्ध् ९।८५–८६)

बह्वीषु पत्नीषु सहधर्मचारिणीं निर्धारयति याज्ञवल्क्यः ।

सत्याम् अन्यां सवर्णायां धर्म्कार्यं न कारयेत् ।

सवर्णासु विधौ धर्म्ये ज्येष्ठया न विनेतराः ॥ (य्ध् १।८८)

[११६] इति । सवर्णयैव सह धर्मं चरेत् नासवर्णया । अलाभे तु सवर्णाया इतरयापि सह धर्मं चरेद् इत्य् अर्थाल् लभ्यते । न च – एवं सति शूद्रयापि सहधर्मचरणं प्रसज्येत – इति वाच्यम्, वसिष्ठवचनेन तन्निषेधात्: “कृष्णवर्णा या रामा रमणायैव सा न धर्माय” इति (वध् १८।१८) । सवर्णानेकत्वे तु धर्मानुष्ठाने ज्येष्ठया विना मध्यमा कनिष्ठा च न योक्तव्ये । किं तु ज्येष्ठया कनीयस्यो विनियोक्तव्याः । तथा च बौधायनः: “एकैकाम् एव सान्नाह्येद् एकैकां गार्हपत्यम् ईक्षेत् एकैकाम् आज्यम् अवेक्षयेत्” इत्यादि । कात्याननः ।

नैकयापि विना कार्यम् आधानं भार्यया द्विजैः ।

अकृतं तद् विजानीयात् सर्वान् अन्वारभन्ति यत् ॥ इति । (क्स्म् १।८।५)

यद् यस्मात् सर्वान् अन्वारभन्ते तस्माद् एकया कृतम् अप्य् अकृतम् एव ।

<u>केचिद्</u> अत्र “ज्येष्ठया न विनेतराः” (य्ध् १।८८) **[११७]** इति वचनम् अन्यथा व्याचक्षते । ज्येष्ठैव सहधर्मचारिणी नेतराः – इति । उदाहरन्ति च तत्र विष्णुवचनम्:

अग्निहोत्रादियज्ञेषु न द्वितीया सहाचरेत् ।

अन्यथा निष्फलं तस्य स्विष्टैः क्रतुशतैर् अपि ॥ इति	

<u>एतद्</u> व्याख्यानं बौधायन-कात्यायनवचनविरोधान् नादरणीयम् । विष्णुवचनं त्व् असवर्णद्वितीयाविषयम् । सत्स्व् अग्निषु या परिणीता तद्विषायं वा । नष्टेष्व् अग्निषु पुनराधाने तस्या अपि कर्तृत्वाद् अग्निहोत्रादिषु सहाधिकारः । तत्रैव विशेषम् आह कात्यायनः ।

अग्निहोत्रादिशुश्रूषां बहुभार्यः सवर्णया ।

कारयेत् तद्बहुत्वे च ज्येष्ठया गर्हिता न चेत् ॥

या वा स्यात् वीरसूर् आसाम् आज्ञासंपादिनी च या ।

दक्षा प्रियंवदा शुद्धा ताम् अत्र विनियोजयेत् ॥

दिनक्रमेण वा कर्म यथाज्यैष्ठ्यं स्वशक्तितः ।

विभज्य सह वा कुर्युः यथाज्ञानं च शास्त्रवत् ॥ इति । (क्स्म् २।१९।३–५)

यदि ज्येष्ठा न गर्हिता तदा तया कारयेत् । गर्हिता चेत् कनिष्ठया वीरसुवा कारयेत् । वीरसुवो ऽपि बह्व्यश् चेत् तासाम् अपि मध्ये आज्ञासंपादनादिगुणयुक्तां [११८] विनियोजयेत् । प्रतिदिनम् एका कर्तुम् अशक्ता चेत् तदा दिनक्रमेण यथाज्यैष्ठ्यं कारयेत् । एकस्मिन्न् अपि दिने यद्य् एका कृत्स्नं कर्तुम् अशक्ता तदा सर्वास् तत् कर्म यथाज्ञानं विभज्य कुर्युः । यत् तु कात्यायनेनैवोक्तम्,

प्रथमा धर्मपत्नी स्याद् द्वितीया रतिवर्धिनी ।

दृष्टम् एव फलं तत्र नादृष्टम् उपपद्यते ॥

इति, तद् विष्णुवचनेन समानार्थम् ।

इत्थं सविशेषो विवाहो निरूपितः

अथ सवर्णासवर्णाविवाहप्रसङ्गेन बुद्ध्यारूढानाम् अनुलोमप्रतिलोमजातानां व्यवहारोपयोगिसंज्ञाप्रतिपत्त्यर्थं जातिभेदो निरूप्यते । तत्र याज्ञवल्क्यः ।

सवर्णेभ्यः सवर्णासु जायन्ते हि सजातयः ।

अनिन्द्येषु विवाहेषु पुत्राः सन्तानवर्धनाः ॥ इति । (य्ध्१।९०)

सजातयो मातापितृसमानजातीयाः । मनुर् अपि ।

सर्ववर्णेषु तुल्यासु पत्नीष्व् अक्षतयोनिषु ।

आनुलोम्येन संभूता जात्या ज्ञेयास् त एव ते ॥ इति । (म्ध् १०।५)

ब्राह्मणदम्पतीभ्याम् उत्पन्नो जात्या ब्राह्मणो भवेत् । एवं क्षत्रियादिष्व् अपि । देवलो ऽपि ।

ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज् जातः संस्कृतो ब्राह्मणो भवेत् ।

एवं क्षत्रियविट्शूद्रा ज्ञेयाः स्वेभ्यः स्वयोनिजाः ॥ इति ।

असवर्णास्व् अनुलोमजान् आह मनुः ।

[११९] स्त्रीष्व् अनन्तजातासु द्विजैर् उत्पादितान् सुतान् ।

सदृशान् एव तान् आहुर् मातृदोषविगर्हितान् ॥ इति । (म्ध् १०।६)

ऊढायां क्षत्रियायां ब्राह्मणाद् उत्पन्नो ब्राह्मणसदृशो न तु मुख्यब्राह्मणः, हीनजातीयमातृसंबन्धात् । एवम् अन्यत्रापि । ते चानुलोमजा मूर्धावसिक्तादिजातिभेदेन षड्विधाः । ते च याज्ञवल्क्येन दर्शिताः ।

विप्रान् मूर्धावसिक्तो हि क्षत्रियायां विशः स्त्रियाम् ।

अब्मष्ठः शूद्र्यां निषादो जातः पारसवो ऽपि वा ॥

वैश्याशुद्र्योस् तु राजन्यान् माहिष्योग्रौ सुतौ स्मृतौ ।

वैश्यात् तु करणः शूद्र्यां विन्नास्व् एष विधिः स्मृतः ॥ इति । (य्ध् १।९१–९२)

तत्र ब्राह्मणाज् जातास् त्रयः । क्षत्रियात् द्वौ । वैश्याद् एकः । तद् उक्तं मनुना ।

विप्रस्य त्रिषु वर्णेषु नृपतेर् वर्णयोर् द्वयोः ।

वैश्यस्य वर्ण एकस्मिन षड् एते ऽपसदाः स्मृताः ॥ इति । (म्ध् १०।१०)

मुख्यपितृजात्यभावात् अपसदाः ।

<u>ननु</u> – मूर्धावसिक्तत्वादीनि न जात्यन्तराणि अनुलोमजानां मातृजातीयत्वात् । तद् आह विष्णुः: **[१२०]** “समानवर्णासु पुत्राः समानवर्णा भवन्ति । अनुलोमासु मातृसवर्णाः । प्रतिलोमास्व् आर्यविगर्हिताः” इति (विध् १६।१–३) । शङ्खो ऽपि: “क्षत्रियायां ब्राहणेनोत्पन्नः क्षत्रिय एव भवति । क्षत्रियाद् वैश्यायां वैश्य एव भवति । वैश्येन शूद्र्यां शूद्र एव भवति” इति ।

<u>नैष दोषः,</u> अनयोर् वचनयोर् मातृजात्युदितधर्मप्राप्त्यर्थत्वात्, अन्यथा बीजोत्कर्षवैयर्थ्यापत्तेः । यथा क्षेत्रापकर्ष उत्कृष्टजातिनिवारकः एवं बीजोत्कर्षो ऽपि निकृष्टजातिं कुतो न निवारयेत् । तस्मात् जात्यन्तराण्य् एव मूर्धावसिक्तत्वादीनि ।

<u>ननु</u> – देवेलेनानुलोमजातयो ऽन्यथा वर्णिताः:

ब्राह्मणात् क्षत्रियायां तु सवर्णो नाम जायते ।

क्षत्रियाच् चैव वैश्यायां जातो ऽम्बष्ठ इति स्मृतः ॥ इति ।

<u>नायं दोषः</u>, एकस्याम् एव जातौ मूर्धावसिक्त-सवर्णसंज्ञयोर् विकल्पेन प्रवृत्तत्वात् । एवम् अम्बष्टादिष्व् अपि । न चैकत्र संज्ञाविकल्पे दृष्टान्ताभावः शङ्कनीयः । एकत्र निषादपारसवसंज्ञाविकल्पस्य मनु-देवल-याज्ञवल्क्यैर् उदाहृतत्वात् । प्रतिलोमजास् तु मनुना दर्शिताः ।

[१२१] क्षत्र्याद् विप्रकन्यायां सूतो भवति जातितः ।

वैश्यान् मागधवैदेहौ राजविप्राङ्ग्नासुतौ ॥

शूद्राद् आयगवः क्ष्त्ता चण्डालश् चाधमो नृणाम् ।

वैश्यराजन्यविप्रासु जायन्ते वर्णसंकराः ॥

आयोगवश् च क्षत्ता च चण्डालश् चाधमो नृणाम् ।

प्रातिलोम्येन जायन्ते शूद्राद् अपसदास् त्रयः ॥

वैश्यान् मागधवैदेहौ क्षत्रियात् सूत एव तु ॥ इति । (म्ध् १०।११–१७)

देवलो ऽपि ।

शूद्राद् आयोगवः क्षत्ता चण्डालः प्रतिलोमजाः \

वैश्यायां क्षत्रियायां च ब्राह्मण्यां च यथाक्रमम् ॥

तथैव मागधो वैश्याज् जातो वैदेहकस् तथा ।

ब्राह्मण्यां क्षत्रियाज् जातः सूतो जात्या च कर्मणा ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

ब्राह्मण्यां क्षत्रियात् सूतो वैश्याद् वैदेहिकस् तथा ।

शूद्राज् जातस् तु चण्डालः सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥

क्षत्रिया मागधं वैश्यात् शूद्रात् क्षत्तारम् एव च ।

शूद्राद् आयोगवं वैश्या जनयामास वै सुतम् ॥ इति । (य्ध् १।९३–९४)

वर्णानाम् अनुलोमजानां प्रतिलोमजानां च परस्परसांकर्येणोत्पन्नाः श्वपाकपुल्कसकुक्कुटादयो जातिविशेषास् त्व् [१२१] अनेकविधाः । ते च तद्वृत्तयश् च पुराणसारे प्रपञ्चिताः । तेषु च जातिविशेषेषूत्तमाधमभावं विविनक्ति देवलः ।

तेषां सवर्णजाः श्रेष्ठास् तेभ्यो ऽन्वग् अनुलोमजाः ।

अन्तराला बहिर्वर्णाः पतिताः प्रतिलोमजाः ॥ इति ।

विजातीयान् मिथुनाद् उत्पन्ना अन्तरालाः । ते च द्विविधाः अनुलोमजाः प्रतिलोमजाश् च । तत्रानुलोमजाः सवर्णजेभ्यो हीना अपि न वर्णबाह्याः, मातृसमानवर्णत्वात् । प्रतिलोमजास् तु वर्णबाह्यत्वात् पतिता अधमाः । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

असत्सन्तस् तु विज्ञेयाः प्रतिलोमानुलोमजाः । इति । (य्ध् १।९५)

क्वचिद् अधमजातेर् अप्य् उत्तमजातिप्राप्तिर् भवति । तद् आह स एव ।

जात्युत्कर्षो युगे ज्ञेयः सप्तमे पञ्चमे ऽपि वा । इति । (य्ध् १।९५)

कूटस्थस्त्रीपुंसयुगम् आरभ्य परिगणनायां पञ्चमे षष्ठे सप्तमे वानुलोमेन युग्मे जातिर् उत्कृष्यते । तद् यथा । पुमान् विप्रः वधूः शूद्रा तयोर् युग्मं कूटस्थम् । तस्माद् उत्पन्ना विषादी सापि विप्रेणोढा तयोर् युग्मं द्वितीयम् । एवं तदुत्पन्नायां वध्वां विप्रेणोढायां तृतीयादियुग्मपरम्परा भवति । तत्र सप्तमे युग्मे जातम् अपत्यं ब्राह्मण्योपेतं भवति । एवं वैश्याविप्रयुगुलं कूटस्थम् । तस्माद् उत्पन्नाम्बष्ठा तस्याश् च विप्रस्य च युग्मं द्वितीयम् । एवं तदुत्पन्नाया विप्रेणोढायां षष्ठं यद् युग्मं तस्माद् उत्पन्नस्य ब्राह्मण्यं भवति । तथा क्षत्रियाविप्रयोर् युग्मं कूटस्थम् । [१२३] तदुत्पन्ना मूर्धावसिक्ता । तस्याश् च विप्रस्य च युग्मं द्वितीयम् । तत्परम्परायां पञ्चमाद् युग्माद् उत्पन्नस्य ब्राह्मण्यं भवति । एतद् उक्तं भवति – पञ्चमे षष्ठे सप्तमे वेति व्यवस्थितविकल्पाः । कूटस्थयोर् दम्पत्योः समनन्तरैकान्तरद्व्यन्तरजातियोगे पञ्चमादयो ऽवगन्तव्याः इति । तथा च स्ति शूद्रावैश्ययोर् वैश्याक्षत्रिययोश् च समन्तरत्वात् पञ्चमे, शूद्राक्ष्त्रिययोस् तु षष्ठे जातिर् उत्कृष्यते । क्वचिद् उत्तमजातेर् अप्य् अधमजातिप्राप्तिर् भवति । तद् आह स एव ।

व्यत्यये कर्मणां साम्यं पूर्ववच् चाधरोत्तरम् । इति । (य्ध् १।९६)

विप्रादीनां चतुर्णां वर्णानां मुख्यवृत्तितया विहितानि याजनपालनपासुपाल्यद्विजशुश्रूषादीनि यानि कर्माणि तेषाम् आपदि व्यत्यये विपर्यासे सति यदि निवृत्तायाम् अप्य् आपदि ताम् अधमवृत्तिं न परित्यजेत् तथा पुत्रपौत्रादयो ऽपि तां न परित्यजेयुः तदानीं पूर्ववत् पञ्चमषष्ठसप्तमेषु युग्मेषु जातम् अपत्यं तद्वृत्त्युचितजातिसाम्यं प्रतिपद्यते – इति । तद् यथा – ब्राह्मणः शूद्रवृत्त्या जीवन् यदि पुत्रम् उत्पादयति सो ऽपि तथैव इत्य् एवं परम्परायां सप्तमाद् उत्पन्नस्य शूद्रत्वं भवति । एवं क्षत्रियः शूद्रवृत्त्या जीवन् षष्ठे युग्मे शूद्रं जनयति । वैश्यस् तु पञ्चमे युग्मे – इति द्रष्टव्यम् । ऽपूर्ववत्’ – इति आरभ्येत्य् अर्थः । अधरोत्तरम् इति भावप्रधानो निर्देशः । यथा वर्णसांकर्ये प्रातिलोम्यम् अधमम् आनुलोम्यम् उत्तमं तथा वृत्तिसांकर्ये ऽपि । तद् यथा । क्षत्रियस्यापद्य् अपि याजनादिब्राह्मणवृत्त्युपजीवनम् अधमम् । “न तु कदाचिज् ज्यायसीम्” (वध् २।२३) इति वसिष्ठेन निषिद्धत्वात् पाशुपाल्यादिवैश्यवृत्त्युपजीवनम् उत्तमम्, “अजीवन्तः स्वधर्मेणानन्तरां यवीयसीं वृत्तिम् आतिष्ठेरन्” (वध् २।२२) इति वसिष्ठेनापि विधानाद् इति । पूर्ववच् चाधरोत्तरम् इत्य् अस्यापरा व्याख्या – विविधो हि संकरः । वर्णसंकरः संकीर्णसंकरो वर्णसंकीर्णसंकरश् चेति । तद् यथा – उत्तमाधमवर्णयोर् दाम्पत्यं वर्णसंकरः । तज्जन्ययोर् माहिष्यकरण्योर् दाम्पत्यं संकीर्णसंकरः । वर्णसंकीर्णयोर् दाम्पत्यं वर्णसंकीर्णसंकरः । तत्र ऽविप्रान् मूर्धावसिक्तः’ इत्यानुलोम्येन वर्णसंकरजा दर्शिताः । ऽब्राह्मण्यां क्षत्रियात् सूतः’ इति प्रातिलोम्येन वर्णसंकरजा दर्शिताः ।

महिष्येण करण्यां तु रथकारः प्रजायते । (य्ध् १।९५)

**[१२५] **इति संकीर्णसंकरजा दर्शिताः । इदानीम् अधरोत्तरम् इत्य् अनेन वर्णसंकीर्णसंकरजाः प्रदर्श्यन्ते । अधरे प्रतिलोमजाः । उत्तरे अनुलोमजाः । तद् यथा । मूर्धावसिक्तायां संकीर्णायाम् उत्तमायां क्षत्रियवैश्यशूद्रैर् वर्णैर् अधमैर् उत्पादिताः अधरे । निषाद्यां संकीर्णायाम् अधमायां ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैर् उत्तमैर् वर्णैर् उत्पादिता उत्तरे । अधरे चोत्तरे च अधरोत्तरम् । पूर्ववद् इति पदेन “असत्सन्तस् तु विज्ञेयाः” (य्ध् १।९५) इति वचनार्थो ऽतिदिश्यते । यथा पूर्ववर्णैर् उत्पादिता वर्णसंकरजाः संकीर्णसंकरजाश् च प्रतिलोमजा असन्तः अनुलोमजाश् च सन्तः तथा वर्णसंकीर्णसंकरजा अपि अनुलोमजाः सन्तः प्रतिलोमजास् त्व् असन्त – इति द्रष्टव्यम् । उक्तत्रैविध्ये वर्णसंकरं वर्णसंकीर्णसंकरं वाश्रित्योत्पद्यमाना वर्णाभासाः षष्तिर् भवन्ति । संकीर्णसंकरम् आश्रित्योत्पद्यमाना जात्याभासा अनन्ताः । तद् उक्तं स्मृत्यन्तरे ।

प्रातिलोम्यानुलोम्येन वर्णैस् तज्जैश् च वर्णतः ।

षष्टिर् वान्ये प्रजायन्ते तत्प्र्सूतेस् त्व् अनन्तता ॥ इति ।

प्रातिलोम्यानुलोम्याभ्यां वर्णैर् उत्पादिता द्वादश । षड् अनुलोमवर्णजाः सूत-वैदेह-चण्डाल-मागध-क्षत्त्र-आयोगवाः प्रतिलोमवर्णजाः । इत्थं वर्णजैस् तैर् द्वादशभिर् वर्णसंबन्धाद् उत्पादिता अष्टचत्वारिंशत् । एवं षष्टिसंख्ययैवोपलक्षिता अन्ये [१२६] वर्णाभासा जायन्ते । तद् यथा । मूर्धावसिक्ताम्बष्ठनिषादमाहिष्योग्रकरणाः षड् अनुलोमवर्णजाः । इत्थं द्वादश । तत्र मूर्धावसिक्तेनानुलोमेन क्षत्रियावैश्याशूद्रासूत्पादितास् त्रयः । प्रातिलोम्येन ब्राह्मण्याम् एकः । अम्बष्ठस्यानुलोम्येन द्वौ, प्रातिलोम्येन द्वौ । निषादस्यानुलोम्येनैकः, प्रातिलोम्येन त्रयः । माहिष्यस्यानुलोम्येन द्वौ, प्रातिलोम्येन द्वौ । उग्रस्यानुलोमेनैकः, प्रातिलोम्येन त्रयः । करणस्यानुलोम्येनैकः, प्रातिलोम्येन त्रयः – इति पूर्वषट्कोत्पादिताश् चतुर्विंशतिः । एवं सूत्रादीनां षण्णां वर्णानाम् एकैकस्य चतसृषु वर्णेष्व् एकैकः – इति ते ऽपि चतुर्विंशतिः । एवं मिलित्वा षष्टिः संपद्यते । तेभ्यः षष्टिसंख्याकेभ्य उत्पादितैर् अपत्यैर् आभासानां संख्याया आनन्त्यं भवतीति समाप्ता प्रासङ्गिकी जातिभेदकथा ॥

इति जातिभेदनिरूपणम्

विवाहानन्तरभाविनः प्रकृताः पञ्चमहायज्ञादयः सोमसंस्थान्ताः संस्कारा आह्निकवचने षट्कर्मवचने च निरूपिताः – इति नात्र पुनर् उच्यन्ते । अथावशिष्टा गृहस्थधर्मा निरूप्यन्ते । तत्रोपाकर्मविधिम् आह याज्ञवल्क्यः ।

अध्यायानाम् उपाकर्म श्रावण्यां श्रवणेन वा ।

हस्तेनौषधिभावे वा पञ्चम्यां श्रवणस्य तु ॥ इति । (य्ध् १।१४२)

अधीयन्ते इत्य् अध्यायाः वेदाः । तेषाम् उपाकर्म प्रारम्भः । [१२७] स च श्रावणमासस्य पौर्णमास्याम् अन्यस्यां वा श्रवणनक्षत्रयुक्तायां तिथौ हस्तनक्षत्रयुक्तायां श्रावणमासस्य पञ्चम्यां वा कर्तव्यः । यदा तु श्रावणमासे ओषधयो न प्रादुर् भवन्ति तदा भाद्रपदे मासे प्रोक्ततिथिषु कुर्यात् । तद् आह वसिष्ठः: “अथातः स्व्याध्यायोपाकर्म श्रावण्यां पौर्णमास्यां प्रौष्ठपद्यां वा” इति (वध् १२।९) । मनुर् अपि ।

श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वाप्य् उपाकृत्य यथाविधि ।

युक्तश् छन्दांस्य् अधीयीत मासान् विप्रो ऽर्धपञ्चमान् ॥ इति । (म्ध् ४।९५)

अर्धं पञ्चमं येषां ते तथा, सार्धान् चतुरो मासान् इत्य् अर्थः । यदा पुनः श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वा शुक्रास्तमयादिप्रतिबन्धः तदानीम् आषाढ्यां कर्तव्यम् । तद् उक्तं कूर्मपुराणे ।

श्रावणस्य तु मासस्य पौर्णमास्यां द्विजोत्तमाः ।

आषाढ्यां प्रौष्ठपद्यां वा वेदोपाकरणं स्मृतम् ॥ इति । (कूपु १।२।१४।६२)

बौधायनो ऽपि: “श्रावणपौर्णमास्याम् आषाढ्यां वोपाकृत्य तैष्यां माघ्यां वोत्सृजेत्” (ब्ध् १।५।१२।१६) [१२८] इति । तेषु त्रिष्व् अपि मासेषु पूर्णिमा-श्रण-हस्ताः शाखाभेदेन व्यवस्थिताः । तद् आह गोभिलः ।

पर्वण्य् औदयिके कुर्युः श्रावण्यां तैत्तिरीयकाः ।

बह्वृचाः श्रवणर्क्षे तु हस्तर्क्षे सामवेदिनः ॥ इति ।

गार्ग्यो ऽपि ।

पर्वण्य् औदयिके कुर्युः श्रावण्यां तैत्तिरीयकाः ।

बह्वृचाः श्रवणे कुर्युर् ग्रहसंक्रान्तिवर्जिते ॥ इति ।

अत्र औदयिके इति पर्वादिषु सर्वत्र संबध्यते । पर्वण औदयिकत्वे विशेषम् आह स एव ।

श्रावणी पौर्णमासी तु सङ्गवात् परतो यदि ।

तदा त्व् औदयिकी ग्राह्या नान्यथैदयिकी भवेत् ॥ इति ।

श्रवणस्य त्व् औदयिक्तवम् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यासेन दर्शितम् ।

श्रवणेन तु यत् कर्म ह्य् उत्तराषाढसंयुते ।

संवत्सरकृते ऽध्यायस् तत्क्षणाद् एव नश्यति ॥

[१२९] धनिष्ठासंयुते कुर्याच् छ्रावणं कर्म यद् भवेत् ।

तत् कर्म सफलं ज्ञेयम् उपाकरणसंज्ञितम् ॥ इति ।

श्रवेणे यत् कर्म विहितं तद् उत्तराषाढसंयुते न कुर्यात् । यदि कुर्यात् तदा नश्यतीति योजनीयम् । “ग्रहसंक्रान्तिवर्जिते” इत्य् यद् उक्तं तत्र विशेषम् आह गार्ग्यः ।

अर्धरात्राद् अधस्ताच् चेत् संक्रान्तिर् ग्रहणं तथा ।

उपाकर्म न कुर्वीत परतश् चेन् न दोषकृत् ॥

यत्रार्धरात्राद् अर्वाक् चेद् ग्रहः संक्रम एव वा ।

नोपाकर्म तदा कुर्यात् श्रावण्यां श्रवणे ऽपि च ॥ इति ।

यत् तु — कर्कटमासे नोपाकर्म कर्तव्यम् । तथा च स्मृत्यन्तरे ।

वेदोपाकरणे प्राप्ते कुलीरे संस्थिते रवौ ।

उपाकर्म न कर्तव्यं कर्तव्यं सिंहयुक्तके ॥ इति ।

— तद् एतद् देशान्तरविषयम् । तथा च बृहस्पतिः ।

नर्मदोत्तरभागे तु कर्तव्यं सिंहसंयुते ।

कर्कटे संस्थिते भानाव् उपाकुर्यात् तु दक्षिणे ॥

[१३०] इति ।

<u>ननु</u> – उपाकरणं ब्रह्मचारिधर्मः, “उपाकृत्याधीयीत” इति तस्य ग्रहणाध्ययनाङ्गत्वप्रतीतेः । ग्रहणाध्ययनं च ब्रह्मचारिण एव, “वेदम् अधीत्य स्नायात्” इति स्नानात् प्राचीनत्वावगमनात् ।

<u>नायं दोषः</u>, गृहस्थस्यापि ग्रहणाध्ययने ऽधिकारसंभवात् । अत एव “अधीयीत” इत्य् अनुवृत्तौ शौनक आह: “समावृत्तो ब्रह्मचारिकल्पेन । यथान्यायम् इतरे । जायोपेतो ऽप्य् एवम्” इति । अस्यार्थः – येन नियमविशेषेण युक्तो ब्रह्मचारी अधीते तेनैव नियमेन समावृत्तो ऽप्य् अधीयीत । समावृत्ताद् इतरे ब्रह्मचारिणस् तु यथान्यायं स्वविध्युक्तप्रकारेणाधीयीरन् । तथा जायोपेतो गृहस्थो ऽपि ब्रह्मचारिवन् नियमोपेतो ऽधीयीतेति । न च समावृत्तगृहस्थयोर् ग्रहणाध्ययनाधिकारे “वेदम् अधीत्य स्नायात्” इति विरुध्येत – इति शङ्कनीयम् । तस्य वचनस्य विद्यास्नातकविषयत्वात् । अत एव,

[१३१] वेदं व्रतानि वा पारं नीत्वा ह्य् उभयम् एव वा । (य्ध् १।५१)

इति पक्षद्वयोपन्यासो दर्शितः । उपाकरणस्य गृहस्थधर्मत्वाभ्युपगमे मनु-याज्ञवल्क्यस्मृत्योर् गृहस्थधर्मप्रकरणपाठो ऽप्य् अनुगृहीतो भवति । उपाकरणस्येतिकर्तव्यता कार्ष्णाजिनिना दर्शिता ।

उपाकर्मणि चोत्सर्गे यथाकालं समेत्य च ।

ऋषीन् दर्भमयान् कृत्वा पूजयेत् तर्पयेत् ततः ॥ इति ।

बौधायनो ऽपि ।

गौतमादीन् ऋषीन् सप्त कृत्वा धर्ममयान् पुनः ।

पूजयित्वा यथाशक्ति तर्पयेद् वंशम् उद्धरन् ॥ इति ।

इत्य् उपाकर्म

अथोत्सर्जनम् । तत्र याज्ञवल्क्यः ।

पौषमासस्य रोहिण्याम् अष्टकायाम् अथापि वा ।

जलान्ते छन्दसां कुर्याद् उत्सर्गं विधिवद् बहिः ॥ इति । (य्ध् १।१४३)

मनुर् अपि ।

पुष्ये तु छन्दसां कुर्याद् बहिर् उत्सर्जनं द्विजः ।

माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्णे प्रथमे ऽहनि ॥ (म्ध् ४।९६)

[१३२] इति । यदा श्रावण्याम् उपाकर्म तदा पुष्यमासस्य शुक्लप्रतिपदि पूर्वाह्णे, यदि प्रौष्ठपद्याम् उपाकर्म तदा माघस्येति व्यवस्थितो ऽयं विकल्पः । उत्सृष्टस्यापिपुनर् अध्ययनं प्राग् उपाकरणात् कालविशेषे विदधाति मनुः ।

अतः परं तु छन्दांसि शुक्लेषु नियतः पठेत् ।

वेदाङ्गानि रहस्यं च कृष्णपक्षेषु संपठेत् ॥ इति । (म्ध् ४।९८)

कूर्मपुराणे ऽपि ।

छन्दांस्य् ऊर्ध्वम् अतो ऽभ्यसेत् शुक्लपक्षेषु वै द्विजः ।

वेदाङ्गानि पुराणानि कृष्णपक्षेषु मानवः ॥ इति । (कूपु १।२।१४।६५)

यदि भाविविघ्नभयात् सहसाध्येतव्यम् इति बुद्धिः तदा संवत्सराने प्राग् उपाकरणाद् उत्सृजेत्, “यत् स्वाध्यायम् अधीते ऽब्दम्” इति श्रुतेः । उपाकरणोत्सर्जने प्रशंसति कात्यायनः ।

प्रत्यब्दं यद् उपाकर्म सोत्सर्गं विधिवद् द्विजैः ।

क्रियते छन्दसां तेन पुनर् आप्यायनं भवेत् ॥

अयातयामैश् छन्दोभिर् यत् कर्म क्रियते द्विजैः ।

क्रीडमानैर् अपि सदा तत् तेषां सिद्धिकारकम् ॥ (क्स्म् ३।२७।१७–१८)

[१३३] अन्ये ऽपि धर्माः कूर्मपुराणे दर्शिताः ।

नाधार्मिकैर् वृते ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् ।

न शूद्रराज्ये निवसेन् न पाषण्डिजनैर् वृते ॥

हिमवद्विन्ध्ययोर् मध्यं पूर्वपश्चिमयोः शुभम् ।

मुक्त्वा समुद्रयोर् देशं नान्यत्र निवसेत् द्विजः ॥

कृष्णो वा यत्र चरति मृगो नित्यं स्वभावतः ।

पुण्याश् च विश्रुतो नद्यस् तत्र वा निवसेत् द्विजः ॥

परस्त्रियं न भाषेत नायाज्यं याजयेद् बुधः ।

न देवायतनं गच्छेत् कदाचिच् चाप्रदक्षिणम् ॥

न वीजयेद् वा वस्त्रेण समवायं च वर्जयेत् ।

नैको ऽध्वानं प्रपद्येत नाधार्मिकजनैः सह ॥

न निन्देद् योगिनः सिद्धान् व्रतिनो वा यतींस् तथा ॥ इति । (कूपु १।२।१६।२३–९४)

मनुर् अपि ।

देवतानां गुरो राज्ञः स्नातकाचार्ययोस् तथा ।

नाक्रामेत् कामतश् छायां बुभ्रुणो दीक्षितस्य च ॥

क्षत्रियं चैव सर्पं च ब्राह्मणं च बहुश्रुतम् ।

नावमन्येत वै भूष्णुः कृशान् अप् कदाचन ॥

आ मृत्योः श्रियम् अन्विच्छेन् नैनां मन्येत दुर्लभाम् ॥

[१३४] सत्यम् ब्रूयात् प्रियं ब्रूयान् न ब्रूयात् सत्यम् अप्रियम् ।

प्रियं च नानृतं ब्रूयाद् एष धर्मः सनातनः ॥

नातिकल्यं नातिसायं नातिमध्यंदिने स्थिते ।

नाज्ञातेन समं गच्छेन् नैको न वृषलैः सह ॥

हीनाङ्गान् अतिरिक्ताङ्गान् विद्याहीनान् वयो’धिकान् ।

रूपद्रविणहीनांश् च जातिहीनांश् च नाक्षिपेत् ॥

वैरिणं नोपसेवेत सहायं चैव वैरिणः ।

अधार्मिकं तस्करं च परस्यैव च योषितम् ॥ इति । (म्ध् ४।१३०–४१)

मार्केण्डेयो ऽपि ।

असदालापम् अनृतं वाक्पारुष्यं विवर्जयेत् ।

असच्छास्त्रम् असद्वादम् असत्सेवां च पुत्रक ॥

न म्लेच्छभाषां शिक्षेत न पश्येद् आत्मनः शकृत् ।

नाधितिष्ठेच् छकृन्मूत्रकेशभस्मकपालिकाः ॥

तुषाङ्गारास्थिशीर्णानि रज्जुवस्त्रादिकानि च ।

वर्जेयेन् मार्जनीरेणुं नापेयं च पिबेद् द्विजः ॥ इति ।

सामान्येन च धर्मं संक्ष्प्याह मनुः ।

येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः ।

तेन यायात् सतां मार्गं तेन गच्छन् न रिष्यति ॥

[१३५] यत् कर्म कुर्वतो ऽस्य स्यात् परितोषो ऽन्तरात्मनः ।

तत् प्रयत्नेन कुर्वीत विपरीतं तु वर्जयेत् ॥ इति । (म्ध् ४।१६१–७८)

इत्थं ब्रह्मचारिगृहस्थाश्रमधर्मौ निरूपितौ

अथ वानप्रस्थाश्रमो निरूप्यते ।

<u>ननु</u> – केचन गार्हस्थ्यव्यतिरिक्तम् आश्रमान्तरं नेच्छन्ति उदाहरन्ति च तत्र गौतमस्मृतिम्: “ऐकाश्रम्यं त्व् आचार्याः प्रत्यक्षविधानाद् गार्हस्थ्यस्य” इति (ग्ध् ३।३६) । आचार्यास् तु गार्हस्थ्यम् एवाश्रमो नान्यः कश्चिद् अस्तीति मन्यन्ते । हेतुं चाचक्षते गार्हस्थ्यस्य प्रत्यक्षश्रुतिषु विधानाद् इतरस्य तदभावात् – इति । यथा हि – बह्वृचाः “अग्निम् ईऌए” (र्व् १।१।१।१) इत्य् आरभ्य मन्त्रब्राह्मणात्मके कृत्स्ने ऽपि वेदे होतृकर्तव्यम् एवामनन्ति । यजुर्वेदिनश् च “इषे त्वा” (त्स् १।१।१।१) इत्यादिना अध्वर्युकर्तव्यम् । सामगा अपि “अग्न आयाहि” (स्व् १।१।१।१) इत्यादिनोद्गातृकर्तव्यम् । होत्रादयश् च गृहस्था एव । तथा चाधीयमानेषु प्रत्यक्षवेदेषु गृहस्थकर्तव्याभिधानेन तदाश्रमविधिः **[१३६) **परिकल्प्यते न त्व् एवम् इतराश्रमविधिकल्पकं किंचिद् पश्यामः । अत एव “यावज्जीवम् अग्निहोत्रं जुहोति” इति श्रुतिः कृत्स्नं पुरुषायुषं गृहिकर्मस्व् एव विनियुङ्क्ते । श्रुत्यन्तरं च: “एतद् वै जरामर्यं सत्त्रं यद् अग्निहोत्रम् । जरया वा ह्य् एवास्मान् मुच्यते मृत्युना वा” इति । न चैवं सति कथं ब्रह्मचर्याश्रमाङ्गीकारः शङ्कनीयम्, नैष्ठिकस्य पक्षकोटिनिःक्षिप्तत्वाद् उपकुर्वाणकस्य व्रतित्वेन आश्रमित्वाभावात् । यदा कर्मित्वेनाभिमतयोर् ब्रह्मचारिवानप्रस्थयोर् ईदृशी गतिः तदा कैव कथा कृत्स्नकर्मत्यागिनो यतेः । तस्मात् गार्हस्थ्यम् एक एवाश्रमः — इत्य् आचार्याणां पक्षः ।

<u>अत्रोच्यते</u> । अस्ति हि चतुर्णाम् आश्रमाणां प्रत्यक्षश्रुतिविधानम् । तथा च जाबाला आमनन्ति: “ब्रह्मचर्यं समाप्य गृही भवेत् । गृही भूत्वा वनी भवेत् । वनी भूत्वा प्रव्रजेत्” (जाबुप् ४) **[१३७]** इति । आचार्यास् तु रागिणम् अभिप्रेत्य तस्योर्ध्वरेतःसु नैष्ठिकब्रह्मचार्यादिषु त्रिष्व् आश्रमेष्व् अनधिकारं मन्यमाना गार्हस्थ्यम् एव वर्णयामासुः । <u>यत् तु</u> कृत्स्ने ऽपि वेदे गृहस्थधर्मस्यैवाम्नानम् इत्य् उक्तम्, <u>तद् अयुक्तम्</u>, वानप्रस्थस्यापि सदारस्याग्निहोत्रादिसद्भावात् । नैष्ठिकब्रह्मचारिधर्मस् तु छन्दोगैः पठ्यते: “ब्रह्मचार्य् आचार्यकुलवासी तृतीयो ऽत्यन्तम् आत्मानम् आचार्यकुले ऽवसादयन्” (छु २।२३।२) इति । उपकुर्वाणकधर्माः सर्वशाखासूपनयनप्रकरणेषु प्रसिद्धाः । यतिधर्माश् चोपनिषद्भागे । अतो यावज्जीवादिश्रुतेः कामिविषयत्वेनाश्रमान्तराणि न चापलपितुं शय्कन्ते । साधिताश् चोत्तरमीमांसायां चत्वार आश्रमाः । 

तस्मात् क्रमप्राप्तो वानप्रस्थाश्रमः प्रस्तूयते । तत्र याज्ञवल्क्यस् तं विधत्ते ।

सुतविन्यस्तपत्नीकस् तया वानुगतो वनम् ।

वानप्रस्थो ब्रह्मचारी साग्निः सोपासनो व्रजेत् ॥ इति । (य्ध् ३।४५)

वानप्रस्थो बुभूषुः स्वस्य ब्रह्मचर्यनियमेन पत्न्या अनुपयोगात् तां रक्षणीयत्वेन पुत्रेषु निःक्षिप्य वनं व्रजेत् । यदा सापि नियता सती पतिशुश्रूषां कामयते तदा तया सह वनं व्रजेत् । तस्मिन् पक्षे वैतानिकगृह्याभ्याम् अग्निभ्यां सह [१३७] गच्छेत् । सुतनिक्षेपपक्षे त्व् आत्मनि अग्नीन् समारोप्य प्रव्रजेत् । तद् आह छागलेयः: “अपत्नीकः समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद् गृहात्” इति । तादृशो ऽरण्यं गत्वा वैखनससूत्रोक्तमार्गेणाग्निम् आदध्यात् । तद् आह वसिष्ठः: “वानप्रस्थो जटिलश् चीराजिनवासाः । न फालकृष्टम् अधितिष्ठेत् । अकृष्टं मूलफलं संचिन्वीत । ऊर्ध्वरेताः । क्ष्माशयः । दद्याद् एव न प्र्तिगृह्णीयात् । ऊर्ध्वं पञ्चभ्यो मासेभ्यः । श्रामणकेनाग्निम् आधायाहिताग्निः स्यात् । वृक्षमूलनिकेतन ऊर्ध्वं षड्भ्यो मासेभ्यो ऽनग्निर् अनिकेतः । [१३९] दद्याद् देवर्षिपितृमनुष्येभ्यः स गच्छेत् स्वर्गम् आनन्त्यम्” इति (वध् ९।१–१३) । श्रामणकं तपस्विधर्मप्रतिपादकं वैखानससूत्रम् । अकृष्टमूलम् आहारत्वेन ब्रुवन् ग्राम्याहारपरित्यागं सूचयति । अत एव मनुः ।

संत्यज्य ग्राम्यम् आहारं सर्वं चैव परिच्छदम् ।

पुत्रेषु भायां निक्षिप्य वनं गच्छेत् सहैव वा ॥ इति । (म्ध् ६।३)

गृहस्थस्य वनप्रवेशावसरम् आह यमः ।

द्वितीयम् आयुषो भागम् उषित्वा तु गृहे द्विजः ।

तृतीयम् आयुषो भागं गृहमेधी वने वसेत् ॥

उत्पाद्य धर्मतः पुत्रान् इष्ट्वा यज्ञैश् च शक्तितः ।

दृष्ट्वापत्यस्य चापत्यं ब्राह्मणो ऽरण्यम् आविशेत् ॥ इति ।

अत्र ब्राह्मणग्रहणं त्रैवर्णिकोपलक्षणार्थम्, “उषित्वा तु गृह द्विजः” इत्य् उपक्रमानुसारात् । मनुर् अपि ।

गृहस्थस् तु यदा पश्येद् विलीपलितम् आत्मनः ।

अपत्यस्यैव चापत्यं तदारण्यं समाश्रयेत् ॥ इति । (म्ध् ६।२)

शङ्खलिखिताव् अपि: [१४०] “पुत्रान् उत्पाद्य संस्कृत्य वेदम् अध्याप्य वृत्तिं विधाय दारैः संयोज्य गुणवति पुत्रे कुटुम्बम् आवेश्य कृतप्रस्थानलिङ्गो वृत्तिविशेषान् अनुक्रामेत् । क्रमशो यायावराणां वृत्तिम् उपास्य वनम् आश्रयेद् उत्तरायणे पूर्वपक्षे” इति । एतच् चाश्रमसमुच्चयपक्षे द्रष्टव्यम् । असमुच्चयपक्षे त्व् अकृतगार्हस्थ्यो ऽपि वानप्रस्थे ऽधिक्रियते । तद् आह वसिष्ठः: “चत्वार आश्रमाः । ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थपरिवाजकाः । तेषां वेदम् अधीत्य वेदौ वेदान् वाविशीर्णब्रह्मचर्यो यम् इच्छेत् तम् आवसेत्” इति (वध् ७।१–३) । आपस्तम्बो ऽपि: “चत्वार आश्रमा गार्हस्थ्यं आचार्यकुलं मौनं वानप्रस्थम्” इत्य् उपक्रम्य, “यत् कामयेत तद् आरभेत” (आप्ध् २।९।२१।१) इत्य् उपसंहरति । वनप्रतिष्ठस्य कर्तव्यम् आह याज्ञवल्क्यः ।

अफालकृष्टेनाग्नींश् च पितॄन् देवातिथीन् अपि ।

भृत्यांश् च तर्पयेच् छश्वज् जटालोमभृद् आत्मवान् ॥ इति । (य्ध् ३।४६)

अफालकृष्टं शाकमूलनीवारादि । तथा च मनुः ।

[१४१] मुन्यन्नैर् विविधैर् मेध्यैः शाकमूलफलेन च ।

एतैर् एव महायज्ञान् निर्वपेद् विधिपूर्वकम् ॥ इति । (म्ध् ६।५)

न च – ब्रह्मचारिविधुरयोर् अनग्निकयोर् वनस्थयोः कथम् अग्नीनां तर्पणम् – इति वाच्यम्, वैखानसशास्त्रोक्तस्याग्नेः सद्भावात् । न च – अफालकृष्टनीवारादिना पुरोडाशकरणे “व्रीहिभिर् यजेत” इति श्रुतिर् बाध्येत – इति शङ्कनीयम्, व्रीहीणाम् अप्य् अफालकृष्टानां संभवात् । तस्माद् अकृष्टपच्यैर् व्रीह्यादिभिर् वैतानिकं कर्म कुर्यात् । तथा च मनुः ।

वैतानिकं च जुहुयाद् अग्निहोत्रं यथाविधि ।

दर्शम् अस्कन्दयन् पर्व पौर्णमासं विशेषतः ॥

ऋक्षेष्ट्याग्रयणं चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् ।

तुरायणं च क्रमशो दक्षस्यायनम् एव च ॥

वासन्तशारदैर् मेध्यैर् मुन्यन्नैः स्वयम् आहृतैः ।

पुरोडाशं चरुं चैव निर्वपेद् विधिपूर्वकम् ॥ इति । (म्ध् ६।९–११)

मेध्यैर् यज्ञार्हैर् मुन्यन्नैर् अकृष्टपच्यैर् इत्य् अर्थः । संग्राह्यद्रव्यस्येयत्ताम् आह याज्ञवल्क्यः ।

[१४२] अह्नो मासस्य षण्णां वा तथा संवत्सरस्य वा ।

अर्थस्य संचयं कुर्यात् कृतम् आश्वयुजे त्यजेत् ॥ इति । (य्ध् ३।४७)

एकदिनसाध्यस्य कर्मणो यावत् पर्याप्तं तावतो ऽर्थस्य संचयं कुर्यात् । एवम् एकमाससंवत्सरपक्षे ऽपि योजनीयम् । तत्र यदि किंचित् संचितम् अवशिष्येत् तत् सर्वम् आश्वयुज्यां त्यजेत् । यद् आह विष्णुः: “मासनिचयः संवत्सरनिचयो वा । संवत्सरनिचयी पूर्वं निचयम् आश्वयुज्यां जह्यात्” इति । पूर्वं संत्यज्य ततो नूतनं संचिनुयात् ।

मनुर् अपि ।

त्यजेद् आश्वयुजे मासे मुन्यन्नं पूर्वसंचितम् ।

जीर्णानि चैव वासांसि शाकमूलफलानि च ॥

सद्यःप्रक्षालको वा स्यान् माससंचयिको ऽपि वा ।

षण्मासनिचयो वापि समानिचय एव वा ॥ इति । (म्ध् ६।१५–१८)

तत्र वर्ज्यान् आह स एव ।

वर्जयेन् मधुमांसं च भौमानि कवकानि च ।

भूस्तृणं शिग्रुकं चैव श्लेष्मातकफलानि च ॥ 

[१४३] न फालकृष्टम् अश्नीयाद् उत्सृष्टम् अपि केनचित् ।

न ग्रामजाजान्य् आर्तो ऽपि पुष्पाणि च फलानि च ॥ इति । (म्ध् ६।१४, १६)

कवकानि छत्राकाणि । तपोनियमम् आह याज्ञवल्क्यः ।

दान्तस् त्रिषवणस्नायी निवृत्तश् च प्रतिग्रहात् ।

स्वाध्यायवान् दानशीलः सर्वसत्त्वहिते रतः ॥

दन्तोलूखलिकः कालपक्वाशी वाश्मकुट्टकः ।

श्रौतं स्मार्थं फलस्नेहैः कर्म कुर्यात् क्रियास् तथा ॥

चान्द्रायणैर् नयेत् कालं कृच्छ्रैर् वा वर्तयेत् सदा ।

पक्षे गते चाप्य् अश्नीयान् मासे वाहनि वा गते ॥

स्वप्याद् भूमौ शुची रात्रौ दिवा संप्रपदैर् नयेत् ।

स्थानासनविहारैर् वा योगाभ्यासेन वा तथा ॥

ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः ।

आर्द्रवासास् तु हेमन्ते शक्त्या वापि तपश् चरेत् ॥ इति । (य्ध् ३।४८–५२)

दन्ता एवोलूखलं निस्तुषीकरणसाधनं तस् यस्यास्ति स दन्तोलूखलिकः । बाह्योलूखलादिसाधननिरपेक्ष इत्य् अर्थः । [१४४] कालपक्वं बदरेङ्गुदपनसफलादि । अश्मना कुट्टनम् अवहननं यस्य सो ऽश्मकुट्टकः । फलसेन्हो लिकुचमधुकादिमेध्यतरुफलजन्मानि तैलानि । क्रियाः भोजनाभ्यञ्जनाद्याः । विष्णुर् अपि: “पुष्पाशी । फलाशी । मूलाशी । शाकाशी । पर्णाशी । यवान्नं पक्षान्तयोर् वा सकृद् अश्नीयात् । (विध् ९५।७–१२) इति । कूर्मपुराणे ऽपि ।

एकपादेन तिष्ठेत मरीचीन् वा पिबेत् सदा ।

पञ्चाग्निधूमपो वा स्याद् ऊष्मपः सोमपो ऽथ वा ॥

पयः पिबेत् शुक्लपक्षे कृष्णपक्षे च् गोमयम् ।

शीर्णपर्णाशनो वा स्यात् कृच्छ्रैर् वा वर्तयेत् सदा ॥

अथर्वशिरसो ऽध्येता वेदान्ताभ्यासतत्परः ।

यमान् सेवेत सततं नियमांश् चाप्य् अतन्द्रितः ॥

[१४५] जितेन्द्रियो जितक्रोधस् तत्त्वज्ञानविचिन्तकः ।

ब्रह्मचारी भवेन् नित्यं न पत्नीं प्रतिसंश्रयेत् ॥

यस् तु पत्न्या वनं गत्वा मैथुनं कामतश् चरेत् ।

तद् व्रतं तस्य लुप्येत प्रायश्चित्तीयते द्विजः ॥

नक्तं चान्नं समश्नीयाद् दिवा चाहृत्य शक्तितः ।

चतुर्थकालिको वा स्यात् स्याद् वा चाष्टमकालिकः ॥

चान्द्रायणविधानैर् वा शुक्ले कृष्णे च वर्तयेत् ।

पक्षे पक्षे समश्नीयाद् यवागूं क्वथितां सकृत् ॥

पुष्पमूलफलैर् वापि केवलैर् वर्तयेत् सदा ।

स्वाभाविकैः स्वयं शीर्णैर् वैखानसमते स्थितः ॥ इति । (कूपु १।२।२७।१६–३४)

अग्निपरिचर्यायाम् अक्षमं प्रत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

अग्नीन् वाप्य् आत्मसात् कृत्वा वृक्षावासो मिताशनः ।

वानप्रस्थगृहेष्व् एव यात्रार्थं भैक्ष्यम् आचरेत् ॥

ग्रामाद् आहृत्य वा ग्रासान् अष्टौ भुञ्जीत वाग्यतः ॥ इति । (य्ध् ३।५४–५५)

मनुर् अपि ।

अग्नीन् आत्मनि वैतानान् समारोप्य यथाविधि ।

अनग्निर् अनिकेतः स्यान् मुनिर् मूलफलाशनः ॥

अप्रयत्नः सुखार्थेषु ब्रह्मचारी धराशयः ।

गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु ॥

[१४६] ग्रामाद् आहृत्य वाश्नीयाद् अष्टौ ग्रासान् वने वसन् ।

प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा ॥

एताश् चान्याश् च सेवेत दीक्षा विप्रो वने वसन् ।

आसां महर्षिचर्याणां त्यक्त्वान्यतमया तनुम् ।

वीतशोकभयो विप्रो ब्रह्मलोके महीयते ॥ इति । (म्ध् ६।२५–३२)

<u>ननु</u> – अष्टग्रासविधाने “षोडशारण्यवासिनः’ (आप्/ध् २।४।९।१३) इति वचनं विरुध्येत । 

<u>तन् न</u>, शक्ताशक्तविषयत्वेन व्यवस्थोपपत्तेः । सर्वानुष्ठानासमर्थं प्रत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

वायुभक्षः प्रागुदीचीं गच्छेद् आ वर्ष्मसंक्षयात् । इति । (य्ध् ३।५५)

कूर्मपुराणे ऽपि ।

महाप्रस्थानिकं वासौ कुर्याद् अनशनं तु वा ।

अग्निप्रवेशम् अन्यद् वा ब्रह्मापर्णविधौ स्थितः ॥

यस् तु सम्यग् इमम् आश्रमं शिवं संश्रयत्य् अशिवपुञ्जनाशनम् ।

तापहन्तृपदम् ऐश्वरं परं याति यत्र जगतो ऽस्य संस्थितिः ॥ 

इति (कूपु १।२।२७।३८–३९)

इत्थं वानप्रस्थाश्रमो निरूपितः

[१४७]

अथ चतुर्थाश्रमो निरूप्यते । तत्र मनुः ।

वनेषु तु विहृत्यैवं तृतीयं भागम् आयुषः ।

चतुर्थम् आयुषो भागं त्यक्त्वा सङ्गान् परिव्रजेत् ॥ इति । (म्ध् ६।३३)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

वनाद् गृहाद् वा कृत्वेष्टिं सार्ववेदसदक्षिणाम् ।

प्राजापत्यां तदन्ते तान् अग्नीन् आरोप्य चात्मनि ॥

अधीतवेदो जपकृत् पुत्रवान् अन्नदो ऽग्निमान् ।

शक्त्या च यज्जकृन् मोक्षे मनः कुर्यात् तु नान्यथा ॥ इति । (य्ध् ३।५६–५७)

आश्रमचतुष्टयसमुच्चयम् अभिप्रेत्य वनान् मोक्षे मनः कुर्याद् इत्य् उक्तम् । आश्रमत्रयसमुच्चयाभिप्रायेण गृहद् वेति पक्षान्तरोपन्यासः ।

<u>ननु</u> – अत्रापि चतुष्टयसमुच्चय एवाभिप्रेयताम् । परिव्राज्यानन्तरं वानप्रस्थ्यानुष्ठातुं शक्यत्वात् ।

<u>मैवम्</u>, ब्रह्मचर्यादीनां चतुर्णाम् आश्रमाणाम् आरोहस्य प्रतिनियतत्वात् । तथा च जाबाला आश्रमाणाम् आहोहम् आमनन्ति: “ब्रह्मचर्यं समाप्य गृही भवेत् । गृही भूत्वा वनी भवेत् । वनी भूत्वा प्रव्रजेत्” (जाबुप् ४) **[१४८]** इति । न त्व् एवम् अवरोहः क्वचिद् अप्य् आम्नातः । प्रत्युतावरोहं दक्षो निषेधति ।

त्रयाणाम् आनुलोम्यं स्यात् प्रातिलोम्यं न विद्यते ।

प्रातिलोम्येन यो याति न तस्मात् पापकृत्तमः ॥

यो गृहाश्रमम् आस्थाय ब्रह्मचारी भवेत् पुनः ।

न यतिर् न वनस्थश् च स सर्वाश्रमवर्जितः ॥ इति । (दस्म् १।९–१३)

यदि गृही कथंचित् प्रत्यवरुह्य ब्रह्मचारी भवेत् तदासौ सर्वाश्रमबहिष्कृतः, आरूढपतितत्वात् । अतो न वनस्थादिभिर् आश्रमवाचिभिः शब्दैर् अभिलप्यो भवति । अयं चावरोहाभाव उत्तरमीमांसायां तृतीयाध्याये वर्णितः । “वनाद् गृहाद् वा” इत्य् अत्र “ब्रह्मचर्याद् वा” इत्य् अपि द्रष्टव्यम् । यदा जन्मान्तरानुष्ठितसुकृतपरिपाकवशात् बाल्य एव वैराग्यम् उपजायते तदानीम् अकृतोद्वाहो ब्रह्मचर्याद् एव प्रव्रजेत् । तथा च जाबालश्रुतिः: [१४९] “यदि वेतरथा ब्रह्मचर्याद् एव प्रव्रजेद् गृहाद् वा वनाद् वा” इति (जाबुप् ४) । पूर्वम् अविरक्तं जाबालं प्रत्य् आश्रमचतुष्टयसमुच्चयम् आयुर्विभागेनोपन्यस्य, विरक्तं उद्दिश्य यदि वेति पक्षान्तरोपन्यासः । इतरथेति बाल्य एव सति वैराग्य इत्य् अर्थः । अकृतोद्वाहस्य संन्यासो नृसिंहपुराणे दर्शितः ।

यस्यैतानि सुगुप्तानि जिह्वोपस्थोदरं शिरः ।

संन्यसेद् अकृतोद्वाहो ब्राह्मणो ब्रह्मचर्यवान् ॥ इति । (नृपु ५८।३६)

अङ्गिरा अप्य् आह ।

संसारम् एव निःसारं दृष्ट्वा सारदिदृक्षया ।

प्रव्रजत्य् अकृतोद्वाहः परं वैराग्यम् आश्रितः ॥

प्रव्रजेद् ब्रह्मचर्येण प्रव्रजेच् च गृहाद् अपि ।

वनाद् वा प्रव्रजेद् विद्वान् आतुरो वाथ दुःखितः ॥ इति ।

दुःखितो व्याधिचोरव्याघ्राद्युपद्रुतः । आतुरो मुमूर्षुः । तत्र महाभारतम् ।

उत्पन्ने सङ्कटे घोरे चोरव्याघ्रादिसङ्कटे ।

भयभीतस्य संन्यासम् अङ्गिरा मुनिर् अब्रवीत् ॥

आतुराणां च संन्यासे न विधिर् नैव च क्रिया ।

प्रेषमात्रं समुच्चार्य संन्यासं तत्र कीर्तयेत् ॥

[१५०] इति ।

<u>ननु</u> – ब्रह्मचर्याद् एव प्रव्रज्याङ्गीकारे मनुवचनानि विरुध्येरन् ।

ऋणानि त्रीण्य् अपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् ।

अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमानो व्रजत्य् अधः ॥

अधीत्य विधिवद् वेदान् पुत्रान् उत्पाद्य धर्मतः ।

इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर् मनो मोक्षे निवेशयेत् ॥

अनधीत्य गुरोर् वेदान् अनुत्पाद्य तथात्मजान् ।

अनिष्ट्वा चैव यज्ञैश् च मोक्षं इच्छन् व्रजत्य् अधः ॥ इति । (म्ध् ६।३५–३७)

ऋअणत्रयं श्रुत्या दर्शितम्: “जायमानो वै ब्राह्मणस् त्रिभिर् ऋणवान् जायते । ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः । एष वा अनृणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचारी वासि” इति (ब्ध् २।९।२६।७) । यदा स्वर्गप्रापकः पितृयाणमार्गो ऽप्य् ऋणापाकरणम् अन्तरेण न संभवति तदा कैव कथा मोक्षमार्गे । अत एव मन्त्रवर्णः:

अनृणा अथो ऽस्मिन्न् अनृणाः परस्मिन् तृतीये लोके अनृणा स्याम् ।

ये देवयाना उत पितृयाणाः सर्वान् पथो अनृणा अक्षियेम ॥

**[१५१] **इति । ब्राह्मणम् अपि: “सर्वान् लोकान् अनृणो ऽनुसंचरति” इति ।

<u>मैवम्</u> – अविरक्तविषयत्वाद् एतेषां वचनानाम् । अत एव विरक्तस्य प्रव्रज्यायां कालविलम्बं निषेधति जाबालश्रुतिः: “यद् अहर् एव विरजेत् तद् अहर् एव प्रव्रजेत्” इति (जाबुप् ४) । 

<u>ननु</u> – उक्तरीत्या ब्रह्मचर्यादिषु आश्रमेषु यथावद् धर्मानुष्ठायिनां तत् तद् आश्रमात् प्रव्रजेत् – इति प्रतीयते । तथा सति स्नातकविधुरादीनाम् अनाश्रमिणाम् आश्रमिणां च केषांचित् केनचित् प्रतिबन्धेन विहितधर्माननुष्ठायिनां सत्य् अपि वैराग्ये संन्यासो न प्राप्नुयात् ।

<u>मैवम्</u> – तेषां प्रत्यक्षश्रुत्यैव तद्विधानात्: “अथ पुनर् व्रती वाव्रती वा स्नातको वास्नातको वा उत्सन्नाग्निर् अनग्निको वा यद् अहर् एव विरजेत् तद् अहर् एव प्रव्रजेत्” इति (जाबुप् ४) । यमो ऽपि ।

पुनर्दारक्रियाभावे मृतभार्यः परिव्रजेत् ।

वनस्थो धूतपापो वा परं पन्थानम् आश्रयेत् ॥ इति ।

स्नातकविधुरादीनाम् अन्तरालवर्तिनाम् आश्रमनिरपेक्षैर् [१५२] जपोपवासतीर्थयात्रादिकर्मभिश् चित्तशुद्धिसंभवेन मोक्षाश्रमे ऽधिकारो ऽस्तीति तृतीये ऽध्याये मीमांसितम् । धर्मलोपे ऽप्य् अनुतापवतस् तत्प्रायश्चित्तत्वेन संन्यासः संभवति । तथा च स्मृत्यन्तरम् ।

ये च सन्तानजा दोषा ये च स्युः कर्मसंभवाः ।

संन्यासस् तान् दहेत् सर्वान् मूषाग्निर् इव काञ्चनम् ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

मृत्तोयैः शुध्यते शोध्यं नदी वेगेन शुध्यति ।

रजसा स्त्री मनोदुष्टाः संन्यासेन द्विजोत्तमः ॥ इति । (म्ध् ५।१०८)

अत्र <u>केचित्</u> – ब्राह्मणस्यैव संन्यासाधिकारो न क्षत्रियवैश्ययोः इत्य् आहुः । उदाहरन्ति च श्रुतिस्मृती । तत्र वाजसनेयकब्राह्मणम्: “एतं वै तम् आत्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैषणायाश् च वित्तैषणायाश् च लोकैषणायाश् च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति” इति (बाउप् ३।५।३) । मनुर् अप्य् उपक्रमोपसंहारयोर् ब्राह्मणशब्दं प्रयुङ्क्ते:

आत्मन्य् अग्नीन् समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद् गृहाद् ॥ (म्ध् ६।३८)

इत्य् उपक्रमः,

[१५३] एष वो ऽभिहितो धर्मो ब्राह्मणस्य चतुर्विधः । (म्ध् ६।९७)

इत्य् उपसंहारः । नारदो ऽपि ।

प्रथमाद् आश्रमाद् वापि विरक्तो भवसागरात् ।

ब्राह्मणो मोक्षम् अन्विच्छंस् त्यक्त्वा सङ्गान् परिव्रजेत् ॥ 

इति । योगियाज्ञवल्क्यो ऽपि ।

चत्वारो ब्राह्मणस्योक्ता आश्रमाः श्रुतिचोदिताः ।

क्षत्रियस्य त्रयः प्रोक्ता द्वाव् एको वैश्यशूद्रयोः ॥ (योग्य् १।२८)

इति । वामनपुराणे ऽपि ।

चत्वार आश्रमाश् चैते ब्राह्मणस्य प्रकीर्तिताः ।

गार्हस्थ्यं ब्रह्मचर्यं च वानप्रस्थं त्रयो ऽश्रमाः ॥

क्षत्रियस्यापि कथिता य आचारा द्विजस्य हि ।

ब्रह्मचर्यं च गार्हस्थ्यम् आश्रमद्वितयं विशः ॥

गार्हस्थ्यम् उचितं त्व् एकं शूद्रस्य क्षणदाचर ॥ (वाय्पु १४।१६–१८)

इति । ननु – शूद्रस्याश्रम एव नास्ति,

चत्वार आश्रमास् तात तेषु शूद्रस् तु नार्हति ।

इति निषेधात् । ततः कथं तस्य गार्हस्थ्याङ्गीकारः । उच्यते – समन्त्रक एव विवाहो निषिध्यते, न त्व् अमन्त्रकः । अन्यथा विवाहप्रकरणोदाहृतानि शूद्राविषयाणि वचनानि पञ्चमहायज्ञादिगृहस्थधर्मेषु शूद्राधिकारवचनानि च विरुध्येरन् । तस्मा [१५४] अस्ति शूद्रस्य गार्हस्थ्यम् । संन्यासद् तूक्तरीत्या विप्रस्यैव । अत एव स्मृत्यन्तरे काषायदण्डादिलिङ्गधारणं क्षत्रियवैश्ययोर् निषिद्धम् ।

मुखजानाम् अयं धर्मो यद् विष्णोर् लिङ्गधारणम् ।

बाहुजातोरुजातानां नायं धर्मो विधीयते ॥ 

इति ।

<u>अपरे पुनः</u> संन्यासं त्रैवर्णिकाधिकारम् इच्छन्ति, अधीतवेदस्य द्विजातिमात्रस्य समुच्चयविकल्पाभ्याम् आश्रमचतुष्टयस्य बहुस्मृतिषु विधानात् । अत एव याज्ञवल्क्येन संन्यासप्रकरणे द्विजशब्दः प्रयुक्तः ।

संनिरुध्येन्द्रियग्रामं रागद्वेषौ प्रहाय च ।

भयं हृत्वा च भूतानाम् अमृतीभवति द्विजः ॥ (य्ध् ३।६१)

इति । स्मृत्यन्तरं तु शृङ्गग्राहिकयैव वर्णत्रयस्य संन्यासं विदधाति ।

ऋणतयम् अपाकृत्य निर्ममो निरहंकृतिः ।

ब्राह्मणः क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा प्रव्रजेद् गृहात् ॥

इति । कूर्मपुराणे ऽपि द्विजग्रहणं कृतम् ।

अग्नीन् आत्मनि संस्थाप्य द्विजः प्रव्रजितो भवेत् ।

योगाभ्यासरतः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः ॥ (कूपु १।२।२८।२)

इति । यानि पूर्वोदाहृतवचनानि तानि क्षत्रियवैश्ययोः [१५५] काषायदण्डनिषेधपराणि । तथा च “मुखजानाम्” इति वचनम् उदाहृतम् । बौधायनो ऽपि ।

ब्राह्मणानाम् अयं धर्मो यद् विष्णोर् लिङ्गधारणम् ।

राजन्यवैश्ययोर् नेति दत्तात्रेयमुनेर् वचः ॥

इति । परिव्राड्बुभूषुः सर्वस्वदक्षिणां प्राजापत्याम् इष्टिं निर्वपेत् । तद् आह मनुः ।

प्राजापत्यां निरूप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम् ।

आत्मन्य् अग्नीन् समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद् गृहात् ॥ (म्ध् ६।३८)

इति । यद् वा आग्नेयीम् इष्टिं कुर्यात् । तद् उक्तं श्रुत्या: “तद् वैके प्राजापत्यम् एवेष्टिं कुर्वन्ति तद् उ तथा न कुर्यात् आग्नेयीम् एव कुर्यात् । अग्निर् हि प्राणः प्राणम् एवैतया करोति” (जाबुप् ४) इति । कूर्मपुराणे ऽपि ।

प्राजापत्यां निरूप्येष्टिम् आग्नेयीम् अथ वा पुनः ।

अन्तःपक्वकषायो ऽसौ ब्रह्माश्रमम् उपाश्रयेत् ॥ (कूपु १।२।२८।४)

[१५६] इति । तत्र प्राजापत्येष्टिर् आहिताग्निविषया “अग्नीन् समारोप्य” इत्य् अग्निबहुत्वाभिधानात् । आग्नेयी त्व् अनाहिताग्निविषया तद्वाक्यशेषे “अग्निम् आजिघ्रेत्” इत्य् एकाग्न्यभिधानात् । सा चेष्टिः श्राद्धादिपुरःसरं प्रकर्तव्या । तथा च नृसिंहपुराणम् ।

एवं वनाश्रमे तिष्ठन् तपसा दग्धकिल्बिषः ।

चतुर्थम् आश्रमं गच्छेत् संन्यस्य विधिना द्विजः ॥

देयं पितृभ्यो देवेभ्यः स्वपितृभ्यो ऽपि यत्नतः ।

दत्वा श्राद्धम् ऋषिभ्यश् च मनुजेभ्यस् तथात्मने ॥

इष्टिं वैश्वानरीं कृत्वा प्राजापत्याम् अथापि वा ।

अग्निं स्वात्मनि संस्थाप्य मन्त्रवत् प्रव्रजेत् पुनः ॥ इति । (नृपु ६०।२–४)

श्राद्धानि चाष्टौ दैवादीनि । तथा चाह बौधायनः ।

दैवम् आर्षं तथा दिव्यं पित्र्यं मातृकमानुषे ।

भौतिकं चात्मनश् चान्ते अष्टौ श्राद्धानि निर्वपेत् ॥ इति ।

उक्तश्राद्धादौ योग्यता कृच्छ्रैः संपादनीया । तद् आह कात्यायनः ।

[१५७] कृच्छ्रांस् तु चतुरः कृत्वा पावनार्थम् अनाश्रमी ।

आश्रमी चेत् तप्तकृच्छ्रं तेनासौ योग्यतां व्रजेत् ॥ इति ।

श्राद्धानन्तरभाविनीम् इष्टेः प्राचीनाम् इतिकर्तव्यताम् आह बौधायनः ।

कृत्वा श्राद्धानि सर्वाणि पित्रादिभ्यो ऽष्टकं पृथक् ।

वापयित्वा च केशादीन् मार्जयेन् मातृका इमाः ॥

त्रीन् दण्डान् अङ्गुलिस्थूलान् वैणवान् मूर्धसंमितान् ।

एकादशनवद्वित्रिचतुःसप्ताष्टपर्वकान् ॥

सत्वक्कान् अव्रणान् सौम्यान् समसंनतपर्वकान् ।

वेष्टितान् कृष्णगोवालरज्वा तु चतुरङ्गुलान् ॥

एको वा तादृशो दण्डो गोवालरहितो भवेत् ।

कुशकार्पाससूत्रैर् वा क्षौमसूत्रैर् अथापि वा ॥

कुशलैर् ग्रथितं शिक्यं पद्माकारसमन्वितम् ।

षट्पादं पञ्चपादं वा मुष्टिद्वयविसर्पितम् ॥

विकेशं सितम् अस्पष्टम् उभयद्वादशाङ्गुलम् ।

द्विगुणं त्रिगुणं वापि सर्वतो ऽष्टाङ्गुलं तु वा ॥

प्रादेशमात्रं वा सूक्ष्मकार्पासैः कृतम् अव्रणम् ।

[१५८] चण्डालाद्यहतं चैतत् स्मृतं जलपवित्रकम् ॥

गृहीतं मन्त्रवत् तच् चेत् सशिक्यं च कमण्डलुम् ।

दारवं वैणवं वापि मृदलाबुमयं तु वा ॥

पात्रं शिलामयं ताम्रं पर्णादिमयम् एव वा ।

चतुरस्रं वर्तुलं वाप्य् आसनं दारवं शुभम् ॥

कौपीनाच्छादनं वासः कन्थां शीतनिवारणीम् ।

पादुके चापि शौचार्थं दश मात्रा उदाहृताः ॥

छत्रं पवित्रं सौचीं च त्रिविष्टब्धं तथाजिनम् ।

पद्मानि चाक्षसूत्रं च मृत्खनित्री कृपाणिका ॥

योगपट्टं बहिर्वास इत्य् एता एकविंशतिः ।

तासां पञ्चादिका नित्या दश वा सर्वशो ऽपि वा ॥

गृहीत्वेमा अथागत्य देवागारे ऽग्निवेश्मनि ।

ग्रामान्ते ग्रामसीमान्ते यद् वा शुचिमनोहरे ॥

आज्यं पयो दधीत्य् एतत् त्रिवृद् वा जलम् एव वा ।

ॐ भूर् इत्यादिना प्राश्य रात्रिं चोपवसेत् ततः ॥

एतावतैव विधिना भिक्षुः स्याद् आपदि द्विजः ।

अथादित्यस्यास्तमयात् पूर्वम् अग्नीन् विहृत्य सः ॥

[१५९] आज्यं च गार्हपत्ये तु संस्कृत्यैतेन च स्रुवा ।

पूर्णयाहवनीये तु जुहुयात् प्रणवेन तत् ॥

ब्रह्मान्वाधानम् एतत् स्याद् अग्निहोत्रे हुते ततः ।

स्तीर्त्वा तु गार्हपत्यस्य दर्भान् उत्तरतो ऽत्र तु ॥

पात्राणि सादयित्वाथ ब्रह्मायतन एव तु ।

स्तीर्णेषु दर्भेष्व् आसीत त्व् अजिनान्तरितेषु वा ॥

जागृयाद् रात्रिम् एतां तु यावद् ब्राह्मो मुहूर्तकः ।

एताम् अवस्थां संप्राप्य मृतो ऽप्य् आनन्त्यम् अश्नुते ॥

अग्निहोत्रं स्वकाले तु हुत्वा प्रातस्तनं ततः ।

इष्टिं वैश्वानरीं कुर्यात् प्राजापत्याम् अथापि वा ॥ इति ।

आज्यादिप्राशनानन्तरम् अग्निवहरणात् पूर्वं सावित्रीप्रवेशं कुर्यात् । तद् उक्तं बौधायनधर्मे:

ॐ भूः सावित्रीं प्रविशामि – तत्सविरुर् वरेण्यम्

ॐ भुवः सावित्रीं प्रविशामि – भर्गो देवस्य धीमहि

ॐ सुवः सावित्रीं प्रविशामि – धियो यो नः प्रचोदयात्

इति अर्धर्चशः समस्तया वा । (ब्ध् २।१०।१४)

इति । इष्टिं परिसमाप्याग्नींश् चात्मनि समारोप्य प्रैषम् उच्चारयेत् । तद् आह कात्यायनः ।

आत्मन्य् अग्नीन् समारोप्य वेदिमध्ये स्थितो हरिम् ।

ध्यात्वा हृदि त्व् अनुज्ञातो गुरुणा प्रैषम् ईरयेत् ॥

[१६०] इति । अथ प्रैषम् उच्चार्याभयदानं कुर्यात् । तद् उक्तं कपिलमते ।

विधिवत् प्रैषम् उच्चार्य त्रिर् उपांशु द्विर् उच्चकैः ।

अभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः स्वाहेत्य् अपो भुवि ॥

निनीषन् दण्डशिक्यादि गृहीत्वाथ बहिर् व्रजेत् ॥ इति ।

दण्डादीनां मन्त्रान् आह बौधायनः ।

सखा मेत्यादिना दण्डं गृह्णीयाद् गुरुणार्पितम् ।

येन देवाः पवित्रेणेत्य् उक्त्वा जलपवित्रकम् ॥

यद् अस्य पारे रजसः शुक्रम् इत्य् अपि शिक्यकम् ।

व्याहृतीभिस् तथा पात्रम् अथ कौपीनम् इत्य् ऋचा ॥

युवा सुवासा इत्य् एवं तच् छं योर् उपवीतकम् ।

एतद् गृहीत्वा निष्क्रम्य स्वग्रामं बान्धवांस् त्यजेत् ॥

निःस्पृहो ऽन्यत्र गत्वैव व्रतैः स्वैर् वर्तयेत् सदा ॥ इति ।

एतच् च जलपवित्रादिकं चतुर्विधेषु भिक्षुषु प्रथमद्वितीयविषयम् । चातुर्विध्यं तु भिक्षूणां हारीत आह ।

चतुर्विधा भिक्षवस् तु प्रोक्ताः सामान्यलिङ्गिनः ।

तेषां पृथक् पृथक् ज्ञानं वृत्तिभेदादिकं श्रुतम् ॥

कुटीचको बहूदको हंसश् चैव तृतीयकः ।

चतुर्थः परमो हंसो यो यः पश्चात् स उत्तमः ॥ इति । (हार्स्म् १०।१३–१४)

पितामहो ऽपि ।

[१६१] चतुर्विधा भिक्षवस् तु प्रख्याता ब्रह्मणो मुखात् ।

कुटीचको बहूदको हंसश् चैव तृतीयकः ॥

चतुर्थः परहंसश् च संज्ञाभेदैः प्रकीर्तिताः ॥ इति ।

तत्राधिकारविशेषः पुराणे दर्शितः ।

विरक्तिर् द्विविधा प्रोक्ता तीव्रा तीव्रतरेति च ।

सत्याम् एव तु तीव्रायां न्यसेद् योगी कुटीचकः ॥

शक्तो बहूदके तीव्रतयायां हंससंज्ञिते ।

मुमुक्षुः परमे हंसे साक्षाद् विज्ञानसाधने ॥ इति । (नृपु ६०–१३?)

तत्र कुटीचकस्य वृत्तिविशेषम् आह प्रजापतिः: “कुटीचको नाम स्वगृहे वर्तमानः शुचिर् अकलुष आहिताग्निषु भिक्षां भुञ्जानो ऽपगतकामक्रोधलोभमोहो ऽहंकारवर्जित आत्मानुग्रहं कुरुते” इति । वृद्धपराशरो ऽपि: “कुटीचका नाम पुत्रादिभिः कुटीं कारयित्वा कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्यादीन् हित्वा विधिवत् संन्यासं गृहीत्वा त्रिदण्डजलपवित्रकाषायवस्त्रधारिणः स्नानशौचाचमनजपस्वाध्यायब्रह्मचर्यध्यान-तत्पराः पुत्रादेर् एव [१६२] भिक्षाकाले ऽन्नं यात्रामात्रम् उपभुञ्जानाः तस्यां कुट्यां नित्यं वसन्त आत्मानं मोक्षयन्ति” इति । स्कन्दपुराणे ऽपि ।

कुटीचकस् तु संन्यस्य स्वे च सद्मनि नित्यशः ।

भिक्षाम् आदाय भुञ्जीत स्वबन्धूनां गृहे ऽथ वा ॥

शिखी यज्ञोपवीती स्यात् त्रिदण्डी सकमण्डलुः ॥ इति ।

कुटीचकस्याशक्तविषयत्वाद् युक्तो गृहवासादिः । तद् उक्तं बौधायनेन ।

कुटीचकाः परिव्रज्य स्वे स्वे वेश्मनि नित्यशः ।

भिक्षां बन्धुभ्य आदाय भुञ्जते शक्तिसंक्षयात् ॥ इति ।

बहूदकस्य वृत्तिविशेषम् आह स्कन्दः ।

बहूदकस् तु संन्यस्य बन्धुपुत्रादिवर्जितः ।

सप्तागारं चरेद् भैक्ष्यम् एकान्नं च परित्यजेत् ॥

गोवालरज्जुसंबद्धं त्रिदण्डं शिक्यम् उद्धृतम् ।

जलपात्रं पवित्रं च खनित्रं च कृपाणिकाम् ॥

शिखां यज्ञोपवीतं च देवताराधनं चरेत् ॥ इति ।

वृद्धपराशरो ऽपि: “तत्र बहूदका नाम त्रिदण्डकमण्डलुपद्मपवित्रपात्रकाषायवस्त्रधारिणो वेदान्तार्थावबोधकाः [१६३] साधुवृत्तेषु ब्राह्मणगृहेषु भैक्षचर्यां चरन्त आत्मानं मोक्षयन्ते” इति । पितामहो ऽपि ।

बहूदकः स विज्ञेयः सर्वसङ्गविवर्जितः ।

बन्धुवर्गे न भिक्षेत स्वभूमौ नैव संवसेत् ॥

निश्चलः स्थाणुभूतश् च सदा मोक्षपरायणः ।

न कुट्यां नोदके सङ्गं कुर्याद् वस्त्रे च चेतसा ॥

नागारे नासने नान्ने नास्तरे च त्रिदण्डके ।

स्वमात्रायां न कुर्याद् वै रागं दण्डादिके यतिः ॥ इति ।

हंसवृत्तिः स्कन्दपुराणे दर्शिता ।

हंसः कमण्डलुं शिक्यं भिक्षापात्रं तथैव च ।

कन्थां कौपीनम् आच्छादनम् अङ्गवस्त्रं बहिःपटम् ॥

एकं तु वैणवं दण्डं धारयेन् नित्यम् आदरात् ।

देवतानाम् अभेदेन कुर्याद् ध्यानं समर्चयेत् ॥ इति ।

विष्णुर् अपि ।

यज्ञोपवीतं दण्डं च वस्त्रं जन्तुनिवारणम् ।

तावान् परिग्रहः प्रोक्तो नान्यो हंसपरिग्रहः ॥ इति ।

पितामहो ऽपि ।

हंसस् तृतीयो विज्ञेयो भिक्षुर् मोक्षपरायणः ।

नित्यं त्रिषवणस्नायी त्व् आर्द्रवासा भवेत् सदा ॥

चान्द्रायणेन वर्तेत यतिधर्मानुशासनात् ।

वृक्षमूले वसेन् नित्यं गुहायां वा सर्त्तटे ॥ इति ।

बौधायनो ऽपि ।

[१६४] हंसा कमण्डलुं शिक्यं दण्डपात्राणि बिभ्रतः ।

ग्रामतीर्थैकरात्राश् च नगरे पञ्चरात्रकाः ॥

त्रिषड्रात्रोपवासाश् च पक्षमासोपवासिनः ।

कृच्छ्रसान्तपनाद्यैश् च व्रतैः कृशवपुर्धराः ॥ इति ।

परमहंसवृत्तिः स्कन्दपुराणे दर्शिताः ।

कौपीनाच्छादनं वस्त्रं कन्थां शीतनिवारिणीम् ।

अक्षमालां च गृह्णीयात् वैणवं दण्डम् अव्रणम् ॥

माधूकरम् अथैकान्नं परहंसः समाचरेत् ।

परहंसस् त्रिदण्डं च रज्जुं गोवालनिर्मिताम् ॥

शिखां यज्ञोपवीतं च नित्यं कर्म परित्यजेत् ॥ इति ।

<u>अत्र केचिच्</u> छ्रद्धाजाड्येन संध्यावन्दनगायत्रीशिखायज्ञोपवीतत्यागम् असहमानाः यथावर्णितं पारमहंस्यं विद्विषन्ति । उदाहरन्ति च कानिच्द् वचनानि । तत्र हारीतः ।

चत्वारो ऽप्य् आश्रमा ह्य् एते संध्यावन्दनवर्जिताः ।

ब्राह्मण्याद् एव हीयन्ते यद्य् अप्य् उग्रतपोधराः ॥ इति । (हार्स्म् १४।१८)

बौधायनो ऽपि ।

अनागतां तु ये पूर्वाम् अनतीतां तु पश्चिमाम् ।

सम्ध्यां नोपासते विप्राः कथं ते ब्राह्मणाः स्मृताः ॥ इति । (ब्ध् २।४।१५)

स्मृत्यन्तरे ऽपि ।

[१६५] सायं प्रातः सदा संध्यां ये विप्रा नो उपासते ।

कामं तान् धार्मिको राजा शूद्रकर्मसु योजयेत् ॥ इति । (क्स्म् १।५)

मनुर् अपि ।

सावित्रीपतिता व्रात्या भवन्त्य् आर्यविगर्हिताः । इति । (म्ध् २।३९)

अत्रिर् अपि ।

यज्ञोपवीतं सर्वेषां द्विजानां मुक्तिसाधनम् ।

परित्यजन्ति ये मोहान् नरा निरयगामिनः ॥ इति । (अत्र्स्म् ३)

पद्मपुराणे ऽपि ।

शिखायज्ञोपवीतेन त्यक्तेनासौ कथं द्विजः । इति ।

<u>मैवम्</u>, एतेषां वचनानां परमहंसव्यतिरिक्तविषयत्वेनाप्य् उपपत्तेः । पारमहंस्यं तु बहुषु प्रत्यक्षश्रुतिषूपलभ्यमानं केन प्रद्वेष्टुं शक्यम् । तथा च जाबालश्रुतिः: “तत्र परमहंसा नाम संवर्तक-आरुणि-श्वेतकेतु-दुर्वासा-ऋभु-निदाघ-जडभरत-दत्तात्रेय-रैवतकप्रभृतयो ऽव्यक्तलिङ्गा अव्यक्ताचारा अनुन्मत्ता उन्मत्तवद् आचरन्ति” इति (जाबुप् ६) । तेषां च शिखादित्याग आत्मज्ञानादिधर्माश् च तत्रैव श्रुताः: **[१६६]** 


    दण्डं कमण्डलुं शिक्यं पात्रं जलपवित्रकम् । शिखां यज्ञोपवीतं च – इत्य् एतत् सर्वं भूः स्वाहेत्य् अप्सु परित्यज्यात्मानम् अन्विच्छेत् । यथाजातरूपधरो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः तत्त्वब्रह्ममार्गे सम्यक् संपन्नः शुद्धमानसः प्राणसंधारणार्थं यथोक्तकाले विमुक्तो भैक्ष्यम् आचरन् करपात्रेण लाभालाभयोः समो भूत्वा शून्यागारदेवगृह-तृणकूटवल्मीकवृक्षमूलकुलालशालाग्निहोत्रनदीपुलिनगिरिकुहरकन्दर-स्थण्डिलेष्व् अनिकेतवास्य् अप्रयत्नो निर्ममः शुक्लध्यानपरायणो ऽध्यात्मनिष्ठो ऽशुभकर्मनिर्मूलनपरः संन्यासेन देहत्यागं करोति स परमहंसो नाम । इति । (जाबुप् ६)

तस्याम् एव च श्रुतौ जनक-याज्ञवल्क्यसंवादरूपेण यज्ञोपवीतत्यागम् आक्षिप्य समाहितम्: “पृच्छामि त्वां याज्ञवल्क्य अयज्ञोपवीती कथं ब्राह्मणः इति । स होवाच याज्ञवल्क्यः । इदम् एवास्य तद् यज्ञोपवीतं य आत्मेति” इति (जाबुप् ५) । आरुणिश्रुताव् अपि पारमहंस्यं प्रपञ्चितम्:

[१६७] आरुणिः प्रजापतेर् लोकं जगाम । तं गत्वोवाच केन भगवन् कर्माण्य् अशेषतो

    विसृजानीति । तं होवाच प्रजापतिः । तव पुत्रान् भ्रातृव्यबन्ध्वादीन् शिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं स्वाध्यायं च भूर्लोकं भुवर्लोकं स्वर्लोकं चातलवितलसुतलतलातलमहातलरसातलपातालं ब्रह्माण्डं च विसर्जयेत् । दण्डम् आच्छादनं कौपीनं परिग्रहेत् । शेषं विसृजेत् । ब्रह्मचारी गृहस्थो वानप्रस्थो वा लौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् । उपवीतं भूमौ वाप्सु वा विसृजेत् । कुटीचको ब्रह्मचारी कुटुम्बं विसृजेत् । पात्रं विसृजेत् । दण्डान् लोकाग्नीन् विसृजेद् इति होवाच । अत ऊर्ध्वम् अमन्त्रवद् आचरेद् ऊर्ध्वगमनं विसृजेत् त्रिसम्ध्यादौ स्नानम् आचरेत् । संधिं समाधाव् **[१६८]** आत्मन्य् आचरेत् । सर्वेषु वेदेष्व् आरण्यकम् आवर्तयेद् उपनिषदम् आवर्तयेत् । (आरुप् १)

इति । मैत्रायणश्रुताव् अपि: “इन्द्रस्य वज्रो ऽसीति त्रीन् वैणवान् दण्डान् दक्षिणपानौ धारयेद् एकं वा । यद्य् एकं तदा सशिखं वपनं कृत्वा विसृज्य यज्ञोपवीतम्” इति । पिप्पलादशाखायाम् अपि ।

सशिखं वपनं कृत्वा बहिःसूत्रं त्यजेद् बुधः ।

यद् अक्षरं परं ब्रह्म तत् सूत्रम् इति धारयेत् ॥

सूचनात् सूत्रम् इत्य् आहुः सूत्रं नाम परं पदम् ।

तत् सूत्रं विदितं येन स विप्रो वेदपारगः ॥

येन सर्वम् इदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ।

तत् सूत्रं धारयेद् योगी योगवित् तत्त्वदर्शिवान् ॥

बहिःसूत्रं त्यजेद् विद्वान् योगम् उत्तमम् आस्थितः ।

ब्रह्मबावम् इदं सूत्रं धारयेद् यः स चेतनः ॥

धारणाद् अस्य सूत्रस्य नोच्छिष्टो नाशुचिर् भवेत् ।

सूत्रम् अन्तर्गतं येषां ज्ञानयज्ञोपवीतिनाम् ॥

[१६९] ते वै सूत्रविदो लोके ते च यज्ञोपवीतिनः ।

ज्ञानशिखिनो ज्ञाननिष्ठा ज्ञानयज्ञोपवीतिनः ॥

ज्ञानम् एव परं तेषां पवित्रं ज्ञानम् उच्यते ।

अग्नेर् इव शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिखा ॥

स शिखीत्य् उच्यते विद्वान् नेतरे केशधारिणः ।

कर्मण्य् अधिकृता ये तु वैदिके ब्राह्मणादयः ॥

एभिर् धाऋयम् इदं सूत्रं क्रियाङ्गं तद् धि वै स्मृतम् ।

शिखा ज्ञानमयी यस्य उपवीतं च तन्मयम् ॥

ब्राह्मण्यं सकलं तस्य इति ब्रह्मविदो विदुः ।

इदं यज्ञोपवीतं तु परमं यत् परायणम् ॥

विद्वान् यज्ञोपवीती स्यात् स यज्ञः स च यज्ञवित् ॥ इति ।

व्यासस्मृताव् अपि ।

यज्ञोपवीतं कर्माङ्गं वदन्त्य् उत्तमबुद्धयः ।

उपपूर्वनयात् पूर्वं यतो लोके न दृश्यते ॥

यावत् कर्माणि कुरुते तावद् एवास्य धारणम् ।

तस्माद् अस्य परित्यागः क्रियते कर्मभिः सह ॥

[१७०] अग्निहोत्रविनाश्ē तु जुह्वादीनि यथा त्यजेत् ।

यथा च मेखलादीनि गृहस्थाश्रमवाञ्छया ॥

पत्नी योक्त्रं यथेष्ट्यन्ते सोमान्ते च यथा ग्रहान् ।

तद्वद् यज्ञोपवीतस्य त्यागम् इच्छन्ति योगिनः ॥ इति ।

विश्वामित्रो ऽपि: “अथापरं परिव्राजकलिङ्गं सर्वतः परिमोक्षम् एके । सत्यानृते सुखदुःखे वेदान् इमं लोकम् अमुं च परित्य्ज्यात्मानम् अन्विच्छेत् । शिखायज्ञोपवीतकमण्डलुकपालानां त्यागी” इति । बौधायनो ऽपि: “अत ऊर्ध्वं यज्ञोपवीतं मन्त्रम् आच्छादनं यष्टयः शिक्यं जलपवित्रं कमण्डलुं पात्रम् इत्य् एतानि वर्जयित्वा एकं दण्डम् आदत्ते सखा म गोपायेति” इति । स्मृत्यन्तरे ऽपि ।

यदा तु विदितं तत् स्यात् परं ब्रह्म सनातनम् ।

तदैकदण्डं संगृह्य उपवीतं शिखां त्यजेत् ॥ इति ।

<u>अत्र केचिद् आहुः</u> – उपवीतत्यागवचनानि पुरातनयज्ञोपवीतविषयाणि । तथा च स्मृतिः: **[१७१]** “नखानि निकृत्य पुराणं वस्त्रं यज्ञोपवीतं कमण्डलुं त्यक्त्वा नवानि गृहीत्वा ग्रामं प्रविशेत्” इति । यदाचमनाङ्गयज्ञोपवीतं स्यात् तदा ब्राह्मण्याद् एव हीयते । तस्माद् अस्ति परमहंसस्यापि यज्ञोपवीतम् – इति ।

<u>तद् अयुक्तम्</u>, उदाहृतस्मृतेर् बहूदकादिविषयत्वात्, “न यज्ञोपवीतं नाच्छादनं चरति परमहंसः” (परुप् २) इति श्रुतेः, “अयज्ञोपवीती शौचनिष्ठः कामम् एकं वैणवं दण्डम् आददीत” (आशुप् ४) इति श्रुत्यन्तराच् च । न च – बाह्योपवीतम् अन्तरेणाचमनाद्यसंभवः, कौषीतकिब्राह्मणे प्रश्नोत्तराभ्यां तदुपपादनात्: “किम् अस्य यज्ञोपवीतं । का वास्य शिखा । कथं वास्योपस्पर्शनम्” इति प्रश्नः, “इदम् एवास्य तद् यज्ञोपवीतं यद् आत्मध्यानं विद्या शिखा” (कठुप् १) इत्याद्युत्तरम् । ब्राह्मण्यं तु ज्ञानमयशिखायज्ञोपवितिन एव पुष्कलम् इति पिप्पलादश्रुताव् उदाहृतम् । 

<u>केचित् तु</u> – परमहंसस्यापि त्रिदण्डम् इच्छन्ति । उदाहरन्ति च **[१७२]** वचनानि । तत्र दक्षः सर्वेषाम् आश्रमिणां क्रमेण लक्षणम् अभिदधानः “त्रिदण्डेन यतिश् चैव” (दस्म् १।१४) इति यतेर् लक्षणम् अभिधाय त्रिदण्डरहितस्य यतित्वं निषेधति: “यस्यैतल् लक्षणं नास्ति प्रायश्चित्ती न चाश्रमी” (दस्म् १।१५) इति । हारीत-दत्तात्रेय-पितामहाः कुटीचकादीन् चतुरो ऽप्य् उपन्यस्य सर्वेषां त्रिदण्डम् एव विदधते ।

वृत्तिभेदेन भिन्नाश् च नैव लिङ्गेन ते द्विजाः ।

लिङ्गं तु वैणवं तेषां त्रिदण्डं सपवित्रकम् ॥ इति ।

अत्रिर् अपि ।

शिखिनस् तु श्रुताः केचित् केचित् मुण्डाश् च भिक्षुकाः ।

चतुर्धा भिक्षुकाः प्रोक्ताः सर्वे चैव त्रिदण्डिनः ॥ इति । (अत्र्स्म् १।१३)

एकदण्डवचनानि तु त्रिदण्डालाभविषयाणि । तद् आह मेधातिथिः ।

यावन् न स्युस् त्रिदण्डास् तु तावद् एकेन पर्यटेत् । इति ।

हारीतो ऽपि ।

नष्टे जलपवित्रे वा त्रिदण्डे वा प्रमादतः ।

एकं तु वैणवं दण्डं पालाशं बैल्वम् एव वा ॥

गृहीत्वा विचरेत् तावद् यावल् लभ्येत् त्रिदण्डकम् ॥ (हार्स्म् ११।१४)

[१७३] इति ।

<u>अत्रोच्यते</u> – परमहंसस्यैकदण्डनिराकरण्र् बह्वागमविरोधः स्यात् । उदाहृताश् च परमहंसस्यैकदण्डप्रतिपादिकाः श्रुतिस्मृतयः । एवं सति मेधातिथि-हारीताभ्यां यद् एकदण्डस्यानुकल्पत्वम् उक्तं तद् बहूदकादिविषयं भवैष्यति । परमहंसस्य तु नैकदण्डो ऽनुकल्पः । यतो व्यास आह ।

त्रिदण्डस्य परित्याग एकदण्डस्य धारणम् ।

एकस्मिन् दृश्यते वाके तस्माद् अस्य प्रधानता ॥ इति ।

यत् तु “सर्वे चैव त्रिदण्डिनः” इति तद् वाग्दण्डादिविषयम्, न तु यष्टित्रयाभिप्रायम् । तथा च मनुः ।

वाग्दण्डो ऽथ मनोदण्डः कायदण्डस् तथैव च ।

यस्यैते निहिता बुद्धौ त्रिदण्डीति स उच्यते ॥

त्रिदण्डम् एतं निःक्षिप्य सर्वभूतेषु मानवः ।

कामक्रोधौ तु संयम्य ततः सिद्धिं निगच्छति ॥ इति । (म्ध् १२।१०–११)

दक्षो ऽपि ।

वाग्दण्डो ऽथ मनोदण्डः कर्मदण्डस् तथैव च ।

यस्यैते नियता दण्डास् त्रिदष्डीति स उच्यते ॥ इति ।

एतेषां च त्रयाणां दण्डानां सव्रूपं स एवाह ।

वागदण्डो मौनता प्रोक्ता कर्मदण्डस् त्व् अनीहता ।

मानसस्य तु दण्डस्य प्राणायामो विधीयते ॥

[१७४] इति । यद् अपि पितामहेनोक्तम्,

परः परमहंसस् तु तुर्याख्यः श्रुतिर् अब्रवीत् ।

यमैश् च नियमैर् युक्तो विष्णुरूपी त्रिदण्डभृत् ॥

इति, तद् अप्य् उक्तरीत्या वाग्दण्डाद्यभिप्रायम् । यद् अपि,

लिङ्गं तु वैणवं तेषां त्रिदण्डं सपवित्रकम् ।

इति यष्टित्रयाभिधानम्, तद् अपि बहूदकविषयत्वेनोपपन्नम् । यो हि बहूदक एव सन् ग्रामैकरात्रादिकां हंसवृत्तिम् आचरति स वृत्तितो हंसो भवति । वेदान्तश्रवणादिकां परमहंसवृत्तिं चेद् आश्रयति तदा वृत्तितः परमहंसो भवति । तेषां हंसादीनां त्रिदण्डम् एव लिङ्गम् । अनेनैवाभिप्रायेण,

वृत्तिभेदेन भिन्नाश् च नैव लिङ्गेन ते द्विजाः ।

इत्य् उक्तम् । अन्यथा मुख्ययोर् हंसपरहंसयोर् एकदण्डविधायकान्य् उदाहृतानि वचनानि निर्विषयाणि स्युः । तस्माद् एक एव दण्डः परमहंसस्य ।

<u>ननु</u> – परमहंसोपनिषदि एकदण्डो ऽप्य् अमुख्यत्वेनैव श्रूयते: “कौपीनं दण्डम् आच्छादनं च स्वशरीरोपभोगार्थाय च लोकस्योपकारार्थाय च परिग्रहेत् । तच् च न **[१७५]** मुख्यम् अस्ति । को मुख्यः इति चेत्, अयं मुख्यो – न दण्डं न शिक्यं नाच्छादनं चरति परमहंसः” इति (परुप् १)

<u>बाढम्</u> । नास्त्य् एव विद्वत्परमहंसस्य बाह्ययष्ठ्युपयोगः । अत एव च वाक्यशेषे ज्ञानम् एव तस्य दण्डः इत्य् उक्तम्:

ज्ञानदण्डो धृतो येन एकदण्डो स उच्यते । इति । (परुप् ३)

यष्टिधारणं तु विविदिषोः परमहंसस्य । न च विद्वद्विविदिषुभेदेन पारमहंस्यद्विविध्ये मानाभावः शङ्कनीयः, वाजसनेयिब्राह्मणे तदुपलम्भात् । “एतं वै तम् आत्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रेषणायाश् च वित्तेषणायाश् च लोकेषणायाश् च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति” (बाउप् ३।५।१) इति विद्वत्संन्यासे प्रमाणम् । “एतम् एव विदित्वा मुनिर् भवति । एतम् एव प्रव्राजिनो लोकम् इच्छन्तः प्रव्रजन्ति” (बाउप् ४।४।२२) [१७६] इत्य् एतद्वाक्ये विद्वद्विविदिषुसंन्यासौ उभाव् अपि विस्पष्टम् अवगम्येते । “एतत् सर्वं भूः स्वाहेत्य् अप्सु परित्यज्यात्मानम् अन्विच्छेत्” (जाबुप् ६) इति जाबालवाक्ये त्रिदण्डादिपरित्यागात्मकं विविदिषुपारमहंस्यम् आम्नातम् । श्रुतिश् च “न्यास इति ब्रह्मा ब्रह्मा हि परः परो हि ब्रह्मा तानि वा एतान्य् अवराणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयत्” (म्नु २१।२) इत्य् अग्निहोत्रयज्ञदानादितपोनिन्दापुरःसरं पारमहंस्यं विधाय तस्य परमहंसस्य विविदिषोर् आत्मविद्याधिकारं दर्शयति “ओम् इत्य् एतम् आत्मानं युञ्जीत” (म्नु २४।२) इति । तस्माद् द्वैविध्यसद्भावाद् दण्डादिनिवारणम् अशेषकर्मशून्यविद्वत्परमहंसविषयम् । विदुषः कर्तव्यशून्यतां भगवान् आह ।

यस् त्व् आत्मरतिर् एव स्याद् आत्मतृप्तश् च मानवः ।

आत्मन्य् एव च संतुष्टस् तस्य कार्यं न विद्यते ॥ (ब्घ् ३।१७)

[१७७] इति । दक्षो ऽपि ।

नाध्येतव्यं न वक्तव्यं न श्रोतव्यं कदाचन ।

एतैः सर्वेषु निष्णातो यतिर् भवति नान्यथा ॥ इति । (दस्म् ७।३३)

स्मृत्यन्तरे ऽपि ।

ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृतकृत्यस्य योगिनः ।

नैवास्ति किंचित् कर्तव्यम् अस्ति चेन् न स सर्ववित् ॥ इति ।

बह्वृचब्राह्मणे ऽपि: “एतद् ध सम् वै तद्विद्वांस आहुर् ऋषयः कावषेयाः किमर्था वयम् अध्येष्यामहे किमर्था वयं यक्ष्यामहे” इति । विविदिषोस् तु श्रवणमननादिकर्तव्यसद्भावात् तदुपकारित्वेन दण्डधारणादिनियम उपपद्यते ।

<u>ननु</u> – ज्ञानरहितस्यापि दण्डप्रतिषेध आम्नायते:

काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः ।

स याति नरकान् घोरान् महारौरवसंज्ञितान् ॥ इति । (परुप् ३)

<u>नायं दोषः</u>, विद्यां विविदिषां च विना जीवनार्थम् एव केवलम् एकदण्डं यो धत्ते तद्विषयत्वात् प्रतिषेधस्य । अत एव सर्वाशीति विशेषितम् । स्मृताव् अपि ।

[१७८] एकदण्डं समाश्रित्य जीवन्ति बहवो नराः ।

नरके रौरवे घोरे कर्मत्यागात् पतन्ति ते ॥ इति ।

युक्तश् च नरके पातः । सत्य् अपि बाह्यदण्डे पापनिवर्तकानाम् आन्तरदण्डानाम् अभावात् । पापनिवर्तकत्वं च कालिकापुराणे दर्शितम् ।

वैणवा ये स्मृता दण्डा लिङ्गमात्रप्रबोधकाः ।

लिङ्गव्यक्त्यै हि धार्यास् ते न पुनर् धर्महेतवः ॥

कायजा ये बुधैर् नित्यं नृणां पापप्रमोक्षणात् ।

जितेन्द्रियैर् जितक्रोधैर् धार्या वै तत्त्वदर्शिभिः ॥ इति ।

ये कायजास् त्रयो दण्डास् ते पापविमोक्षणाय धार्या इत्य् अन्वयः ।

<u>ननु</u> – एकदण्डत्रिदण्डयोर् विकल्पः क्वचित् स्मर्यते । तत्र विष्णु-बौधायनौ ।

एकदण्डी भवेद् वापि त्रिदण्डो वा मुनिर् भवेत् । इति ।

व्यासः ।

त्रिदण्डम् एकदण्डं वा व्रतम् आस्थाय तत्त्ववित् ।

पर्यटेत् पृथिवीं नित्यं वर्षाकाले स्थिरो भवेत् ॥ इति ।

शौनको ऽपि: “अथ काषायवासाः सखा म गोपायेति त्रिदण्डम् एकदण्डं वा गृह्णाति” इति । आश्वमेधिके भगवद्वचनम् ।

[१७९] एकदण्डी त्रिदण्डी वा शिखी मुण्डित एव वा ।

काषायमात्रसारो ऽपि यतिः पूज्यो युधिष्ठिर ॥ इति । (म्ध् आश्व १०५।८–९)

<u>बाढम्</u> । उक्तरीत्या तयोर् व्यवस्था द्रष्टव्या । तत्र कुटीचकबहूदकयोस् त्रिदण्डः । हंसपरमहंसयोर् एकदण्डः । तथा च सति तत्र तत्रोदाहृतानि वचनानि उपपद्यन्ते ॥।

तद् एवं चतुर्विधः संन्यासो निरूपितः

अथ तद्धर्मा निरूप्यन्ते । तत्र बौधायनः ।

उषःकाले समुत्थाय शौचं कृत्वा यथाविधि ।

दन्तान् विधाव्य चाचम्य पर्ववर्जं यथाविधि ॥

स्नात्वा चाचम्य विधिवत् तिष्ठन्न् आसीन एव वा ।

बिभज् जलपवित्रं वाप्य् अक्षसूत्रं करद्वये ॥

तद्वत् पवित्रे गोवालैः कृते दुष्कृतनाशने ।

उदये विधिवत् संध्याम् उपास्य त्रिकजप्यवान् ॥

मित्रस्य चर्षणीत्याद्यैर् उपस्थाय पवित्रिभिः ।

पूर्ववत् तर्पयित्वाथ जपेत् सम्यक् समाहितः ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

एक एव चरेन् नित्यं सिद्ध्यर्थम् असहायकः ।

सिद्धिम् एकस्य संपश्यन् न जहाति न हीयते ॥ (म्ध् ६।४२)

[१८०] इति । एकस्यासहायस्य विचरतो रागद्वेषादिप्रतिबन्धाभावात् ज्ञानलक्षणां सिद्धिं निश्चिन्वन् तां सिद्धिं न जहाति । तस्यां सिद्धाव् अप्रत्यूहेन प्रवर्तते । प्रवृत्तश् च तस्याः सिद्धेर् न हीयते किं तु पारं गच्छति । यदा तु द्वितीयतृतीयपुरुषसहायवान् विचरेत् तदा रागद्वेषसंभवाद् उक्तसिद्धेर् हीयते । अत एव दक्षः ।

एको भिक्षुर् यथोक्तस् तु द्वाव् एव मिथुनं स्मृतम् ।

त्रयो ग्रामः समाख्यात ऊर्ध्वं तु नगरायते ॥

नगरं न हि कर्तव्यं ग्रामो ऽपि मिथुनं तथा ।

एतत् त्रयं प्रकुर्वाणः स्वधर्माच् च्यवते यतिः ॥

राजवार्ता हि तेषां च भिक्षावार्ता परस्परम् ।

स्नेहपैशुन्यमात्सर्यं संनिकर्षान् न संशयः ॥ इति । (दस्म् ७।३५–३७)

यदा तु श्रवणादिसंपत्त्यभावाद् आत्मज्ञानसिद्धौ स्वयम् अशक्तः स्यात् तदा तत्र शक्तेन द्वितीयेन सह विचरेत् । यथाह श्रुतिः: “वर्षासु ध्रुवशीलो ऽष्टौ मासम् एकाकी यतिश् चरेत् द्वौ वा” इति (आरुप् ३) । चरेत् चरेताम् इत्य् अर्थः । शौनको ऽपि: “एकाकी विचरेत् सर्वभूतेभ्यो हितम् आचरेत्” [१८१] इति । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

सर्वभूतहितः शान्तः त्रिदण्डी सकमण्डलुः ।

एकारामः परिव्रज्य भिक्षार्थी ग्रामम् आश्रयेत् ॥ इति । (य्ध् ३।५८) 

हिताचरणं नाम हिंसाननुष्ठानमात्रम् । न पुनर् उपकारेषु प्रवृत्तिः, “हिंसानुग्रहयोर् अनारम्भः” (ग्ध् ३।२४) इति गौतमस्मरणात् । अत एव अहिंसादीन् आह अत्रिः ।

अहिंसा सत्यम् अस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ ।

भावशुद्धिर् हरेर् भक्तिः संतोषः शौचम् आर्जवम् ॥

आस्तिक्यं ब्रह्मसंस्पर्शः स्वाध्यायः समदर्शनम् ।

अनौद्धत्यम् अदीनत्वं प्रसादः स्थैर्यमार्दवे ॥

स्वस्नेहो गुरुशुश्रूषा श्रद्धा क्षान्तिर् दमः शमः ।

उपेक्षा धैर्यमाधुर्ये तितिक्षा करुणा तथा ॥

ह्रीस् तपो ज्ञानविज्ञाने योगो लघ्वशनं धृतिः ।

भिक्षाटनं जपः संध्या त्यागः कर्मफलस्य च ।

एष स्वधर्मो विख्यातो यतीनां नियतात्मनाम् ॥ इति ।

प्रव्रज्यां कृत्वापि गुरोः समीपे ब्रह्मज्ञानपर्यन्तं निवसेत् । तद् उक्तं लिङ्गपुराणे ।

[१८२] आश्रमत्रयम् उक्तस्य प्राप्तस्य परमाश्रमम् ।

ततः संवत्सरस्यान्ते प्राप्य ज्ञानम् अनुत्तमम् ॥

अनुज्ञाप्य गुरुं चैव चरेद् धि पृथिवीम् इमाम् ।

त्यक्तसङ्गो जितक्रोधो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ॥

पिधाय बुद्ध्या द्वाराणि ध्यानेनैकमना भवेत् ॥ इति । (लिङ्पु १।९०।१५)

मत्स्यपुराणे ऽपि ।

गुरोर् अभिहिते युक्तः स तु संवत्सरं वसेत् ।

नियमेष्व् अप्रमत्तस् तु यमेषु च सदा भवेत् ॥

प्राप्य चान्ते ततश् चैव ज्ञानयोगम् अनुत्तमम् ।

अविरोधेन धर्मस्य विचरेत् पृथिवीं यतिः ॥ इति । (लिङ्पु १।८९।५–६)

संवतसरम् इत्य् उपलक्षणम् । यावज् ज्ञानं तावन् निवसेत् । गुरुसमीपवासस्य ज्ञानार्थत्वात् । पृथिवीविचरणे विशेषम् आह कण्वः ।

एकरात्रं वसेत् ग्रामे नगरे पञ्चरात्रकम् ।

वर्षाभ्यो ऽन्यत्र वर्षासु मासांश् च चतुरो वसेत् ॥ इति ।

मत्स्यपुराणे ऽपि ।

अष्टौ मासान् विहारः स्याद् यतीनां संयतात्मनाम् ।

[१८३] एकत्र चतुरो मासान् वार्षिकान् निवसेत् पुनः ॥

न देहो भविता तत्र दृष्टं शास्त्रं पुरातनम् ॥ इति । (मत्पु १८४।२१–२३)

चातुर्मास्यनिवासे प्रयोजनम् आह मेधातिथिः ।

संरक्षणार्थं जन्तूनां वसुधातलचारिणाम् ।

आषाढादींश् च चतुर आ मासात् कार्तिकाद् यतिः ॥

धर्माढ्ये जलसंपन्ने ग्रामान्ते निवसेच् छुचिः ॥ इति ।

अन्यान् अपि हेयोपादेयांश् च् धर्मान् संगृह्याह स एव ।

श्रद्धया परयोपेतः परमात्मपरायणः ।

स्थूलसूक्ष्मशरीराभ्यां मुच्यन्ते दशषट्कवित् ॥

त्रिदण्डं कुण्डिकां कन्यां भैक्षभाजनम् आसनम् ।

कौपीनाच्छादनं वासः षड् एतानि परिग्रहेत् ॥

स्थावरं जङ्गमं बीजं तैजसं विषम् आयुधम् ।

षड् एतानि न गृह्णीयाद् यतिर् मूत्रपुरीषवत् ॥

रसायनक्रियावादं ज्योतिषं क्रयविक्रयम् ।

विविधानि च शिल्पानि वर्जयेत् परदारवत् ॥

भिक्षाटनं जपं स्नानं ध्यानं शौचं सुरार्चनम् ।

कर्तव्यानि षड् एतानि सर्वथा नृपदण्डवत् ॥

[१८४] नटादिप्रेक्षणं द्यूतं प्रमदां सुहृदं तथा ।

भक्ष्यं भोज्यम् उदक्यां च षण् न पश्येत् कदाचन ॥

स्कन्धावारे खले सार्थे पुरे ग्रामे वसद्गृहे ।

न वसेत यतिः षट्सु स्थानेष्व् एतेषु कर्हिचित् ॥

रागं द्वेषं मदं मायां दम्भं मोहं परात्मसु ।

षड् एतानि यतिर् नित्यं मनसापि न चिन्तयेत् ॥

मञ्चकं शुक्लवस्त्रं च स्त्रीकथां लौल्यम् एव च ।

दिवा स्वापं च यानं च यतीनां पतनानि षट् ॥

संयोगं च वियोगं च वियोगस्य च साधनम् ।

जीवेश्वरप्रधानानां स्वरूपाणि विचिन्तयेत् ॥

आसनं पात्रलोपश् च संचयः शिष्यसंग्रहः ।

दिवास्वापो वृथाजल्पो यतेर् बन्धकराणि षट् ॥

एकाहात् परतो ग्रामे पञ्चाहात् परतः पुरे ।

वर्षाभ्यो ऽन्यत्र यत् स्थानम् आसनं तद् उदाहृतम् ॥

उक्तानां यतिपात्राणाम् एकस्यापि न संग्रहः ।

भिक्षोर् भैक्षभुजश् चापि पात्रलोपः स उच्यते ॥

गृहीतस्य त्रिदण्डादेर् द्वितीयस्य परिग्रहः ।

कालान्तरोपभोगार्थं संचयः परिकीर्तितः ॥

[१८५] शुश्रूषालाभपूजार्थं यशो’र्थं वा परिग्रहः ।

शिष्याणां न तु कारुण्यात् स स्नेहः शिष्यसंग्रहः ॥

विद्या दिनं प्रकाशत्वाद् अविद्या रात्रिर् उच्यते ।

विद्याभ्यासे प्रमादो यः स दिवास्वाप उच्यते ॥

आध्यात्मकीं कथां मुक्त्वा भैक्षचर्यां सुरस्तुतिम् ।

अनुग्रहपरः प्रश्नो वृथा जल्पः स उच्यते ॥

अजिह्वः षण्ढकः पङ्गुर् अन्धो बधिर एव च ।

मुग्धश् च मुच्यते भिक्षुः षड्भिर् एतैर् न संशयः ॥

इदं मृष्ट्म् इदं नेति यो ऽश्नन्न् अपि न सज्जति ।

हितं सत्यं मितं वक्ति तम् अजिह्वं प्रचक्षते ॥

सद्योजातां यथा नारीं तथा षोडशवार्षिकीम् ।

शतवर्षां च यो दृष्ट्वा निर्विकारः स षण्ढकः ॥

भिक्षार्थम् अटनं यस्य विण्मूत्रकरणाय च ।

योजनान् न परं याति सर्वथा पङ्गुर् एव सः ॥

तिष्ठतो व्रजतो वापि यस्य चक्षुर् न दूरगम् ।

चतुर्युगाद् भयं त्यक्त्वा परिव्राट् सो ऽन्ध उच्यते ॥

[१८६] हिताहितं मनोरामं वचः शोकावहं तु यत् ।

श्रुत्वा यो न शृणोतीव बधिरः स प्रकीर्तितः ॥

सांनिध्ये विषयाणां यः समर्थो ऽविकलेन्द्रियः ।

सुप्त्वद् वर्तते नित्यं स भिक्षुर् मुग्ध उच्यते ॥ इति ।

भिक्षाटनविधिम् आह मनुः ।

एककालं चरेद् भैक्षं न प्रसज्येत विस्तरे ।

भैक्षप्रसक्तो हि यतिर् विषयेष्व् अपि सज्जते ॥

विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।

वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं यतिश् चरेत् ॥

अलाभे न विषादी स्याल् लाभे चैव न हर्षयेत् ।

प्राणयात्रिकमात्रः स्यान् मात्रासङ्गाद् विनिर्गतः ॥ इति । (म्ध् ६।५५–५७)

मीयन्ते इति मात्रा विषयास् तेषां सङ्गाद् विनिर्गतः । यततस्तो (?) न हर्षविषादौ कार्यौ इत्य् अर्थः । यमो ऽपि ।

स्नात्वा शुचिः शुचौ देशे कृतजप्यः समाहितः ।

भिक्षार्थी प्रविशेद् ग्रामं रागद्वेषविवर्जितः ॥

चरेन् माधूकरं भैक्षं यतिर् म्लेच्छकुलाद् अपि ।

एकान्नं न तु भुञ्जीत बृहस्पतिसमो यदि ॥

[१८७] मेध्यं भक्षं चरेन् नित्यं सायाह्ने वाग्यतः शुचिः ।

एकवासा विशुद्धात्मा मन्दगामी युगान्तदृक् ॥

यथालब्धं तथाश्नीयाद् आज्यसंस्कारवर्जितम् ।

भैक्षं माधूकरं नाम सर्वपातकनाशनम् ॥ इति ।

बौधायनो ऽपि ।

विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।

काले ऽपराह्णभूयिष्ठे भिक्षाटणम् अथाचरेत् ॥

ऊर्ध्वं जान्वोर् अधो नाभेः परिधायैकम् अम्बरम् ।

द्वितीयम् आन्तरं वासः पात्री दण्डी च वाग्यतः ॥

सव्ये चादाय पात्रं तु त्रिदण्डं दक्षिणे करे ।

उपतिष्ठेत सूर्यं तु ध्यात्वा चैकत्वम् आत्मना ॥

उक्त्वा विरजसं मन्त्रम् आकृष्णेन प्रदक्षिणम् ।

कृत्वा पुनर् जपित्वा च ये ते पन्थान इत्य् अपि ॥

यो ऽसौ विष्ण्वाख्यं आदित्ये पुरुषो ऽन्तर्हृदि स्थितः ।

सो ऽहं नारायणो देव इति ध्यात्वा प्रणम्य तम् ॥

भिक्षापात्रादिशुद्ध्यर्थम् अवमुच्याप्य् उपानहौ ।

ततो ग्रामं व्रजेन् मन्दं युगमात्रावलोककः ॥

ध्यायन् हरिं च तच्चित्त इदं च समुदीरयेत् ।

विष्णुस् तिर्यग् अधोर्ध्वं मे वैकुण्ठो विदिशं दिशम् ॥

पातु मां सर्वतो रामो धन्वी चक्री च केशवः ।

अभिगम्य गृहाद् भिक्षां भवत्पूर्वं प्रचोदयेत् ॥

[१८८] गोदोहमात्रं तिष्ठेच् च वाग्यतो ऽधोमुखस् ततः ।

दृष्त्वा भिक्षां दृष्टिपूतां दातुश् च करसंस्थिताम् ॥

त्रिदण्डं दक्षिणे त्व् अङ्गे ततः सन्धाय बाहुना ।

उत्पाटयेच् च कवचं दक्षिणेन करेण सः ॥

पात्रं वामकरे क्षिप्त्वा श्लेषयेद् दक्षिणेन तु ।

प्राणयात्रिकम् अन्नं तु भिक्षेत विगतस्पृहः ॥ इति ।

भिक्षस्य पञ्चविधत्वम् आह उशनाः ।

माधूकरम असंकॢप्तं प्राक्प्रणीतम् अयाचितम् ।

तात्कालिकोपपन्नं च भैक्षं पञ्चविधं स्मृतम् ॥

मनःसंकल्परहितान् गृहांस् त्रीन् सप्त पञ्चकान् ।

मधुवद् आहरणं यत् तु माधूकरम् इति स्मृतम् ॥

शयनोत्थापनात् प्राग् यत् प्रार्थितं भक्तिसंयुतैः ।

तत् प्राक्प्रणीतम् इत्य् आह भगवान् उशना मुनिः ॥

भिक्षाटनसमुद्योगात् प्राक् केनापि निमन्त्रितम् ।

अयाचितं हि तद् भैक्षं भोक्तव्यं मनुर् अब्रवीत् ॥

उपस्थाने च यत् प्रोक्तं भिक्षार्थं ब्राह्मणेन ह ।

तात्कालिकम् इति ख्यातं तद् अत्तव्यं मुमुक्षुणा ॥

सिद्धम् अन्नं भक्तजनैर् आनीतं यन् मठं प्रति ।

उपपन्नं तद् इत्य् आहुर् मुनयो मोक्षकाङ्क्षिणः ॥ इति ।

भ्क्षान्नं प्रशंसति यमः ।

यश् चरेत् सर्ववर्णेषु भैक्षम् अभ्यवहारतः ।

न स किंचिद् उपाश्नियाद् आपो भैक्षम् इति स्थितिः ॥

[१८९] अब्बिन्दुं यः कुशाग्रेण मासि मासि त्रयं पिबेत् ।

न्यायतो यस् तु भिक्षाशी पूर्वोक्तात् तु विशिष्यते ॥

तप्तकाञ्चनवर्णेन गवां मूत्रेण यावकम् ।

पिबेत् द्वादश वर्षाणि न तद् भैक्षसमं भवेत् ॥

शाकभक्षाः पयोभक्षा ये ऽन्ये यावकभक्षकाः ।

सर्वे भैक्षभुजस् तस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥

न भैक्षं परपाकान्नं न च भैक्षं प्रतिग्रहः ।

सोमपानसमं भैक्षं तस्माद् भैक्षेण वर्तयेत् ॥ इति ।

अत्र सर्ववर्णेष्व् इत्य् आपद्विषयम् । अत एव बौधायनः ।

ब्राह्मणक्षत्रियविशां मेध्यानाम् अन्नम् आहरेत् ।

असंभवे तु पूर्वस्याप्य् आददीतोत्तरोत्तरम् ॥

सर्वेषाम् अप्य् अभावे तु भैक्षद्वयम् अनश्नता ।

भैक्षं शूद्राद् अपि ग्राह्यं रक्ष्याः प्राणा विजानता ॥ इति ।

न च भिक्षां लब्धुम् उल्कापाताद्युत्पातकथनं ग्रहदौस्थ्यादिकथनम् अन्यं वा कंचिद् उपाधिं संपादयेत् । तद् आह मनुः ।

न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गविद्यया ।

नानुशासनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कर्हिचित् ॥ इति । (म्ध् ६।५०)

वर्ज्यम् अन्नम् आह अत्रिः ।

हितं मितं सदाश्नीयाद् यत् सुखेनैव जीर्यति ।

धातुः प्रकुप्यते येन तद् अन्नं वर्जयेद् यतिः ॥

[१९०] उदक्या चोदितं चान्नं द्विजान्नं शूद्रचोदितम् ।

प्राण्यङ्गे वायसे कॢप्तं तद् अन्नं वर्जयेद् यतिः ॥

पित्रर्थं कल्पितं पूर्वम् अन्नं देवादिकारणात् ।

वर्जयेत् तादृशीं भिक्षां परबाधाकरीं तथा ॥ इति ।

परबाधाप्रसक्तिम् एवाभिप्रेत्य मनुर् आह ।

न तापसैर् ब्राह्मणैर् वा वयोभिर् अथ वा श्वभिः ।

आकीर्णं भिक्षुकैर् वान्यर् अगारम् उपसंव्रजेत् ॥ इति । (म्ध् ६।५१)

यस् तु भिक्षां दातुं शक्तो ऽपि नास्तिक्यान् न प्रयच्छति तद्गृहं वर्जयेद् इत्य् आह बौधायनः ।

भिक्षां न दद्युः पञ्चाहं सप्ताहं वा कदाचन ।

यस्मिन् गृहे जना मौर्ख्यात् त्यजेच् चाण्डालवेश्ववत् ॥ इति ।

अनिन्द्यगृहस्य वर्जने बाधम् आह स एव ।

साधुं चापतितं विप्रं यो यतिः परिवर्जयेत् ।

स तस्य सुकृतं दत्वा दुष्कृतं प्रतिपद्यते ॥ इति ।

यस् तु दरिद्रः श्रद्धालुतया स्वयम् उपोष्यापि भिक्षां प्रयच्छति तस्य भिक्षा न ग्राह्या । तद् उक्तं स्मृत्यन्तरे ।

आत्मानं पीडयित्वापि भिक्षां यः संप्रयच्छति ।

सा भिक्षा हिंसिता ज्ञेया नादद्यात् तादृशीं यतिः ॥

[१९१] इति । भिक्षार्थं बहुषु गृहेषु पर्यटितुम् अलसम् प्रत्य् आह बौधायनः ।

एकत्र लोभाद् यो भिक्षुः पात्रपूरणम् इच्छति ।

दाता स्वर्गम् अवाप्नोति भोक्ता भुञ्जीत किल्बिषम् ॥ इति ।

यतिपात्रं विविनक्ति मनुः ।

अतैजसानि पात्राणि तस्य स्युर् निर्व्रणानि च ।

तेषाम् अद्भिः स्मृतं शौचं चमसानाम् इवाध्वरे ॥

अलाबुं दारुपात्रं वा मृण्मयं वैदलं तथा ।

एतानि यतिपात्राणि मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत् ॥ इति । (म्ध् ६।५३–५४)

यमो ऽपि ।

हिरण्मयानि पात्राणि कृष्णायसमयानि च ।

यतीनां तान्य् अपात्राणि वर्जयेत् तानि भिक्षुकः ॥ इति ।

बौधायनो ऽपि ।

स्वयम् आहृतपर्णेषु स्वयं शीर्णेषु वा पुनः ।

भुञ्जीत न वटाश्वत्थकरञ्जानां तु पर्णके ॥

कुम्भीतिन्दुकयोर् वापि कोविदारार्कयोस् तथा ।

आपद्य् अपि न कांस्ये तु मलाशी कांश्यभोजनः ॥

सौवर्णे राजते ताम्रमये वा त्रपुसीसयोः ॥ इति ।

भोजननियमम् आह स एव: “भैक्षचर्याद् उपावृत्य … हस्तौ पादौ च प्रक्षाल्य [१९२] आचम्यादित्यस्याग्रे निवेदयन् उद् उ त्यं चित्रम् इति । … ब्रहजज्ञानम् इति च । … उद् वयं तमसस् परीति च … जपित्वा । … भुञ्जीत” इति (ब्ध् २।१०।१८।७–१२) । नृसिंहपुराणे ऽपि ।

ततो निवृत्य तत्पात्रं संस्थाप्याचम्य संयमि ।

चतुरङ्गुलेन प्रक्षाल्य ग्रासमात्रं समाहितः ॥

सर्वव्यञ्जनसंयुक्तं पृथक् पात्रे निवेदयेत् ।

सूर्यादिदेवभूतेभ्यो दत्वान्नं प्रोक्ष्य वारिणा ॥

भुञ्जीत पर्णपुटके पात्रे वा वाग्यतो यतिः ।

भुक्त्वा पात्रं यतिर् नित्यं क्षालयेन् मन्त्रपूर्वकम् ॥

न दुष्येत् तस्य तत् पात्रं यज्ञेषु चमसा इव ।

अथाचम्य निरुद्धासुर् उपतिष्ठेत भास्करम् ॥

जपध्यानविशेषेण दिनशेषं नयेद् बुधः ।

कृतसंध्यस् ततो रात्रिं नयेद् देवगृहादिषु ॥

[१९३] हृत्पुण्दरीकनिलये ध्यात्वात्मानम् अकल्मषम् ।

यतिर् धर्मरतः शान्तः सर्वभूतसमो वशी ॥

प्राप्नोति परमं स्थानं यत् प्राप्य न निवर्तते ॥ इति । (नृपु ६०।१३–२०)

कूर्मपुराणे ऽपि ।

आदित्ये दर्शयित्वान्नं भुञ्जीत प्राङ्मुखो ऽत्वरः ।

हुत्वा प्राणाहुतीः पञ्च ग्रासान् अष्टौ समाहितः ॥

आचम्य देवं ब्रह्माणं ध्यायीत परमेश्वरम् ।

प्राग्रात्रे ऽप्रररात्रे च मध्यरात्रे तथैव च ॥

संध्यास्व् अह्नि विशेषेण चिन्तयेन् नित्यम् ईश्वरम् ॥ इति । (कूपु १।२।२२।७–१०)

अथान्ये ऽपि यतिधर्माः । तत्राह अत्रिः ।

अतः परं प्रवक्ष्यामि आचारो यो यतेः स्मृतः ।

अभ्युत्थानप्रियालापैर् गुरुवत् प्रतिपूजनम् ॥

यतीनां व्रतवृद्धानां स्वधर्मम् अनुवर्तिनाम् ।

विष्णुरूपेण वै कुर्यान् नमस्कारं विधानतः ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

कृत्तकेशनखश्मश्रुः पात्री दण्डी कुसुम्भवान् ।

विचरेन् नियतो नित्यं सर्वभूतान्य् अपीडयन् ॥

[१९४] कपालं वृक्षमूलानि कुचेलम् असहायता ।

समता चैव सर्वस्मिन्न् एतन् मुक्तस्य लक्षणम् ॥

नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम् ।

कालम् एव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा ॥

दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।

सत्यपूतां वदेद् वाचं मनःपूतं समाचरेत् ॥ 

अतिवादांस् तितिक्षेत नावमन्येत कथंचन ।

न चेकं देहम् आश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥

क्रुध्यन्तं न प्रतिक्रुध्येद् आक्रुष्टः कुशलं वदेत् ।

सप्तद्वारावकीर्णां च न वाचम् अनृतां वदेत् ॥

अध्यात्मरतिर् आसीनो निरपक्षो निरामिषः ।

आत्मनैव सहायेन सुखार्थी विचरेद् इह ॥

संरक्षणार्थं जन्तूनां रात्राव् अहनि संध्ययोः ।

शरीरस्यात्यये चैव समीक्ष्य वसुधां चरेत् ॥

अल्पान्नाभ्यवहारेण रहःस्थानासनेन च ।

ह्रियमाणानि विषयैर् इन्द्रियाणि निवर्तयेत् ॥

इन्द्रियाणां निरोधेन रागद्वेषक्षयेण च ।

अहिंसया च भूतानाम् अमृतत्वाय कल्पते ॥ (म्ध् ६।४४–६८)

[१९५] इति । दक्षो ऽपि ।

नाध्येतव्यं न वक्तव्यं न श्रोतव्यं कथंचन ।

एतैः सर्वैः सुनिष्पन्नो यतिर् भवति नेतरः ॥ इति । (दस्म् ७।३३)

बृहस्पतिर् अपि ।

न किंचिद् भेषजाद् अन्यद् अन्यद् वा दन्तधावनात् ।

विना भोजनकालं तु भक्षयेद् आत्मवान् यतिः ॥

नैवाददीत पाथेयं यतिः किंचिद् अनापदि ।

पक्वम् आपत्सु गृह्णीयाद् यावद् अह्नोपभुज्यते ॥

न तीर्थवासी नित्यं स्यान् नोपवासपरो यतिः ।

न चाध्ययनशीलः स्यान् न व्याख्यानपरो भवेत् ॥ इति ।

नाध्येतव्यम् इत्य् एतत् कर्मकाण्डविषयम्, अन्यथा “उपनिषदम् आवर्तयेत्” (आशुप् २) इति श्रुतिर् बाध्येत । न श्रोतव्यम् इत्य् एतद् ब्रह्ममीमांसाव्यतिरिक्तविषयम्, “श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः” इति तन्मीमांसाया विहितत्वात् । उपपन्नश् च तीर्थोपवासाध्ययनव्याख्यान-तात्पर्यनिषेधो निवृत्तिधर्मप्रधानत्वात् कैवल्याश्रमस्य । यतः स एवाह ।

[१९६] यस्मिन् वाचः प्रविष्टाः स्युः कूपे प्रास्ताः शिला इव ।

न वक्तारं पुनर् यान्ति स कैवल्याश्रमे वसेत् ॥

यस्मिन् कामाः प्रविशन्ति विषयेभ्योपसंहृताः ।

विषयान् न पुनर् यान्ति स कैवल्याश्रमे वसेत् ॥

यस्मिन् क्रोधः शमं याति विफलः सम्यग् उत्थितः ।

आकाशे ऽसिर् यथा क्षिप्तः स कैवल्याश्रमे वसेत् ॥

यस्मिन् क्षान्तिः शमः शौचं सत्यं संतोष आर्जवम् ।

आकिंचन्यम् अदम्भश् च स कैवल्याश्रमे वसेत् ॥

वृथा प्रलापी यो न स्यान् न लोकाराधने रतः ।

नान्यविद्याभियुक्तश् च स कैवल्याश्रमे वसेत् ॥

अतीतान् न स्मरेद् भोगांस् तथैवानागतान् अपि ।

प्राप्तांश् च नाभिनन्देत स कैवल्याश्रमे वसेत् ॥

अन्धवन् मूकवत् पङ्गुबधिरक्लीबवच् च यः ।

आस्ते व्रजति यो नित्यं स कैवल्याश्रमे वसेत् ॥ इति ।

उक्तधर्मोपेतं यतिं प्रशंसति दक्षः ।

संचितं यद् गृहस्थस्य पापम् आमरणान्तिकम् ।

निर्दहिष्यति तत् सर्वम् एकरात्रोषितो यतिः ॥

संन्यस्यन्तं द्विजं दृष्ट्वा स्थानाच् चलति भास्करः ।

एष मे मण्डलं भित्वा परं स्थानं प्रयास्यति ॥ इति । (दस्म् ७।४५–४६)

तद् एवं यतिधर्मा निरूपिताः

उक्तानां ब्रह्मचर्यादीनां संन्यासान्तानां चतुर्णाम् आश्रमाणां प्रत्येकम् अवान्तरभेदाश् चतुर्विधाः । तद् उक्तं महाभारते ।

[१९७] ब्रह्मचारी गृहस्थश् च वानप्रस्थो ऽथ भिक्षुकः ।

चत्वार आश्रमाः प्रोक्ता एकैकस्य चतुर्विधाः ॥ इति 

तत्र चातुर्विध्यं कात्यायनस्मृतिर् व्याचचक्षे:

    ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थपरिव्राजकाश् चत्वार आश्रमाः षोडशभेदा भवन्ति । तत्र ब्रह्मचारिणश् चतुर्विधा भवन्ति । गायत्रो ब्राह्मः प्राजापत्यो बृहन्न् इति । उपननय्नाद् ऊर्ध्वं त्रिरात्रम् अक्षारलवणाशी गायत्रीम् अधीते स गायत्रः । अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि वेदब्रह्मचर्यं चरेत् प्रतिवेदं द्वादश द्वादश वा यावद्ग्रहणान्तं वा वेदस्य स ब्राह्मः । स्वदारनिरतो ऋतुकालगामी सदा परदारवर्जी स प्राजापत्यः । अथ वा चतुर्विंशतिवर्षाणि गुरुकुलवासी ब्राह्मः । अष्टाचत्वारिंशद्वर्षवासी च प्राजापत्यः । **[१९७]** आ प्रायणाद् गुरोर् अपरित्यागी स नैष्ठिको बृहन्न् इति । [=आश्रुप् १] 


    	गृहस्था अपि चतुर्विधा भवन्ति । वार्ताकवृत्तयः शालीनवृत्तयो यायावरा घोरसंन्यासिकाश् चेत् । तत्र वार्ताकवृत्तयः कृषिगोरक्षवाणिज्यम् अगर्हितम् उपयुञ्जानाः शतसंवत्सराभिः क्रियाभिर् यजन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते । शालीनवृत्तयो यजन्तो न याजयन्तो ऽधीयाना नाध्यापयन्तो ददतो न प्रतिगृह्णन्तः शतसंवत्सराभिः क्रियाभिर् यजन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते । यायावरा यजन्तो याजनतो ऽधीयाना अध्यापयन्तो ददतः प्रतिगृह्णन्तः शतसंवत्सराभिः क्रियाभिर् यजन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते । घोरसंन्यासिका उद्भूतपरिपूताभिर् अद्भिः कार्यं कुर्वन्तः प्रतिदिवसम् आहृतोञ्छवृत्तिम् उपयुञ्जानाः शतसंवत्सराभिः क्रियाभिर् यजन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते ॥ [आश्रुप् २] 


    	वानप्रस्था अपि चतुर्विधा भवन्ति । वैखानसा औदुम्बरा वालखिल्याः फेनपाश् चेति । तत्र वैखानसा अकृष्टपच्योषधिवनस्पतिभिर् ग्रामबहिष्कृताभिर् अग्निपरिचरणं कृत्वा **[१९९]** पञ्चमहायज्ञक्रिया निर्वर्तयन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते । औदुम्बराः प्रातर् उत्थाय यां दिशम् अभिप्रेक्षन्ते तदाहृतोदुम्बरबदरनीवारश्यामाकैर् अग्निपरिचरणं कृत्वा पञ्चमहायज्ञक्रिया निर्वर्तयन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते । वालखिल्या जटाधराश् चीरचर्मवल्कलपरिवृताः कार्तिक्यां पौर्णमास्यां पुष्पफलम् उत्सृजन्तः शेषान् अष्टौ मासान् वृत्त्युपार्जनं कृत्वाग्निपरिचरणं कृत्वा पञ्चमहायज्ञक्रिया निर्वर्तयन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते । फेनपा उन्मत्तकाः श्रीर्णपर्णफलभोजिनो यत्र तत्र वा वसन्तो ऽग्निपरिचरणं कृत्वा पञ्चमहायज्ञक्रिया निर्वर्तयन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते । (आश्रुप् ३)


    	परिव्राजका अपि चतुर्विधा भवन्ति । कुटीचका बहूदका हंसाः परमहंसाश् चेति । **[२००]** कुटीचकाः स्वपुत्रगृहेषु भैक्षचर्यं चरन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते । बहूदकास् त्रिदण्डकमण्डलुशिक्यपद्मजलपवितर्-पादुकासनशिखायज्ञोपवीतकौपीनकाषायवेषधारिणः साधुवृत्तेषु ब्राह्मणकुलेषु भैक्षवर्यं चरन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते । हंसा एकदण्डधराः शिखावर्जिता यज्ञोपवीतधारिणः शिक्यकमण्डलुहस्ता ग्रामैकरात्रवासिनो नगरे तीर्थेषु पञ्चरात्रं वसन्त एकरात्रद्विरात्रकृच्छ्रचान्द्रायणादि चरन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते । परमहंसा न दण्डधरा मुण्डाः कन्थाकौपीनवाससो ऽव्यक्तलिङ्गा अव्यक्ताचारा अनुन्मत्ता उन्मत्तवद् आचरन्तस् त्रिदण्डकमण्डलुशिक्यपद्म-जलपवित्रपादुकासनशिखायज्ञोप्वीतत्यागिनः **[२०१]** शून्यागारदेवगृहवासिनो न तेषां धर्मो नाधर्मो न सत्यं नापि चानृतं सर्वसहाः सर्वसमाः समलोक्ष्टाश्मकाञ्चना यथोपपन्नचातुर्वर्ण्ये भैक्षचर्यं चरन्त आत्मानं मोक्षयन्ते । (आश्रुप् ४) इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

तेषाम् उपशमो धर्मो नियमो वनवासिनाम् ।

दानम् एकं गृहस्थानां शुश्रूषा ब्रह्मचारिणाम् ॥ इति ।

युक्तं च परिव्राजकाणाम् आत्ममोक्षणम् । तत्त्वज्ञानपर्यवसायित्वात् पारिव्रज्यस्य । एतद् एवाभिप्रेत्य तन्निर्वचनं स्मृत्यन्तरे दर्शितम् ।

परिबोधात् परिच्छेदात् परिपूर्णावलोकनात् ।

परिपूर्णफलत्वाच् च परिव्राजक उच्यते ॥

परितो व्रजते नित्यं परं वा व्रजते पुनः ।

हित्वा चैवापरं जन्म परिव्राजक उच्यते ॥ इति ।

तद् एवम् अध्यायादौ मूलवचने “चातुर्वर्ण्याश्रमागतम्” इत्याश्रमशब्देन बुद्धिस्था आश्रमचतुष्टयधर्माः परिसमापिता इति ।

द्वितीये त्व् अध्याये स्फुटम् अभिहितो जीवनकृतेर् 

	उपायः कृष्यादिः पुनर् अथ समस्ताश्रमगताः । **[२०२]** 

गरीयांसो धर्माः किम् अपि विवृतास् त्व् आश्रमपदाः 

	तम् एवं व्याकार्षीन् महितधिषणो माधवविभुः ॥

इति श्रीमहाराजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्ग-प्रवर्त्तिकश्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरन्धरस्य माध्वामात्यस्य कृतौ पराश्रस्मृतिव्याख्यायां माधवीयायां द्वितीयो ऽध्यायः ॥ १ ॥

अथ तृतीयो ऽध्यायः

प्रथमद्वितीयाभ्याम् अध्यायाभ्यां चातुर्वर्ण्यश्रमाः साक्षात् प्रतिपादिताः । आश्रमधर्माश् च सूचिताः । तेषु च धर्मेषु शुद्धस्यैवाधिकारः, “शुचिना कर्म कर्तव्यम्” इति स्मृतेः । सा च शुद्धिर् यद्य् अपि पुरुषस्य स्वाभाविकी तथापि केनचिद् आगन्तुकेनाशौचाख्येन दोषरूपेण पुरुषगतातिशयेन कंचित् कालं प्रतिबध्यते । तच् चाशौचं कालेयत्तास्नानाद्यपनोद्यम् । अतस् तृतीये ऽध्याये तत् प्रतिपिपादयिषुर् आदौ प्रतिबन्धापगमेनोत्तम्भितां शुद्धिं प्रतिजानीते:

**अतः शुद्धिं प्रव्क्ष्यामि जनने मरणे तथा । **

यतो जननमरणयोर् धर्माधिकारपरिपन्थिन्य् अशुद्धिः [२०४] प्राप्नोति अतस् तन्निवर्तकोपायप्रतिबोधनेन शुद्धिं प्रवक्ष्यामि । जननमरणयोश् च अशुद्धिप्रापकत्वं मनुना दर्शितम् ।

दन्तजाते ऽनुजाते च कृतचौले च संस्थिते ।

अशुद्धा बान्धवाः सर्वे सूतके च तथोच्यते ॥ इति । (म्ध् ५।५८)

प्रतिज्ञातां शुद्धिं वर्णानुक्रमेण दर्शयति ।

**दिनत्रयेण शुध्यन्ति ब्राह्मणाः प्रेतसूतके ॥ १ ॥**

** क्षत्रियो द्वादशाहेन वैश्यः पञ्चदशाहकैः ।**

** शूद्रः शुध्यति मासेन पराशरवचो यथा ॥ २ ॥**

<u>ननु</u> – दिनत्रयेण शुध्यन्ति ब्राह्मणाः इत्य् एतद् बहुस्मृतिविरुद्धम् । तथा च दक्षः ।

शुध्येद् विप्रो दशाहेन द्वादशाहेन भूमिपः ।

वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुध्यति ॥ इति । (दस्म् ६।७)

देवलो ऽपि ।

दशाहं ब्राह्मणानां तु क्षत्रियाणां त्रिपञ्चकम् ।

विंशद्रात्रं तु वैश्यानां शूद्राणां मासम् एव तु ॥ इति ।

वसिष्ठो ऽपि: [२०५] “ब्राह्मणो दशरात्रेण । पञ्चदशरात्रेण क्षत्रियः । वैश्यो विंशतिरात्रेण । शूद्रो मासेन शुध्यति” इति (वध् ४।२७–३०) ।

<u>नैष दोषः</u>, विप्रेषु त्र्यहाशौचस्य समानोदकविषयत्वात् । अथा च मनुः: “त्र्यहात् तूदकदायिनः” इति (म्ध् ५।६४) । दशाहाशौचप्रतिपादकानि दक्षादिवचनानि सपिण्डविषयाणि,

दशाहं शावम् आशौचं सपिण्डेषु विधीयते । (म्ध् ५।५९)

इति मनुस्मरणात् । कूर्मपुराणे ऽपि ।

दशाहम् आहुर् आशौचं सपैण्डेषु विपश्चितः । इति । (कूपु १।२।२३।१)

बृहस्पतिर् अपि ।

दशाहेन सपिण्डास् तु शुध्यन्ति प्रेतसूतके ।

त्रिरात्रेण सकुल्यास् तु स्नात्वा शुध्यन्ति गोत्रजाः ॥

[२०६] इति ।

<u>ननु</u> – “क्षत्रियो द्वादशाहेन” इत्य् एतद् अप्य् अनेकस्मृतिविरुद्धम् । तत्र वसिष्ठ-देवलाभ्यां क्षत्रियस्य पञ्चदशाहाशौचम् उक्तम् । तद्वचनं चोदाहृतम् । शातातपस् त्व् एकादशाहम् आह ।

एकादशाहाद् राजन्यो वैश्यो द्वादशभिस् तथा ।

शूद्रो विंशतिरात्रेण शुध्यते मृतसूतके ॥ इति ।

वृद्धपराशरो ऽपि ।

क्षत्रियस् तु दशाहेन स्वकर्मनिरतः शुचिः ।

तथैव द्वादशाहेन वैश्यः शुद्धिम् अवाप्नुयात् ॥ इति ।

<u>अत्रोच्यते</u> – विद्यातपसोस् तारतम्येन विरोधः समाधेयः । यावद् यावद् विद्यातपसी विवर्धेते तावत् तावद् आशौचं संकुच्यते । अत एव याज्ञवल्क्यो न्यायवर्तिनः शूद्रस्याप्य् अर्धम् आशौचम् आह ।

क्षत्रस्य द्वादशाहानि विशः पञ्चदशैव तु ।

त्रिंशद्दिनानि शूद्रस्य तदर्धं न्यायवर्तिनः ॥ इति । (य्ध् ३।२२)

देवलो ऽप्य् एतद् एवाभिप्रेत्य विप्रादीनाम् आशौचतारतम्यम् आह ।

चत्वार्य् अधीतवेदानाम् अहान्य् आशौचम् इष्यते ।

वेदाग्नियुक्तविप्रस्य त्र्यहम् आशौचम् इष्यते ॥

[२०७] एताभ्यां श्रुतयुक्तस्य दिनम् एकं विधीयते ।

एतैः साकं कर्मयुक्तः सद्यः शुचिर् असंशयः ॥

एतैर् युक्तस्य राज्ञस् तु द्वादशैकादशा दश ।

वैश्यस्यैवं पञ्चदशद्वादशैकादश क्रमात् ॥

अर्धमासं तु शुश्रूषोः शूद्रस्याशौचम् इष्यते ॥ इति ।

यत् तु क्षत्रियादेस् त्रिपञ्चकादिकं तेनैवोक्तं तद् विद्यातपोरहितविषयम्,

प्राकृतानां तु वर्णानाम् आशौचं संप्रकीर्तितम् ।

इति वाक्यशेषात् । दक्षो ऽपि दश पक्षान् उपन्यस्य गुणोत्कर्षापकर्षाभ्यां व्यवस्थाम् आह ।

सद्यःशौचं तथैकाहं त्र्यहश् चतुरहस् तथा ।

षड्दशद्वादशाहं च पक्षो मासस् तथैव च ॥

मरणान्तं तथा चान्यत् पक्षाश् च दश सूतके ।

उपन्यासक्रमेणैव वक्ष्याम्य् अहम् अशेषतः ॥

ग्रन्थार्थतो विजानाति वेदम् अङ्गैः समन्वितम् ।

सकल्पं सरहस्यं च क्रियावांश् चेन् न सूतकम् ॥

राजर्त्विग्दीक्षितानां च बाले देशान्तरे तथा ।

व्रतिनां सत्रिणां चैव सद्यःशौचं विधीयते ॥

[२०८] एकाहाच् छुध्यते विप्रो यो ऽग्निवेदसमन्वितः ।

हीने हीनतरे वापि त्र्यहश् चतुरहस् तथा ॥

तथा हीनतमे चैव षडहः परिकीर्तितः ।

ये दशाहादयः प्रोक्ता वर्णानां ते यथाक्रमम् ॥

अस्नात्वा चाप्य् अहुत्वा च अदत्वाश्णंस् तथा द्विजः ।

एवंविधस्य विप्रस्य सर्वदा सूतकं भवेत् ॥ इति । (दस्म् ६।२–९)

अत्र “चत्वार्य् अधीतवेदानाम्” इत्यादिनोक्तो ऽघसंकोचो युगान्तरविषयः,

वृत्तस्वाध्यायसापेक्षम् अघसंकोचनं तथा ।

इत्याद्य् अनुक्रम्य,

कलौ युगे त्व् इमान् धर्मान् वर्ज्यान् आहुर् मनीषिणः ।

इति स्मृत्यन्तरे ऽभिधानात्,

दशाह एव विप्रस्य सपिण्डमरणे सति ।

कल्पान्तराणि कुर्वाणः कलौ व्यामोहकिल्बिषी ॥ (हार्स्म् १८।३२)

इति हारीतवचनाच् च । उक्तरीत्या क्षत्रियवद् वैश्ये ऽपि वचनान्तरविरोधः परिहर्तव्यः । एवं च सति विप्रस्य समानोदकेषु [२०९] त्रिरात्रं सपिण्डेषु दशरात्रम् । क्षत्रियादीनां द्वादशाहादि यन् मूलवचनोक्तं तद् एव स्थितम् । यद्य् अपि क्षत्रियवैश्ययोः पञ्चदशाहविंशतिरात्र-वचनानुसारेण द्वादशाहपञ्चदशाहाशौचवचनं गुणवदघसंकोचपरम् इवाभाति देवलश् च गुणवद्विषयत्वेनैवोदाजहार तथापि शिष्टाचाराद् बहुस्मृत्यनुग्रहाच् च क्षत्रियवैश्ययोर् मूलवचनोक एव मुख्यः कल्पः । अत एव मनु-कूर्म-दक्षाः ।

शुध्येद् विप्रो दशाहेन द्वादशाहेन भूमिपः ।

वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुध्यति ॥ इति । (म्ध् ५।८३)

मार्कण्डेयओ ऽपि ।

दशाहं ब्राह्मणस् तिष्ठेद् दानहोमादिवर्जितः ।

क्षत्रियो द्वादशाहं तु वैश्यो मासार्धम् एव च ।

शूद्रस् तु मासम् आसीत निजकर्मविवर्जितः ॥ इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

क्षत्रियो द्वादशाहेन शुध्यते मृतसूतके ।

वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुध्यति ॥ इति ।

विष्णुर् अपि: “ब्राह्मणस्य सपिण्डानाम् जननमरणयोर् दशाहम् आशौचम् । द्वादशाहं राजन्यस्य । पञ्चदशाहं वैश्यस्य । मासं शूद्रस्य” इति (विध् २२।१–४) । पञ्चादशाहविंशतिरात्रवचनं तु यावज्जीवाशौचवाक्यम् [२१०] इव निन्दापरत्वेन युगान्तरविषयत्वेन वा व्याख्येयम् । “पराश्रवचो यथा” इत्य् अनेन स्वमतत्वं दर्शयन् मतान्तरेष्व् अघसंकोचविकासपराणि वचनानि सन्तीति सूचयति । तानि चास्माभिर् व्यवस्थापितानि ॥ २ ॥

उक्तस्याशौचस्य कर्माधिकारपरिपन्थित्वात् संध्याद्युपासनस्यापि निवृत्तिप्राप्ताव् अपवादम् आह ।_

**उपासने तु विप्राणाम् अङ्गशुद्धिश् च जायते ।**

उपासनं संध्यावन्दनाग्निहोत्राद्यनुष्ठानं तस्मिन् प्रसक्ते तात्कालिकी शरीरशुद्धिर् भवति । तद् आह गोभिलः ।

अग्निहोत्रादिहोमार्थं शुद्धिस् तात्कालिकी स्मृता ।

पञ्चयज्ञाण् न कुर्वीत ह्य् अशुद्धः पुनर् एव सः ॥ इति ।

यावत्कालेनाग्निहोत्रं निष्पद्यते तावद् एव शुद्धिर् न तूपरि । पुलस्त्यो ऽपि ।

संध्यासिद्धिं चरुं होमं यावज्जीवं समाचरेत् ।

न त्यजेत् सूतके वापि त्यजन् गच्छेद् अधो द्विजः ॥

सूतके मृतके चैव संध्याकर्म न संत्यजेत् ।

मनसोच्चारयेत् मन्त्रान् प्राणायामम् ऋते द्विजः ॥ इति ।

अञ्जलिप्रक्षेपे तु वाचोच्चारणम् अभिप्रेत्य पैठीनसिर् आह: “सूतके सावित्र्याञ्जलिं प्रक्षिप्य प्रदक्षिणं कृत्वा सूर्यं ध्यायन् नमस्कुर्यात्”[२११] इति । मनसोच्चारणस्य मार्जनादिमन्त्रेष्व् अपि सिद्धत्वाद् अञ्जलौ विशेषविधानं वाचिकाभिप्रायम् । यत् तु मनुनोक्तम्,

उभयत्र दशाहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते ।

दानं प्रतिग्रहो होमः स्वाध्यायश् च निवर्तते ॥ (म्ध् ५।६२)

इति, तत् स्मार्तवैश्वदेवादिविषयम् । तद् आह जातूकर्ण्यः ।

पञ्चयज्ञविधानं च न कुर्यात् मृत्युजन्मनोः । इति ।

यत् तु जाबालेनोक्तम्,

संध्यां पञ्चमहायज्ञान् नैत्यकं स्मृतिकर्म च ।

तन्मध्ये हापयेद् एव आशौचान्ते तु तत्क्रिया ॥

इति, तद् वाचिकसंध्याभिप्रायम् । स्मार्तकर्मवर्जनं स्वयंकर्तृकविषयम् । अन्येन तु कारयेद् एव । तद् आह बृहस्पतिः ।

सूतके मृतके चैव ह्य् अशक्तौ श्राद्धभोजने ।

प्रवासादिनिमित्तेषु हावयेन् न तु हापयेत् ॥ इति ।

जातूकर्ण्यो ऽपि ।

सूतके तु समुत्पन्ने स्मार्तं कर्म कथं भवेत् ।

पिण्डयज्ञं चरुं होमम् असगोत्रेण कारयेत् ॥ इति ।

मूलवचने विप्रग्रहणं क्षत्रियादीनाम् उपलक्षणम् । [२१२] द्विविधं चाशुचित्वं कर्मानधिकारलक्षणम् अस्पृश्यत्वलक्षणं च । तत्राङ्गशुद्धिर् इत्य् अनेनैकस्य निवृत्तिर् उक्ता चकारेणापरस्यापि ।

यथा शावे तात्कालिकी द्विविधाशुद्धिस् तथा जनने ऽपि तत्प्राप्तौ विशेषम् आह ।

**ब्राह्मणानां प्रसूतौ तु देहस्पर्शो विधीयते ॥ ३ ॥ इति ।**

जनने सपिण्डानां सार्वकालिको ऽङ्गस्पर्शः । न तु शाववत् तात्कालिकः । अत एव अङ्गिराः ।

सूतके सूतिकावर्जं संस्पर्शो न निषिध्यते ।

संस्पर्शे सूतिकायास् तु स्नानम् एव विधीयते ॥ इति ।

कौर्मे ऽपि ।

सूतके तु सपिण्डानां संस्पर्शो नैव दुष्यति । इति । (कूपु १।२।२३।५)

पैठीनसिर् अपि ।

जनौ सपिण्डाः शुचयो मातापित्रोस् तु सूतकम् ।

सूतकं मातुर् एव स्याद् उपस्पृश्य पिता शुचिः ॥ इति ।

जनने मातापितृव्यतिरिक्ताः सर्वे सपिड्णाः स्पृश्याः । मातापित्रोस् तु नास्ति स्पृश्यत्वम् । तत्रापि पिता स्नानेन स्पृश्यो भवति । दशाहम् अस्पृश्यत्वं मातुर् एव । तथा च वसिष्ठः ।

नाशौचं विद्यते पुंसः संसर्गं चेन् न गच्छति ।

रजस् तत्राशुचि ज्ञेयं तच् च पुंसि न विद्यते ॥ (वध् ४।२३)

[२१३] इति । संवर्तो ऽपि ।

जाते पुत्रे पितुः स्नानं सचैलं तु विधीयते ।

माता शुद्ध्येद् दशाहेन स्नानात् तु स्पर्शनं पितुः ॥ इति । (संस्म् १।४३)

॥ ३ ॥

मरणे वर्णानुक्रमेण शुद्धिर् दर्शिता । इदानीं जनने ऽपि वर्णक्रमेण शुद्धिं दर्शयति ।

**जातौ विप्रो दशाहेन द्वादशाहेन भूमिपः ।**

** वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुद्ध्यति ॥ ४ ॥ इति ।**

जातौ जनने । स्पष्टम् अन्यत् । इयं च शुद्धिः कर्माधिकारविषया, समन्तरातीतेन वचनेन स्पर्शविषयायाः शुद्धेर् उक्तत्वात् । जन्मदिवसे तु नास्त्य् अशुद्धिर् दानादिविषये । अत एव मनुः ।

जाते कुमारे तद् अहः कामं कुर्यात् प्रतिग्रहम् ।

हिरण्यधान्यगोवासस्तिलानां गुडसर्पिषाम् ॥ इति ।

शङ्खलिखितौ: “कुमारप्रसवे नाभ्याम् अच्छिन्नायां गुडतिलहिरण्यवस्त्रप्रावरण-गोधान्यानां प्रतिग्रहेष्व् अदोषः । तद् अहर् इत्य् एके” । [२१४] इति । वृद्धयाज्ञवल्क्यः ।

कुमारजन्मदिवसे विप्रैः कार्यः प्रतिग्रहः ।

हिरण्यभूगवाश्वाजवासःशय्यासनादिषु ॥

तत्र सर्वं प्रतिग्राह्यं कृतान्नं तु न भक्षयेत् ।

भक्षयित्वा तु तन् मोहात् द्विजश् चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति ।

बौधायनो ऽपि ।

गुड्तैलहिरण्यानां गोधान्यानां च वाससाम् ।

तस्मिन्न् अहनि दानं च कार्यं विप्रैः प्रतिग्रहः ।

प्राङ् नाभिच्छेदनाद् ग्राह्याण्य् एतानीत्य् अपरे जगुः ॥ इति ।

यास् तु जन्मदाख्याः सूतिकागृहाभिमानिन्यो देवताः तासां पूयायां प्रथमषष्ठदशमादि-दिवसेष्व् अशुद्धिर् नास्ति । तथा च व्यासः ।

सूतिकावासतिलया जन्मदा नाम देवताः ।

तासां यागनिमित्तं तु शुद्धिर् जन्मनि कीर्तिता ॥

प्रथमे दिवसे षष्ठे दशमे चैव सर्वदा ।

त्रिष्व् एतेषु न कुर्वीत सूतकं पुत्रजन्मनि ॥ इति ।

मार्कण्डेयो ऽपि ।

रक्षणीया तथा षष्ठी निशा तत्र विशेषतः ।

रात्रौ जागरणं कुर्याज् जन्मदानां तथा बलिम् ॥

[२१५] पुरुषाः शस्त्रहस्ताश् च नृत्यगीतैश् च योषितः ।

रात्रौ जागरणं कुर्युर् दशम्यां चैव सूतके ॥ इति ।

यत् त्व् अङ्गिरसोक्तम्,

नाशौचं सूतके प्रोक्तं सपिण्डानां क्रियावताम् ।

इति, तत् पूर्वोक्ताग्निहोत्रादिविषयत्वेन वा समनन्तरोक्तजन्मदानां बलिविषयत्वेन वा नेतव्यम् । अन्यथा “जातौ विप्रो दशाहेन” इत्य् एतद् वचनं निर्विषयं स्यात् ॥ ४ ॥

उक्तस्य प्रेताशौचस्य जाताशौचस्य च क्वचित् संकोचम् आह ।_

**एकाहाच् छुध्यते विप्रो यो ऽग्निवेदसमन्वितः ।**

** त्र्यहात् केवलवेदस् तु द्विहीनो दशभिर् दिनैः ॥ ५ ॥ इति ।**

अत्राग्निशब्देनाहवनीयादयो गृह्यन्ते । तैश् च तत्साध्या दर्शपूर्णमासादय उपलक्ष्यन्ते । द्विहीनो द्वाभ्याम् अग्निवेदाभ्यां हीनः । अयम् आशौचसंकोचः स्वाध्यायदुर्मेधसो बहुतरसपिण्डस्य संकुचितवृत्तेश् च प्रतिग्रहादौ द्रष्टव्यः । न तु सर्वकर्मसु । तथा च गौतमः: “ब्राह्मणस्य स्वाध्यायानिवृत्त्यर्थम्” इति (ग्ध् १४।२१) । अयम् अर्थः – ब्राह्मणस्य संपूर्णाशौचे स्वीक्रियमाणे [२१६] स्वाध्यायो निवर्तेत तन् मा भूद् इति । स्वाध्यायानिवृत्तिग्रहणं प्रतिग्रहस्याप्य् उपलक्षणार्थम् । अन्यथा अश्वस्तनिकादीनां संकुचितवृत्तीनां संपूर्णाशौचे स्वीक्रियमाणे जीवनम् एव न स्यात् । एवं च सति एकाहविधानम् अश्वस्तनिकविषयं त्र्यहविधानं त्याहिकविषयं असंकुचितवृत्तेस् तु दशाहम् – इति व्यवस्था । एवमुक्तरीत्या,

सद्यःशौचं तथैकाहं त्र्यहश् चतुरहस् तथा ।

षड्दशद्वादशाहं च पक्षो मासस् तथैव च ॥ (दस्म् ६।२) 

इति दक्षोक्ताः पक्षा व्यवस्थापनीयाः । वृत्तिसंकोचेनाशौचसंकोचम् आह संग्रहकारः ।

शिलोञ्छायाचितैर् जीवन् सद्यः शुध्येद् द्विजोत्तमः । इति ।

<u>ननु</u> – विद्वदविद्वद्विषयत्वेनैवायम् आशौचसंकोचः सर्वकर्मसु किं नेष्यते, “यो ऽग्निवेदसमन्वितः” इति विशेषणसामर्थात् ।

<u>तन् न</u> –

दशाहं शावम् आशौचं सपिण्डेषु विधीयते । (म्ध् ५।५९)

इत्य् अविशेषेण दशाहाशौचविधानात् । न च – सामान्यप्राप्तस्य दशाहाशौचस्य विद्वद्विषये बाधः – इति शङ्कनीयम्, बाधस्यानुपपत्तिहेतुकत्वात् । यावत्य् अबाधिते ऽनुपपत्तिर् न शाम्यति [२१७] तावद् बाधनीयम् । अत्र चाध्ययनप्रतिग्रहादिमात्र एव । दशाहाशौचबाधेनैकाहाशौचविधानस्य चरितार्थत्वान् न सर्वत्र दशाहाशौचबाधः । अग्निवेदसमन्वितत्वम् अश्वस्तनिकस्यैकाहाशौचविधिस्तुत्यर्थम्, न त्व् एकाहाशौचविध्यधिकारिविशेषणम् । यत् तु,

उभयत्र दशाहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते ।

दानं प्रतिग्रहो होमः स्वाध्यायश् च निवर्तते ॥ (म्ध् ५।६२)

इति मनुना प्रतिग्रहादिनिषेधनं कृतम्, तद् असंकुचितवृत्तिविषयम् । यद् वा उक्तापवादप्रतिसवाभिप्रायेण वा नेयम् ॥ ५ ॥

यदि वृत्तिसंकोचासंकोचाव् एवाशौचसंकोचासंकोचयोः कारणं, तर्ह्य् अत्यन्तासंकुचित-वृत्तेर् निर्गुणस्यामरणम् आशौचं प्राप्नोतीत्य् आशङ्क्य आशौचावधिं दर्शयति ।

**जन्मकर्मपरिभ्रष्टः संध्योपासनवर्जितः ।**

** नामधारकविप्रस् तु दशाहं सूतकी भवेत् ॥ ६ ॥ इति ।**

जन्मकर्मपरिभ्रष्टः गर्भाधानादिसंस्काररहितः । संध्योपासनवर्जितः संध्योपासनादिनित्यनैमित्तिककर्माण्य् [२१८] अकुर्वाणः अत एवासौ नामधारकविप्रो भवति । तस्यापि दशाहम् एवाशौचम् । नामधारकविप्रस्वरूपं दर्शयति व्यासः ।

ब्रह्मबीजसमुत्पन्नो मन्त्रसंस्कारवर्जितः ।

जातिमात्रोपजीवी च स भवेन् नामधारकः ॥

गर्भाधानादिभिर् युक्तस् तथोपनयनेन च ।

न कर्मवित् न वाधीते स भवेन् नामधारकः ॥ इति । (व्यास्म् ४।४२–४३)

<u>ननु</u> – संस्काररहितस्य नामधारकविप्रस्य मरणान्तिकम् आशौचं कूर्मपुराणे’भिहितम् ।

क्रियाहीनस्य मूर्खस्य महारोगिण एव च ।

यथेष्टाचरणस्याहुर् मरणान्तम् अशौचकम् ॥ इति । (कूपु १।२।२३।९)

दक्षो ऽपि ।

व्याधितस्य कदर्यस्य ऋणग्रस्तस्य सर्वदा ।

क्रियाहीनस्य मूर्खस्य स्त्रीजितस्य विशेषतः ॥

व्यसनासक्तचित्तस्य पराधीनस्य नित्यशः ।

श्रद्धात्यागविहीनस्य भस्मान्तं सूतकं भवेत् ॥

नासूतकं कदाचित् स्याद् यावज्जीवं तु सूतकम् ॥ (दस्म् ६।९–११)

[२१९] तत् कथं दशाहाशौचम् – इति ।

<u>उच्यते</u> । निन्दार्थवादत्वाद् एतेषां वचनानां न यावज्जीवाशौचविधिपरत्वम् । अन्यथा

नामधारकविप्रस् तु दशाहं सूतकी भवेत् । (पर्स्म् ३।६)

इत्य् एतद् वचनं विरुध्येत ॥ ६ ॥

चतुर्णाम् अपि वर्णानाम् आशौचम् अभिधाय अधुनोत्तमवर्णेन हीनवर्णासूत्पन्नानाम् उत्तमवर्णसंबन्धिनि जनने मरणे चाशौचम् आह ।

**एकपिण्डास् तु दायादाः पृथग्दारनिकेतनाः ।**

** जन्मन्य् अपि विपत्तौ च तेषां तत् सूतकं भवेत् ॥ ७ ॥ इति ।**

एकः पिण्ड उत्तमवर्णदेह उत्पादको येषां ते तथा । पृथग्दारनिकेतनाः हीनवर्णाः स्त्रियः निकेतनानि उत्पत्तिस्थानानि येषां ते तथा । दायादाः पुत्राः । तेषाम् उत्तमवर्णसंबन्धिनि जनने मरणे च सति तत् सूतकम् उत्तमवर्णसंबन्ध्याशौचं भवेत् । तथा च मनुः ।

सर्वेषूत्तमवर्णानाम् आशौचं कुर्युर् आदृताः ।

तद्वर्णविधिदृष्टेन् स्वाशौचं तु स्वयोनिषु ॥ इति । (म्ध् ५।८७)

अयम् अर्थः – सर्वे हीनवर्णा उत्तमवर्णानां संबन्धिनि जनने मरणे वा उत्तमवर्णविधिदृष्टेन दशरात्रादिकाशौचं कुर्युः । स्वयोनिषु जातेषु मृतेषु च स्वाशौचं कुर्युः । कौर्मे ऽपि ।

[२२०] शूद्रविट्क्षत्रियाणां तु ब्राह्मणे संस्थिते सति ।

दशरात्रेण शुद्धिः स्याद् इत्य् आह कमलोद्भवः ॥ इति । (कूपु १।२।२३।४५)

देवलो ऽपि ।

सर्ववर्णेषु दायादा ये स्युर् विप्रस्य बान्धवाः ।

तेषां दशाहम् आशौचं विप्राशौचे विधीयते ॥ इति ।

एतच् चाशौचम् अविभक्तविषयम् । तथा च आपस्तम्बः ।

क्षत्रविट्शूद्रजातीनां यदि स्थो मृतसूतके ।

तेषां तु पैतृकाशौचं विभक्तानां त्व् अपैतृकम् ॥ इति ।

अपैतृकं मातृजाजीयम् इत्य् अर्थः । अधमवर्णसंबन्धिनि जननादौ उत्तमवर्णस्य यदाशौचं तद् उक्तं कूर्मपुराणे ।

षड्रात्रं वा त्रिरात्रं स्याद् एकरात्रं क्रमेण तु ।

वैश्यक्षत्रियविप्राणां शूद्रे चाशौचम् एव हि ॥ इति । (कूपु १।२।२३।४२)

विष्णुर् अपि: “ब्राह्मणस्य क्षत्रियविट्शूद्रेषु सपिण्डेषु षड्रात्रत्रिरात्रैकरात्रैः । क्षत्रियस्य विट्शूद्रेषु षड्रात्रत्रिरात्राभ्याम् । वैश्यस्य शूद्रेषु षड्रात्रेण” इति (विध् २२।२२–२४) । बृहस्पतिस् तु प्रकारान्तरेणाशौचम् आह ।

दशाहाच् छुध्यते विप्रो जन्महान्योः स्वयोनिषु ।

सप्तपञ्चत्रिरात्रैस् तु क्षत्रविट्शूद्रयोनिषु ॥ इति ।

अत्र षड्रात्रसप्तरात्रादिपक्षयोर् विकल्पः । स्नेहादिना वा व्यवस्थान् ॥ ६ ॥

उक्तस्य भिन्नजातीयविषयस्याशौचस्य सजातीयेष्व् इव साप्तपुरुषत्वप्राप्तौ तदवधिम् आह ।_

**तावत् तत् सूतकं गोत्रे चतुर्थपुरुषेण तु । इति ।**

तत् सूतकं भिन्नजातीयसन्ततिविषयोक्तम् आशौचम् । तावत् यावत् त्रिपुरुषम् । चतुर्थपुरुषेण तु निवर्तते, तत्र सापिण्ड्यनिवृत्तः,

सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते ।

सजातीयेषु वर्णेषु चतुर्थे भिन्नजातिषु ॥

इति वृद्धपराशरवचनात् । शातातपो ऽपि ।

यद्य् एकजाता बहवः पृथक्क्षेत्राः पृथग्दनाः ।

एकपिण्डाः पृथक्शौचाः पिण्डस् त्व् आवर्तते त्रिषु ॥ इति ।

सजातीयेषु पञ्चमादिष्व् आशौचतारतम्यं वक्तुं सापिण्ड्यनिवृत्तिम् आह ।

**दायाद् विच्छेदम् आप्नोति पञ्चमो वात्मव्ंशजः ॥ ८ ॥ इति ।**

दायशब्देन पिण्डो लक्ष्यते । तस्माद् विच्छेदम् अवाप्नोति । आत्मवंशजः पञ्चमः । वाशब्दात् षष्ठसप्तमौ वा । तत्र सापिण्ड्यं निवर्तते – इति । तद् उक्तं गौतमेन: [२२२] “पिण्डनिवृत्तिः पञ्चमे सप्तमे वा” इति (ग्ध् १४।७) । वाशब्दात् षष्ठे ॥ ८ ॥

यदर्थं सापिण्ड्यनिवृत्तिर् अभिहिता तद् इदानीम् आह ।

**चतुर्थे दशरात्रं स्यात् षण्णिशाः पुंसि पञ्चमे ।**

** षष्ठे चतुरहाच् छुद्धिः सप्तमे तु दिनत्रयात् ॥ ९ ॥ इति ।**

पितृपक्षे कूटस्थम् आरभ्य गणनायां चतुर्थे दशरात्रम् आशौचम् । पञ्चमे षड्रात्रं षष्ठे चतूरात्रं सप्तमे त्रिरात्रम् इति ।

<u>ननु</u> – सापिण्ड्यस्य सप्तपुरुषपर्यन्तत्वात् सपिण्डेषु चाविशेषेण दशाहाशौचविधानाद् आशौचस्य संकोचविधानम् अनुपपन्नम् । सापिण्ड्यस्य सप्तपुरुषपर्यन्तत्वं मत्स्यपुराणे ऽभिहितम् ।

	लेपभाजश् चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्डभागिनः ।

	पिण्डदः सप्तमस् तेषां सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम् ॥ इति । (मत्स्पु १८।२९)

मनुर् अपि ।

सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते ।

समानोदकभावस् तु जन्मनाम्नोर् अवेदने ॥ (म्ध् ५।६०)

[२२३] इति ।

<u>सत्यम्</u> – तथापि पञ्चमादिषु सापिण्ड्यनिवृत्तेर् विकल्पेन स्मृतत्वात् तदनुरोधेनाशौचसंकोचविधानं विकल्पेन युज्यते । उदाहृतं च गौतमवचनम्: “पिण्डनिवृत्तिः पञ्चमे सप्तमे वा” इति (ग्ध् १४।७) । पैठीनसिर् अपि: “त्रीन् अतीत्य मातृतः पञ्चातीत्य पितृतः” इति । 

<u>ननु</u> – एवं तर्हि पञ्चमादीनां समानोदकत्वेन “त्र्यहात् तूदकदायिनः” इति त्रिरात्रम् आशौचं प्राप्नुयात् अतः षड्रात्रादिविधानम् अनुपपन्नम् इति ।

<u>सत्यम्</u> – पञ्चमादिषु त्रिरात्राशौचं प्राप्नोति तथापि विशेषविधानाद् अपोद्यते । सामान्यशास्त्रस्य विशेषशास्त्रविषयेतरपरत्वस्य युक्तत्वात् ॥ ९ ॥

उक्तस्य प्रेताशौचस्य क्वचिद् अपवादम् आह ।_

**भृग्वग्निमरणे चैव देशान्तरमृते तथा ।**

** बाले प्रेते च संन्यस्ते सध्यःशौचं विधीयत् ॥ १० ॥ इति ।**

भृगुः प्रपातः । अग्निः प्रसिद्धः । भृग्वग्निमरणं प्रमादादिन विना दुर्मरणमात्रोपलक्षणम्, प्रायश्चित्तानुरोधात् । एतन्निमित्ते [२२४] मरणे सति तत्संबन्धिनां सर्वेषां सपिण्डानां सद्यःशौचं न तु दशाहाशौचम् इति । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

हतानां नृपगोविप्रैर् अन्वक्षं चात्मघातिनाम् । इति । (य्ध् ३।२१)

नृपो ऽभिषिक्तः क्षत्रियः । गोशब्दः शृङ्गिदंष्ट्र्यादीनां सर्वेषां तिरश्चाम् उपलक्षकः । विप्रग्रहणं चण्डालाद्युपलक्षणार्थम् । एतैर् नृपादिभिर् हतानां विधिम् अन्तरेणात्मत्यागकारिणां च ये संबन्धिनः सपिण्डाः तेषां अन्वक्षं यावच्छवदर्शनम् आशौचं न तु दशाहादिपर्यन्तम् इत्य् अर्थः । दुर्मृतानाम् उदकदानादिकम् अपि नास्ति । तथा च यमः ।

चण्डालाद् उदकात् सर्पाद् ब्राह्मणाद् वैद्युताद् अपि ।

दंष्ट्रिभ्यश् च पशुभ्यश् च मरणं पापकर्मणाम् ॥

उदकं पिण्डदानं च प्रेतेभ्यो यत् प्रदीयते ।

नोपतिष्ठति तत् सर्वम् अन्तरिक्षे विनश्यति ॥

नाशौचं नोदकं नाश्रु न दाहाद्यन्तकर्म च ।

ब्रह्मदण्डहतानां च न कुर्यात् कटधारणम् ॥ इति ।

ब्रह्मदण्डो ब्राह्मणशापः अभिचारो वा । कटशब्देन शववहनोपयोगिकटादिकम् अभिधीयते । आपस्तम्बो ऽपि ।

व्यापादयेद् य आत्मानं स्वयम् अग्न्युदकादिभिः ।

विहितं तस्य नाशौचं नापि कार्योदकक्रिया ॥

[२२५] इति । एतच् च बुद्धिपूर्वकमरणविषयम् । अत एव गौतमः: “गोब्राह्मणहतानाम् अन्वक्षम् । राजक्रोधाच् च । युद्धे । प्रायो’नाशकशस्त्राग्निविषोदकोद्बन्धनप्रपतनैश् चेच्छताम्” इति (ग्ध् १४।६–९) । प्रायो महाप्रस्थानम् । अनाशकम् अनशनम् । प्रपतनं भृगुपतनम् । एतैर् बुद्धिपूर्वकं हतानां सपिण्डस्यान्वक्षम् आशौचम् इत्य् अर्थः । अतश् चैतद् उक्तं भवति । सर्पादिना चण्डालादिना वा विग्रहं कुर्वन् यस् तैर् हतः तस्यैवायं पिण्डदानादिनिषेधः । एवं दुष्टदंष्ट्र्यादीन् ग्रहीतुम् आभिमुख्येन गच्छतो मरणे ऽयम् आशौचादिनिषेधः । एवं राज्ञः प्रातिकूल्यम् आचरतो मरणे । एवं बाहुभ्यां नदीतरणे ऽपि । एवं सर्वत्रानुसंधेयम् । अत एव ब्रह्मपुराणम् ।

शृङ्गिदंष्ट्रिनखिव्यालविषवह्निमहाजलैः ।

सुदूरात् परिहर्तव्यैः कुर्वन् क्रीडां मृतस् तु यः ॥

[२२६] नागानां विप्रियं कुर्वन् दग्धश् चाप्य् अथ विद्युता ।

निगृहीताश् च ये राज्ञा चौर्यदोषेण कुत्रचित् ॥

परदारान् हरन्तश् च रोषात् तत्पतिभिर् हताः ।

असमानैश् च संकीर्णैश् चण्डालाद्यैश् च विग्रहम् ॥

कृत्वा तैर् निहतास् तद्वच् चण्डालादीन् समाश्रिताः ।

क्रोधात् प्रायं विषं वह्निं शस्त्रम् उद्बन्धनं जलम् ॥

गिरिवृक्षप्रपातं च ये कुर्वन्ति नराधमाः ।

महापातकिनो ये च पतितास् ते प्रकीर्तिताः ॥

पतितानां न दाहह् स्यान् नान्त्येष्टिर् नास्थिसंचयः।

न वाश्रुपातः पिण्डो वा कार्यं श्राद्धादिकं क्वचित् ॥ इति ।

<u>ननु</u> – अयं चण्डालादिहतानाम् अग्निसंस्कारनिषेधो ऽनाहिताग्निविषयः । आहिताग्निविषयत्वे “आहिताग्निम् अग्निभिर् यज्ञपात्रैश् च दहेत्” इति श्रुतिविहिताग्नियज्ञपात्रादि-प्रतिपत्तिलोपप्रसङ्गाद् इति । 

<u>मैवम्</u>, स्मृत्यन्तरे चण्डालादिहताहिताग्निसंबन्धिनाम् अग्नीनां यज्ञपात्राणां च प्रतिपत्त्यन्तरविधानात् ।

वैतानं प्रक्षिपेद् अप्सु आवसथ्यं चतुष्पथे ।

पात्राणि तु दहेद् अग्नौ यजमाने वृथा मृते ॥

आत्मनस् त्यागिनां नास्ति पतितानां तथा क्रिया ।

तेषाम् अपि तथा गङ्गातोये संस्थापनं हितम् ॥ इति ।

तस्मात् सर्वेषां दुर्मृतानाम् अविशेषेण दाहादिनिषेधः । अयम् आशौचश्राद्धादिनिषेधो यावत् संवत्सरम् । पूर्णे तु [२२७] संवत्सरे प्रेतस्य श्राद्धादिसंप्रदानयोग्यतासिद्ध्यर्थं नारायणबलिं कृत्वा सर्वम् और्ध्वदैहिकं कार्यम् एव । तद् उक्तं षट्त्रिंशन्मते ।

गोब्राह्मणहतानां च पतितानां तथैव च ।

ऊर्ध्वं संवत्सरात् कार्यं सर्वम् एवौर्ध्वदैहिकम् ॥ इति ।

नारायणबलेश् च प्रेतशुद्ध्यापादकत्वं व्यासेनोक्तम् ।

नारायणं समुद्दिश्य शिवं वा यत् प्रदीयते ।

तस्य शुद्धिकरं कर्म तद् भवेन् न तद् अन्यथा ॥ इति ।

सर्पहते त्व् अयं विशेषः – संवत्सरपर्यन्तं पञ्चभ्यां नागपूजां कृत्वा संवत्सरानन्तरं नारायणबलिं कृत्वा सौवर्णं नागं दद्यात् प्रत्यक्षां च गाम् । तद् उक्तं भविषोत्तरपुराणे ।

सुवर्णाकारनिष्पन्नं नागं कृत्वा तथैव गाम् ।

विप्राय दत्वा विधिवत् पितुर् आनृण्यम् आप्नुयात् ॥ इति ।

प्रमादमरणे त्व् आशौचम् अस्त्य् एव । तथा च अङ्गिराः ।

यदि कश्चित् प्रमादेन म्रियते ऽग्न्युदकादिभिः ।

तस्याशौचं विधातव्यं कर्तव्या चोदकक्रिया ॥ इति ।

ब्रह्मपुराने ऽपि ।

प्रमादाद् अथ निःशङ्कम् अकस्मात् विधिचोदितः ।

शृङ्गिदंष्ट्रिनखिव्यालविषविद्युज्जलाग्निभिः ॥

[२२८] चण्डालैर् अथ वा चौरैर् निहतो यत कुत्रचित् ।

तस्य दाहादिकं कार्यं यस्मान् न पतितस् तु सः ॥ इति ।

विधितो भृग्वग्निमरणे तु अस्ति विशेषः । तथा च शातातपः ।

वृद्धः शौचक्रियालुप्तः प्रत्याख्यातभिषक्क्रियः ।

आत्मानं घातयेद् यस् तु भृग्वग्न्यनशनादिभिः ॥

तत्र त्रिरात्रम् आशौचं द्वितीये त्व् अस्थिसंचयः ।

तृतीये तूदकं कृत्वा चतुर्थे श्राद्धम् आचरेत् ॥ इति ।

अस्ति च भृग्वादौ विधिः । तथा च आदित्यपुराणम् ।

दुश्चिकित्स्व्यैर् महारोगैः पीडितस् तु पुमान् यदि ।

प्रविशेज् ज्वलनं दीप्तं कुर्याद् अनशनं तथा ॥

अगाधतोयराशिं वा भृगोः पतनम् एव वा ।

गच्छेन् महापथं वापि तुषारगिरिम् आदरात् ॥

प्रयागवटशाखायां देहत्यागं करोति वा ।

उत्तमान् आप्नुयाल् लोकान् नात्मघाती भवेत् क्वचित् ॥

[२२९] वाराणस्यां मृतो यस् तु प्रत्याख्यातभिषक्क्रियः ।

काष्ठपाषाणमध्यस्थो जाह्नवीजलमध्यगः ॥

अविमुक्तोन्मुखस् तस्य कर्णमूलगतो हरः ।

प्रणवं तारकं ब्रूते नान्यथा कुत्रचित् क्वचित् ॥ इति ।

ब्रह्मगर्भः ।

यो ऽनुष्ठातुं न शक्नोति महाव्याध्युपपीडितः ।

सो ऽग्निवारिमहायात्रां कुर्वन् नामुत्र दुष्यति ॥ इति ।

“देशान्तरमृत” इत् असपिण्डे देशान्तरमृते सद्यः शौचम् इत्य् अर्थः । तद् आह मनुः ।

बाले देशान्तरस्थे च पृथक्पिण्डे च संस्थिते ।

सवासा जलम् आप्लुत्य सद्य एव विशुध्यति ॥ इति । (म्ध् ५।७८)

देशान्तरस्थत्वेन वा सपिण्डो विशिष्यते । देशान्तरलक्षणं वृद्धमनुनोक्तम् ।

महानद्यन्तरं यत्र गिरिर् वा व्यवधायकः ।

वाचो यत्र विभिद्यन्ते तद् देशान्तरम् उच्यते ॥ इति ।

बृहस्पतिनापि ।

देशान्तरं वदन्त्य् एके षष्टियोजनम् आयतम् ।

चत्वारिंशद् वदन्त्य् एके अन्ये त्रिंशत् तथैव च ॥ इति ।

योजनलक्षणं तु स्मृत्यन्तरे ऽभिहितम् ।

तिर्यग्यवोदराण्य् अष्टौ ऊर्ध्वा वा व्रीहयस् त्रयः ।

[२३०] प्रमाणम् अङ्गुलस्योकं वितस्तिर् द्वादशाङ्गुलम् ॥

वितस्तेर् द्विगुणो ऽरत्निस् तस्मात् किष्कुस् ततो धनुः ।

धनुःसहस्रे द्वे क्रोशश् चतुःक्रोशं तु योजनम् ॥ इति ।

बालो ऽत्राकृतनामा । तस्मिन् मृते सति तत्सपिण्डानां मरणनिमित्ते सद्यः शौचम् इत्य् अर्थः । तथा च शङ्खः: “प्राङ्नामकरणात् सद्यः शुद्धिः” इति । कात्यायनो ऽपि ।

अनिवृत्ते दशाहे तु पञ्चत्वं यदि गच्छति ।

सद्य एव विशुद्धिः स्यात् न प्रेतं नोदकक्रिया ॥ इति ।

मातापितृसहोदरव्यतिरिक्तविषयम् एतत् । तथा च व्याघ्रः ।

बाले मृते सपिण्डानां सद्यःशौचं विधीयते ।

दशाहेनैव दम्पत्योः सोदराणां तथैव च ॥ इति ।

जाते मृते मृतजाते वा सपिण्डानां सध्यशौचम् । जन्मदिवसे शिशुमरणे मात्रादीनां दशाहेनैव शुद्धिः । दिवसान्तरमरणे तु शेषाहोभिर् विशुद्धिः । तथा च व्याघ्रः ।

अन्तर्दाहे जातस्य शिशोर् निष्क्रमणं यदा ।

सूतकेनैव शुद्धिः स्यात् पित्रोः शातातपो ऽब्रवीत् ॥ इति ।

स्मृत्यन्तरम् अपि: “अन्तर्दशाहोपरतस्य यत् पित्रादीनां मरणाशौचं तत् सूतकाहोभिः” [२३१] इति । गच्छतीति शेषः । जनननिमित्तं त्व् आशौचं सर्वाम् अस्त्य् एव । तथा च हारीतः: “जातमृते मृतजाते वा सपिण्डानां दशाहः” इति । बृहन्मनुर् अपि ।

दशाहाभ्यन्तरे बाले प्रमीते तस्य बान्धवैः ।

शावाशौचं न कर्तव्यं सूत्याशौचं समाचरेत् ॥ इति ।

एतच् च नाभिच्छेदाद् ऊर्ध्वं वेदितव्यम् । तथा च जैमिनिः ।

यावन् न छिद्यते नालं तावन् नाप्नोति सूतकम् ।

छिन्ने नाले ततः पश्चात् सूतकं तु विधीयते ॥ इति ।

नाभिच्छेदात् प्राग् बृहन्मनुर् आह ।

जीवन् जातो यदि ततो मृतः सूतक एव तु ।

सूतकं सकलं मातुः पित्रादीनां त्रिरात्रकम् ॥ इति ।

यत् तु बृहत्प्रचेतोवचनम्,

मुहूर्तं जीवतो बालः पञ्चत्वं यदि गच्छति ।

मातुः शौचं दशाहेन सद्यःशौचास् तु गोत्रिणः ॥ 

इति, तद् अग्निहोत्रार्थं सद्यःशौचप्रतिपादनपरम् । तथा च शङ्खः: “अग्निहोत्राद्यनुष्ठानार्थं स्नात्वोपस्पर्शनात् तत् कालं शौचम्” इति । संन्यस्ते मृते सति तत्सपिण्डानां सद्यःशौचम् । तथा च वामनपुराणम् ।

[२३२] बाले प्रव्रजिते चैव देशान्तरमृते तथा ।

सद्यःशौचं समाख्यातं विद्युत्पातमृते तथा ॥ इति । (वापु १४।९९–१००)

स्मृत्यन्तरम् अपि ।

सर्वसङ्गनिवृत्तस्य ध्यानयोगरतस्य च ।

न तस्य दहनं कार्यं नाशौचं नोदकक्रिया ॥ इति ॥ १० ॥

पूर्वम् असपिण्डस्य देशान्तरगतस्य मरणश्रवणे तत्सपिण्डानां सद्यःशौचम् अभिधाय अधुना देशान्तरगतस्य सपिण्डस्य संवत्सराद् ऊर्ध्वं मरणश्रवणे ऽपि तत्सपिण्डानां सद्यःशौचं विदधाति ।

**देशान्तरमृतः कश्चित् सगोत्रः श्रूयते यदि ।**

** न त्रिरात्रम् अहोरात्रं सद्यः स्नात्वा शुचिर् भवेत् ॥ ११ ॥ इति ।**

सगोत्रः सपिण्डः । तस्य देशान्तरगतस्य संवत्सराद् ऊर्ध्वं मरणश्रवणे तत्सपिण्डानां न त्रिरात्रम् अहोरात्रं वाशुचं किं तु सद्यःशौचम् । दशाहाद् ऊर्ध्वम् अर्वाक् त्रिपक्षात् त्रिरात्रं षण्मासाद् अर्वाक् पक्षिणी अर्वाक् संवत्सराद् एकाहम् इत्य् अर्थः । तथा च देवलः: “आ त्रिपक्षात् त्रिरात्रं स्यात् षण्मासात् पक्षिणी ततः । परम् एकाहम् आ वर्षाद् ऊर्ध्वं स्नातो विशुध्यति” इति । विष्णुर् अपि: [२३३] “अर्वाक् त्रिपक्षात् त्रिणिशं षण्मासाच् च दिवानिशम् । अहः संवत्सराद् अर्वाग् देशान्तरमृतेष्व् अपि” इति । अत्र दिवाशब्देनाहर्द्वयम् उच्यते, “षण्मासात् पक्षिणी” इति वचनान्तरात् । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

प्रोषिते कालशेषः स्यात् पूर्णे दत्वोदकं शुचिः । इति । (य्ध् ३।२१)

प्रोषिते देशान्तरस्थे सपिण्डे मृते आशौचमध्ये श्रुते सति तत्कालशेषेणैव शुद्धिः । पूर्णे संवत्सरे व्यतीते तन्मरणश्रवणे स्नात्वोदकं दत्वा शुचिर् भवतीत्य् अर्थः । तथा च मनुः ।

संवत्सरे व्यतीते तु स्पृष्ट्वैवापो विशुध्यति । इति । (म्ध् ५।७६)

यत् तु गौतमेनोक्तम्: “श्रुत्वा चोर्ध्वं दशम्याः पक्षिणी” (ग्ध् १४।११) इति, तत् त्रिपक्षाद् ऊर्ध्वम् अर्वाक् षण्मासाद् वेदितव्यम्, “षण्मासात् पक्षिणी” इति देवलस्मरणात् । यत् पुनर् वसिष्ठवचनम्: “देशान्तरस्थे मृते ऊर्ध्वं दशाहात् श्रुत्वा एकरात्रम्” (वध् ४।३६) इति, यच् च गद्यविष्णुवचनम्: [२३४] “व्यतीते त्व् आशौचे संवत्सरस्यान्तस् त्व् एकरात्रेण । ततः परं स्नानेन” (वध् २२।४०–४१) इति, तत् ऊर्ध्वं षण्मासाद् अर्वाक् संवत्सराद् वेदितव्यम्, “परम् एकाहम् आ वर्षात्” इति स्मरणात् । यद् अपि शङ्खवचनम् “अतीते दशरात्रे तु त्रिरात्रम् अशुचिर् भवेत्” (शङ्स्म् १५।१२) इति, तत् त्रिपक्षाद् अर्वाग् द्रष्टव्यम्, “अर्वाक् त्रिपक्षात् त्रिणिशम्” इति विष्णुस्मरणात् । अत्र मूलवचनोक्तं सद्यःशौचविधानं ज्ञातिमात्रविषयम् । पित्रादिविषये तु अस्ति विशेषः । तथा च पैठीनसिः ।

पितरौ चेन् मृतौ स्यातां दूरस्थो ऽपि हि पुत्रकः ।

श्रुत्वा तद् दिनम् आरभ्य दशाहं सूतकी भवेत् ॥ इति ।

दक्षो ऽपि ।

महागुरुनिपाते तु आर्द्रवस्त्रोपवासिना ।

अतीते ऽब्दे ऽपि कर्तव्यं प्रेतकार्यं यथाविधि ॥ इति ।

संवत्सराद् ऊर्ध्वम् अप्य् आशौचोदकदानादिकं कार्यं न पुनः स्नानमात्राच् छुद्धिर् इत्य् अर्थः । पितृपत्न्यां मातृव्यतिरिक्तायां विशेषो दक्षेण दर्शितः ।

[२३५] पितृपत्न्याम् अतीतायां मातृवर्जं द्विजोत्तमः ।

संवत्सरे व्यतीते ऽपि त्रिरात्रम् अशुचिर् भवेत् ॥ इति ।

इदं चातिक्रान्ताशौचम् उपनीतोपरमविषयम् । तथा च व्याघ्रपात् ।

तुल्यं वयसि सर्वेषाम् अतिक्रान्ते तथैव च ।

उपनीते तु विषमं तस्मिन्न् एवातिकालजम् ॥ इति ।

अयम् अर्थः – षण्मासादिरूपे वयसि यद् आशौचं “आ दन्तजन्मनः सद्यः” इत्यादिवचनविहितं तत् सर्वेषां ब्राह्मणादीनां तुल्यम् अविशिष्टम् । अतिक्रान्ते दशाहादिके त्रिरात्राद्याशौचं यत् तत् सर्वेषां समानम् । उपनीते तु मृते दशद्वादशपञ्चदशत्रिंशद्दिनानीत्य् एवं विषमम् आशौचं ब्राह्मणादीनाम् । अतिकालजम् अतिक्रान्ताशौचं तस्मिन्न् एव उपनीतोपरम एव । नानुपनीतोपरमे – इति । जनने त्व् अतिक्रान्ताशौचं नास्ति । तद् आह देवलः ।

नाशुद्धिः प्रसवाशौचे व्यतीतेषु दिनेष्व् अपि । इति ।

मनुर् अपि ।

निर्दशं ज्ञातिमरणं श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म च ।

सवासा जल्म् आप्लुत्य शुद्धो भवति मानवः ॥ इति । (म्ध् ५।७७)

अत्र पुत्रग्रहणात् निर्दशे ऽपि पितुः स्नानेन शुद्धिः । सपिण्डानां त्व् अतिक्रान्ताशौचं नास्तीत्य् अर्थः । अन्तर्दशाहे तु शेषाहोभिर् विशुद्धिः । तथा च शङ्खः ।

[२३६] देशान्तरगतं श्रुत्वा कल्याणं मरणं तथा ।

यच् छेषं दशरात्रस्य तावद् एवाशुचिर् भवेत् ॥ इति । (शङ्स्म् १५।११)

द्विविधो हि देशान्तरमृतः । कृतसंस्कारो ऽकृतसंस्कारश् च । तत्र कृतसंस्कारस्य मरणश्रवणे संवत्सराद् अर्वाग् ऊर्ध्वं वाशौचं वचनद्वये व्यस्थापितम् । अकृतसंस्कारस्य मरणश्रवणे त्व् आशौचग्रहणपिण्डदानादेः कालविशेषो विविच्यते । अकृतसंस्कारो ऽपि द्विविधः, मरणदिवसज्ञानाज्ञानभेदात् । यस्य हि मरणदिवसो विज्ञातः तस्य प्रत्याब्दिकादिश्राद्धं तद् दिवस एव कर्तव्यम् । आशौचग्रहणपिण्डोदकदानं त्व् अनिषिद्धनक्षत्रादिकं पर्यालोच्य तत्रानुष्ठेयम्, शिष्टाचारस्य तथा प्रवृत्तत्वात् ॥ ११ ॥

यस्य तु दिवसो न विज्ञातः तं प्रत्य् एतद् उच्यते ।

**देशान्तरगतो विप्रः प्रयासात् कालकारितात् ।**

** देहनाशम् अनुप्राप्तस् तिथिर् न ज्ञायते यदि ॥ १२ ॥**

** कृष्णाष्टमी त्व् अमावास्या कृष्णा चैकादशी च या ।**

** उदकं पिण्डदानं च तत्र श्राद्धं च कारयेत् ॥ १३ ॥**

तीर्थयात्रादिना केनचिन् निमित्तेन देशान्तरगतस्य विप्रस्य [२३७] चिरकालबहुदेश-पर्यटनादिसंपादिताद् आयासबाहुल्याद् यत्र क्वापि देहनाशो भवति । अत एव तन्मरणतिथिर् न ज्ञायते । मरणवार्ता च यदा कदाचित् श्रुता भवति । तत्र तदीयाशौचस्वीकारस् तिलोदकपिण्डदानोपक्रमादिकं चेत्य् एतद् उभयं कृष्णाष्टम्यादिषु तिसृषु तिथिष्व् इच्छया कस्यांचित् तिथौ कर्तव्यम् । तस्याम् एव तिथाव् आब्दिकश्राद्धं च कर्तव्यम् ।

यद्य् अप्य् अस्मिन् वचने आशौचस्वीकारः साक्षान् नोपात्तः तथापि पूर्वोत्तरवचनयोर् आशौचविषयत्वेन तत्प्रकरणत्वाद् आशौचस्वीकारम् अन्तरेण तिलोकदपिण्डदानासंभवाच् चाशौचस्वीकारो ऽप्य् अत्र विवक्षितः – इति गम्यते । उदकादिबहुकर्तव्योपन्यासेन श्राद्धप्रकरणस्य कृत्स्नस्याप्य् अत्र सङ्ग्रहो विवक्षितः । संगृहीतं च तत् प्रकरणम् उपरिष्टाद् अस्माभिः प्रपञ्चयिष्यते ॥ १२–१३ ॥

पूर्वम् अकृतनाम्नो बालस्य मरणे सपिण्डानां सद्यःशुद्धिर् अभिहिता । इदानीं कृतनाम्नो ऽप्य् अजातदन्तस्य बालस्य मरणे सह संस्कारेणाशौचं निषेधति ।

**अजातदन्ता ये बाला ये च गर्भाद् विनिःसृताः ।**

** न तेषाम् अग्निसंस्कारो नाशौचं नोदकक्रिया ॥ १४ ॥**

अजातदन्ता अनुत्पन्नदन्ताः कृतनामानो ये बाला मृताः ये च गर्भाद् विनिःसृताः पतिताः तेषां तत्सपिण्डैर् नाग्निसंस्कारादिकं कर्तव्यम् इत्य् अर्थः । तथा च ब्रह्मपुराणम् ।

[२३८] स्त्रीणां तु पतितो गर्भः सद्योजातो ऽथ वा मृतः ।

अजातदन्तो मासैर् वा मृतः षड्भिर् गतस् तथा ॥

वस्त्राद्यैर् भूषितं कृत्वा त्यक्तव्यस् तु स काष्ठवत् ।

खनित्वा तु शनैर् भूमिं सद्यःशौचं विधीयते ॥ इति ।

स्त्रीणां यो गर्भः पतितः यश् च जननक्षण एव मृतः यश् च षण्मासात् प्राक् मृतः यश् च षण्मासाद् ऊर्ध्वम् अप्य् अजातदन्तः सन् मृतः स काष्ठवद् भूमिं खनित्वा निक्षेप्तव्यः । मात्रादिव्यतिरिक्तैः सपिण्डैर् नाशौचादिकं कर्तव्यम् इत्य् अर्थः । विष्णुर् अपि: “अजातदन्ते बाले प्रेते सद्य एव । नाग्निसंस्कारो नोदकक्रिया” इति (विध् २२।२७–२८) ॥ १४ ॥

पूर्वत्र गर्भपाते सपिण्डानां बन्धूनां सध्यशुद्धिम् अभिधाय, अधुना मातुस् तन्निमित्तम् आशौचम् अस्तीत्य् आह ।

**यदि गर्भो विपद्येत स्रवते वापि योषितः ।**

** यावन् मासं स्थितो गर्भो दिनं तावत् तु सूतकम् ॥ १५ ॥**

यदि गर्भस्य स्रावपातौ स्यातां तदा यावत्सु मासेषु गर्भः स्थितस् तन्माससंख्यासमदिनं योषितो मातुः सूतकं सूत्याशौचम् इत्य् अर्थः । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

गर्भस्रावे मासतुल्या निशाः शुद्धेस् तु कारणम् । (य्ध् ३।२०)

[२३९] इति । “मासतुल्या निशाः” इति चतुर्थमासप्रभृत्या सप्तमाद् वेदितव्यम् । अर्वाक् तु यथावर्णं त्रिरात्रादयः । तथा च मरीचिः ।

गर्भस्रुत्यां यथामासम् अचिरे तूत्तमे त्र्यहम् ।

राजन्ये तु चतूरात्रं वैश्ये पञ्चाहम् एव तु ॥

अष्टाहेन तु शूद्रस्य शुद्धिर् एषा प्रकीर्तिता ॥ इति ।

अचिरे मासत्रये गर्भस्रावे उत्तमे ब्राह्मणे त्र्यहम् । गौतमो ऽपि: “गर्भमाससमा रात्रिः संस्रवे गर्भस्य । त्र्यहं वा” इति (ग्ध् १४।१०–११) । अत्र गर्भमाससमरात्रित्र्यहयोर् व्यवस्थितो विकल्पः । मासत्रयं यावत् त्र्यहं ततः परं माससमा त्रात्रय इति । आदिपुराणे ऽपि ।

षण्मासाभ्यन्तरं यावद् गर्भस्रावो भवेद् यदि ।

तदा माससमैस् तासां दिवसैः शुद्धिर् इष्यते ॥ इति ।

एतच् च स्रावनिमित्ताशौचं मातुर् एव । पातनिमित्तं तु पित्रादीनाम् अप्य् अस्ति । तथा च मरीचिः

स्रावे मातुस् त्रिरात्रं स्यात् सपिण्डाशौचवर्जनम् ।

पाते मातुर् यथामासं सपिण्डानां दिनत्रयम् ॥ इति ।

वसिष्ठो ऽपि: “ऊनद्विवर्षे प्रेते गर्भपाते वा सपिण्डानां त्रिरात्रम्” (वध्। ४।३४) [२४०] इति । स्र्वावे पितुर् विशेषम् आह वृद्धवसिष्ठः: “गर्भस्रावे मासतुल्या रात्रयः स्त्रीणाम् । स्नानमात्रम् एव पुरुषस्य” इति ॥ १५ ॥

<u>ननु</u> – _स्रावपातयोर् अप्राप्तप्रसवकालत्वाविशेषाद् अनयोः को विशेष इत्य् अत आह_ ।

**आ चतुर्थाद् भवेत् स्रावः पातः पञ्चमषष्ठयोः ।**

** अत ऊर्ध्वं प्रसूतिः स्याद् दशाहं सूतकं भवेत् ॥ १६ ॥ इति ।**

चतुर्थमासाभ्यन्तरे गर्भनाशः स्रावः । पञ्चमषष्ठयोर् गर्भनाशः पातः । तत्र माससंख्यया विहितम् आशौचं मातुर् भवेत् । अत ऊर्ध्वं सप्तममासप्रभृति गर्भनिर्गमः प्रसवः । तत्र मातुः प्रसवनिमित्तम् आशौचं दशाहं भवेद् इत्य् अर्थः । यत् तु चतुर्विंशतिमते,

अधस्तान् नवमान् मासाच् छुद्धिः स्यात् प्रसवे कथम् ।

मृते जीवति वा तस्मिन् अहोभिर् माससंख्ययआ ॥ इति ।

अस्यायम् अर्थः – नवमान् मासाद् अर्वाक् सप्तममासाद् आरभ्य प्रसवे सति तन्निमित्तम् आशौचं सूतिकाव्यतिरिक्तसर्वसपिण्डानां माससंख्याकैर् अहोभिर् विधीयत इति । सूतिकाविषयत्वे दशाहविधिविरोधः प्रसज्येत ।

<u>ननु</u> – एवं तर्हि “जातौ विप्रो दशाहेन” इति सर्वसपिण्डानां जनननिमित्तदशाहाशौच-विधायकवचनं **[२४१]** विरुध्येत ।

<u>तन् न</u>, तस्य नवमदशममासप्रसवविषयत्वेनोपपत्तेः । अथ वा एकविषयत्वे ऽपि विकल्पेन व्यवस्थास्तु ॥ १५ ॥

बालस्याग्निसंस्कारे सत्य् आशौचं दर्शयति ।

**दन्तजाते ऽनुजाते च कृतचूडे च संस्थिते ।**

** अग्निसंस्करणे तेषां त्रिरात्रम् अशुचिर् भवेत् ॥ १६ ॥ इति ।**

जाता दन्ता यस्यासौ दन्तजातः । तद् अनु पश्चाज् जातो ऽनुजातः अनुत्पन्नदन्त इति यावत् । कृतं चूडाख्यं कर्म यस्यासौ कृतचूडः । तत्र जातदन्तस्याकृतचूडस्यानुजातस्य च सत्य् अग्निसंस्कारे तृतीयवर्षकृतचूडे च संस्थिते तेषां सपिण्डस् त्रिरात्रम् अशुचिर् भवेद् इत्य् अर्थः । तत्राकृतचूडस्य जातदन्तस्य दाहपक्षे त्रिरात्राशौचम् अङ्गिरसोक्तम् ।

यद्य् अप्य् अकृतचूडो वै जातदन्तस् तु संस्थितः ।

दाहयित्वा तथाप्य् एनम् आशौचं त्र्यहम् आचरेत् ॥ इति ।

पुराणे ऽपि ।

अनतीतद्विवर्शस् तु प्रेतो यत्रापि दह्यते ।

आशौचं बान्धवानां तु त्रिरात्रं विद्यते ॥ इति ।

यत् तु विष्णुवचनम् “दन्तजात त्व् अकृतचूडे त्व अहोरात्रेण” (विध् २२।२९) [२४२] इति, तत् खननपक्षे वेदितव्यम् । अजातदन्तस्य कृतचूडस्य दहने त्रिरात्राशौचं षट्त्रिंशन्मते ऽभिहितम् ।

यद्य् अप्य् अजातदन्तः स्यात् कृतचूडस् तु संस्थितः ।

तथापि दाहयेद् एनं त्र्यहं चाशौचम् आचरेत् ॥ इति ।

यत् तु यमेनोक्तम्,

अजातदन्ते तनये शिशौ गर्भच्युते तथा ।

सपिण्डानां तु सर्वेषाम् अहोरात्रम् अशौचकम् ॥ 

इति, तद् अकृतचूडविषयम् ।

<u>ननु</u> – अजातदन्तस्य कृतचूडत्वं कथम्, तस्य तृतीये विहितत्वाद् इति चेत्,

<u>न</u>,

चूडाकर्म द्विजातीनां सर्वेषाम् एव धर्मतः ।

प्रथमे ऽब्दे तृतीये वा कर्तव्यं श्रुतिचोदनात् ॥ (म्ध् २।३५)

इति मनुना विकल्पेन विकल्पेन स्मृतत्वात् । “अग्निसंस्करणे” इत्य् एतद् विकल्पेनाभिधानं जातदन्तानुजातयोर् एव । न त्रिवर्षकृतचूडे, तत्राग्निसंस्कारस्य नियतत्वात् । इतरत्राग्निसंस्कारविकल्पो मनुना दर्शितः ।

नात्रिवर्षस्य कर्तव्या बान्धवैर् उदकक्रिया ।

जातदन्तस्य वा कुर्यान् नाम्नि वापि कृते सति ॥ (म्ध् ५।७०)

[२४३] इति । उदकक्रियेति अग्निसंस्कारोपलक्षणार्थम् ॥ १६ ॥

वयो’वस्थाविशेषेणाशौचविशेषं दर्शयति ।

**आ दन्तजन्मनः सद्य आ चूडान् नैशिकी स्मृता ।**

** त्रिरारम् आ व्रतादेशाद् दशरात्रम् अतः परम् ॥ १७ ॥ इति ।**

दन्तजननात् प्राग् अतीतस्य बालस्य संबन्धिनां सपिण्डानां सद्यःशौचम् । दन्तजननाद् ऊर्ध्वं प्राक् चूडाकरणाद् अतीतस्य संबन्धिनां नैशिकी निशायां भवा अहोरात्रम् अशुद्धिः । व्रतादेश उपनयनम् । अतो ऽर्वाक् चूडायाश् चोर्ध्वम् अतीतस्य संबन्धिनां त्रिरात्रम् अशुद्धिः । ततः परं दशरात्रम् इत्य् अर्थः । तथा च संग्रहकारः ।

नाम्नो दन्तोद्भवाच् चौडाद् उपनीतेर् अधः क्रमात् ।

सद्यः शौचम् अहस् त्र्यहो नियताग्न्युदकः परः ॥ इति ।

शङ्खो ऽपि

अजातदन्ते तनये सद्यःशौचं विधीयते ।

अहोरात्रात् तथा शुद्धिर् बाले त्व् अकृतचूडके ॥

तथैवानुपनीते तु त्र्यहाच् छुध्यन्ति बान्धवाः ॥ इति । (शङ्स्म् १५।४–५)

यत् तु काश्यपवचनम्: “बालानाम् अजातदन्तानां त्रिरात्रेण शुद्धिः” (काश्स्म् ६।८) [२४४] इति, तन् मातापितृविषयम् । अत एव मनुः ।

निरस्य तु पुमान् शुक्रम् उपस्पृश्य विशुध्यति ।

बैजिकाद् अभिसंबन्धाद् अनुरुन्ध्याद् अघं त्र्यहम् ॥ इति । (म्ध् ५।६३)

बैजिकसंबन्धो जन्यजनकभावः । यत् तु स्मृत्यन्तरम्,

प्राङ् नामकरणात् सद्य एकाहो दन्तजन्मनः ।

इति, तद् दहने वेदितव्यम् । खनने तु सद्यः शुद्धिः, “अजातदन्ते बाले प्रेते सद्य एव । नास्त्य् अग्निसंस्कारो नोदकक्रिया” (विध् २२।२७–२८) इति विष्णुस्मरणात् । यत् तु वसिष्ठवचनम्: “ऊनद्विवर्षे प्रेते गर्भपतने वा सपिण्डानां त्रिरात्रम्” (विध् ४।३४) इति तज् जातदन्तस्याग्निसंस्कारे द्रष्टव्यम् । ततश् चैवं व्यवस्था – नामकरणात् प्राक् सद्यःशौचं नियतम् । तदूर्ध्वं प्राक् दन्तजननाद् अग्निसंस्कारक्रियायाम् एकाहः । अन्यथा सद्यः शुद्धिः । तस्याप्य् अजातदन्तस्य चूडाकरणे त्रिरात्रम् । दन्तजननाद् ऊर्ध्वम् अर्वाक् चूडाकरणाद् एकाहं खनने । अग्निसंस्कारे तु त्र्यहः । ऊर्ध्वं चूडायाः प्राग् उपनयनात् त्र्यहः । उपनयनाद् ऊर्ध्वं ब्राह्मनादीनां [२४५] दशाहादिकम् इति । इयं व्यवस्था पुमपत्यमरणे द्रष्टव्या । स्त्र्यपत्ये तु विशेषो वृद्धमनुना दर्शितः ।

अप्रौढायां च कन्यायां सद्यःशौचं विधीयते ।

अहस् त्व् अदत्तकन्यासु प्रत्तासु च त्र्यहं तथा ॥ इति ।

अप्रौढायां अकृतचूडायाम् इत्य् अर्थः,

अचूडायां तु कन्यायां सद्यःशौचं विधीयते ।

इत्य् आपस्तम्बस्मरणात् । अदत्तकन्यासु वाचादत्तासु अहोरात्रम् । दत्तासु वाग्दत्तासु त्र्यहम् । तथा च मरीचिः: “चूडाकरणे सद्यःशौचम् । प्राग् वाग्दानाद् एकाहः । दत्तानां प्राक् परिणयनात् त्र्यहम्” इति । ब्रह्मपुराणे ऽपि ।

आ जन्मनस् तु चौलान्तं कन्या यदि विपद्यते ।

सद्यःशौचं भवेत् तत्र सर्ववर्णेषु नित्यशः ॥

ततो वाग्दानपर्यन्तं याव्द् एकाहम् एव हि ।

ततः परं प्रवृद्धायां त्रिरात्रम् इति निश्चयः ॥

वाक्प्रदाने कृते तत्र ज्ञेयं चोभयतस् त्र्यहम् ।

पितुर् वरस्य च ततो दत्तानां भर्तुर् एव हि ॥

स्वजात्युक्तम् अशौचं स्यान् मृतके जातके तथा ॥ इति ।

पुलस्त्यो ऽपि ।

सद्यस् त्व् अप्रौढकन्यायां प्रौढायां वासराच् छुचिः ।

प्रदत्तायां त्रिरात्रेण दत्तायां पक्षिणी भवेत् ॥

[२४६] इति । प्रदत्तायां प्रक्रान्तदानायां वाचादत्तायाम् इति यावत् । वाग्दानानन्तरं मृतायां त्रिरात्रम् । मनुर् अप्य् आह ।

स्त्रीणाम् असंस्कृतानां तु त्र्यहाच् छुध्यन्ति बान्धवाः ।

यथोक्तेनैव कल्पेन शुध्यन्ति तु सनाभयः ॥ इति । (म्ध् ५।७२)

बान्धवाः पतिसपिण्डाः । सनाभयः पितृसपिण्डाः । यथोक्तेन कल्पेन त्रिरात्रेण । अत एव मरीचिः ।

अवारिपूर्वं प्रत्ता तु या नैव प्रतिपादिता ।

असंस्कृता तु सा ज्ञेया त्रिरात्रम् उभयोः स्मृतम् ॥ इति ।

उभयोर् वरपितृपक्षयोः । अकृतचूडायां यत् सद्यःशौचविधानं कृतचूडायां च यद् एकाहविधानं तन्मातापितृव्यतिरिक्तविषयम् ।

प्रत्ताप्रत्तासु योषित्सु संस्कृतासंस्कृतासु च ।

मातापित्रोस् त्रिरात्रं स्याद् इतरेषां यथाविधि ॥ इति ।

“अजातदन्तासु पित्रोर् एकरात्रम्” इति शङ्ख-कार्ष्णाजिनिभ्यां विशेषस्मरणात् । अदत्तासु त्रिरात्रविधानं जातदन्तविषयम्, अजातदन्तास्व् एकाहविधानात् । संद्कृतासु पित्रोस् त्रिरात्रं तद्गृहमरणे वेदितव्यम् । तथा च विष्णुः: “संस्कृतासु स्त्रीषु नाशौचं पितृपक्षे । [२४७] तत्प्रसवमरणे च बन्धुवर्गस्यैकरात्रं पित्रोस् त्रिरात्रम् इति व्यवस्था” इति (विध् २२।३१–३४) । ब्रह्मपुराणे ऽपि ।

दत्ता नारी पितुर् गेहे सूयेताथ म्रियेत वा ।

तद्बन्धुवर्गस् त्व् एकेन शुचिस् तज्जनकस् त्रिभिः ॥ इति ।

पित्रोर् उपरमे संस्कृतानां स्त्रीणां त्रिरात्रम् । तथा च वृद्धमनुः ।

पित्रोर् उपरमे स्त्रीणाम् ऊढानां तु कथं भवेत् ।

त्रिरात्रेणैव शुद्धिः स्याद् इत्य् आह भगवान् यमः ॥ इति ।

पित्रोर् मातापित्रोर् उपरमे विवाहसंस्कारसंस्कृतानां दुहितॄणां त्रिरात्रेण शुद्धिर् इति । दौहित्रभगिनीसुतयोर् असंस्कृतयोः पक्षिण्याशौचम् संस्कृतयोस् त्रिरात्रम् । तथा च वृद्धमनुः ।

संस्थिते पक्षिणीं रात्रिं दौहित्रे भगिनीसुते ।

संस्कृते तु त्रिरात्रं स्याद् इति धर्मो व्यवस्थितः ॥ इति ।

दौहित्रे भगिनीसुते वानुपनीते मृते सति पक्षिणीम् आगामिवर्तमानाहर्द्वययुक्तां रात्रिं मातामहादिः क्षपयेत् । उपनीते तु तस्मिन् मृते सति मातामहादीनां त्रिरात्रम् आशौचं भवेद् इत्य् अर्थः । मातामहादीनां मरणे दौहित्रादीनां त्रिरात्रम् आशौचम् । तथा च बृहस्पतिः ।

त्र्यहं मातामहाचार्यश्रोत्रियेष्व् अशुचिर् भवेत् । इति ।

आचार्यो ऽत्रासपिण्डः सन्न् उपनयनादिकर्ता । श्रोत्रियस् [२४८] त्व् एकशाखाध्यायी मैत्रीप्रातिवेश्यत्वादिनोपसंपन्नः । एतेषु मातामहादिषु मृतेषु त्रिरात्रम् इति । विष्णुर् अपि: “आचार्ये मातामहे च व्यतीते त्रिरारेण” इति (विध् २२।४२) । मनुर् अपि ।

श्रोत्रिये तूपसंपन्ने त्रिरात्रम् अशुचिर् भवेत् । इति । (म्ध् ५।८१)

एतत् त्रिरात्राशौचं परकर्तृकदहनादौ वेदितव्यम्,

गुरोः प्रेतस्य शिष्यस् तु पितृमेधं समाचरन् ।

प्रेतहारैः समं तत्र दशरात्रेण शुध्यति ॥ (म्ध् ५।६५)

इति स्वकर्तृकदाहादौ मनुना विशेषस्मरणात् । मातृष्वस्रादिषु त्रिरात्रम् आशौचम् । तद् आह प्रचेताः ।

मातृष्वसामातुलयोः श्वश्रूश्वशुरयोर् गुरोः ।

मृते चर्त्विजि याज्ये च त्रिरात्रेण विशुध्यति ॥ इति ।

गुरुर् आचार्यः । ऋत्विक् कुलपरम्परायातः । याज्यो ऽपि तथाविधः । यत् तु याज्ञवल्क्यवचनम्,

गुर्वन्तेवास्यनूचानमातुलश्रोत्रियेषु च । (य्ध् ३।२४)

इति, यच् च विष्णुवचनम्: [२४९] “आचार्यपत्नीपुत्रोपाध्यायमातुलश्वशुरश्वश्रूश्वशुर्य-सहाध्यायिशिष्येष्व् अतीतेष्व् एकरात्रेण” (विध् २२।४४) इति, तत्र गुरुर् उपाध्यायः । अन्तेवासी अन्योपनीतः शिष्यः, स्वोपनीते तु: “शिष्यसतीर्थ्यसब्रह्मचारिषु त्रिरात्रम् अहोरात्रम् एकाहः” (ब्ध् १।५।११।३०) इति बौधायनेन त्रिरात्रविधानात् । मातुलः अनुपकारी विदेशस्थो वा । श्रोत्रियो ऽनुपसंपन्नः । श्वश्रूश्वशुराव् अप्य् अनुपकारिणौ विदेशस्थौ वा । एकस्मिन् गुरुकुले ऽल्पकालं सहाध्यायी । एतेष्व् एकरात्रम् इति व्यवस्था । यत् तु मनुनोक्तम्,

मातुले पक्षिणी रात्रिः शिष्यर्त्विग्बान्धवेषु च । (म्ध् ५।८१)

इति, तस्यायम् अर्थः – स्वल्पोपकारके मातुले शिष्यो ऽन्योपनीतसाङ्गवेदाध्यायी ऋत्विक् आधानप्रभृति यावज्जीवम् आर्त्विज्यकारी बान्धवाः मातृपितृबान्धवाः एतेषु पक्षिण्याशौचम् इति । अनौरसपुत्रादिषु त्रिरात्रम् आशौचम् । तद् आह विष्णुः ।

अनौरसेषु पुत्रेषु जातेषु च मृतेषु च ।

परपूर्वासु भार्यासु प्रसूतासु मृतासु च ॥ इति । (विध् २२।४३)

त्रिरात्रम् इत्य् अनुवर्तते । हारीतो ऽपि ।

[२५०] परपूर्वासु भार्यासु पुत्रेषु कृतकेषु च ।

मातामहे त्रिरात्रं स्याद् एकाहं तु सपिण्डतः ॥ इति ।

शङ्खो ऽपि ।

अनौरसेषु पुत्रेषु भार्यास्व् अन्यगतासु च ।

परपूर्वासु च स्त्रीषु त्रिरात्राच् छुद्धिर् इष्यते ॥ इति । (शङ्स्म् १५।१३)

अनौरसाः क्षेत्रजादयः । परपूर्वा पुनर्भुवः । अन्यगता स्वैरिण्यः । एतेष्व् अनौरसादिषु यत् प्रतियोगिकं भार्यात्वं पुत्रत्वं च तस्यैवेदं त्रिरात्रम् आशौचम् इत्य् अर्थः । यत् त्व् एकाहविधानम्,

अनौरसेषु पुत्रेषु भार्यास्व् अन्यगतासु च । (य्ध् ३।२५)

इति, तद् असंनिधिविषयम् । संनिधाव् अपि पितृसपिण्डानाम् एकाह एव । तथा च मरीचिः ।

एकाहस् तु सपिण्डानां त्रिरात्रं यत्र वै पितुः । इति ।

यत् तु प्रजापतिनोक्तम्,

अनाश्रितेषु दारेषु परपत्नीसुतेषु च ।

गोत्रिणः स्नानशुद्धाः स्युस् त्रिरात्रेणैव तत्पिता ॥

इति स्नानाद् एव शुद्धिर् इति, तत् समानोदकविषयं असंनिधिविषयं वा । एकस्यां मातरि पितृद्वयोत्पादितयोर् अन्यतरस्मिन् मृते ऽन्यतरस्य त्रिरात्रम् आशौचं भवति । तथा च मरीचिः ।

[२५१] मात्रैकया द्विपितृकौ भ्रातराव् अन्यगोत्रजौ ।

एकाहं सूतकं तत्र त्रिरात्रं मृतके तयोः ॥ इति ।

असपिण्डयोनिसंबन्धिमरणे पक्षिण्य् आशौचम् । तद् आह गौतमः: “पक्षिण्य् असपिण्डे योनिसंबन्धे सहाध्यायिनि च” इति (ग्ध् १४।१२) । अयम् अर्थः – असपिण्डः स्ववेश्मनि मृतः । योनिसंबन्धा मातृष्वस्रीयपितृष्वस्रीयादयः । सहाध्यायी गुरुकुले सह कृत्स्नवेदाध्यायी । चकाराद् गुर्वङ्गनादयो ऽपि संगृह्यन्ते । तेषु पक्षिणीं तत्संबन्धप्रतियोगी क्षपयेद् इति । तथा च वृद्धमनुः:

मातुले श्वशुरे मित्रे गुरौ गुर्वङ्गनासु च ।

आशौचं पक्षिणीं रात्रिं मृता मातामही यदि ॥

श्वशुरयोश् च भगिन्यां च मात्य्लान्यां च मातुले ।

पित्रोः स्वसरि तद्वच् च पक्षिणीं क्षपयेन् निशाम् ॥ इति ।

यत् तु विष्णुनोक्तम्: “असपिण्डे स्ववेश्मनि मृते एकरात्रम्” (विध् २२।४६) इति, तद् अप्रधानगृहमरणे वेदितव्यम् । यद् अप्य् अङ्गिरसोक्तम्,

[२५२] गृहे यस्य मृतः कश्चिद् असपिण्डः कथंचन ।

तस्याप्य् अशौचं विज्ञेयं त्रिरात्रं नात्र संशयः ॥ इति ।

तद् असपिण्डश्रोत्रियविषयम् । यत् तु बृहन्मनुनोक्तम्,

भगिन्यां संस्थितायां तु भ्रातर्य् अपि च संस्थिते ।

मित्रे जामातरि प्रेते दौहित्रे भगिनीसुते ॥

श्यालके तत्सुते चैव सद्यः स्नानेन शुध्यति ।

इति, तत्र भगिन्यादौ सद्यःशुद्ध्यभिधानं देशान्तरमरणविषयम् । जामातृश्यालसुतयोः संनिधाव् एव सध्यशुद्धिर् इति । निवासराजन्य् अहनि मृते ऽहर् आशौचं रात्रौ चेद् रात्रिमात्रम् इति । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

निवासराजनि प्रेते तद् अहः शुद्धिकारणम् । इति । (य्ध् ३।२५)

यस्मिन् देशे निवसति स निवासः स्वदेश उच्यते । तस्य राजनि मृते तद्देशनिवासिनां यस्मिन्न् अहन्य् असौ मृतस् तदहर्मात्रं शुद्धिकारणं रात्रौ चेद् रात्रिमात्रम् इति । अत एव मनुः ।

प्रेते राजनि सज्योतिर् यस्य स्याद् विषयते स्थितः । इति । (म्ध् ५।८२)

ज्योतिषा सौरेण नाक्षत्रेण वा सह वर्तते यद् आशौचं तत् सज्योतिः । अहनि चेद् यावत् सूर्यदर्शणं रात्रौ चेद् यावन् नक्षत्रदर्शनम् इत्य् अर्थः । ग्राममध्ये शवे स्थिते ग्रामस्य तावद् आशौचम् । तद् आह वृद्धमनुः ।

[२५३] ग्राममध्यगतो यावच् छवस् तिष्ठति कस्यचित् ।

ग्रामस्य तावद् आशौचं निर्गते शुचिताम् इयात् ॥ इति ।

ग्रामेश्वरादाव् अपि सज्योतिर् आशौचम् । तद् आह स एव ।

ग्रामेश्वरे कुलपतौ श्रोत्रिये च तपस्विनि ।

शिष्ये पञ्चत्वम् आपन्नो शुद्धिर् नक्षत्रदर्शनात् ॥ इति ।

कुलपतिः समूहपतिः । श्रोत्रियो देशान्तरस्थः ॥ १७ ॥

उक्तस्याशौचस्याग्निहोत्रिब्रह्मचारिणोर् अपवादम् आह_ ।

**ब्रह्मचारी गृहे येषां हूयते च हुताशनः ।**

** संपर्कं न च कुर्वन्ति न तेषां सूतकं भवेत् ॥ १८ ॥ इति ।**

ब्रह्मचारी उपकुर्वाणको नैष्ठिकश् च । येषां गृहे हुताशनो [२५४] हूयते अग्निहोत्रम् अनुष्ठीयते तेषाम् अग्निहोत्रानुष्ठानकाले नास्त्य् आशौचं यदि ते सूतकिभिः सह संसर्गं न कुर्युः । तद् उक्तं कौर्मे ।

नैष्ठिकानां वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् ।

नाशौचं कीर्तितं सद्भिः पतिते च तथा मृते ॥ इति । (कूपु १।२।२३।७१)

देवलो ऽपि ।

नैष्ठिकानां वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् ।

नाशौचं सूतके प्रोक्तं शावे वापि तथैव च ॥ इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

स्वाध्यायः क्रियते यत्र होमश् चोभयकालिकः ।

सायंप्रातर् वैश्वदेवं न तेषां सूतकं भवेत् ॥ इति ॥ १८ ॥

संसर्गस्यास्पृश्यत्वकर्मानधिकारलक्षणाशौचापादकत्वम् अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् उपपादयति ।

**संपर्काद् दुष्यते विप्रो जनने मरणे तथा ।**

** संपर्काच् च निवृत्तस्य न प्रेतं नैव सूतकम् ॥ १९ ॥ इति ।**

स्पष्टार्थम् एतत् ॥ १९ ॥

किं च –

**शिल्पिनः कारुका वैद्या दासीदासाश् च नापिताः ।**

** राजानः श्रोत्रियाश् चैव सद्यःशौचाः प्रकीर्तिताः ॥ २० ॥**

** सव्रतः सत्रपूतश् च आहिताग्निश् च यो द्विजः ।**

[२५५] राज्ञश् च सूतकं नास्ति यस्य चेच्छति पार्थिवः ॥ २१ ॥

** उद्यतो निधने दाने आर्तो विप्रो निमन्त्रितः ।**

** तदैव ऋषिभिर् दृष्टं यथाकालेन शुध्यति ॥ २२ ॥ इति ।**

शिल्पिनश् चित्रकाराद्याः । कारुकाः सूपकारप्रभृतयः । वैद्याश् चिकित्सकाः । श्रोत्रियाः सद्यःप्रक्षालिकाः । व्रतेन चान्द्रायणादिनियमेन सह वर्तते इति सव्रतः । सत्त्रपुतो गवामयनाद्यधिकृतः । एते स्वस्वकर्मणि सद्यःशौचाः । राज्ञः, राजसंबन्धिनो मान्यस्य, यस्य च पुरोहितस्यानन्यसाध्यमन्त्राभिचारादिकर्मसिद्ध्यर्थम् आशौचाभावम् इच्छति, तयोर् अपि तत्तत्कर्मणि सूतकं नास्ति । निधनशब्देन तत्साधनभूतः संग्रामो लक्ष्यते । तत्र अन्नादिदाने चोद्यतः कृतोपक्रमः आर्तः आपदं प्राप्तः श्राद्धादौ निमन्त्रितो विप्रश् च तदैव सद्य एव शुध्यतीति ऋषिभिर् दृष्टम् । यथाकालेन द्वादशरात्रादिना तथेत्य् अर्थः । तथा च आदिपुराणे ।

शिल्पिनश् चित्रकाराद्याः कर्म यत् साधयन्त्य् अलम् ।

तत् कर्म नान्यो जानाति तस्माच् छुद्धाः स्वकर्मणि ॥

सूपकारेण यत् कर्म करणीयं नरेष्व् इह ।

तद् अन्यो नैव जानाति तस्माच् छुद्धः स सूपकृत् ॥

चिकित्सको यत् कुरुते तद् अन्येन न शक्यते ।

तस्माच् चिकित्सकः स्पर्शे शुद्धो भवति नित्यशः ॥

दास्यो दासाश् च यत् किंचित् कुर्वन्त्य् अपि च लीलया ।

[२५६] तद् अन्यो न क्षमः कर्तुं तस्मात् ते शुचयः सदा ॥

राजा करोति यत् कर्म स्वप्ने ऽप्य् अन्यस्य तत् कथम् ।

एवं सति नृपः शुद्धः संस्पर्शे मृतसूतके ॥

यत् कर्म राजभृत्यानां हस्त्यश्वगमनादिकम् ।

तन् नास्ति यस्माद् अन्यस्य तस्मात् ते शुचयः स्मृताः ॥ इति ।

विष्णुर् अपि: “आशौचम् । न राज्ञां राजकर्मणि । न व्रतिनां व्रते । न सत्त्रिणां सत्त्रे । न कारूणां कारुकर्मणि । न राजाज्ञाकारिणां तदिच्छायाम्” इति (विध् २२।४७–५२) । प्रचेता अपि ।

कारवः शिल्पिनो वैद्या दासीदासास् तथैव च ।

राजानो राजभृत्याश् च सद्यःशौचाः प्रकीर्तिताः ॥ इति ।

वृद्धपराशरो ऽपि ।

राज्ञां तु सूतकं नास्ति व्रतिनां न च सत्त्रिणाम् ।

दीक्षितानां च सर्वेषां यस्य चेच्छति पार्थिवः ॥

तपोदानप्रवृत्तेषु नाशौचं मृतसूतके ॥ इति ।

स्मृत्यन्तरम् अपि ।

नित्यम् अन्नप्रदस्यापि कृच्छ्रचान्द्रायणादिषु ।

प्रवृत्ते कृच्छ्रहोमादौ ब्राह्मणादिषु भोजने ॥

[२५७] गृहीतनियमस्यापि न स्याद् अन्यस्य कस्यचित् ।

निमन्त्रितेषु विप्रेषु प्रारब्धे श्राद्धकर्मणि ॥ इति ।

ब्रह्मपुराणे ऽपि ।

निमन्त्रितस्य विप्रस्य स्वाध्यायनिरतस्य च ।

देहे पितृषु तिष्ठत्सु नाशौचं विद्यते क्वचित् ॥

प्रायश्चित्तप्रवृत्तानां दातृब्रह्मविदां तथा ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

न राज्ञाम् अघदोषो ऽस्ति व्रतिनां न च सत्त्रिणाम् ।

ऐन्द्रं स्थानम् उपासीना ब्रह्मभूता हि ते सदा ॥

राज्ञो माहात्मिके स्थाने सद्यःशौचं विधीयते ।

प्रजानां परिरक्षार्थम् आसनं तत्र कारणम् ॥ इति । (म्ध् ५।९३–९४)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

ऋत्विजां दीक्षितानां च यज्ञियं कर्म कुर्वताम् ।

सत्त्रिव्रतिब्रह्मचारिदातृब्रह्मविदां तथा ॥

दाने विवाहे यज्ञे च संग्रामे देशविप्लवे ।

आपद्य् अपि च कष्टायां सदःशौचं विधीयते ॥ (य्ध् ३।२८–२९)

[२५८] इति । हारीतो ऽपि ।

संग्रामस्थश् च राजन्यो वैश्यो मध्ये गवां स्थितः ।

सत्त्री च ब्राह्मणो नित्यं ब्रह्मचारी च वै शुचिः ॥ इति ।

पैठीनसिर् अपि ।

विवाहयज्ञदुर्गेषु यात्रायां तीर्थकर्मणि ।

न तत्र सूतकं तद्वत् कर्म यज्ञादि कारयेत् ॥ इति ।

ब्रह्मपुराणे ऽपि ।

अथ देवप्रतिष्ठायां गणयागादिकर्मणि ।

श्राद्धादौ पितृयज्ञे च कन्यादाने च नो भवेत् ॥ इति ।

अङ्गिरा अपि ।

जनने मरणे चैव त्रिष्व् आशौचं न विद्यते ।

यज्ञे विवाहकाले च देवयागे तथैव च ॥ इति ।

अत्र विवाहादौ सद्यःशौचम् उपक्रान्तविवाहादिविषयम् । अत्र नृपादीनाम् असाधारणकृत्यव्यतिरिक्तविषयेष्व् आशौचम् अस्त्य् एव । तथा च ब्राह्मे पुराणे ।

राज्यनाशस् तु येन स्याद् विना राज्ञा स्वमण्डले ।

प्रयास्यतश् च संग्रामे होमे प्रास्थानिके सति ॥

मन्त्रादितर्पणैर् वापि प्रजानां शान्तिकर्मणि ।

गोमङ्गलादौ वैश्यानां कृषिकालात्ययेष्व् अपि ॥

आशौचं न भवेल् लोके सर्वत्रान्यत्र विद्यते ॥ इति ॥ २०–२२ ॥

[२५९]

किं च –

**प्रसवे गृहमेधी तु न कुर्यात् संकरं यदि ।**

** दशाहाच् छुध्यते माता त्व् अवगाह्य पिता शुचिः ॥ २३ ॥ इति ।**

प्रसवे जनने । गृहमेधी गृहस्थः । पिता सूतिकया सह यदि संसर्गं न कुर्यात् तदा स्नानेन शुद्धो भवति । माता तु दशाहेन शुद्धा भवतीत्य् अर्थः ॥ २३ ॥

नन्व् एवं तर्हि पितुः कर्मानधिकारलक्षणम् अप्य् आशौचं न स्याद् इत्य् अत आह ।

**सर्चेषां शावम् आशौचं मातापित्रोस् तु सूतकम् ।**

** सूतकं मातुर् एव स्यात् उपस्पृश्य पिता शुचिः ॥ २४ ॥ इति ।**

यथा सपिण्डानां कर्मानधिकारलक्षणम् आशौचं संपूर्णं तद्वत् पितुर् अपि । मातापित्रोस् तु सूतकम् अस्पृश्यत्वलक्षणम् आशौचम् । तत्रापि दशाहम् अस्पृश्यत्वं मातुर् एव । पितुस् तु स्नानपर्यन्तम् एवेत्य् अर्थः । तथा च पैठीनसिः ।

जनौ सपिण्डाः शुचयो मातापित्रोस् तु सूतकम् ।

सूतकं मातुर् एव स्याद् उपस्पृश्य पिता शुचिः ॥ इति ।

अयम् अर्थः – जनने मातापितृव्यतिरिक्ताः सर्वे सपिण्डाः स्पृश्याः । मातापित्रोस् तु नास्ति स्पृश्यत्वम् । तत्रापि पिता स्नानेन स्पृश्यो भवति । दशाहं त्व् अस्पृश्यत्वं मातुर् एव । तथा च वसिष्ठः ।

[२६०] नाशौचं विद्यते पुंसः संसर्गं चेन् न गच्छति ।

रजश् चात्राशुचि ज्ञेयं तच् च पुंसि न विद्यते ॥ इति । (वध् ४।२३)

संवर्तो ऽपि ।

जाते पुत्रे पितुः स्नानं सचैलं तु विधीयते ।

माता शुद्ध्येद् दशाहेन स्नानात् तु स्पर्शनं पितुः ॥ इति । (संस्म् १४३)

बृहस्पतिर् अपि ।

जाताशौचं तु सर्वेषां सूतकं मातुर् एव च ।

स्नानं प्रकुर्यात् तु पिता ज्ञातयो न सचैलिनः ॥ इति ।

गौतमो ऽपि: “मातापित्रोस् तु सूतकम् उपस्पृश्य पिता शुचिः” इति (ग्ध् १४।२३) । आदिपुराणे ऽपि ।

सूतकी तु मुखं दृष्ट्वा जातस्य जनकस् ततः ।

कृत्वा सचैलं स्नानं तु शुद्धो भवति तत्क्षणात् ॥ इति । ॥ २४ ॥

सूतिकया सह संसर्गकरणे तन्निमित्तम् अस्पृश्यत्वं दशाहम् अस्तीत्य् आह ।

**यदि पत्न्यां प्रसूतायां संपर्कं कुरुते द्विजः ।**

** सूतकं तु भवेत् तस्य यदि विप्रः षडङ्गवित् ॥ २५ ॥ इति ।**

सूतिकाया पत्न्या सह पतिः संसर्गं यदि कुर्यात् तदा [२६१] विद्याकर्मयुक्तस्य विप्रस्याप्य् अस्पृश्यत्वलक्षणं सूतकं भवेत् किम् उतान्यस्येत्य् अर्थः । तथा च सुमन्तुः: “मातुर् एव सूतकम् । तां स्पृशतश् च । नेतरेषाम्” इति । सूतिकां स्पृशतो जनकस्यास्पृश्यत्वलक्षणं सूतकं भवति नान्येषाम् इत्य् अर्थः ॥ २५ ॥

ननु – जनननिमित्तम् एवास्पृश्यत्वं भर्तुः स्नानानन्तरम् अपि किं न स्यात् । अत आह ।

**संपर्काज् जायते दोषो नान्यो दोषो ऽस्ति वै द्विजे ।**

** तस्मात् सर्वप्रयत्नेन संपर्कं वर्जयेद् बुधः ॥ २६ ॥ इति ।**

स्नानानन्तरं भर्तुः संसर्गनिमित्तक एव दोषो ऽस्पृश्यत्वापादको जायते न जनननिमित्तको दोषो ऽस्ति । तस्माद् विद्वान् संपर्कं सहशयनासनभोजनादिकं वर्जयेद् इत्य् अर्थः । तथा च बृहस्पतिः ।

यस् तैः सह सपिण्डो ऽपि प्रकुर्याच् छयनाशनम् ।

बान्धवो वा परो वापि स दशाहेन शुध्यति ॥ इति ।

विष्णुर् अप्: “ब्राह्मणादीनाम् आशौचे यः सकृद् एवान्नम् अश्नीयात् तस्य तावद् आशौचं यावत् तेषाम्” इति (विध् २२।८) । अत्रिर् अपि ।

संपर्काज् जायते दोषः पारक्ये मृतजन्मनि ।

तद्वर्जनाद् पितुर् अपि सद्यःशौचं विधीयते ॥

[२६२] इति ॥ २६ ॥

प्रारब्धे यज्ञादौ कर्तुः शुद्धिर् उक्ता । इदानीं कल्पितद्रव्यस्यापि शुद्धिर् अस्तीत्य् आह ।

**विवाहोत्सवयज्ञेषु त्व् अन्तरा मृतसूतके ।**

** पूर्वसंकल्पितं द्रव्यं दीयमानं न दुष्यति ॥ २७ ॥ इति ।**

अत्र विवाहग्रहणं पूर्वप्रवृत्तचौलोपनयनादिसंस्कारकर्मोपलक्षणार्थम् । उत्सवो देवतोत्सवः । तेन च देवप्रतिष्ठादिकम् उपलक्ष्यते । यज्ञो ज्योतिष्टोमादिः । तेषु प्रारब्धेषु अन्तरा मध्ये यदि मृतसूतके मरणजनने स्यातां तदा पूर्वसंकल्पितं द्रव्यं देवतायै ब्राह्मणेभ्यो दीयमानं न दुष्यतीत्य् अर्थः । तथा च क्रतुः ।

पूर्वसंकल्पितं द्रव्यं दीयमानं न दुष्यति । इति ।

पक्वे तु विशेषः स्मृत्यन्तरे दर्शितः ।

विवाहोत्सवयज्ञादिष्व् अन्तरा मृतसूतके ।

शृतम् अन्नं परैर् देयं दातॄन् भोक्तॄंश् च न स्पृशेत् ॥ इति ।

कृतान्नम् असूतकिभिर् देयम् । सूतकी तु दातॄन् भोक्तॄंश् च न स्पृशेद् इत्य् अर्थः । यत् तु स्मृत्यन्तरम्,

द्रव्याणि स्वामिसंबन्धाद् अघानि त्व् अशुचीनि च ।

स्वामिशुद्ध्यैव शुध्यन्ति वारिणा प्रोक्षितान्य् अपि ॥ 

इति, तद् असंकल्पितद्रव्यविषयम् । काचिनिद् असंकल्पितान्य् अपि द्रव्याणि सर्वदा शुद्धानि । तथा च मरीचिः ।

[२६३] लवणे मधुमांसे च पुष्पमूलफलेषु च ।

शाककाष्ठतृणेष्व् अप्सु दधिसर्पिःपयःसु च ॥

तैलौषध्यजिने चैव पक्वापक्वे स्वयंग्रहः ।

पण्येषु चैव सर्वेषु नाशौचं मृतसूतके ॥ इति ॥ २७ ॥

अनेकनिमित्ताशौचसंनिपाते प्रतिनिमित्तं नैमित्तिकावृत्तौ तां निवारयति ।

**अन्तरा तु दशाहस्य पुनर्मरणजन्मनी ।**

** तावत् स्याद् अशुचिर् विप्रो यावत् तत् स्याद् अनिर्दशम् ॥ २८ ॥ इति ।**

यदा दशाहाशौचकालमध्ये तत्तुल्यस्य ततो ऽल्पस्य वाशौचस्य निमित्ते जननमरणे स्यातां तदा पूर्वप्रवृत्तं तदाशौचं यावद् अनिर्दशम् अनिर्गतदशाहं स्यात् विप्रस् तावद् एवाशुचिर् भवति न पुनर् मध्योत्पन्नमरणादिनिमित्तकदशाहाद्याशौचवान् इति अर्थः । तथा च मनुः ।

अन्तर्दशाहे स्यातां चेत् पुनर् मरणजन्मनी ।

तावत् स्याद् अशुचिर् विप्रो यावत् तत् स्याद् अनिदशम् ॥ इति । (म्ध् ५।७९)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

अन्तरा जन्ममरेणे शेषाहोभिर् विशुध्यति । इति । (य्ध् ३।२०)

विष्णुर् अपि: [२६४] “जननाशौचमध्ये यद्य् अपरं जननाशौचं स्यात् तदा पूर्वाशौचव्यपगमे शुद्धिः । मरणाशौचमध्ये ज्ञातिमरणे प्य् एवम्” इति (विध् २२।३५–३८) । अपि शब्दाज् जनने ऽपि मरणाशौचकालेनैव शुद्धिर् इत्य् अर्थः । यदा जनननिमित्तदशाहाशौचमध्ये मरणम् आपतति तदा मरणाद् आरभ्य दशाहं कार्यम् । तथा च अङ्गिराः ।

सूतके मृतकं चेत् स्यान् मृतके त्व् अथ सूतकम् ।

तत्राधिकृत्य मृतकं शौचं कुर्यान् न सूतकम् ॥ इति ।

षट्त्रिंशन्मते ऽपि ।

शावाशौचे समुत्पन्ने सूतकं तु यदा भवेत् ।

शावेन शुध्यते सूतिर् न शावशोधिनी ॥ इति ।

चतुर्विंशतिमते ऽपि ।

मृतजातकयोर् योगे या शुद्धिः सा तु कथ्यते ।

मृतेन शुध्यते जातं न मृतं जातकेन तु ॥ इति ।

अल्पाशौचमध्ये दीर्घकालाशौचप्रातौ न पूर्वेण शुद्धिः । तद् उक्तम् उशनसा ।

स्वल्पाशौचस्य मध्ये तु दीर्घाशौचं भवेद् यदि ।

न पूर्वेण विशुद्धिः स्यात् स्वकालेनैव शुध्यति ॥ इति ।

यमेनापि ।

अघवृद्धिमद् आशौचं पश्चिमेन समापयेत् ।

[२६५] यथा त्रिरात्रे प्रक्रान्ते दशाहं प्रविशेद् यदि ।

आशौचं पुनर् आगच्छेत् तत् समाप्य विशुध्यति ॥ इति ।

प्रथमप्रवृत्ताशौचकालापेक्षया दीर्घकालानुवर्तेन वृद्धिमद् आशौचं यदि मध्ये समुत्पयेत तदा पश्चिमेन स्वकालेनैव समापयेद् इत्य् अर्थः । शङ्खो ऽपि ।

समानाशौचसंपाते प्रथमेन समापयेत् ।

असमानं द्वितीयेन धर्मराजवचो यथा ॥ इति । (शङ्स्म् १५।१०) 

असमानं दीर्घकालाशौचम् इत्य् अर्थः । हारीतो ऽपि ।

शावान्तः शाव आयाते पूर्वाशौचेन शुध्यति ।

गुरुणा लघु शुध्येत् तु लघुना नैव तद्गुरु ॥ इति ।

कौर्मे ऽपि ।

अघानां यौगपद्ये तु ज्ञेया शुद्धिर् गरीयसा । इति । (कूपु १।२।२३।२४)

गुरुलघुत्वे तु समानजातीययोः कालापेक्षया । विजातीययोः स्वरूपेणैव । तद् उक्तम् तेनैव ।

मरणोत्पत्तियोगे तु गरीयो मरणं भवेत् । इति । (कूपु १।२।२३।६)

क्वचित् कालापेक्षया लघ्वाशौचमध्यवर्तिनो गुर्वाशौचस्य पूर्वाशौचकालेनापगमो ऽस्ति । तद् आह देवलः ।

परतः परतो ऽशुद्धिर् अघवृद्धौ विधीयते ।

स्याच् चेत् तत् पञ्चमाद् अह्नः पूर्वेणैवात्र शिष्यते ॥

[२६६] इति । वर्तमानाशौचमध्यवर्तिनि जननादौ यदाघवृद्धिर् दीर्घकालम् आशौचं तदा परतः प्राप्तं जननादिकम् आरभ्याशुद्धिर् विधीयते । तद् यदि पूर्वप्रवृत्तम् आशौचं पञ्चमदिनात् परतो ऽप्य् अनुवर्तेत तदा पूर्वेणैव पूर्वाशौचकालेनैव दशाहाशौचस्यापि शुद्धिर् विशिष्यते विधीयते । एतद् उक्तं भवति – अन्तरा पतितस्याशौचस्य दीर्घकालत्वे ऽपि यदि पूर्वप्रवृत्तम् आशौचम् उत्तराशौचकालाद् अर्धाधिककालं स्यात् तदा पूर्वप्रवृत्ताशौचकालेनैवोत्तरस्यापि शुद्धिर् भवति । तद् यथा – गर्भपातनिमित्तषडहाशौचमध्ये यदि दशाहाशौचम् आपतेत् तदा षडहाशौचशेषेणैव दशाहाशौचस्यापि निवृत्तिर् इति । एवम् अन्यत्रापि अर्धाधिककालाशौचशेषेणैवाधिककालाशौचस्यापि निवृत्तिर् अवगन्तव्या ।

अन्तरा पतितस्याशौचस्य शेषेण शुद्धिर् इत्य् अत्र विशेषो गौतमेनोक्तः: “रात्रिशेषे द्वाभ्याम् । प्रभाते तिसृभिः” इति (ग्ध् १४।७–८) । रात्रिशब्देनाहोरात्रं लक्ष्यते । रात्रिः शेषो यस्याशौचस्य तस्मिन् विद्यमाने यदाशौचान्तरम् आपतेत् तदा पूर्वाशौचकालानन्तरं द्वाभ्यां रात्रिभ्यां शुद्धिः । प्रभाते तस्या रात्रेश् चरमे यामे पुरा सूर्योदयाद् आशौचसंनिपाते तिसृभी रात्रिभिः शुद्धिः । न तु पूर्वाशौचकालशेषेणेति । तथा शङ्खलिखिताभ्याम् अपि: “अथ चेद् अन्तरा प्रमीयेत जायेत वा शिष्टैर् एव दिवसैः शुध्येत् । अहःशेषे द्वाभ्याम् । प्रभाते तिसृभिः” **[२६७]** इति । शातातपेनापि ।

रात्रिशेषे द्व्यहाच् छुद्धिर् यामशेषे त्र्यहाच् छुचिः । इति ।

बौधायनेनापि: “अथ यदि दशरात्रसंनिपाते यद् आद्यं दशरात्रसमाशौचम् आ नवमाद् दिवसात्” (ब्ध् १।५।११।१८) । अस्यार्थः – यावन् नवमदिवसपरिसमाप्तिस् तावत् न पूर्वाशौचकालशेषेणोत्तराशौचस्य निवृत्तिर् इति । नवमशब्देनोपान्त्यदिवस उपलक्ष्यते । ततश् च क्षत्रियादीनाम् अप्य् अन्त्यदिवसाशौचसंनिपाते द्विरात्रं प्रभाते त्रिरात्रम् इत्य् अवगन्तव्यम् । देवलेनापि ।

पुनः पाते दशाहात् प्राक् पूर्वेण सह गच्छति ।

दशमे ऽह्नि पतेद् यस्य द्व्यहात् तु स विशुध्यति ॥

प्रभाते तु त्रिरात्रेण दशरात्रेष्व् अयं विधिः ॥ इति ।

दशाहात् प्राग् इत्य् अत्र दशाहशब्दो ऽन्त्यदिवसोपलक्षकः । दशरात्रेष्व् इत्य् एतद् अपि द्वादशरात्राद्युपलक्षणम् । समानाशौचयोः संनिपाते पूर्वशेषेण शुद्धिर् इत्य् अस्य क्वचिद् अपवादः शङ्खेन दर्शितः ।

मातर्य् अग्रे प्रमीतायाम् अशुद्धौ म्रियते पिता ।

पितुः शेषेण शुद्धिः स्यान् मातुः कुर्यात् तु पक्षिणीम् ॥ इति । (शङ्स्म् १५।१४)

मातरि पूर्वं मृतायां यदि तन्निमित्ताशौचमध्ये पिता म्रियेत तदा न पूर्वाशौचशेषेण शुद्धिः । किं तु पित्राशौचकालेनैव शुद्धिः । तथा पूर्वं पितरि मृते तन्निमित्ताशौचमध्ये मातरि [२६८] प्रमीतायाम् अपि न पित्राशौचकालशेषेण शुद्धिः । किं तु पित्राशौचं समाप्य पक्षिणीं कुर्याद् इत्य् अर्थः ॥ २८ ॥

उक्तस्य दशाहाद्याशौचस्य विषयान्तरे ऽप्य् अपवादम् आह_ ।

**ब्राह्मणार्थं विपन्नानां बन्दिगोग्रहणे तथा ।**

** आहवेषु विपन्नानाम् एकरात्रम् अशौचकम् ॥ २९ ॥ इति ।**

ब्राह्मणप्राणरक्षणार्थं बन्दिग्रहणे गोग्रहे च सति तद्विमोचनार्थं हतानाम् आहवेष्व् आभिमुख्येन हतानां ये सपिण्डास् तेषाम् एकरात्रम् एवाशौचं न दशरात्रादिकम् इत्य् अर्थः । यत् तु ऽसद्यःशौचम्’ इत्य् अनुवृत्तौ मनुनोक्तम्,

डिम्भाहवहतानां च विद्युता पार्थिवेन च ।

गोब्राह्मणस्य चैवार्थे यस्य चेच्छति भूमिपः ॥ (म्ध् ५।९५)

इति, तद् असंनिधिविषयम् ॥ २९ ॥

रणहतसपिण्डानाम् एकाहाशौचविधिशेषतया नवभिः श्लोकैर् आहवे हतं प्रशंसति । तत्र प्रथमं परिव्राजकदृष्टान्तेनादित्यमण्डलभेदित्वं दर्शयन्न् अर्थाद् ब्रह्मलोकप्राप्तिं दर्शयति ।

**द्वाव् इमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ ।**

** परिव्राड् योगयुक्तश् च रणे चाभिमुखो हतः ॥ ३० ॥ इति ।**

योगाभ्यासेनेश्वरम् उपासीनः परिव्राजको ऽर्चिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकं गच्छन् मार्गमध्ये वाय्वादित्यचन्द्राणां मण्डलानि [२६९] क्रमेण भित्त्वा तत्र तेभ्य उत्तरोत्तराधिकेभ्यः छिद्रेभ्यो निर्गत्य क्रमेण विद्युदादिलोकान् संचरन् ब्रह्मलोकं प्राप्नोति । छिद्रनिर्गमनं च वाजसनेयिब्राह्मणे श्रुतम् ।

    स वाय्म् आगच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा रथचक्रस्य खं तेन स ऊर्ध्वम् आक्रमते स आदित्यम् आगच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा लम्बरस्य खं तेन स ऊर्ध्वम् आक्रमते स चन्द्रमसम् आगच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा दुन्दुभेः खं तेन न ऊर्ध्व आक्रमते । इति (बाउप् ५।१०।१) ॥ ३० ॥

तत्र – चिरकालं महता प्रयासेन योगम् अभ्यस्यता परिव्राजकेन सह समानगतित्वं रणहतस्यायुक्तम् । तस्माद् अल्पकालप्रयासत्वाद् इत्य् आशङ्क्य कालाल्पत्वे ऽपि धैर्यातिशयेन प्रयाससाम्यं सूचयितुम् अभिमुख इत्य् उक्तम् । तम् एव सूचितम् अर्थं विशदीकरोति ।

**यत्र यत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवेष्टितः ।**

** अक्षयान् लभते लोकान् यदि क्लीबं न भाषते ॥ ३१ ॥ इति ।**

लोके शस्त्रधारिणम् एकम् अपि दृष्ट्वा महती प्राणभीतिर् जायते । युद्धकाले तु प्रतिसैन्यगताः सर्वे ऽपि शत्रवः शस्त्रधारिणो [२७०] मारणोद्यता एनं परिवेष्टयन्ति । तदानीम् उत्पद्यमानाया भीतेर् इयत्तैव नास्ति । तादृशीं भीतिं सोढ्वा प्रतिभटाभिमुख्यं गच्छतः शूरस्य धैर्यं योगिधैर्याद् अप्य् अधिकम् । न हि योगिनो यमनियमादिषु क्वचित् प्राणभीतिः संभाविता । ततो यथा जागरणे बहुषु वत्सरेषु अनुभवनीयस्य भोगस्य मुहूर्तमात्रवर्तिनि स्वप्ने साकल्यं दृश्यन्ते तथा चिरभावियोगसाम्यं रणे धैर्यवतः किं न स्यात् । धैर्यातिशयेन साम्यम् अत्र विवक्षितम् इति दर्शयितुं “यदि क्लीबं न भाषते” इत्य् उक्तम् । क्लीबं नपुंसकत्वं विकलता तत्सूचकं भीत्याविष्कारि वाक्यं यदि न भाषते तदानीं योगिसाम्याद् अक्षयान् ब्रह्मलोकावान्तरविशेषान् सालोक्यादीन् लभते ॥ ३१ ॥

परिव्राजकदृष्टान्ते सूर्यमण्डलभेदित्वं संभावयति ।

**संन्यस्तं ब्राह्मणं दृष्ट्वा स्थानाच् चलति भास्करः ।**

** एष मे मण्डलं भित्त्वा परं स्थानं प्रयास्यति ॥ ३२ ॥ इति ।**

यद्य् अपि मण्डलस्याचेतनरश्मिसमूहरूपत्वात् तद्भेदे ऽपि नास्ति काचिद् आदित्यस्य वेदना तथापि पूर्वम् अत्यन्तनीचपदे वर्तमानस्येदानीम् उच्चपदप्राप्तिश् चित्तक्लेशहेतुर् भवति । अत एव भित्त्वा परं स्थानं प्रयास्यतीत्य् उक्तम् । एतद् एवाभिप्रेत्य व्यास आह ।

क्रियावद्भिर् हि कौन्तेय देवलोकः समावृतः ।

न चैतद् इष्टं देवानां मर्त्यैर् उपरि वर्तनम् ॥

[२७१] इति । मुमुक्षुपरिव्राजकदर्शनमात्रेण निष्पन्नस्य भास्करचलनस्योपन्यासाद् योगिनो यथोक्तफलं दृढीकृतं भवति ॥ ३२ ॥

रणे चाभिमुखो हत इति दार्ष्टान्तिके ऽभिहितं तच् च हतत्वं धैर्यातिशयस्योपलक्षणम् । असत्य् अपि स्ववधे परत्राणप्रवृत्तस्य धीरस्य यथोक्तफलसद्भावाद् इत्य् आह ।

**यस् तु भग्नेषु सैन्येषु विद्रवत्सु समन्ततः ।**

** परित्राता यदा गच्छेत् स च क्रतुफलं लभेत् ॥ ३३ ॥ इति ।}**

क्रतुर् अत्राश्वमेधः, ब्रह्मलोकप्राप्तिफलत्वात् । अश्वमेधस्य च तत्फलत्वं वाजसनेयिशाखायां भुज्युब्राह्मणे: “क्व न्व् अश्वमेधयाजिनो गच्छन्ति” (बाउप् ३।३।२) इत्यादिप्रश्नप्रतिवचनयोर् विस्पष्टम् अवगम्यते ॥ ३३ ॥

यः परित्राणार्थंप्रवृत्तः तस्य प्रवृत्तिमात्रेण क्रतुफलम् उक्तम् । प्रवृत्तस्य गात्रच्छेदे सति हतत्वाभावे ऽपि फलातिशयो ऽस्तीत्य् आह ।

**यस्य छेदक्षतं गात्रं शरमुद्गरयष्टिभिः ।**

** देवकन्यासु तं वीरं हरन्ति रमयन्ति च ॥ ३४ ॥ इति ।**

गात्रं शरीरम् । छेदक्षतं हस्तपादाद्यवयवछेदेनोपद्रुतम् ॥ ३४ ॥

[२७२]

परित्राणाय प्रवृत्तस्य गात्रछेदे यत् फलं ततो ऽप्य् अतिशयं मरणे दर्शयति ।

**देवाङ्गनासहस्राणि शूरम् आयोधने हतम् ।**

** त्वरमाणाः प्रधावन्ति मम भर्ता ममेति च ॥ ३५ ॥**

इति ॥ ३५ ॥

यद्य् अपि यज्ञसङ्घादिकं युद्धमरणं चोभयम् अप्य् एकविधस्य फलस्य समानं साधनं तथापि युद्धमरणस्यात्यल्पकालसाध्यत्वेन वैकल्यासंभवाद् उत्तमसाधनत्वम् इत्य् आह ।

**यं यज्ञसङ्घैस् तपसा च विप्राः**

** स्वर्गैषिणो वात्र यथैव यान्ति ।**

** क्षणेन यान्त्य् एव हि तत्र वीराः**

** प्राणाम् सुयुद्धेन परित्यजन्तः ॥ ३६ ॥ इति ।**

विप्रशब्देन निष्कामा विवक्षिताः । तथा च स्वर्गैषिणो वेति विकल्प उपपद्यते । अत्र पुण्यलोकेषु यं लोकविशेषं यथैव येन प्रकारविशेषेण देवकन्यावरणादिना युक्ताः सन्तो यान्ति तत्र तेषु पुण्यलोकेषु तम् एव लोकविशेषं तेनैव प्रकारेण युद्धहता वीराश् च यान्ति । क्षणेनेत्य् उक्तं तेन कालाल्पत्वम् एतेष्व् अतिषयः ॥ ३६ ॥

[२७३]

ननु – कालस्याल्पत्वे ऽपि प्राणभीतेर् दुष्परिहरत्वात् पूर्वोक्तं युद्धधैर्यं दुर्लभम् इत्य् आशङ्क्य विचारवतः पुरुषस्य तत् सुलभम् इत्य् अभिप्रेत्य तं विचारं दर्शयति ।

**जितेन लभ्यते लक्ष्मीर् मृतेनापि सुराङ्गनाङ् ।**

** क्षणध्वंसिनि काये ऽस्मिन् का चिन्ता मरणे रणे ॥ ३७ ॥ इति ।**

जितेनेति कर्तरि निष्ठा । यतो जयेन लक्ष्मीलाभः । मरणेन सुराङ्गनालाभः ततो यदि कायजीवनलोभाल् लक्ष्मीदेवाङ्गनालाभौ न पर्यालोच्येते तदा लाभपरित्यागमात्रं तस्य केवलम् अवशिष्यते । कायस् तु सर्वथा न चिरं जीवति । तस्य कर्मप्रापितायुष्यवशवर्तित्वेन क्षणप्रध्वंसिस्वभावत्वात् ॥ ३७ ॥

अत्यन्तनिषिद्धम् अपि रुधिरपानं यत्र निरतिशयसुकृतत्वेन परिणमते तत्र पुणलोकप्राप्तौ को विस्मयः, इत्य् आह ।

**ललाटदेशे रुधिरं स्रवच् च**

** यस्याहवे तु प्रविशेच् च वक्त्रम् ।**

** तत् सोमपानेन किलास्य तुल्यं**

** संग्रामयज्ञे विधिवच् च दृष्टम् ॥ ३८ ॥ इति ।**

संग्रामयज्ञप्रतिपादके नीतिशास्त्रादौ पुरोभागे प्रहारो [२७४] वीरलक्षणत्वेनोपवर्णित इति विवक्षितत्वात् विधिवद् दृष्टम् इत्य् उक्तम् ।

तद् एवं नवभिः श्लोकैर् आशौचविधिस् तावकत्वेन युद्धमरणस्य प्रशंसा कृता । यस्माद् रणहतो ऽत्यन्तपुण्यात्मा तस्मात् तन्मृतौ परिव्राजकमरण इवाधिकाशौचाभाव उपपद्यते । अथ वा त एते नव श्लोकाः प्रकरणाद् उत्कृष्य राजधर्मेषु स्थापनीयाः, युद्धस्य क्षत्रियधर्मत्वात् । यथा दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयमाणो रजस्वलाव्रतकलापः प्रकरणाद् उत्कृष्य क्रत्वर्थपरिहारेण पुरुषार्थतयोपवर्णितस् तद्वत् ॥ ३८ ॥

धर्मार्थम् अनाथब्राह्मणशववहनादौ प्रशंसापूर्वकं सद्यःशौचं विदधाति ।

**अनाथं ब्राह्मणं प्रेतं ये वहन्ति द्विजातयः ।**

** पदे पदे यज्ञफलम् आनुपूर्व्याल् लभन्ते ते ॥ ३९ ॥**

** न तेषाम् अशुभं किंचित् पापं वा शुभकर्मणाम् ।**

** जलावगाहनात् तेषां सद्यःशौचं विधीयते ॥ ४० ॥ इति ।**

अनाथं बन्धुरहितम् असपिण्डं ब्राह्मणम् अदृष्टार्थं ये द्विजातयो वहन्ति स्पृशन्ति दहन्ति च ते पदे पदे यज्ञफलानि क्रमेण प्राप्नुवन्ति ।

तथा तेषाम् अशुभादिकम् अपि नास्ति । तेषां स्नानाद् एव सद्यःशुद्धिर् विधीयत इत्य् अर्थः । तथा च वृद्धपराशरः ।

[२७५] प्रेतस्पर्शनसंस्कारे ब्राह्मणो नैव दुष्यति ।

वोढा चैवाग्निदाता च सद्यः स्नात्वा विशुध्यति ॥ इति ।

यत् तु हारीतेनोक्तम्: “प्रेतस्पृशो ग्रामं न विशेयुर् आ नक्षत्रदर्शनात् । रात्रौ चेद् आदित्यस्य” इति, यच् च देवलेनोक्तम्,

अह्नि चेद् वहनं कुर्यात् ऊर्ध्वम् अस्तमयाद् रवेः ।

स्नात्वा गृहं विशेद् विप्रो रात्रौ चेद् उदयाद् रवेः ॥

इति, तत् स्नेहादिनाकरणीयनिर्हारकरणे वेदितव्यम् ॥ ३९–४० ॥

न केवलं नानं किं तु प्राणायामो ऽपि कर्तव्य इत्य् आह ।

**असगोत्रम् अबन्धुं च प्रेतीभूतं द्विजोत्तमम् ।**

** वहित्वा च दहित्वा च प्राणायामेन शुध्यति ॥ ४१ ॥ इति ।**

असगोत्रम् असपिण्डम् अबन्धुं बन्धुरहितं प्रेतं ब्राह्मणं ये वहन्ति दहन्ति च तेषां प्राणायामेन शुद्धिर् इत्य् अर्थः । न केवलं स्नानप्राणायामौ, अग्निस्पर्शो ऽपि कर्तव्यः । तद् उक्तम् अङ्गिरसा ।

यः कश्चिन् निर्हरेत् प्रेतम् असपिण्डः कथंचन ।

स्नात्वा सचैलं स्पृष्ट्वाग्निं तस्मिन्न् एवाह्नि वै शुचिः ॥ इति ।

स्नेहादिना प्रेतनिर्हरणं कुर्वतो ऽसपिण्डस्याशौचम् अस्ति । तथा च मनुः ।

असपिण्डं द्विजं प्रेतं विप्रो निर्हृत्य बन्धुवत् ।

विशुध्यति त्रिरात्रेण मातुर् आप्तांश् च बान्धवान् ॥

यद्य् अन्नम् अत्ति तेषां तु दशाहेनैव शुध्यति ।

अनदन्न् अन्नम् अह्नैव न चेत् तस्मिन् गृहे वसेत् ॥ इति । (म्ध् ५।१०१–०२)

यस् तु प्रेतनिर्हरणं कृत्वा तद्गृहे वसति न च तदन्नम् अश्नाति तस्य त्रिरात्रम् आशौचम् । यस् तु तद्गृहे वसन् तदन्नम् अश्नाति तस्य दशरात्रम् । यः पुनः प्रेतं निर्हृत्य तद्गृहवासं तदन्नं च परित्यजति तस्यैकाहम् इत्य् अर्थः । एतत् सवर्णविषयम् । असवर्णशवनिर्हारे तु तज्जातीयम् आशौचं कार्यम् । तद् आह गौतमः: “अपरश् चेद् वर्णः पूर्ववर्णम् उपस्पृशेत् पूर्वो वापरं तच्छवोक्तम् आशौचम्” इति (ग्ध् १४।१६) । उपस्पर्शनं निर्हरणम् । ब्राह्मणस्य शूद्रशवनिर्हारे मासम् आशौचम् । शूद्रस्य ब्राह्मणशवनिर्हारे दशाहम् आशौचं भवतीत्य् अर्थः । यस् एव् अर्थलोभाद् असवर्णशवनिर्हरणं करोति तस्य द्विगुणम् आशौचं भवतीति । तथा च व्याघ्रः ।

अवरश् चेद् वरं वरो वाप्य् अवरं यदि ।

वहेच् छवं तदाशौचं वृत्त्यर्थे द्विगुणं भवेत् ॥

[२७७] इति । असवर्णप्रेतनिर्हारे तदुक्तम् आशौचम् । तत्र वेतनाश्रयणे द्विगुणं आशौचं भवतीत्य् अर्थः । यत् तु विष्णुपुराणे,

यो ऽसवर्णं तु मूल्येन नीत्वा चैव दहेन् नरः ।

आशौचं तु भवेत् तस्य प्रेतजातिसमं सदा ॥

इति, तद् आपदि द्रष्टव्यम् । अर्थलोभात् सवर्णशववहनादौ स्वजात्युक्ताशौचं कार्यम् । तथा च कौर्मे ।

यदि निर्हरति प्रेतं प्रलोभाक्रान्तमानसः ।

दशाहेन द्विजः शुध्येद् द्वादशाहेन भूमिपः ।

अर्धमासेन वैश्यस् तु शूद्रो मासेन शुध्यति ॥ इति । (कूपु १।२।२३।४९–५०)

यस् तु सपिण्ड एव प्रेतं निर्हरति न तस्याशौचाधिक्यम्, प्रेतनिर्हरणस्य विहितत्वात् । तद् आह देवलः ।

विहितं तु सपिण्डानां प्रेतनिर्हरणादिकम् ।

तेषां करोति यः कश्चित् तस्याधिक्यं न विद्यते ॥ इति ।

आधिक्यम् आशौचाध्क्यम् इत्य् अर्थः । समानोदकप्रेतनिर्हरणे दशाहम् । तद् आह स एव ।

यः समानोदकं प्रेतं वहेद् वाथ दहेत वा ।

तस्याशौचं दशाहं तु धर्मज्ञा मुनयो विदुः ॥ इति ।

ब्रह्मचारिणः प्रेतवहनकरणे व्रतलोपः । तद् आह देवलः ।

[२७८] ब्रह्म्चारी न कुर्वीत शववाहादिकाः क्रियाः ।

यदि कुर्याच् चरेत् कृच्छ्रं पुनः संस्कारम् एव च ॥ इति ।

पित्रादिशववहने तु न दोषः । तथा च मनु-देवलौ ।

आचार्यं स्वम् उपाध्यायं पितरं मातरं गुरुम् ।

निर्हृत्य तु व्रती प्रेतान् न व्रतेन वियुज्यते ॥ इति । (म्ध् ५।९१)

वसिष्ठो ऽपि: “ब्रह्मचारिणः शवकर्मणा व्रतनिवृत्तिः । अन्यत्र मातापित्रोर् गुरोर् वा” इति (वध् २३।७–८) । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

 आचार्यपित्रुपाध्यायान् निर्हृत्यापि व्रती व्रती ।

सकटान्नं च नाश्नीयान् न च तिः सह संवसेत् ॥ इति । (य्ध् ३।१५)

व्रती ब्रह्मचारी विप्रादीनां निर्हरणादिकं कृत्वा यद्य् आशौचिभिः सह वासं तदन्नं च परित्यजति तदा व्रती व्रतचर्याया न वियुज्यते इत्य् अर्थः । ब्रह्मपुराणे ऽपि ।

[२७९] आचार्यं वाप्य् उपाध्यायं गुरुं वा पितरं तथा ।

मातरं वा स्वयं दग्ध्वा व्रतस्थस् तत्र भोजनम् ॥

कृत्वा पतति वै तस्मात् प्रेतान्नं न तु भक्षयेत् ।

अन्यत्र भोजनं कुर्यान् न च तैः सह संवसेत् ॥

एकाहम् अशुचिर् भूत्वा द्वितीये ऽहनि शुध्यति । इति ।

ब्राह्मणशववहनादौ शूद्रं न नियोजयेत् । तद् आह मनुः ।

न विप्रं स्वेषु तिष्ठत्सु मृतं शूद्रेण हारयेत् ।

अस्वर्ग्या ह्य् आहुतिः सा स्याच् छूद्रसंस्पर्श्दूषिता ॥ इति । (म्ध् ५।१०४)

अत्र स्वेषु तिष्ठत्स्व् इत्य् अविवक्षितम्, अस्वर्ग्यत्वदोषश्रवणात् । विष्णुर् अपि: “मृतं द्विजं न शूद्रेण निर्हारयेत् । न शूद्रं द्विजेन” (विध् १९।१–२) [२८०] इति । यमो ऽपि ।

न शूद्रो यजमानं वै प्रेतीभूतं समुद्वहेत् ।

यस्यानयति शूद्रो ऽग्निं तृणं काष्ठं हवींषि च ।

प्रेतत्वं हि सदा तस्य स चाधर्मेण लिप्यते ॥ इति ।

ब्राह्मणादिशवनिर्हारे दिङ्नियमो दर्शितो मनुना ।

दक्षिणेन मृतं शूद्रं पुरद्वारेण निर्हरेत् ।

पश्चिमोत्तरपूर्वैस् तु यथायोगं द्विजन्मनः ॥ इति । (म्ध् ५।९२)

हारीतो ऽपि: “न ग्रामाभिमुखं प्रेतं हरेयुः’ इति (हार्स्म् १९।१३) ॥ ४१ ॥

अनुगमनाशौचम् आह ।

**अनुगम्येच्छया प्रेतं ज्ञातिम् अज्ञातिम् एव वा ।**

** स्नात्वा सचैलं स्पृष्ट्वाग्निं घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥ ४२ ॥ इति ।**

ज्ञातिं सपिण्डव्यतिरिक्तं बन्धुम्, सपिण्डानुगमनस्य विहितत्वात् । अज्ञातिम् अबन्धुं वा समानोत्कृष्टजातिप्रेतं कामनयानुगम्य सचैलं स्नात्वाग्निं स्पृष्ट्वा घृतभुक् शुध्यति इत्य् अर्थः । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

अनुगम्याम्भसि स्नात्वा स्पृष्ट्वाग्निं घृतभुक् शुचिः । (य्ध् ३।२६)

[२८१] इति । कौर्मे ऽपि ।

प्रेतीभूतं द्विजं यो ऽनुगच्छेत कामतः ।

स्नात्वा सचैलं स्पृष्ट्वाग्निं घृतं प्राश्य विशुध्यति । इति । कूपु १।२।२३।५३)

अत्र च विशेषः कावषेयेणोक्तः ।

अनुगम्य शवं बुद्ध्या स्नात्वा स्पृष्ट्वा हुताशनम् ।

सर्पिः प्राश्य पुनः स्नात्वा प्राणायामैर् विशुध्यति ॥ इति ।

न च – घृतप्राशनस्य भोजनकार्ये विधानाद् भोजननिवृत्तिर् इति वाच्यम्, तस्य प्रायश्चित्तत्वेन विधानात् । प्राणायामैर् इति बहुवचनस्य कपिञ्जलन्यायेन त्रित्वे पर्यवसानात् त्रिभिः प्राणायामैः शुध्यति – इत्य् अर्थः ॥ ४२ ॥

निकृष्टजात्यनुगमनाशौचम् आह ।

**क्षत्रियं मृतम् अज्ञानाद् ब्राह्मणो यो ऽनुगच्छति ।**

** एकाहम् अशुचिर् भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ ४३ ॥ **

[२८२] शवं च वैश्यम् अज्ञानाद् ब्राह्मणो यो ऽनुगच्छति ।

** कृत्वाशौचं द्विरात्रं च प्राणायामान् षड् आचरेत् ॥ ४४ ॥**

** प्रेतीभूतं तु यः शूद्रं ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः ।**

** अनुगच्छेन् नीयमानं त्रिरात्रम् अशुचिर् भवेत् ॥ ४५ ॥**

** त्रिरात्रे तु ततः पूर्णे नदीं गत्वा समुद्रगाम् ।**

** प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥ ४६ ॥ इति ।**

यो ब्राह्मणः अज्ञानान् मौर्ख्यात् क्षत्रियं प्रेतम् अनुगच्छति स एकाहम् आशौचं कृत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति । ब्राह्मणो वैश्यशवानुगमनं कृत्वा द्विरात्राशौचानन्तरं षड्भिः प्राणायामैः शुध्यति । शूद्रशवानुगमनं कृत्वा त्रिरात्रम् आशौचं समाप्य महानद्यां स्नात्वा शतं प्राणायामान् कृत्वा घृतप्राशनेन शुध्यति । उप्रक्रमोपसंहारपर्यालोकनया क्षत्रियादिशवानुगमने ऽपि सचैलस्नानाग्निस्पर्शघृतप्राशनान्य् अनुसंधेयानि । एवं च सति क्षत्रियस्य वैश्यशवानुगमने एकाहम्, शूद्रशवानुगमने द्व्यहम्, वैश्यस्य शूद्रशवानुगमने एकाहम् आशौचम् इत्य् ऊहनीयम् । तथा च कौर्मे ।

एकाहात् क्षत्रिये शुद्धिर् वैश्ये स्याच् च द्व्यहेन तु ।

शूद्रे दिनत्रयं प्रोक्तं प्राणायामशतं पुनः ॥ (कूपु १।२।१३।५४)

[२७३] इति ॥ ४३–४६ ॥

द्विजानां शूद्रशवानुगमननिषेधे कदा तैः शूद्रा अनुसर्तव्या इत्य् अत आह ।

**विनिर्वर्त्य यदा शूद्रा उदकान्तम् उपस्थिताः ।**

** द्विजैस् तदानुगन्तव्या एष धर्मः सनातनः ॥ ४७ ॥ इति ।**

उदकशब्देनोदकक्रियोच्यते । तस्या अन्तः समाप्तिः तां निर्वर्त्य आशौचं परिसमाप्य यदा स्थिताः तदा द्विजैर् अनुगन्तव्याः अनुसर्तव्याः इति । एवं ब्राह्मणस्यातुरक्षत्रियवैश्यानुसरणं क्षत्रियस्याप्य् आतुरवैश्यानुसरणम् आशौचानन्तरम् एवेत्य् ऊहनीयम् । आशौचमध्ये आतुरव्यञ्जने त्व् आशौचम् अस्ति । तत्र ब्राह्मणमरणविषयातुरव्यञ्जने पारस्करः ।

अस्थिसंचयनाद् अर्वाग् रुदित्वा स्नानम् आचरेत् ।

अन्तर्दशाहे विप्रस्य ऊर्ध्वम् आचमनं स्मृतम् ॥ इति ।

विप्रस्य मृतस्य दशाहाभ्यन्तरे ऽस्थिसंचयनाद् अर्वाग् ब्राह्मणः क्षत्रियादिर् वातुरव्यञ्जनं कृत्वा स्नानम् आचरेत् । तत ऊर्ध्वम् आचनम् आचरेद् इति । क्षत्रियमरणविषयातुरव्यञ्जने क्षत्रियादीनां वैश्यमरणविषयातुरव्यञ्जने वैश्यशूद्रयोश् च प्राग् अस्थिसंचयनात् सचैलं स्नानम् । तत ऊर्ध्वं स्नानमात्रम् एव । एतत् सर्वं ब्रह्मपुराणे ऽभिहितम् ।

[२८४] मृतस्य यावद् अस्थीनि ब्राह्मणस्याहृतानि तु ।

तावद् यो ऽबान्धवस् तत्र रौति तद् बान्धवैः सह ॥

तस्य स्नानाद् भवेच् छुद्धिस् ततस् त्व् आचमनं स्मृतम् ।

सवैलं स्नानम् अन्येषाम् अकृते त्व् अस्थिसंचये ॥

कृते तु केवलं स्नानं क्षत्रविट्शूद्रजन्मनाम् । इति ।

ब्राह्मणस्य क्षत्रियवैश्यमरणविषयातुरव्यञ्जने अस्थिसंचयनाद् अर्वाग् एकाहम् आशौचं सचैलं स्नानं च । तत ऊर्ध्वं सचैलं स्नानमात्रम् । तथा च ब्रह्मपुराणम् ।

अस्थिसंचयने विप्रो रौति चेत् क्षत्रवैश्ययोः ।

तदा स्नातः सचैलस् तु द्वितीये ऽहनि सुध्यति ॥

कृते तु संचये विप्रः स्नानेनैव शुचिर् भवेत् । इति ।

क्षत्रियस्य वैश्यमर्णविषयातुरव्यञ्जने विशेषाश्रवणे ऽपि ब्राह्मणस्य समनन्तरक्षत्रियमरणविषयातुरव्यञ्जने यद् आशौचं विवक्षितं तद् एवात्रेति न्यायतो ऽवगम्यते । शूद्रमरणविषयातुरव्यञ्जने ऽस्थिसंचयनात् प्राक् ब्राह्मणस्य त्रिरात्रम् आशौचम् । क्षत्रियवैश्ययोर् द्विरात्रम् । तत ऊर्ध्वं द्विजातीनाम् एकरात्रम् एव । शूद्रस्य स्पर्शं विनातुरव्यञ्जने ऽस्थिसंचयनाद् अर्वाग् एकरात्रम् आशौचम् । तत ऊर्ध्वं सज्योतिर् आशौचम् इति । तथा च पारस्करः ।

अस्थिसंचयनाद् अर्वाग् यदि विप्रो ऽश्रु पातयेत् ।

मृते शूद्रे गृहं गत्वा त्रिरात्रेण विशुध्यति ॥

[२८५] अस्थिसंचयनाद् ऊर्ध्वं मासो यावद् द्विजातयः ।

अहोरात्रेण शुध्यन्ति वाससः क्षालनेन च ॥

सजातेर् दिवसेनैव द्व्यहात् क्षत्रियवैश्ययोः ।

स्पर्शं विनानुगमने शूद्रो नक्तेन शुध्यति ॥ इति ।

अत्राश्रुपात आतुरव्यञ्जनमात्रोपलक्षणार्थः । सजातेः शूद्रस्यास्थिसंचयनाद् अर्वाक् स्पर्शं विनानुगमने आतुरव्यञ्जने दिवसेनाहोरात्रेण शुद्धिः । तत ऊर्ध्वं नक्तेन । रात्रौ चेद् रात्र्या अहनि चेद् अह्ना शुद्धिर् इति । एतच् च शवनिर्हर्णानुगमनसहातुरव्यञ्जनादिनिमित्तम् आशौचम् असपिण्डानाम् । सपिण्डानां तु विहितत्वात् नास्ति । तथा च हारीतः ।

विहितं हि सपिण्डस्य प्रेतनिर्हरणादिकम् ।

दोषः स्याद् असपिण्डस्य तत्रानाथक्रियां विना ॥ इति ।

प्रेतनिर्हरणादिकम् इत्य् अत्रादिशब्देन दाहोदकदानादिकम् उच्यते । अनुगमादिविधिस् तु याज्ञवल्क्येन दर्शितः ।

आ श्मशानाद् अनुव्रज्य इतरो ज्ञातिभिर् वृतः ॥

यमसूक्तं तथा गाथा जपद्भिर् लौकिकाग्निना ।

स दग्धव्य उपेतश् चेद् आहिताग्न्यावृतार्थवत् ॥ (य्ध् ३।१–२)

[२८६] इति । ऊनद्विवर्षाद् इतरः संपूर्णद्विवर्षो मृतो ज्ञातिभिः सपिण्डैः श्मशानभूमिं यावद् अनुगन्तव्यः । तथा यमसूक्तं परेयुवांसम् इति षोडशर्चं तथा यमदैवत्या गाथाश् च जपद्भिर् लौकिकाग्निना स दग्धव्यः । उपेत उपनीतश् चेन् मृतः तदा आहिताग्निसंस्कारप्रकारेणार्थवत् प्रयोजनवद् यथा भवति तथा दग्धव्यः । अयम् अभिप्रायः – येषां भूशोधनप्रोक्षणादीनाम् आहिताग्निविहितसंस्काराणां करणम् अर्थवत् द्वारकार्यरूपं प्रयोजनम् अस्ति तान्य् अननुष्ठेयानि । यानि तु लुप्तार्थानि पात्रप्रयोजनादीनि तान्य् अनुष्ठेयानि । यथा कृष्णलेष्व् अतिदेशप्राप्तेष्व् अवघातप्रोक्षणादिषु द्वारलोपाद् अवघातादीनाम् अननुष्ठानं प्रोक्षणादीनां त्व् अनुष्ठानम् इति । अत्र लौकिकाग्निग्रहणं जातारणेर् अभावे । तत्सद्भावे तु तन्मथितो ऽग्निर् ग्राह्यः । न तु लौकिकाग्निः । तस्याग्निसंपाद्यकार्यमात्रार्थत्वेनोपपत्तेः । लौकिकाग्निश् चण्डालाग्न्यादिव्यतिरिक्तो ग्राह्यः । तेषां निषिद्धत्वात् । तथा च देवलः ।

चण्डालाग्निर् अमेध्याग्निः सूतिकाग्निश् च कर्हिचित् ।

पतिताग्निश् चिताग्निश् च न शिष्टग्रहणोचिताः ॥ इति ।

आहिताग्निस् तु श्रौताग्निना दग्धव्यः । अनाहिताग्निर् गृह्याग्निना । इतरो लौकिकेन । तद् आह वृद्धयाज्ञवल्क्यः ।

आहिताग्निर् यथान्यायं दग्धव्यस् त्रिभिर् अग्निभिः ।

अनाहिताग्निर् एकेन लौकिकेनेतरो जनः ॥

[२८७] इति । एकेन गृह्याग्निना । दाहश् च स्नपनाद्यनन्तरं कर्तव्यः । तथा च कात्यायनः ।

दुर्बलं स्नापयित्वा च शुद्धचैलाभिसंवृतम् ।

दक्षिणाशिरसं भूमौ बर्हिष्मत्यां निवेशयेत् ॥

घृतेनाभ्यक्तम् आप्लाव्य सवस्त्रं चोपवीतिनम् ।

चन्दनोक्षितसर्वाङ्गं सुमनोभिर् विभूषयेत् ॥

हिरण्यशकलान्य् अस्य क्षिप्त्वा छिद्रेषु सप्तसु ।

मुखे वस्त्रं निधायैनं निर्हरेयुः सुतादयः ॥

आमपात्रे ऽन्नम् आदाय प्रेतम् अग्निपुरःसरम् ।

एको ऽनुगच्छन् तस्यार्धम् अर्धपथ्य् उत्सृजेद् भुवि ॥

अर्धम् आदहनं प्राप्तम् आसीनो दक्षिनामुखः ।

सव्यं जान्व् आच्य शनकैः सतिलं पिण्डदानवत् ॥ इति । (क्स्म् ३।२१।३–७)

पिण्डदानविधिना आदहनं श्मशानपर्यन्तम् आनीतम् अन्नं प्रक्षिपेद् इत्य् अर्थः । दाहानन्तरं चितिम् अनवेक्षमाणा ज्ञातयो जलसमीपं गत्वा स्नात्वोदकं सकृत् त्रिर् वा दद्युः । तथा च कात्यायनः ।

अथानवेक्षम् एत्य् आपः सर्व एव शवस्पृशः ।

स्नात्वा सचैलम् आचम्य दद्युर् अस्योदकं स्थले ॥

गोत्रनामपदान्ते च तर्पयामीत्य् अनन्तरम् ।

दक्षिणाग्रान् कुशान् कृत्वा सतिलं तु पृथक् सकृत् ॥ (क्स्म् ३।२२।१–२)

[२८८] इति । पैठीनसिर् अपि: “प्रेतं मनसा ध्यायन् दक्षिणाभिमुखस् त्रीन् उदकाञ्जलीन् निनयेत्” इति । एतच् चायुग्मतिथिषु कार्यम्, “प्रथमतृतीयपञ्चमसप्तमनवमेषूदकक्रिया” (ग्ध् १४।१९) इति गौतमस्मरणात् । प्रेतोपकारविशेषापेक्षया तु यावन्त्य् आशौचदिनानि तावद् उदकदानावृत्तिः कार्या । तथा च प्रचेताः ।

दिने दिने ऽञ्जलीन् पूर्णान् प्रदद्यात् प्रेतकारणात् ।

तावद् वृद्धिश् च कर्तव्या यावत् पिण्डः समाप्येत् ॥ इति ।

यावद् दशमः पिण्डः समाप्यते तावद् अञ्जलिवृद्धिः कार्येत्य् अर्थः । अत्रापरो विशेषस् तेनैवोक्तः ।

नदीकूलं ततो गत्वा शौचं कृत्वा यथार्थवत् ।

वस्त्रं संशोधयेद् आदौ ततः स्नानं समाचरेत् ॥

सचैलस् तु ततः स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः ।

पाषाणं तत् आदाय विप्रे दद्यात् दशाञ्जलीन् ॥

द्वादश क्षत्रिये दद्याद् वैश्ये पञ्चदश स्मृताः ।

त्रिंशच् छूद्राय दातव्यास् ततः संप्रविशेद् गृहम् ॥

ततः स्नानं पुनः कार्यं गृहशौचं च कारयेत् ॥ इति ।

अज्ञातिभिर् अपि क्वचित् उदकदानं कर्तव्यम् । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

[२८९] एवं मातामहाचार्यप्रेतानाम् उदकक्रिया ।

कामोदकं सखिप्रत्तास्वस्रीयश्वशुरर्त्विजाम् ॥ इति । (य्ध् ३।४)

प्रत्ता परिणीतदुहितृभगिन्यादिः । स्वस्रीयो भागिनेयः । अत्र प्रेतानां मातामहादीनां सपिण्डवद् उदकदानं नित्यं कार्यम् । सख्यादीनां तु कामतः, न नित्यतया, अकरणे प्रत्यवायाभावाद् इति । उदकदानानन्तरं पिण्डदानम् अपि कर्तव्यम् । तथा च विष्णुः: “प्रेतस्योदकनिर्वपणं कृत्वा एकं च पिण्डं कुशेषु दद्युः” इति (विध् १९।७) । पिण्डोदकदानं च यावद् आशौचं कार्यम् । तद् आह स एव: “यावद् आशौचं तावत् प्रेतस्योदकं पिण्डम् एकं च दद्युः” इति (विध् १९।१३) । वर्णानुक्रमेण पिण्डसंख्यानियमः पारस्करेणोक्तः ।

ब्राह्मणे दश् पिण्डास् तु क्षत्रिये द्वादश् स्मृताः ।

वैश्ये पञ्चदश् प्रोक्ताः शूद्रे त्रिंशत् प्रकीर्तिताः ॥ इति ।

आशौचह्रासे “यावद् आशौचम्” इति विष्णुवचनात् पिण्डसङ्कोचप्राप्तौ शातातपः ।

आशौचस्य च ह्रासे ऽपि पिण्डान् दद्यात् दशैव तु । इति ।

त्रिरात्राशौचपक्षे दशपिण्डदानप्रकारः पारस्करेण दर्शितः ।

[२९०] प्रथमे दिवसे देयास् त्रयः पिण्डाः समाहितैः ।

द्वितीये चतुरो दद्याद् अस्थिसंचयनं तथा ।

त्रींस् तु दद्यात् तृतीये ऽह्नि वस्त्रादीन् क्षालयेत् तथा ॥ इति ।

उदकदानवत् पिण्डदानं न सर्वैः कर्तव्यम् । अपि तु पुत्रेणैव । तदभावे संनिहितेन सपिण्डेन । तदभावे मातृसपिण्डादिना । तद् आह गौतमः: “पुत्राभावे सपिण्डा मातृसपिण्डाः शिष्याश् च दद्युः । तदभावे ऋत्विगाचार्यौ” इति (ग्ध् १५।२५–२६) । पुत्रेष्व् अपि ज्येष्ठ एव पिण्डं दद्यात् । तथा च मरीचिः ।

सर्वैर् अनुमतिं कृत्वा ज्येष्ठेनैव तु यत् कृतम् ।

द्रव्येण वाविभक्तेन सर्वैर् एव कृतं भवेत् ॥ इति ।

यदा तु पुत्रासंनिधानादिनान्यः पिण्डदानं करोति तदा दशाहमध्ये पुत्रसांनिध्ये ऽपि स एव दशाहं पिण्डं दद्यात् । तद् उक्तं गृह्यपरिशिष्टे ।

असगोत्रः सगोत्रो वा यदि स्त्री यदि वा पुमान् ।

प्रथमे ऽहनि यः कुर्यात् स दशाहं समापयेत् ॥ इति ।

यथा दशाहं पिण्डदाने कर्तृनियमः तथा द्रव्यनियमो ऽपि । तद् हाह शुनःपुच्छः ।

शालिना सक्तुभिर् वापि शाकैर् वाप्य् अथ निर्वपेत् ।

प्रथमे ऽहनि यद् द्रव्यं तद् एव स्याद् दशाहिकम् ॥

[२९१] इति । यदा तु दशाहमध्ये दर्शपातस् तदा दर्श एवोत्तरं तन्त्रं पिण्डोदकदानरूपं समापयेत् । तद् आह ऋष्यशृङ्गः ।

आशौचम् अन्तरा दर्शो यदि स्यात् सर्ववर्णिनः ।

समाप्तिं प्रेततन्त्रस्य कुर्युर् इत्य् आह गौतमः ॥ इति ।

भविष्यपुराणे ऽपि ।

प्रवृत्ताशौचतन्त्रस् तु यदि दर्शं प्रपद्यते ।

समाप्य चोदकं पिण्डान् स्नानमात्रं समाचरेत् ॥ इति ।

पैठीनसिर् अपि ।

आद्येन्दाव् एव कर्तव्या प्रेतपिण्डोदकक्रिया ।

द्विरैन्दवे तु कुर्वाणः पुनः शावं समश्नुते ॥ इति ।

मातापितृविषये तु विशेषो गालवेनोक्तः ।

पित्रोर् आशौचमध्ये तु यदि दर्शः समापतेत् ।

तावद् एवोत्तरं तन्त्रं पर्यवस्येत् त्र्यहात् परम् ॥ इति ।

पित्रोर् आशौचमध्ये तु त्रिरात्रात् परं यदि दर्शः समापयेत् तदैवोत्तरं तन्त्रं दर्शे समापयेत् नावर्ग् दर्शापाते । यत् तु श्लोकगौतमेनोक्तम्,

अन्तर्दशाहे दर्शे तु तत्र सर्वं समापयेत् ।

पित्रोस् तु यावद् आशौचं दद्यात् पिण्डान् जलाञ्जलीन् ॥ 

इति, तत् त्रिरात्राद् अर्वाग् दर्शापाते वेदितव्यम्, त्र्यहात् परम् इति गालवेन विशेषितत्वात् । पिण्डोदकदानानन्तरं बान्धवैर् आतुराश्वासनं कार्यम् । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

[२९२] कृतोदकान् समुत्तीर्णान् मृदुशाद्वलसंस्थितान् ।

स्नातान् अपवदेयुस् तान् इतिहासैः पुरातनैः ॥ (य्ध् ३।७)

इतिहासस् तु तेनैव दर्शितः ।

मानुष्ये कदलीस्तम्भनिःसारे सारमार्गणम् ।

करोति यः स संमूढो जलबुद्बुदसंनिभे ॥

पञ्चधा संभृतः कायो यदि पञ्चत्वम् आगतः ।

कर्मभिः स्वशरीरोत्थैस् तत्र का परिदेवना ॥

गन्त्री वसुमती नाशम् उदधिर् दैवतानि च ।

फेनप्रख्यः कथं नाम मर्त्यलोको न यास्यति ॥ इति । (य्ध् ३।८–१०)

कात्यायनो ऽपि ।

एवं कृतोदकान् सम्यक् सर्वान् शाद्वलसंस्थितान् ।

आप्लुतान् पुनर् आचान्तान् वदेयुस् ते ऽनुयायिनः ॥

मा शोकं कुरुतानित्ये सर्वस्मिन् प्राणधर्मिणि ।

धर्मं कुरुत यत्नेन यो वः सह गमिष्यति ॥ इति । (क्स्म् ३।२२।३–४)

शोके दोषो ऽपि याज्ञवल्क्येन दर्शितः ।

श्लेष्माश्रु बान्धवैर् मुक्तं प्रेतो भुङ्क्ते यतो ऽवशः ।

अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशक्तितः ॥ (य्ध् ३।११)

[२९३] इति । आतुराश्वासनानन्तरकृत्यं याज्ञवल्क्येनोक्तम् ।

इति संचिन्त्य गच्छेयुर् गृहं बालपुरःसराः ।

विदश्य निम्बपत्राणि नियता द्वारि वेश्मनः ॥

आचम्याग्न्यादि सलिलं गोमयं गौरसर्षपान् ।

प्रविशेयुः समालभ्य कृत्वाश्मनि पदं शनैः ॥ इति । (य्ध् ३।१२–१३)

अत्रापरो विशेषः शङ्खेन दर्शितः: “दूर्वाप्रवालम् अग्निं वृषभं चालभ्य गृहद्वारे प्रेताय पिण्डं दत्वा पश्चात् प्रविशेयुः” इति । आशौचनियमा मनुना दर्शिताः ।

अक्षारलवणान्नाः स्युर् निमज्जेयुश् च ते त्र्यहम् ।

मांसाशनं च नाश्नीयुः शयीरंश् च पृथक् क्षितौ ॥ इति । (म्ध् ५।७३)

मार्कण्डेयेनापि ।

क्रीतलब्धाशनाश् चैव भवेयुः सुसमाहिताः ।

न चैव मांसम् अश्नीयुर् व्रजेयुर् न च योषितम् ॥ इति ।

गौतमेनापि “अधःशय्यासना ब्रह्मचारिणः सर्वे समासीरन् । मांसं न भक्षयेयुर् आ प्रदानात् । [२९४] प्रथमतृतीयपञ्चमसप्तमनवमेषूदककर्म । नवमे वाससां त्यागः । अन्त्ये त्व् अन्त्यानाम्” इति (ग्ध् १४।२७–३१) । प्रदानं महैकोद्दिष्टश्राद्धम् । वाससां त्यागस् तु प्रक्षालनार्थं रजकार्पणम् । अन्त्यं दशमम् अहः । तत्र अन्त्यानाम् अत्यन्तपरित्याज्यानां वाससां त्याग इत्य् अर्थः । प्रथमे ऽहनि प्रेतम् उद्दिश्य जलं क्षीरं चाकाशे शिक्यादौ पात्रद्वये स्थापनीयम् । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

जलम् एकाहम् आकाशे स्थाप्यं क्षीरं च मृण्मये । इति । (य्ध् ३।१७)

प्रथमतृतीयसप्तमनवमदिवसानाम् अन्यतमस्मिन्न् अस्थिसंचयनं कार्यम् । तद् आह संवर्तः ।

प्रथमे ऽह्नि तृतीये वा सप्तमे नवमे तथा ।

अस्थिसंचयनं कार्यं दिने तद्गोत्रजैः सह ॥ (संस्म् १३९–४०)

[२९५] इति । चतुर्थे दिवसे ऽस्थिसंचयनम् आह विष्णुः: “चतुर्थे दिवसे ऽस्थिसंचयनं कुर्युः । तेषां गङ्गाम्भसि प्रक्षेपः” इति (विध् १९।१०–११) । अस्थिसंचयने तिथिवारनक्षत्रनिषेधो यमेनोक्तः ।

भौमार्कमन्दवारेषु तिथियुग्मेषु वर्जयेत् ।

वर्जयेद् एकपादर्क्षे द्विपादर्क्षे ऽस्थिसंचयम् ॥

प्रदातृजन्मनक्षत्रे त्रिपादर्क्षे विशेषतः ॥ इति ।

वृद्धमनुः ।

वस्वनार्धादितः (?) पञ्चनक्षत्रेषु त्रिजन्मसु ।

द्वित्रिपादृक्षयोश् चैव नन्दायां च विशेषतः ॥

अजचरणादिद्वितीये ह्य् आषाढाद्वयम् एव च ।

पुष्ये च हस्तनक्षत्रे फल्गुनीद्वयम् एव च ॥

भानुभौमार्किभृगुषु अयुग्मतिथिसंध्ययोः ।

चतुर्दश्यां त्रयोदश्यां नैधने च विवर्जयेत् ॥

अस्थिसंचयनं कार्यं कुलक्षयकरं भवेत् ।

[२९६] इति । वापनं दशमे ऽहनि कार्यम् । तद् आह देवलः ।

दशमे ऽहनि संप्राप्ते स्नानं ग्रामाद् बहिर् भवेत् ।

तत्र त्याज्यानि वासांसि केशश्मश्रुनखानि च ॥ इति ।

स्मृत्यन्तरे तु एकादशाहाद् अर्वाग् अनियमेन वापनं कार्यम् इत्य् उक्तम् ।

द्वितीय ऽहनि कर्तव्यं क्षुरकर्म प्रयत्नतः ।

तृतीये पञ्चमे वापि सप्तमे वाप्रदानतः ॥ इति 

प्रदानम् एकादशाहिकं श्राद्धम् । अत्र ऽआप्रदानतः’ इति वचनात् अनियमो ऽवगम्यते । बौधायनेनापि ।

अलुप्तकेशो यः पूर्वं सो ऽत्र केशान् प्रवापयेत् ।

द्वितीये ऽह्नि तृतीये ऽह्नि पञ्चमे सप्तमे ऽपि वा ॥

यावच् छ्राद्धं प्रदीयेत तावद् इत्य् अपरं मतम् । इति ।

वापनं च पुत्राणां कनिष्ठभ्रातॄणां च । तथा च आपस्तम्बः: “अनुभाविनां च परिवापनम्” इति (आप्ध् १।३।१०।६) । अनु पश्चाद् भवन्ति जायन्ते इति पुत्राः कनिष्ठभ्रातरश् च । अथ वा, अनुभाविन इति पुत्रा एव निर्दिश्यन्ते,

गङ्गायां भासकर्क्षेत्रे मातापित्रोर् गुरोर् मृतौ ।

आधानकाले सोमे च वपनं सप्तसु स्मृतम् ॥

[२९७] इत्य् अत्र “मातापित्रोर् मृतौ” इत् विशेषेणोपादानात् । एवं हि नियतः सन् सर्वो ऽपि स्वाशौचान्ते पिण्डोदकदानं समापयेत् । तद् एकोद्दिष्टं तु श्राद्धम् एकादशे ऽह्नि कुर्यात् । तथा च मरीचिः ।

आशौचान्ते ततः सम्यक् पिण्डदानं समाप्यते ।

ततः श्राद्धं प्रदातव्यं सर्ववर्णेष्व् अयं विधिः ॥ इति ।

आशौचानन्तरम् एकादशे ऽह्नि ब्राह्मणः एकोद्दिष्टश्राद्धं कुर्यात् । एकोद्दिष्टम् एकादशे ऽहनि कुर्याद् इत्य् अयं विधिः सर्ववर्णेषु क्षत्रियादिषु समान इत्य् अर्थः ।

<u>ननु</u> – आशौचसमाप्त्यनन्तरम् एवैकोद्दिष्टविधिः सर्वेष्व् अपि वर्णेषु किं न स्यात्, एकादशे ऽह्नि अधिककालाशौचिनां क्षत्रियादीनां शुद्ध्यभावात्, “शुचिना कर्म कर्तव्यम्” इति शुद्धेः कर्माङ्गत्वेन विधानात्, “अथाशौचापगमे” (विध् २१।१) इति साधारण्येनोपक्रम्यैकोद्दिष्टस्य विष्णुनाभिहितत्वाच् च । 

आद्यश्राद्धम् अशुद्धो ऽपि कुर्याद् एकादशे ऽहनि ।

कर्त्तुस् तात्कालिकी शुद्धिर् अशुद्धः पुनर् एव सः ॥

इति शङ्खवचनेनाशौचमध्ये एकादशे ऽह्नि एकोद्दिष्टविधानान् मैवम् इति चेत् — न, मातर्य् अग्ने प्रमीतायां तदाशौचमध्ये यदि [२९८] पिता म्रियेत ततो मातुर् एकोद्दिष्टश्राद्धम् एकादशे ऽह्नि अशुद्धो ऽपि कुर्याद् इति विषयान्तरसंभवात् । यत् तु,

एकादशे ऽह्नि यच् छ्राद्धं तत् सामान्यम् उदाहृतम् ।

चतुर्णाम् अपि वर्णानां सूतकं तु पृथक् पृथक् ॥

इति पैठीनसिवचनं तस्यायम् अर्थः – आशौचानन्तरदिने यच् छ्राद्धं विहितं तच् चतुर्णाम् अपि वर्णानां साधारणम्, न ब्राह्मणस्यैवेति । कथं तर्ह्य् एकादशाहशब्दस्योपपत्तिः इति चेत् — न, लक्षणया तस्याशौचानन्तरदिनपरत्वेनोपपत्तेः ।

<u>अत्रोच्यते</u> — एकादशाहकालविशिष्टम् एकोद्दिष्टश्राद्धं चतुर्णां वर्णानां विधीयते, “न विधौ परः शब्दार्थः” इति न्यायेनैकादशाहशब्दस्य लक्षणयाशौचानन्तरदिनपरत्वानुपपत्तेः । सति मुख्ये वृत्त्यन्तरकल्पनाया अन्याय्यत्वाच् च एकादशाह एव क्षत्रियादिभिर् अप्य् एकोद्दिष्टश्राद्धं कर्तव्यम् । <u>ननु</u> — एकादशे ऽह्नि क्षत्रियादीनां शुद्ध्यभावाच् छ्राद्धे ऽधिकारो नास्ति इत्य् उक्तम् इति चेत्, — <u>न</u>, “कर्त्तुस् तात्कालिकी शुद्धिः” इति वचनात् तात्कालिक्याः शुद्धेः सत्त्वात् । — <u>यत् तु</u> शङ्खवचनस्याशौचमध्ये आशौचान्तरप्राताव् एकोद्दिष्टम् एकादशे ऽह्नि अशुद्धो ऽपि कुर्याद् इति विषयविशेषे तात्पर्यम् उक्तम् । — <u>तन् न</u>, तत्रापि शुद्ध्यभावाद् इत्य् अस्य चोद्यस्य समानत्वात् । सामान्येन प्रवृत्तस्य शङ्खवचनस्य विना कारणं विशेषपरत्वेन सङ्कोचायोगाच् च । — यत् तूक्तम् “अथाशौचापगमे” इति सामान्येनोपक्रम्य विष्णुनैकोद्दिष्टविधानाद् **[२९९]** आशौचानन्तरम् एव सर्वैर् एकोद्दिष्टं कर्तव्यम् इति । — <u>तन् न</u>, विष्णुवचनस्य दशाहाशौचिब्राह्मणविषत्वेनोपपत्तेः । तस्माद् एकादशाह एव क्षत्रियादिभिर् अप्य् एकोद्दिष्टं कर्तव्यम् इति सुष्टूक्तम् ।

अथ संगृहीतश्राद्धनिर्णयः प्रपञ्च्यते

प्रेतोद्देशेन श्रद्धया द्रव्यत्यागः श्राद्धम् । तद् उक्तं ब्रह्मपुराणे ।

देशे काले च पात्रे च श्रद्धया विधिना च यत् ।

पितिॠन् उद्दिश्य विप्रेभ्यो दत्तं श्राद्धम् उदाहृतम् ॥ इति ।

तच् च पार्वणैकोद्दिष्टभेदेन द्विविधम् । पुरुषत्रयम् उद्दिश्य यत् क्रियते तत् पार्वणम् । एकपुरुडोद्देशेन यत् क्रियते तद् एकोद्दिष्टम् । एवं द्विविधम् अपि श्राद्धं नित्यनैमित्तिककाम्यभेदेन त्रिधा भिद्यते । तत्र जीवनोपाधौ चोदितं नित्यम्, यथा अमावास्यादु चोदितम् । अनियतनिमित्तकं नैमित्तिकम्, यथोपरागादौ । कामनोपाधिकं काम्यम्, यथा तिथिनक्षत्रादिषु । यत् तु विश्वामित्रेण द्वादशविधत्वम् उक्तम्,

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धिश्राद्धं सपिण्डनम् ।

पार्वणं चेति विज्ञेयं गोष्ठ्यां शुद्ध्यर्थम् अष्टमम् ॥

कर्माङ्गं नवमं प्रोक्तं दैविकं दशमं स्मृतम् ।

यात्रास्व् एकादशं प्रोक्तं पुष्ट्यर्थं द्वादशं मतम् ॥

[३००] इति, तन् नित्यनैमित्तिककाम्यावान्तरभेदविवक्षयैव । न तु ततः पार्थक्यविवक्षया । तथा हि – तत्र नित्यम् इत्य् अहरहः श्राद्धम् उच्यते । नैमित्तिकम् इत्य् एकोद्दिष्टम् । तद् आह पारस्करः ।

अहन्य् अहनि यच् छ्राद्धं तन् नित्यम् इति कीर्तितम् ।

वैश्वदेवविहीनं तु अशक्ताव् उदकेन तु ॥

एकोद्दिष्टं तु यच् छ्राद्धं तन् नैमित्तिकम् उच्यते ।

तद् अप्य् अदैवं कर्तव्यम् अयुग्मान् आशयेद् द्विजान् ॥ इति ।

काम्यम् इत्य् अभिमतार्थसिद्ध्यर्थम् । वृद्धिश्राद्धम् इति पुत्रजन्मविवाहादौ क्रियमाणम् । सपिण्डनं सपिण्डीकरणम् । पारवणम् इति प्रतिपर्व क्रियमाणम् । गोष्ठ्याम् इति गोष्ठ्याम् क्रियमाणं श्राद्धम् । तद् आह वृद्धवसिष्ठः ।

अभिप्रेतार्थसिद्ध्यर्थं काम्यं पार्वणवत् स्मृतम् ।

पुत्रजन्मविवाहादौ वृद्धिश्राद्धम् उदाहृतम् ॥

नवानीतार्घपात्रं च पिण्डश् च परिकीर्यते ।

पितृपात्रेषु पिण्डेषु सपिण्डीकरणं तु तत् ॥

प्रतिपर्व भवेद् यस्मात् प्रोच्यते पार्वणं तु तत् ।

गोष्ठ्यां यत् क्रियते श्राद्धं गोष्ठीश्राद्धं तद् उच्यते ॥

बहूनां विदुषां प्राप्तौ सुखार्थं पितृतृप्तये ॥ इति ।

शुद्ध्यर्थम् इति शुद्धये क्रियमाणम् । तद् आह प्रचेताः ।

[३०१] क्रियते शुद्धये यत् तु ब्राह्मणानां तु भोजनम् ।

शुद्ध्यर्थम् इति तत् प्रोक्तं श्राद्धं पार्वणवत् स्मृतम् ॥ इति ।

कर्माङ्गम् इति यागादौ क्रियमाणम् । दैविकम् इति देवान् उद्दिश्य क्रियमाणम् । यात्राश्राद्धम् इति प्रवेशनिर्गमयोः क्रियमाणम् । तद् आह पारस्करः ।

निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा ।

ज्ञेयं पुंसवने श्राद्धं कर्माङ्गं वृद्धिवत् कृतम् ॥

देवान् उद्दिश्य क्रियते यत् तद् दैविकम् उच्यते ।

तन् नित्यश्राद्धवत् कुर्यात् द्वादश्यादिषु यत्नतः ॥

गच्छन् देशान्तरं तद् धि श्राद्धं कुर्यात् तु सर्पिषा ।

तद् यात्रार्थम् इति प्रोक्तं प्रवेशे च न संशयः ॥ इति ।

अत्र कर्माङ्गम् इति वचनम् अकरणे कर्मवैगुण्यज्ञापनार्थम् । सर्पिषा सर्पिः प्रधानकेनेत्य् अर्थः । अन्वर्थे केवलेन तृप्तेर् असंभवात् ।

अथ देशकथनम्

श्राद्धं च दक्षिणाप्रवणे गोमयाद्युपलिप्ते देशे कार्यम् । तथा च विष्णुधर्मोत्तरे ।

दक्षिणाप्रवणे देशे तीर्थादौ वा गृहे ऽपि वा ।

भूसंस्कारादिसंयुक्ते श्राद्धं कुर्यात् प्रयत्नतः ॥ (विध्पु १।१४४।१३)

[३०४] नदीतटेषु तीर्थेषु शैलेषु पुलिनेषु च ।

विविक्तेष्व् एव तुष्यन्ति दत्तेनेह पितामहाः ॥ इति ।

व्यासो ऽपि ।

पुष्करे ऽप्य् अक्षयं श्राद्धं जपहोमतपांसि च ।

महोदधौ प्रयागे च काश्यां च कुरुजाङ्गले ॥ इति ।

शङ्खो ऽपि ।

गङ्गायमनयोस् तीरे पयोष्ण्यमरकण्टके ।

नर्मदाबाहुदातीरे भृगुतुङ्गे हिमालये ॥

गङ्गाद्वारे प्रयागे च नैमिषे पुष्करे तथा ।

संनिहत्यां गयायां च दत्तम् अक्षयतां व्रजेत् ॥ इति । (शंस्म् १४।२–३)

ब्रह्माण्दपुराणे ऽपि ।

नदीस्मुद्रतीरे वा ह्रदे गोष्ठे ऽथ पर्वते ।

समुद्रगानदीतीरे सिन्धुसागरसंगमे ॥

नद्योर् वा संगमे शस्तं शालग्रामशिलान्तिके ।

पुष्करे वा कुरुक्षेत्रे प्रयागे नैमिषे ऽपि वा ॥

शालग्रामे च गोकर्णे गयायां च विशेषतः ।

[३०५] क्षेत्रेष्व् एतेषु यः श्राद्धं पितृभक्तिसमन्वितः ॥

करोति विधिवन् मर्त्यः कृतकृत्यो विधीयते ॥ इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

कांक्षन्ति पितरः पुत्रान् नरकापातभीरवः ।

गयां यास्यति यः कश्चित् सो ऽस्मान् संतारयिष्यति ॥

करिष्यति वृषोत्सर्गम् इष्टापूर्तं तथैव च ।

पालयिष्यति वृद्धत्वे श्राद्धं दास्यति चान्वहम् ॥

गयायां धर्मपृष्ठे च सदसि ब्रह्मणस् तथा ।

गयाशीर्षे वटे चैव पितॄणां दत्तम् अक्षयम् ॥ इति ।

विष्णुर् अपि ।

    गयाशीर्षे । वटे । अमरकण्टकपर्वते । यत्र क्वचन नर्मदातीरे । यमुनातीरे । गङ्गायां विशेषतः । गङ्गाद्वारे । प्रयागे । गङ्गासागरसंगमे । कुशावर्ते । बिल्वके । नीलपर्वते । कनखले । कुब्जाम्रे । भृगुतुङ्गे । केदारे । **[३०६]** महालये । नडन्तिकायाम् । सुगन्धायाम् । शाकम्भर्याम् । फल्गुतीर्थे । महागङ्गायाम् । तन्दुलिकाश्रमे । कुमारधारायाम् । प्रभासे । यत्र क्वचन सरस्वत्याम् । विशेषतो नैमिषारण्ये । वाराणस्याम् । अगस्त्याश्रमे । कण्वाश्रमे । कौशिक्याम् । शरयूतीरे । शोणस्य ज्योतिरथ्यायाश् च संगमे । श्रीपर्वते । कालोदके । उत्तरमानसे । वडवायाम् । मतङ्गवाप्याम् । सप्तार्षे । विष्णुपदे । स्वर्गमार्गप्रदेशे । गोदावर्याम् । गोमत्याम् । वेत्रवत्याम् । विपाशायाम् । वितस्तायाम् । शतद्रूतीरे । चन्द्रभागायाम् । इरावत्याम् । **[३०७]** सिन्धोस् तीरे । दक्षिणे पञ्चनदे । औजसे । एवमादिष्व् अथान्येषु तीर्थेषु । सरिद्वरासु । सङ्गमेषु । प्रभवेषु । पुलिनेषु । प्रस्रवणेषु । पर्वतनिकुञ्जेषु । वनेषूपवनेषु च । गोमयेनोपलिप्तेषु गृहेषु । मनोज्ञेषु च । अत्रापि पितृगीता गाथा भवन्ति । 


    	कुले ऽस्माकं स जन्तुः स्याद् यो नो दद्याज् जलाञ्जलिम् । 


    	नदीषु बहुतोयासु शीतलासु विशेषतः ॥


    	अपि जायेत सो ऽस्माकं कुले कश्चिन् नरोत्तमः ।


    	गयाशीर्षे वटे श्राद्धं यो नो दद्यात् समाहितः ॥


    	एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्य् एको ऽपि गयां व्रजेत् ।


    	यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषम् उत्सृजेत् ॥ इति । (विध् ८५।४–७०)

गयाशीर्षप्रमाणं च आदिपुराणे ऽभिहितम् ।

पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं क्रोशम् एकं गयाशिरः ।

महानद्याः पश्चिमेन यावद् गृध्रेश्वरो गिरिः ॥

[३०८] उत्तरे ब्रह्मयूपस्य यावद् दक्षिणमानसम् ।

एतद् गयाशिरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ इति ।

अथ श्राद्धकालाः

श्राद्धकालास् त्व् अमावास्याष्टकादयः । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

अमावास्याष्टका वृद्धिः कृष्णपक्षो ऽयनद्वयम् ।

द्रव्यं ब्राह्मणसंपत्तिर् विषुवत् सूर्यसंक्रमः ॥

व्यतीपातो गमछाया ग्रहणं चन्द्रसूर्ययोः ।

श्राद्धं प्रति रुचिश् चैव श्राद्धकालाः प्रकीर्तिताः ॥ इति । (य्ध् १।२१७–१८)

यस्मिन् दिने चन्द्रमा न दृश्यते सा अमावास्या । तत्र श्राद्धं नित्यम् । तथा च लौगाक्षिः ।

श्राद्धं कुर्याद् अवश्यं तु प्रमीतपितृको द्विजः ।

इन्दुक्षये मासि मादि वृद्धौ प्रत्यब्दम् एव च ॥ इति ।

अष्टकाश् चतस्रः मार्गशीर्षादिचतुष्टयापरपक्षाष्टम्यः ।

हेमन्तशिशिरयोश् चतुर्णाम् अपरपक्षाणाम् अष्टमीष्व् अष्टकाः ॥

इति शौनकस्मरणात् । तत्रापि श्राद्धं नित्यम् । तद् आह पितामहः ।

अमावास्याव्यतीपातपौर्णमास्यष्टकासु च ।

विद्वान् श्राद्धम् अकुर्वाणः प्रायश्चित्तीयते तु सः ॥ इति ।

वृद्धिः पुत्रजन्मादिः । तेन तद्विशिष्टः कालो लक्ष्यते । कृष्णपक्षो ऽपरपक्षः । अयनद्वयं दक्षिणायनम् उत्तरायणं [३०९] च । द्रव्यं कृसरमांसादि । ब्राह्मणः श्रुताध्ययनसंपन्नः । तयोः संपत्तिर् लाभो यस्मिन् काले स तथोक्तः । विषुवन्मेषतुलासंक्रान्ती । सूर्यसंक्रमः सूर्यस्य राशे राश्यन्तरप्राप्तिः । सूर्यस्ंक्रमशब्देनैवायनविषुवतोर् उपादाने सिद्धे पृथग् उपादानं फलातिशयज्ञापनार्थम् । व्यतीपातो योगविशेषः । महाव्यतीपातो वा,

सिंहस्थौ गुरुभौमौ चेन् मेषस्थे च रवौ हि वा ।

द्वादशी हस्तसंयुक्ता व्यतीपातो महान् हि सः ॥

श्रवणाश्विधानिष्ठार्द्रानागदैवतमस्तकैः ।

यद्यमा रविवारेण व्यतीपातः स उच्यते ॥

इति वृद्धमनुवचनात् । नागदैवतम् आश्लेषानक्षत्रम् । मस्तकं मृगशिरः । यद्यमा अमावास्या रविवारेण श्रवणादीनाम् अन्यतमेन नक्षत्रेण युक्ता स व्यतीपात इत्य् अर्थः । गजछायालक्षणं स्मृत्यन्तरे दर्शितम् ।

यदेन्दुः पितृदैवत्ये हंसश् चैव करे स्थितः ।

याम्या तिथिर् भवेत् सा हि गगछाया प्रकीर्तिता ॥ इति ।

पितृदैवत्यं मघानक्षत्रम् । हंसः सूर्यः । करो हस्तनक्षत्रम् । याम्या तिथिस् त्रयोदशी । पुराणे ऽपि ।

[३१०] हंसे हस्तस्थिते या तु मघायुक्ता त्रयोदशी ।

तिथिर् वैवस्वती नाम सा छाया कुञ्जरस्य तु ॥ इति ।

“ग्रहणं चन्द्रसूर्ययोः” इति ग्रहणम् उपरागः । अत्रापि कालविशेषः श्राद्धाङ्गत्वेन स्वीकार्यः । तद् आह वृद्धवसिष्ठः ।

त्रिदशाः स्पर्शसमये तृप्यन्ति पितरस् तथा ।

मनुष्या मधकाले तु मोक्षकाले तु राक्षसाः ॥ इति ।

“श्राद्धं प्रति रुचिः” इति यदा श्राद्धं प्रतीच्छा तदैव कर्तव्यम् इति । चकारेणान्ये ऽपि श्राद्धकालाः संगृह्यन्ते । अत एव यमः ।

आषाढ्याम् अथ कार्तिक्यां माध्यां त्रीन् पञ्च वा द्विजान् ।

तर्पयेत् पितृपूर्वं तु तद् अस्याक्षयम् उच्यते ॥ इति ।

देवलो ऽपि ।

तृतीया रोहिणीयुक्ता वैशाखस्य सिता तु या ।

मघाभिः सहिता कृष्णा नभस्ये तु त्रयोदशी ॥

तथा शतभिषग्युक्ता कार्तिके नवमी तथा ।

इन्दुक्षयगजछाया वैधृतेषु युगादिषु ॥

एते कालाः समुद्दिष्टाः पितॄणां प्रीतिवर्धनाः ॥ इति ।

युगादयो ऽपि श्राद्धकालाः । ते च मत्स्यपुराणे दर्शिताः ।

वैशाखस्य तृतीया तु नवमी कार्तिकस्य तु ।

माघे पञ्चदशी चैव नभस्ये च त्रयोदशी ॥

युगादयः स्मृता ह्य् एता दत्तस्याक्षयकारकाः । (मत्स्पु १७।४–५)

[३११] इति । विष्णुपुराणे ऽपि ।

वैशाखमासस्य च या तृतीया नवम्य् असौ कार्तिकशुक्लपक्षे ।

नभस्यमासस्य च कृष्णपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माघे ॥

पानीयम् अप्य् अत्र तिलैर् विमिश्रं दद्यात् पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः ।

श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं रहस्यम् एतत् पितरो वदन्ति ॥ इति ।

	(विपु ३।१४।१२–१४)

मन्वादयो ऽपि श्राद्धकालाः । तद् उक्तं मत्स्यपुराणे ।

अश्वयुक्शुक्लनवमी कार्तिके द्वादशी सिता ।

तृतीया चैत्रमासस्य सिता भाद्रपदस्य च ॥

फाल्गुनस्य त्व् अमावास्या पौषस्यैकादशी सिता ।

आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी ॥

श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णिमा ।

कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी सिता ॥

मन्वन्तरादयश् चैता दत्तस्याक्षयकारकाः ॥ इति । (मत्स्पु १७।६–९)

कृत्तिकादिनक्षत्राणि काम्यश्राद्धकालाः । तथाह याज्ञवल्क्यः ।

[३१२] स्वर्गं ह्य् अपत्यम् ओजश् च शौर्यं क्षेत्रं बलं तथा ।

पुत्रं श्रैष्ठ्यं च सौभाग्यं समृद्धिं मुख्ज्यतां शुभाम् ॥

प्रवृत्तचक्रतां चैव वाणिज्यप्रभृतीन् अपि ।

अरोगित्वं यशो वीतशोकतां परमां गतिम् ॥

धनं वेदान् भिषक्सिद्धिं कुप्यं गाम् अप्य् अजाविकम् ।

अश्वान् आयुश् च विधिवद् यः श्राद्धं संप्रयच्छति ॥

कृत्तिकादिभरण्यन्तं स कामान् आप्नुयाद् इमान् ॥ इति । (य्ध् १।२६५–६८)

मार्कण्डेयो ऽपि ।

कृत्तिकासु पितॄन् अर्च्य स्वर्गम् आप्नोति मानवः ।

अपत्यकामो रोहिण्यां सौम्ये त्व् औजस्वितां लभेत् ॥

आर्द्रायां शौर्यम् आप्नोति क्षेत्रादि तु पुनर्वसौ ।

पुष्टिं पुष्ये पितॄन् अर्चन् नाश्लेषासु वरान् सुतान् ॥

मघासु स्वजनश्रैष्ठ्यं सौभाग्यं फल्गुनीषु च ।

प्रदानशीलो भवति सापत्यश् चोत्तरासु च ॥

प्राप्नोति श्रेष्ठतां सत्सु हस्ते श्राद्धप्रदो नरः ।

रूपवन्ति च चित्रासु तथापत्यान्य् अवाप्नुयात् ॥

वाणिज्यलाभदा स्वातिर् विशाखा पुत्रकामदा ।

कुर्वतां चानुराधाश् च दद्युश् चक्रप्रवर्तनम् ॥

[३१३] ज्येष्ठास्व् अर्थाधिपत्यं च मूले चारोग्यम् उत्तमम् ।

आषाढासु यशःप्राप्तिर् उत्तरासु विशोकता ॥

श्रवणे च शुभांल् लोकान् धनिष्ठासु धनं महत् ।

वेदवित्त्वम् अभिजिति भिषक्सिद्धिं च वारुणे ॥

अजाविकं प्रौष्ठपदे विन्देद् भार्यां तथोत्तरे ।

रेवतीषु तथा रौप्यम् अश्विनीषु तुरङ्गमान् ॥

श्राद्धं कुर्वंस् तथाप्नोति भरणीष्व् आयुर् उत्तमम् ।

तस्मात् काम्यानि कुर्वीत ऋक्षेष्व् एतेषु तत्त्ववित् ॥ इति । (मार्क्पु ३३।८।१६)

सौम्यं सोमदैवत्यं मृगशीर्षम् इत्य् अर्थः । चक्रप्रवर्तनं सर्वत्राज्ञायाः प्रतिघाताभावेन प्रवर्तनम् । अभिजित् अभिजित्संज्ञकं नक्षत्रम् । तथा च श्रुतिः: “उपरिष्टाद् आषाढानाम् अधस्तात् श्रोणायाः” इति । एतत् तु वेधनिरूपणम् । भिषक्सिद्धिर् औषधफलावाप्तिः । वारुणं शतभिषङ् निक्षत्रम् । कुप्यं त्रपुसीसादिकम् । विष्णुर् अपि ।

    स्वर्गं कृत्तिकासु । अपत्यं रोहिणीषु । ब्रह्मवर्चसं सौम्ये । कर्मणां सिद्धिः रौद्रे । भुवं पुनर्वसौ । पुष्टिं पुष्ये । श्रियं सार्पे । सर्वान् कामान् **[३१४]** पैत्र्ये । सौभाग्यं फल्गुनीषु । धनम् आर्यम्णे । ज्ञातिश्रेइष्ठ्यं हस्ते । रूपवतः सुतांस् त्वाष्ट्रे । वाणिज्यवृद्धिं स्वातौ । कनकं विशाखासु । मित्राणि मैत्रे । शाक्रे राज्यम् । कृषिं मूले । समुद्रयानसिद्धिम् आप्ये । सर्वान् कामाञ् छ्रवणे । बलं वासवे । आरोग्यं वारुणे । कुप्यद्रव्यम् आजे । गृहम् आहिर्बुध्न्ये । गाः पौष्णे । तुरङ्गमम् आश्विने । जीवितं याम्ये । इति । (विध् ७८।८–३५)

आदित्यादिवाराश् च काम्यश्राद्धकालाः । तद् आह विष्णुः: “सततम् आदित्ये ऽह्नि श्राद्धं कुर्वन्न् आरोग्यम् आप्नोति । सौभाग्यं चान्द्रे । समरविजयं कौजे । सर्वान् कामान् बौधे । विद्याम् अभीष्टां जैवे । धनं शौक्रे । जीवितं शनैश्चरे” इति (विध् ७८।१–७) । कूर्मपुराणे ऽपि ।

[३१५] आदित्यवारे त्व् आरोग्यं चन्द्रे सौभाग्य्म् एव च ।

कुजे सर्वत्र विजयं सर्वान् कामान् बुधस्य तु ॥

विद्यां विशिष्टां च गुरौ धनं वै भार्गवे पुनः ।

शनैश्चरे भवेद् आयुर् आरोग्यं च सुदुर्लभम् ॥ इति । (कूपु १।२।२०।१६–१७)

विष्णुधर्मोत्तरे ।

अतः काम्यानि वक्ष्यामि श्राद्धानि तव पार्थिव ।

आरोग्यम् अथ सौभाग्यं समरे विजयं तथा ।

सर्वकामांस् तथा विद्यां धनं जीवितम् एव च ॥

आदित्यादिदिनेष्व् एवं श्राद्धं कुर्वन् सदा नरः ।

क्रमेणैतान्य् अवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ इति । (विपु १।१४२।३०–३२)

प्रतिपदादितिथयो ऽपि काम्यश्राद्धकालाः । तद् आह मनुः ।

कुर्वन् प्रतिपदि श्राद्धं सुरूपान् विन्दते सुतान् ।

कन्यकां तु द्वितीयायां तृतीयायां तु बन्दिनः ॥

पशून् क्षुद्रांश् चतुर्थ्यां तु पञ्चम्यां शोभनान् सुतान् ।

षष्ठ्यां दूतम् अवाप्नोति सप्तम्यां लभते कृषिम् ॥।

अष्टम्याम् अपि वाणिज्यं लभते श्राद्धदः सदा ।

स्यान् नवम्याम् एकखुरं दशम्यां द्विखुरं बहु ॥

[३१६] एकादश्यां तथा रूप्यं ब्रह्मचर्चस्विनः सुतान् ।

द्वादश्यां जातरूपं तु रजतं कुप्यम् एव च ॥

ज्ञातिश्रैष्ठ्यं त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तु सुप्रजाः। ।

प्रीयन्ते पितरश् चास्य ये शस्त्रेण रणे हताः ॥

श्राद्धदः पञ्चदश्यां तु सर्वान् कामान् समश्नुते ॥ इति । (म्ध् ३।२८१–८६)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

कन्यां कन्यावेदिनश् च पशून् क्षुद्रान् सुतान् अपि ।

द्यूतं कृषिं च वाणिज्यं तथैकद्विशफान् अपि ॥

ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रान् स्वर्णरूप्ये सकुप्यके ।

ज्ञातिश्रैष्ठ्यं सर्वकामान् आप्नोति श्राद्धदः सदा ॥

प्रतिपत्प्रभृतिष्व् एकां वर्जयित्वा चतुर्दशीम् ।

शस्त्रेण तु हता ये वै तेभ्यस् तत्र प्रदीयते ॥ इति । (य्ध् १।२६२–६४)

कन्यावेदिनो जामातारः । एतानि फलानि कृष्णपक्षप्रतिपत्प्भृतिष्व् अमावास्यापर्यन्तासु तिथिषु श्राद्धदः क्रमेण प्राप्नोति । अत एव कात्यायनः: “स्त्रियो ऽतिरूपाः प्रतिपदि । द्वितीयायां स्त्रीजन्म । अश्वस् तृतीयायाम् । चतुर्थ्यां क्षुद्रपशवः । पुत्राः पञ्चम्याम् । द्यूतं षष्ठ्याम् । कृषिः सप्तम्याम् । [३१७] वाणिज्यम् अष्टम्याम् । एकशफं नवम्याम् । दशम्यां गावः । परिचारका एकादश्याम् । द्वादश्यां धनधान्यरूप्यम् । ज्ञतिश्रैष्ठ्यं हिरण्यानि त्रयोदश्याम् । युवानस् तत्र म्रियन्ते शस्त्रहताश् चतुर्दश्याम् । अमावास्यायां सर्वम्” इति । अयं च कृष्णपक्षप्रतिपदादितिथिषु श्राद्धविधिः सर्वेष्व् एवापरपक्षेषु । न भाद्रपदापरपक्ष एव । अत एव शौनकः: “प्रौष्ठपदापरपक्षे मासि मासि चैवम्” इति । आपस्तम्बो ऽपि ।

    सर्वेष्व् एवापरपक्षस्याहःसु क्रियमाणे पितॄन् प्रीणाति । कर्तुस् तु कालाभिनियमात् फलविशेषः । प्रथमे ऽहनि क्रियमाणे स्त्रीप्रायम् अपत्ये जायते । द्वितीये स्तेनाः । तृतीये ब्रह्मवर्चस्विनः । चतुर्थे क्षुद्रपशुमान् । पञ्चमे पुमांसः । बह्वपत्यो न चानपत्यः प्रमीयते । षष्ठे ऽध्वशीलो ऽक्षशीलश् च । सप्तमे कर्षे राद्धिः । अष्टमे पुष्टिः । नवम एकखुराः । दशमे व्यवहारे राद्धिः । एकादशे कृष्णायसं त्रपुसीसम् । द्वादशे पशुमान् । त्रयोदशे बहुपुत्रो **[३१८]** बहुमित्रो दर्शनीयापत्यः युवमारिणस् तु भवन्ति । चतुर्दश आयुधराद्धिः । पञ्चदशे पुष्टिः” इति (आप्ध् २।७।१६।७–२२) ।

भाद्रपदापरपक्षविषये मार्कण्डेयः ।

कन्यागते सवितरि दिनानि दश पञ्च च ।

पार्वणेनैव विधिना तत्र श्राद्धं विधीयते ॥

प्रतिपद् धनलाभाय द्वितीया द्विपदप्रदा ।

वरार्थिनां तृतीया च चतुर्थी शत्रुनाशिनी ॥

श्रियं प्राप्नोति पञ्चम्यां षष्ठ्यां पूज्यो भवेन् नरः ।

गणाधिपत्यं पञ्चम्यां षष्ठ्यां बुद्धिम् उत्तमाम् ॥

स्त्रियो नवम्यां प्राप्नोति दशम्यां पूर्णकामताम् ।

वेदांस् तथाप्नुयात् सर्वान् एकादश्यां क्रियापरः ॥

द्वादश्यां हेमलाभं च प्राप्नोति पितृपूजकः ।

प्रजां मेधां पशुं पुष्टिं स्वातन्त्र्यं वृद्धिम् उत्तमाम् ॥

दीर्घम् आयुर् अथैश्वर्यं कुर्वाणस् तु त्रयोदशीम् ।

अवाप्नोति न संदेहः श्राद्धं श्राद्धपरो नरः ॥

युवानः पितरो यस्य मृताः शस्त्रेण वै हताः ।

तेन कार्यं चतुर्दश्यां तेषाम् ऋद्धिम् अभीप्सता ॥

[३१९] श्राद्धं कुर्वन्न् अमावास्याम् अन्नेन पुरुषः शुचिः ।

सर्वान् कामान् अवाप्नोति स्वयं चानन्त्यम् अश्नुते ॥ इति । (मार्पु ३३।१–८)

नभस्यकृष्णपक्षप्रतिपत्प्रभृतिदशपञ्चदिनानि कृत्स्नो ऽपि पक्षः सवितरि कन्यागते सति महालय इति प्रोक्तः । तत्र पार्वणेनैव विधिना श्राद्धं कुर्यात् । तद् आह वृद्धमनुः ।

नभस्यस्यापरः पक्षो यत्र कन्यां व्रजेद् रविः ।

स महालयसंज्ञः स्याद् गजछायाह्वयस् तथा ॥ इति ।

यत् तु शाठ्यायनिनोक्तम्,

नभस्यस्यापरे पक्षे तिथिषोडशकं तु यत् ।

कन्यास्थार्कान्वितं चेत् स्यात् स कालः श्राद्धकर्मणि ॥

इति, तत् तिथिवृद्धाव् अधिकदिवसे ऽपि श्राद्धं कुर्यान् न तु पञ्चदशदिनेष्व् एवेत्य् अनेनाभिप्रायेण । अथ वा, आश्वयुजः शुक्लप्रतिपदा सह नभस्यापरपक्षस्य षोडशदिनात्मकत्वम् । तस्या अपि क्षीणचन्द्रत्वाविशेषेणापरपक्षानुप्रवेशसंभवात् । तद् आह देवलः ।

अहःषोडशकं यत् तु शुक्लप्रतिपदा सह ।

चन्द्रक्षयाविशेषेण सापि दर्शात्मिका स्मृता ॥ इति ।

<u>ननु</u> – एतस्मिन् पक्षे “दिनानि दश पञ्च च” इति वचन्स्य का गतिः ।

<u>उच्यते</u> – द्वादशसु कपालेष्व् अष्टाकपालवत् षडशसु दिवसेषु पञ्चदशदिनव्चनम् अवयुत्यानुवादो **[३२०]** भविष्यति । अथ वा, पञ्चदशदिवसशोडशदिवसविध्योर् व्रीहियववद् विकल्पो ऽस्तु । नभस्यापरपक्षस्य कन्यास्थार्कान्वितत्वेन प्रशस्ततरतोच्यते । तदभावे ऽपि तस्य प्रशस्तत्वात् । तद् आह जाबालिः ।

अगते ऽपि रवौ कन्यां श्राद्धं कुर्वीत सर्वथा ।

आषाढ्याः पञ्चमः पक्षः प्रशस्तः पितृकर्मसु ॥

पुत्रान् आयुस् तथारोग्यम् ऐश्वर्यम् अतुलं तथा ।

प्राप्नोति पञ्चमे दत्वा श्राद्धं कामांस् तथापरान् ॥

[३२१] इति । बृहन्मनुर् अपि ।

आषाढीम् अवधिं कृत्वा पञ्चमं पक्षम् आश्रिताः ।

काङ्क्षन्ति पितरः क्लिष्टा अन्नम् अप्य् अन्वहं जलम् ॥

तस्मात् तत्रैव दातव्यं दत्तम् अन्यत्र निष्फलम् ।

आषाढीम् अवधिं कृत्वा यः पक्षः पञ्चमो भवेत् ॥

तत्र श्राद्धं प्रकुर्वीत कन्यास्थो ऽर्को भवेन् न वा ॥ इति ।

अस्य पक्षस्य रवेः कन्यागतत्वेन प्रशस्ततरत्वं च आदिपुराणे दर्शितम् ।

पक्षान्तरे ऽपि कन्यास्थे रवौ श्राद्धं प्रशस्यते ।

कन्यागते पञ्चमे तु विशेषेणैव कारयेत् ॥ इति ।

श्लोकगौतमो ऽपि ।

कन्यागते सवितरि यान्य् अहानि तु षोडश ।

क्रतुभिस् तानि तुल्यानि संपूर्णवरदक्षिणैः ॥ इति । (श्ल्गौस्म् ८।१५)

शाठ्यायनिर् अपि ।

पुण्यः कन्यागतः सूर्यः पुण्यः पक्षश् च पञ्चमः ।

कन्यास्थार्कान्वितः पक्षः सो ऽत्यन्तं पुण्य उच्यते ॥ इति ।

आदिमध्यावसानेषु यत्र क्वचन कन्यार्कान्वितत्वेन कृत्स्नः पक्षः पुण्य इत्य् अर्थः । अत एव कार्ष्णाजिनिः ।

आदौ मध्ये ऽवसाने वा यत्र कन्यां व्रजेद् रविः ।

स पक्षः सकलः पुण्यः श्राद्धषोडशकं प्रति ॥ इति ।

प्रतिपदादिदर्शान्तं श्राद्धं कर्तुम् असमर्थश् चेत् [३२२] पञ्चम्यादिदर्शान्तम् अष्टम्यादिदर्शान्तं वा यथाशक्ति श्राद्धं कुर्यात् । तद् आह गौतमः: “अश्राद्धम् अमावास्यायां पितृभ्यो दद्यात् । पञ्चमीप्रभृतिषु वापरपक्षस्य । यथाश्रद्धं सर्वस्मिन् वा” इति (ग्ध् १५।१–३) । ब्रह्माण्डपुराणे ऽपि ।

नभस्यकृष्णपक्षे तु श्राद्धं कुर्याद् दिने दिने ।

त्रिभागहीनपक्षं वा त्रिभागं त्व् अर्धम् एव वा ॥ इति ।

अत्र प्रतिपदादिदर्शान्तम् इत्य् अस्मिन् पक्षे नन्दादिकं न वर्ज्यम् । तद् आह कार्ष्णाजिनिः ।

नभस्यस्यापरे पक्षे श्राद्धं कुर्याद् दिने दिने ।

नैव नन्दादि वर्ज्यं स्यान् नैव वर्ज्या चतुर्दशी ॥ इति ।

<u>ननु</u> – एतत्

प्रतिपत्प्रभृतिष्व् एकां वर्जयित्वा चतुर्दशीम् । (य्ध् १।२६४)

इति याज्ञवल्क्यवचनेन विरुध्येत – इति चेत्,

<u>न, तस्य</u> वचनस्य पञ्चम्यादिपक्षविषयत्वेनोपपत्तेः । अन्यथा कार्ष्णाजिनिवचनस्यानर्थक्यं प्रसज्येत । अत एव कात्यायनः: “अपरपक्षे श्राद्धं कुर्वीत । ऊर्ध्वं चतुर्थ्याः **[३२३]** यद् अहः संपद्यते सप्तम्या ऊर्ध्वं यद् अहः संपद्यते ऋते चतुर्दशीम् । शाकेनाप्य् अपरपक्षं नातिक्रामेत्” इति । मनुर् अपि ।

कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम् ।

श्राद्धे प्रशस्ताद् तिथयो यथैता न तथेतराः ॥ इति ।

तत्राप्य् असामर्थ्ये पञ्चमपक्षस्य पञ्चमीम् आरभ्यानन्तरप्रक्षपञ्चमीपर्यन्तासु तिथिष्व् अनिषिद्धायाम् एकस्यां तिथौ यथासंभवं गृही श्राद्धं कुर्यात् । तद् आह यमः ।

हंसे वर्षासु कन्यास्थे शाकेनापि गृहे वसन् ।

पञ्चम्योर् अन्तरे दद्यात् उभयोर् अपि पक्षयोः ॥ इति ।

अशक्त्यादिना पञ्चमपक्षे श्राद्धकरणे यावत् कन्याराशौ सूर्यस् तिष्ठति तावच् छ्राद्धं दद्यात् । तत्राप्य् अकरणे यावद् वृश्चिकदर्शनम् इति । तद् आह सुमन्तुः ।

कन्याराशौ महाराज यावत् तिष्ठेद् विभावसुः ।

तस्मात् कालाद् भवेद् देयं वृश्चिकं यावद् आगतम् ॥ इति ।

पुराणे ऽपि ।

कन्यागते सवितरि पितरो यान्ति वै सुतान् ।

शून्या प्रेतपुरी सर्वा यावद् वृश्चिकदर्शनम् ॥

ततो वृश्चिकसंप्राप्तौ निराशाः पितरो गताः ।

पुनः स्वभवनं यान्ति शापं दत्वा सुदारुणम् ॥

सूर्ये कन्यागते श्राद्धं यो न कुर्याद् गृहाश्रमी ।

धनं पुत्राः कुतस् तस्य पितृनिःश्वासपीडनात् ॥

[३२४] वृश्चिके समतिक्रान्ते पितरो दैवतैः सह ।

निःश्वस्य प्रतिगच्छन्ति शापं दत्वा सुदारुणम् ॥ इति ।

आदिपुराणे ऽपि ।

प्रावृडृतौ यमः प्रेतान् पित्रॄंश् चाथ यमालयात् ।

विसर्जयित्वा मानुष्ये कृत्वा शून्यं स्वकं पुरम् ॥

क्षुधार्ताः कीर्तयन्तश् च दुष्कृतं च स्वयं कृतम् ।

काङ्क्षन्तः पुत्रपौत्रेभ्यः पायसं मधुसंयुतम् ॥

तस्मात् तांस् तत्र विधिना तर्पयेत् पायसेन तु ।

मध्वाज्यतिलमिश्रेण तथा शीतेन चाम्भसा ॥

ग्रासमात्रं परगृहाद् अन्नं यः प्राप्नुयान् नरः ।

भिक्षामात्रेण यः प्राणान् संधारयति वा स्वयम् ॥

यो वा संवर्धते देहं प्रत्यक्षं स्वात्मविक्रयात् ।

श्राद्धं तेनापि कर्तव्यं तैस् तैर् द्रव्यैः सुसंचितैः ॥ इति ।

यमालयाद् विसर्जयित्वा स्वकं पुरं शून्यं कृत्वा मनुष्यलोके पितॄन् वासयतीत्य् अध्याहृत्य योजना । पायसं काङ्क्षन्तः पितरस् तिष्ठन्तीत्य् अध्याहारः । तत्र वर्ज्यान् आह गार्ग्यः ।

नन्दायां भार्गवदिने त्रयोदश्यां त्रिजन्मनि ।

एषु श्राद्धं न कुर्वीत गृही पुत्रधनक्षयात् ॥ इति ।

त्रिजन्मनि जन्मनक्षत्रं तत्पुर्वोत्तरं चेत्य् अर्थः । वृद्धगार्ग्यो ऽपि ।

प्राजापत्ये तु पौष्णे च पित्र्यर्क्षे भार्गवे तथा ।

यस् तु श्राद्धं प्रकुर्वीत तस्य पुत्रो विनश्यति ॥ इति ।

प्राजापत्यं रोहिणी । पौष्णं रेवती । पित्र्यर्क्षं मघा । अङ्गिरा अपि ।

त्रयोदश्यां कृष्णपक्षे यः श्राद्धं कुरुते नरः ।

पञ्चत्वं तस्य जानीयात् ज्येष्ठपुत्रस्य निश्चितम् ॥

मधासु कुर्वतः श्राद्धं ज्येष्ठः पुत्रो विनश्यति ॥ इति ।

अत्र मघात्रयोदश्यां श्राद्धनिषेधः केवलपितृवर्गोद्देशेन श्राद्धविषयः । न तु केवलश्राद्धनिषेधः ।

<u>ननु</u> – केवलपितृवर्गोद्देशेन श्राद्धप्राप्तौ सत्यां तन्निषेधो युक्तः,

पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा ध्रुवम् ।

अविशेषेण कर्तव्यं विशेषान् नरकं व्रजेत् ॥

इति धौम्यवचनेन केवलैकवर्गोद्देशश्राद्धनिषेधात् प्राप्तिर् एव नास्ति । अतो नैवं व्यवस्था विवष्यते – इति ।

<u>मैवम्</u> – सत्याम् अपि धौम्यस्मृतौ व्यामोहाद् एव प्राप्तस्यैकवर्गश्राद्धस्य निषेधात् । तथा रागप्राप्तस्य कलञ्जभक्षणस्य “न कलञ्जं भक्षयेत्” इति निषेधस् तद्वत् । अत एव कार्ष्णाजिनिः ।

श्राद्धं तु नैकवर्गस्य त्रयोदश्याम् उपक्रमेत् ।

अतृप्तास् तत्र ये ऽस्य स्युः प्रजां हिंसन्ति तत्र ते ॥ इति ।

स्मृत्यन्तरम् अपि ।

[३२६] इच्छेत् त्रयोदशीश्राद्धं पुत्रवान् यः सुतायुषोः ।

एकस्यैव तु नो दद्यात् पार्वणं तु समाचरेत् ॥ इति ।

यः पुत्रवान् सुतायुषोर् अभिवृद्धिम् इच्छेत् स एकस्यैकवर्गस्यैव श्राद्धं नो दद्यात् । अपि तु मातामहवर्गोद्देशेनापि पार्वणं समाचरेद् इत्य् अर्थः । तस्माद् एकवर्गोद्देशेनैव मघात्रयोदश्यां श्राद्धनिषेधो न तु श्राद्धस्यैव । तत्र श्राद्धस्य प्रशस्तत्वात् । तथा च शङ्खः ।

प्रौष्ठपद्याम् अतीतायां मघायुक्तां त्रयोदशीम् ।

प्राप्य श्राद्धं तु कर्तव्यं मधुना पायसेन च ॥

प्रजाम् इष्टां यशः स्वर्गम् आरोग्यं च धनं तथा ।

नृणां श्राद्धे सदा प्रीताः प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥ इति । (शङ्स्म् १४।६–७)

महाभारते ऽपि ।

ज्ञातीनां तु भवेच् छ्रेष्ठः कुर्वन् श्राद्धं त्रयोदशीम् ।

नावश्यं तु युवानो ऽस्य प्रमीयन्ते नरा गृहे ॥ इति ।

अत्र मघात्रयोदश्यां श्राद्धे पिण्डनिर्वपणं न कुर्यात्, तस्यां युगादित्वेन पिण्डनिर्वपणनिषेधात् । तथा च पुलस्त्यः ।

अयनद्वितये श्राद्धं विषुवद्द्वितये (?) तथा ।

युगादिषु च सर्वासु पिण्डनिर्वपणाद् ऋते ॥ इति ।

कर्तव्यम् इत्य् अध्याहारः । मघान्वितत्वेनापि पिण्डनिर्वपणं नास्ति । तथा च आदिपुराणे ।

[३२७] संक्रान्ताव् उपवासेन पारणेन च भारत ।

मघायां पिण्डदानेन ज्येष्ठः पुत्रो विनश्यति ॥ इति ।

चतुर्दश्यां श्राद्धनिषेधो ऽप्य् अशस्त्रहतविषयः । अपमृत्युहतानां तु चतुर्दश्याम् अपि श्राद्धं कार्यम् । तद् आह मरीचिः ।

विषशस्त्रश्वापदाहितिर्यग्ब्राह्मणघातिनाम् ।

चतुर्दश्यां क्रिया कार्या अन्येषां तु विहर्हिता ॥ इति ।

प्रचेता अपि ।

वृक्षारोहणलोहादिविद्युज्जलविषादिभिः ।

नखिदंष्ट्रिविपन्नानाम् एषां शस्ता चतुर्दशी ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

शस्त्रेण तु हताये वै तेभ्यस् तत्र प्रदीयते । इति । (य्ध् १।२६४)

अत्र चतुर्दस्यां शस्त्रादिहतानाम् एवेति नियम्यते । न पुनश् चतुर्दश्याम् एवेति । एवं च सति दिनान्तरे ऽपि पितामहादितृप्तिसिद्ध्यर्थं महालयश्राद्धं कार्यम् । चतुर्दश्यां महालयश्राद्धस्यैकोद्दिष्टत्वेन विहितत्वात् तेनात्र पितामहादितृप्तेर् अभावात् । तस्य चैकोद्दिष्टरूपत्वं सुमन्तुर् आह ।

[३२८] समत्वम् आगतस्यापि पितुः शस्त्रहतस्य तु ।

एकोद्दिष्टं सुतैः कार्यं चतुर्दश्यां महालये ॥ इति ।

समत्वम् आगतस्य सपिण्डीकृतस्य शस्त्रहतस्य पितुश् चतुर्दश्यां महालये सुतैर् एकोद्दिष्टश्राद्धं कार्यम् इत्य् अर्थः । यस्य पितामहो ऽपि शस्त्रादिना हतः तेन द्वयोर् अपि चतुर्दश्याम् एकोद्दिष्टश्राद्धं कार्यम् । तथा च स्मृत्यन्तरम्: “एकस्मिन् द्वयोर् वैकोद्दिष्टविधिः” इति । अयम् अर्थः – एकस्मिन् पितरि शस्त्रादिना हते द्वयोर् वा पितृपितामहयोः शस्त्रादिना हतयोश् चतुर्दश्यां पुत्रेण तयोः प्रत्येकम् एकोद्दिष्टं श्राद्धं कार्यम् इति । यस्य पितृपितामहप्रपितामहास् त्रयो ऽपि शस्त्रहताः तेन चतुर्दश्यां पार्वणेनैव विधिना श्राद्धं कार्य,। एकस्मिन् द्वयोर् वैकोद्दिष्टविधिर् इति विशेषोपादानात् । इदं च चन्द्रिकाकार-अपरार्कयोर् मतम् । त्रिष्व् अपि पित्रादिषु शत्रहतेषु त्रयाणाम् अपि पृथक् पृथग् एकोद्दिष्टम् एव कार्यम् इति देवस्वामिमतम् । अत्र – त्रयाणां शस्त्रहतत्वे पार्वणश्राद्धस्य [३२९] साक्षद् विधायकवचनाभावाद् एकस्मिन् द्वयोर् वेत्य् अस्योपलक्षणार्थत्वेनाप्य् उपपत्तेर् एकोद्दिष्टत्रयम् एव कार्यम् – इति देवस्वामिमतं युक्तम् इति प्रतिभाति । शस्त्रादिहतानां दिनान्तरे पार्वणविधिनैव श्राद्धं कार्यम् । अत एव प्रजापतिः ।

संक्रान्ताव् उपरागे च वर्षोत्सवमहालये ।

निर्वपेद् अत्र पिण्डांस् त्रीन् इति प्राह प्रजापतिः ॥ इति ।

भ्रातृभगिन्यादीनां महालयश्राद्धम् एकोद्दिष्टविधानेन कार्यम् । तथा च सुमन्तुः ।

सपिण्डीकरणाद् ऊर्ध्वं यत्र यत्र प्रदीयते ।

भ्रात्रे भगिन्यै पुत्राय स्वामिने मातुलाय च ॥

मित्राय गुरवे श्राद्धम् एकोद्दिष्टं न पार्वण्म् ॥ इति ।

आपस्तम्बो ऽपि ।

अपुत्रा ये मृताः केचित् स्त्रियश् च पुरुषाश् च ये ।

तेषाम् अपि च देयं स्याद् एकोद्दिष्टं न पार्वणम् ॥ इति ।

स्त्रियो भगिन्यादयः । पुरुषा भ्रात्रादयः । कात्यायनो ऽपि ।

संबन्धिबान्धवादीनाम् एकोद्दिष्टं तु सर्वदा । इति ।

यानि पुनर् एकोद्दिष्टनिषेधकानि वाक्यानि यथा सपिण्डीकरणं प्रकृत्य जातूकर्ण्यः ।

अत ऊर्ध्वं न कर्तव्यम् एकोद्दिष्टं कदाचन ।

[३३०] सपिण्डीकरणान्तं च तत् प्रोक्तम् इति मुद्गलः ॥

प्रेतत्वं चैव निस्तीर्णः प्राप्तः पितृगणं तु सः ।

च्यवते पितृलोकात् तु पृथक्पिण्डे नियोजितः ॥

सपिण्डीकरणाद् ऊर्ध्वं पृथक्त्वेनोपपद्यते ।

पृथक्त्वे तु कृते पश्चात् पुनः कार्या सपिण्डता ॥ इति ।

कार्ष्णागिनिर् अपि ।

अत ऊर्ध्वं न कर्तव्यम् एकोद्दिष्टं कदाचन ।

सपिण्डीकरणान्तं च प्रेतस्यैतद् अमङ्गलम् ॥ इति ।

यमो ऽपि ।

यः सपिण्डीकृतं प्रेतं पृथक्पिण्डे नियोजयेत् ।

विधिघ्नस् तेन भवति पितृहा चोपजायते ॥ इति ।

पुराणे ऽपि ।

प्रदानं यत्र यत्रैषां सपिण्डीकरणात् परम् ।

तत्र पार्वणवत् श्राद्धम् एकोद्दिष्टं त्यजेद् बुधः ॥ इति ।

तानि सर्वाण्य् अपि प्रत्पदोक्तैकोद्दिष्टविध्यभावे द्रष्टव्यानि । एतच् छ्राद्धं सूतकादिना मुख्यकालातिक्रमे त्व् आशौचापगमानन्तरकाल एव कार्यम् । तथा च ऋष्यशृङ्गः ।

देये प्तिॠणां श्राद्धे तु आशौचं जायते तदा ।

आशौचे तु व्यतिक्रान्ते तेभ्यः श्राद्धं प्रदीयते ॥ इति ।

यत् त्व् अत्रिवचनम् ।

[३३१] तद् अहश् चेत् प्रदुष्येत केनचित् सूतकादिना ।

सूतकानन्तरं कुर्यात् पुनस् तद् अहर् एव वा ॥ इति ।

सूतकानन्तरकाले वा अनन्तरे वा मासि तत्पक्षे तत्तिथौ वेति पक्षद्वयम् उपन्यस्तम् । तत्राद्ये पक्षे विरोध एव नास्ति । पुनस् तद् अहर् एव वेत्य् अयं पक्षः सूतकव्यतिरिक्तनिमित्तान्तरेण विघ्ने समुत्पन्ने प्रतिमासं क्षयाहे विहितैकोद्दिष्टमासिकश्राद्धविषय इति ऋष्य्शृङ्गवचनाविरोधाय व्यवस्थाप्यते । अत एव देवलः ।

एकोद्दिष्टे तु संप्राप्ते यदि विघ्नः प्रजायते ।

अन्यस्मिंस् तत्तितौ तस्मिन् श्राद्धं कुर्यात् प्रयत्नतः ॥ इति ।

अन्यस्मिन्न् अनन्तरे मासि । तत्तिथौ मृततिथौ । यसिमिन् शुक्ले कृष्णे वा मृतस् तस्मिन् पक्षे श्राद्धं विघ्नवशात् कुर्याद् इत्य् अर्थः । आशौचनिमित्तकविघ्ने तु मासिकश्राद्धम् अपि सूतकानन्तरम् एव ऋष्यशृङ्गवचनबलाद् अनुष्ठेयम् । देवस्वामिना ऽप्य् एवम् एव विषयव्यवस्था कृता: “एतत् ऋष्यशृङ्गवचनम् आशौचविघ्नविषयम् । निमित्तान्तरतस् तदहर्विघाते ऽएकोद्दिष्टे तु संप्राप्ते यदि विघ्नः प्रजायते’ इत्यादिस्मृत्यन्तरवचनम्” इति । यत् तु व्यासेनोक्तम्,

श्राद्धविघ्ने समुत्पन्ने अन्तरा मृतसूतके ।

अमावास्यां प्रकुर्वीत शुद्धाव् एके मनीषिणः ॥

[३३२] इति । अन्तरा प्रयोगमध्ये पाकोपक्रमात् प्राक् मृतके सूतके वा जाते अमावास्याम् अमावास्यायां शुद्धौ शुद्ध्यनन्तरं वा श्राद्धं प्रकुर्वीतेति । एतद् अनुमासिकसांवत्सरिकश्राद्धविषयम् । अत एवोक्तं षट्त्रिंशन्मते ।

मासिके ऽब्दे तु संप्राप्ते अन्तरा मृतसूतके ।

वदन्ति शुद्धौ तत्कार्यं दर्शे वापि विचक्षणाः ॥ इति ।

दर्शग्रहणं शुक्लकृष्णैकादश्योर् उपलक्षणार्थम् । अत एव मरीचिः ।

श्राद्धविघ्ने समुत्पन्ने अविज्ञाते मृते ऽहनि ।

एकादश्यां तु कर्तव्यं कृष्णपक्षे विशेषतः ॥ इति ।

कृष्णपक्षे या एकादशी तस्यां विशेषतः कर्तव्यम् इति योजना, पितृकार्ये कृष्णपक्षस्यैव विशेषतो ग्राह्यत्वात् । कृष्णैकादशीतो ऽपि अमावास्याया मुख्यत्वं पितृकार्ये दण्डापूपन्यायसिद्धम् । एतद् उक्तं भवति – आशौचसमन्तरकालो मुख्यकालसंनिकृष्टत्वाच् छ्रेष्ठतमः । दर्शकालस् तु मुख्यकालप्रत्यासत्त्यभावात् ततो जघन्य इति । अत एव ऋष्यशृङ्गः ।

शुचिर् भूतेन दातव्यं या तिथिः प्रतिपद्यते ।

सा तिथिस् तस्य कर्तव्या न चान्या वै कदाचन ॥ इति ।

शुचिना तावच् छ्राद्धं कर्तव्यम् । तत्राशौचवशान् मुख्यकाले शुद्ध्यभावे शुद्ध्यनन्तरं या तिथिः प्रतिपद्यते लभ्यते सा तिथिस् तस्य कर्मणो ऽङ्गत्वेन स्वीकर्तव्या । आशौचाद्यनुपघाते तु मुख्यकालो नालस्यादिनातिक्रमणीयः । तद् आह स एव ।

[३३३] तिथिछेदो न कर्तव्यो विनाशौचं यदृच्छया ।

पिण्डः श्राद्धं च दातव्यं विच्छित्तिं नैव कारयेत् ॥ इति ।

चकारेणाग्नौकरणं समुच्चिनोति । श्राद्धशब्देनात्र ब्राह्मणतर्पणमात्रं विवक्षितम्, पिण्डदानस्य पृथगुआत्तत्वात् । “विच्छित्तिं नैव कारयेत्” इति ब्राह्मणतर्पणं कर्तुम् असमर्थश् चेत् पिण्डप्रदानमात्रम् अपि कुर्यात् । सर्वथा पित्रर्चनस्य विच्छेदं न कुर्याद् इत्य् अर्थः । अत एव निगमः: “आहिताग्नेः पित्रर्चनं पिण्डैर् एव ब्राह्मणान् अपि वा भोजयेत्” इति । अत्र व्यवस्थितो विकल्पः । सति सामर्थ्ये ब्राह्मणतर्पणं पिण्डप्रदानं च कुर्यात् । तत्रासामर्थ्ये पिण्डप्रदानमात्रम् इति । यत् तु हारीतेन श्राद्धविघ्ने समुत्पन्ने अमावास्यादिष्व् आमश्राद्धं विहितम् ।

श्राद्धविघ्ने द्विजातीनाम् आमश्राद्धं प्रकीर्तितम् ।

अमावास्यादिनियतं माससांवत्सराद् ऋते ॥ इति । (हार्स्म् २१।१३)

मासं मासिकम् । सांवत्सरं सांवत्सरिकम् । तत् भार्यारजोदर्शनकृतविघ्नविषयम् । तथाह उशनाः ।

अपत्नीकः प्रवासी च यस्य भार्या रजस्वला ।

सिद्धान्नेन न कुर्वीत आमं तस्य विधीयते ॥ इति । (उश्स्म् ५।८२)

[३३४] कात्यायनो ऽपि ।

आपद्य् अनग्नौ तीर्थे च प्रवासे पुत्रजन्मनि ।

आमश्राद्धं प्रकुर्वीत यस्य भार्या रजस्वला ॥ इति ।

व्याघ्रपादो ऽपि ।

आर्तवे देशकालानां विप्लवे समुपस्थिते ।

आमश्राद्धं द्विजैः कार्यं शूद्रः कुर्यात् सदैव हि ॥ इति ।

न च कात्यायन-व्याघ्रवचनपर्यालोचनया मासिकप्रत्याब्दिकयोर् अप्य् आमश्राद्धं प्राप्नोतीति मन्तव्यम्, “माससांवत्सराद् ऋते” इति विशेषवचनेनामश्राद्धस्य तद्व्यतिरिक्तविषयत्वावगमात् । अत एव मरीचिः ।

अनग्निकः प्रवासी च यस्य भार्या रजस्वला ।

आमश्राद्धं द्विजः कुर्यान् न तत् कुर्यान् मृते ऽहनि ॥ इति ।

तत् श्मश्राद्धं मृते ऽहनि न कुर्यात् । किं तु पक्वान्नेनैव कुर्याद् इत्य् अर्थः । लौगाक्षिर् अपि ।

पुष्पवत्स्व् अपि दारेषु विदेशस्थो ऽप्य् अनग्निकः ।

अन्नेनैवाब्दिकं कुर्यात् हेम्ना नामेन वा क्वचित् ॥ इति ।

यस् तु स्मृत्यन्तरे भार्यायां रजस्वलायां मृते ऽहनि श्राद्धनिषेधः,

मृते ऽहनि तु संप्राप्ते यस्य भार्या रजस्वला ।

श्राद्धं तदा न कर्तव्यं कर्तव्यं पञ्चमे ऽहनि ॥

[३३५] इति, तस्यायं विषयः — अपुत्रायाः पत्न्या एव पत्युर् मृताहश्राद्धे ऽधिकाराद् यदा सा स्वयम् एव रजस्वला स्यात् तदा मृते ऽहनि श्राद्धं न कर्तव्यम् । किं तु पञ्चमे ऽहनीति । तथा च श्लोकगौतमः ।

अपुत्रा तु यदा भार्या संप्राप्ते भर्तुर् आब्दिके ।

रजस्वला भवेत् सा तु कुर्यात् तत् पञ्चमे ऽहनि ॥ इति । (श्लोग्स्म् ५।१४)

प्रभासखण्डे ऽपि ।

शुद्धा स्यात् तु चतुर्थे ऽह्नि स्नाता नारी रजस्वला ।

दैवे कर्मणि पित्र्ये च पञ्चमे ऽहनि शुध्यति ॥ इति ।

<u>अन्ये</u> तु,

श्राद्धीये ऽहनि संप्राप्ते यस्य भार्या रजस्वला ।

श्राद्धं तत्र न कर्तव्यं कर्तव्यं पञ्चमे ऽहनि ॥ (श्ल्ग्स्म् ५।१९)

इति श्लोकगौतमवचनम् अन्यथा पठित्वा श्राद्धादौ कर्मणि भार्यया सहैवाधिकारश्रवणात् तस्यां रजोदर्शनदूषितायाम् अधिकारनिवृत्तेर् मुख्यकालम् अतिक्रम्य पञ्चमे ऽहनि श्राद्धं कर्तव्यम् – इति मन्यन्ते ।

<u>ननु</u> – अस्मिन् पाठे ऽमावास्यादिश्राद्धस्यापि पञ्चमे ऽहन्य् उत्कर्षः प्राप्नोति – इति ।

<u>मैवम्</u>, **[३३६]** “श्राद्धविघ्ने द्विजातीनाम्” इति हारीतवचनेनामावास्यादिष्व् आमस्यान्नकार्ये सोमकार्ये पूतीकवद् विहितत्वात् । श्राद्धीये ऽह्नीत्य् अस्य वचनस्य मृताहव्यतिरिक्तविषयत्वेन सार्थकत्वम् अस्तु – इति चेत् ।

<u>भवेद् एतद्</u> एवं यदि विषयान्तरं वक्तुं शक्येत । न त्व् एतद् अस्ति । मृताहविषयत्वं तु “मृते ऽहनि तु संप्राप्ते” इति स्मृत्यन्तरवचनाद् एवावगम्यते । तस्माद् एकभार्येण मृताहश्राद्धं रजोदर्शनरूपविघ्नोपरमकाल एव कर्तव्यम् । भार्यान्तरयुक्तेन त्व् अधिकारानपगमान् मुख्य एव काले कर्तव्यम् इति । यद् अत्र युक्तं तद् ग्राह्यम् ॥

अथ श्राद्धे ब्राह्मणपरीक्षा

श्राद्धे भोजनीयब्राह्मणपरीक्षा कर्तव्या । तत्र श्राद्धं प्रकृत्य यमः ।

पूर्वम् एव परीक्षेत ब्राह्मणान् वेदपारगान् ।

शरीरप्रभवैर् दोषैर् विशुद्धांश् चरितव्रतान् ॥

दूराद् एव परीक्षेत ब्राह्मणान् वेदपारगान् ।

इष्टान् वा यदि वानिष्टांस् तत्काले नावमानयेत् ॥ इति ।

पूर्वम् इति निमन्तर्णात् पूर्वम् इत्य् अर्थः । शरीरप्रभवा दोषाः कुष्टापस्मारादयः । दूराद् इति प्रपितामहाद् आरभ्य भोजनीयब्राह्मणपर्यन्तम् । तथा च छागलेयः ।

[३३७] उक्तलक्षणसंपन्नैर् विद्याशीलगुणान्वितैः ।

पुरुषत्रयविख्यातैः सर्वं श्राद्धं प्रकल्पयेत् ॥ इति ।

सर्वं पार्वणैकोद्दिष्टात्मकम् । अत एव मनुनापि पितुः श्रोत्रियत्वेन पुरुषस्य श्रैष्ठ्यम् उक्तम् ।

अश्रोत्रियः पिता यस्य पुत्रः स्याद् वेदपारगः ।

अश्रोत्रियो वा पुत्रः स्यात् पिता स्याद् वेदपारगः ॥

ज्यायांसम् अनयोर् विद्याद् यस्य स्याच् छ्रोत्रियः पिता । इति । (म्ध् ३।१३६–३७)

श्राद्धे भोजनीया ब्राह्मणा याज्ञवल्क्येन दर्शिताः ।

अग्र्याः सर्वेषु वेदेषु श्रोत्रियो ब्रह्मविद् युवा ।

वेदार्थवित् ज्येष्ठसमा त्रिमधुस् त्रिसुपर्णिकः ॥

कर्मनिष्ठास् तपोनिष्ठाः पञ्चाग्निर् ब्रह्मचारिणः ।

पितृमातृपराश् चैव ब्राह्मणाः श्राद्धसंपदे ॥ (य्ध् १।२१९–२२१)

[३३८] इति । ऋग्वेदादिसर्ववेदेष्व् अस्खलिताध्ययनक्रमाः । श्रोत्रियः श्रुताध्ययनसंपन्नः । ब्रह्मवित् ब्रह्मज्ञानवान् । युवा मध्यमवयस्कः । युवत्वं च सर्वविशेषणम् । वेदार्थविद् धर्मज्ञानवान् । ज्येष्ठसामेति सामविशेषस् तद्व्रतं च । तद्व्रताचरणेन यस् तद् अधीते स ज्येष्ठसामा । त्रिमधुः ऋग्वेदैकदेशः तद्व्रतं च । तव्रताचरणेन तदध्यायी त्रिमधुः । त्रिसुपर्णम् ऋग्यजुषयोर् एकदेशः तद्व्रतं च । तदाचरणेन यस् तद् अधीते स त्रिसुपर्णिकः । ब्राह्मणा न क्षत्रियादयः । उक्तलक्षणा एते ब्राह्मणाः श्राद्धस्याक्षयफलसंपादका इत्य् अर्थः । बृहस्पतिर् अपि ।

यद्य् एकं भोजयेच् छ्राद्धे छन्दोगं तत्र भोजयेत् ।

ऋचो यजूंषि सामानि त्रितयं तत्र विद्यते ॥

अटेत पृथिवीं सर्वां सशैलवनकाननाम् ।

यदि लभ्येत पित्रर्थे साम्नाम् अक्षरचिन्तकः ॥

ऋचा तु तृप्यति पिता यजुषा तु पितामहः ।

पितुः पितामहः साम्ना छन्दोगो ऽभ्यधिकस् ततः ॥ इति ।

शातातपो ऽपि ।

भोजयेद् यस् त्व् अथर्वाणं दैवे पित्र्ये च कर्मणि ।

अनन्तम् अक्षयं चैव फलं तस्येति वै श्रुतिः ॥

[३३९] इति । यमो ऽपि ।

वेदविद्याव्रतस्नाताः श्रोत्रिया वेदपारगाः ।

स्वधर्मनिरताः शान्ताः क्रियावन्तस् तपस्विनः ॥

तेभ्यो हव्यं च कव्यं च प्रसन्नेभ्यः प्रदीयते । इति ।

मनुर् अपि ।

श्रोत्रियायैव देयानि हव्यकव्यानि दातृभिः ।

अर्हत्तमाय विप्राय तस्मै दत्तं महाफलम् ॥

एकैकम् अपि विद्वांसं दैवे पित्र्ये च भोजयेत् ।

पुष्कलं फलम् आप्नोति नामन्त्रज्ञान् बहून् अपि ॥ इति । (म्ध् ३।१२८–२९)

वसिष्ठो ऽपि: “यतीन् गृहस्थान् साधून् वा” इति । भोजयेद् इति शेषः । ब्राह्माण्डपुराणे ऽपि ।

शिखिभ्यो धातुरक्तेभ्यः त्रिदण्डेभ्यश् च दापयेत् । इति ।

शिखिनो ब्रह्मचारिण्ः । धातुरक्ताः धातुरक्तवस्त्रधारिणो वानप्रस्थाः । त्रिदण्डिनो वाक्कायमनोदण्डैर् उपेता यतयः । अत्र परः परः श्रेष्ठः । अत एव नारदः ।

यो वै यतीन् अनादृत्य भोजयेद् इतरान् द्विजान् ।

विजानन् वसतो ग्रामे कव्यं तद् याति राक्षसान् ॥ इति । 

ब्राह्मण्डपुराण्ē ऽपि ।

[३४०] अलाभे ध्यानिभिक्षूणां भोजयेद् ब्रह्मचारिणम् ।

तदलाभे ऽप्य् उदासीनं गृहस्थम् अपि भोजयेत् ॥ इति ।

उदासीनो ह्य् असंबन्धः । अत एव आपस्तम्बः: “ब्राह्मणान् भोजयेद् ब्रह्मविदो योनिगोत्रमन्त्रान्तेवास्यसंबन्धान्” इति (आप्ध् २।७।१७।४) । योनिसंअब्धा मातुलादयः । गोत्रसंबन्धाः सपिण्डाः । मन्त्रसंबन्धा वेदाध्यापकादयः । अन्तेवासिसंबन्धाः शिष्यशास्त्रोपाध्यायाः । एवंविधसंबन्धव्यतिरिक्तान् ब्राह्मणान् गृहस्थादीन् भोजयेद् इत्य् अर्थः । श्राद्धे श्रोत्रियादीनां पङ्क्तिपावनत्वेनापि पात्रविशेषतां स एवाह ।

अपाङ्क्त्योपह्ता पङ्क्तिः पाव्यते यैर् द्विजोत्तमैः ।

तान् निबोधत कार्त्स्न्येन द्विजाग्र्यान् पङ्क्तिपावनान् ॥

अग्र्याः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च ।

श्रोत्रियान्वयजाश् चैव विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः ॥

त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निः त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् ।

[३४१] ब्रह्मदेयात्मसन्तानश् छन्दोगो ज्येष्ठसामगः ॥

वेदार्थवित् प्रवक्ता च ब्रह्म्चारी सहस्रदः ।

शतायुश् चैव विज्ञेया ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः ॥ इति ।

ब्रह्मदेयात्मसन्तानः ब्राह्मविवाहोढापुत्रः । सहस्रदः गवां सुवर्णस्य वा । यमो ऽपि ।

ये सोमपा विरजसो धर्मज्ञाः शान्तबुद्धयः ।

व्रतिनो नियमस्थाश् च ऋतुकालाभिगामिनः ॥

पञ्चाग्निर् अप्य् अधीयानो यजुर्वेदविद् एव च ।

बह्वृचश् च त्रिसौपर्णः त्रिमधुर् वाथ यो भवेत् ॥

त्रिणाचिकेतो विरजाश् छन्दोगो ज्येष्ठसामगः ।

अथर्वशिरसो ऽध्येता सर्वे ते पङ्क्तिपावनाः ॥

शिशुर् अप्य् अग्निहोत्री च न्यायविच् च षडङ्गवित् ।

मन्त्रब्राह्मणविच् चैव यश् च स्याद् धर्मपाठकः ॥

ब्रह्मदेयासुतश् चैव भावशुद्धः सहस्रदः ।

चान्द्रायणव्रतचरः सत्यवादी पुराणवित् ॥

निष्णातः सर्वविद्यासु शान्तो विगतकल्मषः ।

गुरुवेदाग्निपूजासु प्रसक्तो ज्ञानतत्परः ॥

विमुक्तः सर्वदा धीरो ब्रह्मभूतो द्विजोत्तमः ।

अनमित्रो न चामित्रो मैत्र आत्मविद् एव च ॥

स्नातको जप्यनिरतः सदा पुष्पबलिप्रियः ।

ऋजुर् मृदुः क्षमी दान्तः शान्तः सत्यव्रतः शुचिः ॥

[३४२] वेदज्ञः सर्वशास्त्रज्ञः उपवासपरायणः ।

गृहस्थो ब्रह्म्चारी च चतुर्वेदविद् एव च ॥

वेदविद्याव्रतस्नाता ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः ॥ इति ।

पैठीनसिर् अपि:

    अथातः पङ्क्तिपावना भवन्ति । त्रिणाचिकेतस् त्रिमधुस् त्रिसुपर्णश् चीर्णव्रतश् छन्दोगो ज्येष्ठसामगो ब्रह्मदेयानुसन्तानः सहस्रदो वेदाध्यायी चतुर्वेदः षडङ्गवित् अथर्वशिरसो ऽध्यायी पञ्चाग्निर् वेदजापी चेति । तेषाम् एकैकः पुनाति पङ्क्तिम् । नियुक्तो मूर्धनि सहस्रैर् अप्य् उपहताम् । इति ।

शङ्खो ऽपि ।

ब्रह्मदेयानुसन्तानो ब्रह्मदेयाप्रदायकः ।

ब्रह्मदेयापतिश् चैव ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः ॥

ऋग्यजुःपारगो यश् च साम्नां यश् चापि पारगः ।

अथर्वशिरसो ऽध्येता ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः ॥

नित्यं योगपरो विद्वान् समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।

ध्यानशीलो यतिर् विद्वान् ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः ॥ इति । (शङ्स्म् १३।६–८)

बौधायनो ऽपि: [३४३] “त्रिमधुस् त्रिणाचिकेतस् त्रिसुपर्णः पञ्चाग्निः षडङ्गवित् त्रिशीर्षको ज्येष्ठसामगा इत् पङ्क्तिपावनाः” इति (ब्ध् २।८।१४।२) । हारीतो ऽपि ।

    स्थितिर् अवच्छिन्नवेदवेदितायोनिसङ्करित्वम् आर्षेयत्वं चेति कुलगुणाः । वेदो ऽङ्गानि धर्मो ऽध्यात्मवित्त्वं विज्ञानं स्मृतिश् चेति षड्विधं श्रुतम् । ब्रह्मण्यता देवपितृभक्तता । समता सौम्यता परानुपतापितानसूयतानुद्धतता पारुष्यं मित्रता प्रियवादित्वं कृतज्ञता शरण्यता प्रशान्तिश् चेति त्रयोदशविधं शीलम् । 


    	क्षमा दमो दया दानम् अहिंसा गुरुपूजनम् ।


    	शौचं स्नानं जपो होमस् तपः स्वाध्याय एव च ॥


    सत्यवचनं सन्तोषो दृढव्रतत्वम् उपव्रतत्वम् इति षोडशगुणं वृत्तम् । तस्मात् कुलीनाः **[३४४]** श्रुतशीलवन्तो वृत्तस्थाः सत्यवादिनो ऽव्यङ्गाः पाङ्क्तेयाः । द्वादशोभयतः श्रोत्रियस् त्रिणाचिकेतस् त्रिसुपर्णस् त्रिमधुस् त्रिशीर्षको ज्येष्ठसामगः पञ्चाग्निः षडङ्गविद् रुद्रजाप्य् ऊर्ध्वरेताः ऋतुकालगामी तत्त्वविच् चेति पङ्क्तिपावना भवन्ति” इति (हार्स्म् १३।१५–२२) ।

स्थितिर् अविच्छिन्नसन्तानता अविच्छिन्नवेद्वेदितेत्य् अत्र हविरासादनार्थदेशविशेषवाची वेदिशब्दो हविःसाध्यं यागं लक्षयति । आर्षेयत्वं प्रवरवर्तिऋषिज्ञातृत्वम् । धर्मो धर्मशास्त्रम् । विज्ञानं वैशेषिकादिशास्त्राभिज्ञानम् । स्मृतिर् वेदशास्त्राविस्मरणम् । उपव्रतत्वं दशम्यादाव् एकभक्तता । अत्रानुकल्पो याज्ञवल्क्येन दर्शितः ।

स्वस्रीयऋत्विक्जामातृयाजश्वशुरमातुलाः ।

त्रिणाचिकेतदौहित्रशिष्यसंबन्धिबान्धवाः ॥ इति । (य्ध् १।२२०)

अत एव मनुः ।

अनुकल्पस् त्व् अयं ज्ञेयः सदा सद्भिर् अनुष्ठितः ।

मातामहं मातुलं च स्वस्रीयं श्वशुरं गुरुम् ॥

दौहित्रं विट्पतिं बन्धुम् ऋत्विग्याज्यौ च भोजयेत् । इति । (म्ध् ३।१४७–४८)

विट्पतिर् जामाता अतिथिर् वा । तद् उक्तम् देवस्वामिना: “विट्पतिर् अतिथिर् अन्ये वदन्ति” इति । आपस्तम्बो ऽपि: [३४५] “गुणवदलाभे सोदर्यो ऽपि भोजयितव्यः । एतेनान्तेवासिनो व्याख्याताः” इति (आप्ध् २।६।१७।५–६) । बौधायनो ऽपि: “तदभावे रहस्यवित् । ऋचो यजूंषि सामानीति श्राद्धस्य महिमा तस्माद् एवंविधं सपिण्डम् अप्य् आशयेत्” इति (ब्ध् २।८।१४।३–४) । विष्णुपुराणे ऽपि ।

पितृव्यगुरुदौहित्रान् ऋत्विक्स्वस्रीयमातुलान् ।

पूजयेद् धव्यकव्येन वृद्धान् अतिथिबान्धवान् ॥ इति ।

अत्र ऋत्विक्पितृव्यसोदर्यसपिण्डा वैश्वदेवस्थाने नियोक्तव्याः । न पित्रादिस्थाने । तथा च अत्रिः ।

पिता पितामहो भ्राता पुत्रो वाथ सपिण्डकः ।

न परस्परम् अर्घ्याः स्युर् न श्राद्धं ऋत्विजस् तथा ॥

ऋत्विक्पुत्रादयो ह्य् एते सकुल्या ब्राह्मणा द्विजाः ।

वैश्वदेवे नियोक्तव्या यद्य् एते गुणवत्तराः ॥ इति ।

शिष्यस्यापि वैश्वदेवस्थान एव निवेशः, सोदर्ये विहितस्यार्थस्य [३४६] “एतेनान्तेवासिनो व्याख्याताः” (आप्ध् २।७।१७।६) इत्य् आपस्तम्बेन शिष्ये ऽतिदेशात् । यत् तु मनुना कल्पान्तरम् उक्तम्,

कामं श्राद्धे ऽर्चयेन् मित्रं नाभिरूपम् अपि त्व् अरिम् ।

द्विषता हि हविर् भुक्तं भवति प्रेत्य निष्फलम् ॥ (म्ध् ३।१४४)

इति, तन् न साक्षाद् अनुकल्पाभिप्रायेण । किं त्व् अनुकल्पानुकल्पाभिप्रायेण, “न श्राद्धे भोजयेन् मित्रम्” (म्ध् ३।१४४) इति स्वेनैव निषिद्धस्य मित्रस्य “कामम् अर्चयेत्” इति सानुशयम् एवानुज्ञानात् । वसिष्ठो ऽप्य् अनुकल्पानुकल्पम् आह ।

आनृशंस्यं परो धर्मो याचते यत् प्रदीयते ।

अयाचतः सीदमानान् सर्वोपायैर् निमन्त्रयेत् ॥ इति ।

आनृशंस्यम् उत्कृष्टो धर्मः । तेनायाचतः अयाचनशीलान् अत एव सिदमानान् निर्गुणान् अपि सगुणानाम् अनुकल्पानाम् अभावे [३४७] सर्वोपायैर् यथा ते निमन्त्रणम् अङ्गीकुर्वन्ति तादृशैर् उपायैर् निमन्त्रयेत् । अयाचनशीलानाम् अभावे याचमानाय निर्गुणाय प्रदीयते – इति एतद् अप्य् अनुकल्पो भवतीत्य् अर्थः । संभवति मुख्यकल्पे नानुकल्पो ऽनुष्ठेयः । तथाह मनुः ।

प्रभुः प्रथमकल्पस्य यो ऽनुकल्पेन वर्तते ।

न साम्परायिकं तस्य दुर्मतेर् विद्यते फलम् ॥ इति । (म्ध् ११।३०)

साम्परायिकम् उत्तरकालिकं स्वर्गादिकं फलम् इति । भविषत्पुराणे ऽपि ।

ब्राह्मनातिक्रमो नास्ति मूर्घे वेदविवर्जिते ।

ज्वलन्तम् अग्निम् उत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते ॥ इति ।

वेदविवर्जिते इति निर्गुणमात्रोपलक्षणार्थम् । अत एवोक्तं तत्रैव ।

व्यतिक्रान्तुर् न दोषो ऽस्ति निर्गुणम् प्रति कर्हिचित् ।

यस्य त्व् एकगृहे मूर्खो दूरस्थश् च गुणान्वितः ॥

गुणान्विताय दातव्यं नास्ति मूर्खे व्यतिक्रमः ॥ इति ।

यत् तु पुराणन्तरे ऽभिहितम्,

यस् त्व् आसन्नम् अतिक्रम्य ब्राह्मणं पतिताद् ऋते ।

दूरस्थं भोजयेन् मूढो गुणाढ्यं नरकं व्रजेत् ॥

तस्मात् संपूजयेद् एनं गुणं तस्य च चिन्तयेत् ।

केवलं चिन्तयेज् जातिं न गुणान्विततां खग ॥

[३४८] संनिकृष्टं द्विजं यस् तु युक्तजातिं प्रियंवदम् ।

मूर्खं वा पण्डितं वापि वृत्तिहीनम् अथापि वा ॥

नातिक्रामेन् नरो विद्वान् दारिद्याभिहतं तथा ।

इति, तद् दौहित्रजामात्रादिविषयम् । अत एव मनुः ।

व्रतस्थम् अपि दौहित्रं श्राद्धे यत्नेन भोजयेत् । इति । (म्ध् ३।२३४)

व्रतस्थं केवलव्रतस्थम् अध्ययनादिरहितम् इत्य् अर्थः । गुणवत्संनिकृष्टातिक्रमे तु प्रत्यवायो ऽस्ति । तथा च पुराणम् ।

सप्त पूर्वान् सप्त परान् पुरुषान् आत्मना सह ।

अतिक्रम्य द्विजवरान् नरके पातयेत् खग ॥

तस्मान् नातिक्रमेत् प्राज्ञो ब्राह्मणान् प्रातिवेशिकान् ।

संबन्धिनस् तथा सर्वान् दौहित्रं विट्पतिं तथा ॥

भागिनेयं विशेषेण तथा बन्धुं खगाधिप ।

नातिक्रामेन् नरश् चैतान् अमूर्खान् अपि गोपते ॥

अतिक्रम्य महारौद्रं रौरवं नरकं व्रजेत् । इति ।

अपिर् एवकारार्थः । अमूर्खान् एवातिक्रम्य नरकं व्रजेत् । न मूर्खान् इत्य् अभिप्रायः । श्राद्धे वर्जनीया ब्राह्मणा याज्ञवल्क्येन दर्शिताः ।

रोगी हीनातिरिक्ताङ्गः काणः पौनर्भवस् तथा ।

अवकीर्णी कुण्डगोलौ कुनखी श्यावदन्तकः ॥

[३४९] भृतकाध्यापकः क्लीबः कन्यादूष्य् अभिशस्तकः ।

मित्रध्रुक् पिशुनः सोमविक्रयी प्रिविन्दकः ॥

मातापितृगुरुत्यागी कुण्डाशी वृषलात्मजः ।

परपूर्वापतिः स्तेनः कर्मदुष्टश् च निन्दिताः ॥ इति । (य्ध् १।२२२–२४)

रोगी उन्मादादिपापरोगवान् । ते च देवलेन दर्शिताः: “उन्मादस् त्वग्दोषो राजयक्ष्मा श्वासो मधुमेहो भगन्दरो महोदरो ऽश्मरीत्य् अष्टौ पापरोगाः” इति । हीनं न्यूनम् अधिकम् अतिरिक्तम् अङ्गं यस्यासौ हीनातिरिक्ताङ्गः । एकेनाप्य् अक्ष्णा यो न पश्यति असौ काणः । तेन च बधिरमूकादयो लक्ष्यन्ते । द्विरूढा पुनर्भूस् तस्यां जातः पौनर्भवः । अवकीर्णी क्षतव्रतः । वेतनं गृहीत्वा यो ऽध्यापयति स भृतकाध्यापकः । असता सता वा दोषेण कन्यां दूषयिता कन्यादूषी । महापातकाभिशस्तो ऽभिशस्तकः । परिविन्दकः परिवेत्ता । कुण्डस्यान्नं यो ऽश्नाति स कुण्डाशी । कुण्डशब्दो गोलकस्याप्य् उपलक्षकः । विहितकर्मपरित्यागी वृषलः तत्सुतो वृषलात्मजः । परपूर्वापतिः पुनर्भूपतिः । अदत्तादायी स्तेनः । कर्मदुष्टाः शास्त्रविरुद्धाचारोपेताः । एते श्राद्धे निन्दिता वर्ज्या इत्य् अर्थः । मनुर् अपि ।

[३५०] ये स्तेनपतितक्लीबा ये च नास्तिकवृत्तयः ।

तान् हव्यकव्ययोर् विप्रान् अनर्हान् मनुर् अब्रवीत् ॥

जटिलं चानधीयानं दुर्वालं कितवं तथा ।

याजयन्ति च ये पूगांस् तांश् च श्राद्धे न भोजयेत् ॥

चिकित्सकान् देवलकान् मांसविक्रयिणस् तथा ।

विपणेन च जीवन्तो वर्ज्याः स्युर् हव्यकव्ययोः ॥

प्रेष्यो ग्रामस्य राज्ञश् च कुनखी श्यावदन्तकः ।

प्रतिरोद्धा गुरोश् चैव त्यक्ताग्निर् वार्धुषिस् तथा ॥

यक्ष्मी च पशुपालश् च परिवेत्ता निराकृतिः ।

ब्रह्मद्विट् परिवित्तिश् च गणाभ्यन्तर एव च ॥

कुशीलवो ऽवकीर्णी च वृषलीपतिर् एव च ।

पौनर्भवश् च काणश् च यस्य चोपपतिर् गृहे ॥

भृतकाध्यापको यश् च भृतकाध्यापितस् तथा ।

शूद्रशिष्यो गुरुश् चैव वाग्दुष्टः कुण्डगोलकौ ॥

अकारणपरित्यक्ता मातापित्रोर् गुरोस् तथा ।

ब्राह्मैर् यौनैश् च संबन्धैः संयोगं पतितैर् गतः ॥

अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी ।

समुद्रयायी बन्दी च तैलकः कूटकारकः ॥

पित्रा विवदमानश् च केकरो मद्यपस् तथा । 

केकरः तिर्यग्दृष्टिः ।

[३५१] पापरोग्य् अभिशस्तश् च दाम्भिको रसविक्रयी ॥

धनुःशराणां कर्ता च यश् चाग्रेदिधिषूपतिः ।

मित्रध्रुक् द्यूतवृत्तिश् च पुत्राचार्यस् तथैव च ॥

भ्रामरी गण्डमाली च श्वित्र्य् अथो पिशुनस् तथा ।

उन्मत्तो ऽन्धश् च वर्ज्याः स्युर् वेदनिन्दक एव च ॥

हस्तिगो’श्वोष्ट्रदमको नक्षत्रैर् यश् च जीवति ।

पक्षिणां पोषको यश् च युद्धाचार्यस् तथैव च ॥

स्रोतसां भेदकश् चैव तेषां चावरणे रतः ।

गृहसंवेशको दूतो वृक्षरोपक एव च ॥

श्वक्रीडी श्येनजीवि च कन्यादूषक एव च ।

हिंस्रो वृषलवृत्तिश् च गणानां चैव याजकः ॥

आचारहीनः क्लीबश् च नित्यं याचनकस् तथा ।

कृषिजीवी शिल्पजीवी सद्भिर् निन्दित एव च ॥

औरभ्रिको माहिषिकः परपूर्वापतिस् तथा ।

प्रेतनिर्यातकश् चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥

एतान् विगर्हिताचारान् अपङ्क्तेयान् द्विजाधमान् ।

द्विजातिप्रवरो विद्वान् उभयत्रापि वर्जयेत् ॥ इति । (म्ध् ३।१५०–६७)

स्तेनो ऽत्र ब्रह्मस्वव्यतिरिक्तद्रव्यापहारी विवक्षितः, [३५२] तद्द्रव्यापहारिणः पतितशब्देनोपात्तत्वात् । पारलौकिकफलदं कर्म नास्तीति मन्यमाना नास्तिकाः । तेभ्यो वृत्तिर् जीविका येषां ते नास्तिकवृत्तयः । जटिलो ब्रह्मचारी । “अनधीयानः” इति जटिलविशेषणम् । अतश् चानधीयानो ब्रह्मचारी प्रतिषिध्यते । न तु ब्रह्मचारिमात्रम्, तस्य श्राद्धे “पञ्चाग्निर् ब्रह्मचारिणः” इति पात्रत्वविधानात् । न च – अध्ययनरहितस्य ब्रह्मचारिणो ऽश्रोत्रियत्वेन श्राद्धे प्रसक्त्यभावात् प्रतिषेधो ऽनुपपन्नः – इति मन्तव्यम् । यतः,

व्रतस्थम् अपि दौहित्रं श्राद्धे यत्नेन भोजयेत् । (म्ध् ३।२३४)

इत्य् अत्र दौहित्रग्रहणम् अविवक्षितम् इति भ्रान्त्या अध्ययनरहितो ऽपि ब्रह्मचारी श्राद्धे भोजनीयतया प्रसक्तः प्रतिषिध्यत इति । दुर्वालः खल्वाटः कपिलकेशो वा । तद् उक्तं संग्रहकारेण ।

खल्वाटकश् च दुर्वालः कपिलश् चण्ड एव च । इति ।

कितवो द्यूतासक्तः । पूगयाजकाः गणयाजकाः । अत्र श्राद्धे इति विशेषोपादानाद् दुर्वालादीनां श्राद्ध एव वर्ज्यत्वं न दैव इत्य् अवगम्यते । अन्यथा प्रकरणाद् एवोभयत्र निषेधावगमाद् विशेषोपादानम् अनर्थकं स्यात् । अत एव गौतमः: “हविःषु चैवं दुर्वालादीन् श्राद्द एवैके” इति (ग्ध् १५।२७) । हविःषु च दैवे ऽपि । एवं पित्र्यवत् परीक्ष्य दुर्वालादीन् [३५३] वर्जयेत् । एके मन्वादयः । श्राद्ध एव न भोजयेत् दैवे तु भोजयेद् इत्य् अभिप्रायः । चिकित्सकाः जीवनार्थम् अदृष्टार्थं च भेषजकारिणः,

तस्माद् ब्राह्मणेन भेषजं न कार्यम् ।

अपूतो ह्य् एषो ऽमेध्यो यो भिषक् ।

इति अविशेषेणैव निन्दार्थवाददर्शनात् । धनार्थं संवत्सरत्रयं देवार्चको देवलकः । तद् उक्तं देवलेन ।

देवार्चनपरो नित्यं वित्तार्थी वत्सरत्रयम् ।

असौ देवलको नाम हव्यकव्येषु गर्हितः ॥

अपाङ्क्तेयः स विज्ञेयः सर्वकर्मसु सर्वदा । इति ।

आपद्य् अपि मांसविक्रयिणः । अनापदि विपणजीवित्वेनैव निषेधे सिद्धे “मांसविक्रयिणः” इति पुनर् विशेषोपादानस्य वैयर्थ्यात् । अनापदि वाणिज्येन जीवन्तो विपणजीविनः । न त्व् आपद्य् अपि । तत्र,

क्षात्रेण कर्मणा जीवेद् विशां वाप्य् आपदि द्विजः । (य्ध् ३।३५)

इति वाणिज्यस्यापत्कल्पतया विहितत्वात् । विहितत्यागकारणम् विना श्रौतस्मार्ताग्निपरित्यक्ता परित्यक्ताग्निः । अलपवृद्ध्या धनं स्वीकृत्याधिकवृद्ध्या धनप्रयोजको वार्धुषिकः । तथा च स्मृतिः ।

समर्घं धनम् उद्धृत्य महार्घं यः प्रयच्छति ।

स वै वार्धुषिको नाम ब्रह्मवादिषु गर्हितः ॥ (वध् २।४१)

[३५४] इति । यक्ष्मी क्षयरोगी । अनापदि पशुपालः । अविवाहिते ज्येष्ठे अनाहिताग्नौ वा सति यः कनीयान् कृतदारपरिग्रह आहिताग्निर् वा भवेत् स परिवेत्ता । तज्ज्येष्ठस् तु परिवित्तिः । तथा च मनुः ।

दाराग्निहोत्र्संयोगं कुरुते यो ऽग्रजे स्थिते ।

परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस् तु पूर्वजः ॥ इति । (म्ध् ३।१७१)

अग्रजः सोदर्यो विवक्षितः । तथा च गर्गः ।

सोदर्ये तिष्ठति ज्येष्ठे न कुर्याद् दारसंग्रहम् ।

आवसथ्यं तथाधानं पतितस् त्व् अन्यथा भवेत् ॥ इति ।

आवसथ्यम् आवसथ्याधानम् । आधानं गार्हपत्याद्याधानम् । असोदर्ये तु न दोषः । तथा च शातातपः ।

पितृव्यपुत्रान् सापत्नान् परनारीसुतांस् तथा ।

दाराग्निहोत्रसंयोगे न दोषः परिवेदने ॥ इति ।

परनारीसुताः क्षेत्रजा भ्रातरः । यमो ऽपि ।

पितृव्यपुत्रान् सापत्नान् परनारीसुतांस् तथा ।

दाराग्निहोत्रसंयोगे च दोषः परिवेदने ॥ इति ।

परपुत्रा दत्तक्रीतादयः भ्रातरः । सोदर्यविषये ऽपि क्वचिद् दोषो नास्ति । तथा च शातातपः ।

क्रीबे देशान्तरस्थे च पतिते भिक्षुके ऽपि वा ।

योगशास्त्राभियुक्ते च न दोषः परिवेदने ॥ इति ।

भिक्षुकः प्रव्रजितः । योगशास्त्राभियुक्तो विरक्तः । कात्यायनो ऽपि ।

[३५५] देशान्तरस्थक्लीबैकवृषणान् असहोदरान् ।

वेश्यातिसक्तपतितशूद्रतुल्यातिरोगिणः ॥

जषमूकान्धबधिरकुब्जवामनखोडकान् ।

अतिवृद्धान् अभार्यांश् च कृषिसक्तान् नृपस्य च ॥

धनवृद्धिप्रसक्तांश् च कामतो ऽकारिणस् तथा ।

कुहकोन्मत्तचोरांश् च परिविन्दन् न दुष्यति ॥ इति ।

खोडो भग्नपादद्वयः । अभार्या नैष्ठिकब्रह्मचारिणः । कामतो ऽकारिणण् स्वेच्छयैव विवाहान् निवृत्ताः । देशान्तरगतादिषु कालप्रतीक्षाम् अन्तरेण परिवेदने दोषो ऽस्ति । तथा च वसिष्ठः: “अष्टौ दश द्वादश वर्षाणि ज्येष्ठं भ्रातरम् अनिविष्टम् अप्रतीक्षमाणः प्रायश्चित्ती भवति” इति । अनिविष्टम् अकृतविवाहम् । अत्रेयं व्यव्स्था – अदृष्टार्थम् अर्थार्थं वा द्वादशवर्षप्रतीक्षणं देशान्तरगतज्येष्ठविषयम् । अष्टौ दशेति पक्षद्वयं कार्यान्तरार्थं देशान्तरगतविषयम् । तथा च स्मृतिः ।

द्वादशैव तु वर्षाणि ज्यायान् धर्मार्थयोर् गतः ।

न्याय्यः प्रतीक्षितुं भ्राता श्रूयमाणः पुनः पुनः ॥ इति ।

क्लीबादयस् तु न प्रतीक्षणीयाः । तथा च स्मृतिः ।

उन्मत्तः किल्बिषी कुष्ठी पतितः क्लीब एव वा ।

राजयक्ष्म्य् आमयावी च न न्याय्यः स्यात् प्रतीक्षितुम् ॥

[३५६] इति । विरक्तवेश्यातिसक्तादिषु तु चिरकानानुवृत्त्या विवाहसंभावनानिवृत्ताव् अधिवेदनं न दोषाय । तत्र कालावधेर् अश्रुतत्वात् । आधानविषये ऽपि ज्येष्ठानुमत्याधिवेदने न दोषः । तथा च वृद्धवसिष्ठः ।

अग्रजश् च यदानग्निर् आदध्याद् अनुजः कथम् ।

अग्रजानुमतः कुर्याद् अग्निहोत्रं यथाविधि ॥ इति ।

आधानाधिकारिणि ज्येष्ठे ऽनाहिताग्नाव् अपि कनिष्ठस् तदनुमत्याधानं कुर्याद् इत्य् अभिप्रायः । अयं न्यायः पित्रादिषु द्रष्टव्यः । तथा च उशनाः ।

पिता पितामहो यस्य अग्रजो वाथ कस्यचित् ।

तपो’ग्निहोत्रमन्त्रेषु न दोषः परिवेदने ॥ इति ।

यस्य कस्यचित् पिता पितामहो वाग्रजो वाहिताग्निर् न भवति तस्य तदन्य्मत्याधानकरणे ऽपि न दोष इत्य् अर्थः । एवम् एव कन्यापरिवेदने ऽपि दोषतदपवादौ द्रष्टव्यौ । अधीतविस्मृतवेदो निराकृतिः । तथा च देवलः ।

अधीत्य विस्मृते वेदे भवेद् द्विजो निराकृतिः । इति ।

नानाजातीया अनियतवृत्तयो गणास् तेषां मध्यवर्ती गणाभ्यन्तरः । कुशीलवो गायकादिः । वृषलीपतिस् तु रजस्वलायाः कन्यायाः पतिः । तद् उक्तं देवलेन ।

वन्ध्या तु वृषली ज्ञेया वृषली च मृतप्रजा ।

अपरा वृषली ज्ञेया कुमारी या रजस्वला ॥

[३५७] यस् त्व् एनाम् उद्वहेत् कन्यां ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः ।

अश्राद्धेय्म् अपाङ्क्तेयं तं विद्याद् वृषलीपतिम् ॥ इति । 

यस्य गृहे उपपतिर् जारः सदा संवसेत् सो ऽपि वर्ज्यः । तद् उक्तं देवलेन ।

परदाराभिगो मोहात् पुरुषो जार उच्यते ।

स एवोपपतिर् ज्ञेयो यः सदा संवसेद् गृहे ॥ इति ।

वाग्दुष्टो निष्ठुरवाक् । पतितैर् महापातकिसंसर्गिभिः सह ब्राह्मैर् यौनैश् च संबन्धैर् विद्यायोनिसंबन्धैर् यः संयोगं गतः सो ऽत्र विवक्षितः । न तु साक्षात् संसर्गी । तस्य पतितशब्देनैवोपात्तत्वात् । केकरो ऽध्यर्धदृष्टिः । अग्रेदिधिष्वाः पतिर् अग्रेदिधिषूपतिः । ज्येष्ठायाम् अनूढायाम् ऊढा कनिष्ठा या साग्रेदिधिषुः । तद् उक्तं देवलेन ।

ज्येष्ठायां यद्य् अनूढायां कन्यायाम् उह्यते ऽनुजा ।

सा चाग्रेदिधिषूर् ज्ञेया पूर्वा तु दिधिषूर् मता ॥ इति ।

पुत्राचार्यो ऽक्षरपाठकः । भ्रामरी वृत्त्यर्थम् एव भ्रमरवद् अर्थार्जकः । गृहसंवेशको वर्धकिवृत्त्या वर्तमानः । उरभ्राः अवयः । त एव वृत्त्यर्थं पालनीया यस्यासाव् औरभ्रिकः । महिष्यः पाल्या यस्यासौ माहिषकः । अथवा व्यभिचारिणीपुत्रः । तद् आह देवलः ।

महिषीत्य् उच्यते भार्या सा चैव व्यभिचारिणी ।

तस्यां यो जायते गर्भः स वै माहिषकः स्मृतः ॥ इति ।

एतान् पूर्वोक्तान् उभयत्र दैवे पित्र्ये च वर्जयेद् इत्य् अर्थः । यमो ऽपि ।

[३५८] काणाः कुब्जाश् च षण्ढाश् च कृतघ्ना गुरुतल्पगाः ।

ब्रह्मघ्नाश् च सुरापाश् च स्तेना गोघ्नाश् चिकित्सकाः ॥

राष्ट्रकामास् तथोन्मत्ताः पशुविक्रयिणश् च ये ।

मानकूटास् तुलाकूटाः शिल्पिनो ग्रामयाजकाः ॥

राजभृत्यान्धबधिरा मूकखल्वाटपङ्गवः ।

वृषलीफेनपीताश् च श्रेणियाजकयाजकाः ॥

कालोपजिविनश् चैव ब्रह्मविक्रयिणस् तथा ।

दण्डपूजाश् च ये विप्रा ग्रामकृत्यपराश् च ये ॥

अगारदाहिनश् चैव गरदा वनदाहकाः ।

कुण्डाशिनो देवलकाः परदाराभिमर्शकाः ॥

श्यावदन्ताः कुनखिनः शिल्पिनः कुष्ठिनश् च ये ।

वणिजो मधुहर्तारो हस्त्यश्वदमका द्विजाः ॥

कन्यानां दूषकाश् चैव ब्राह्मणानां च दूषकाः ।

सूचकाः प्रेष्यकाश् चैव कितवाश् च कुशीलवाः ॥

समयानां च भेत्तारः प्रदाने ये च बाधकाः ।

अजाविका माहिषिकाः सर्वविक्रयिणश् च ये ॥

धनुःकर्ता द्यूतवृत्तिर् मित्रध्रुक् शस्त्रविक्रयी ।

पाण्डुरोगी गण्डमाली यक्ष्मी च भ्रामरी तथा ॥

पिशुनः कूटसाक्षी च दीर्घरोगी वृथाश्रमी ।

प्रव्रज्योपनिवृत्तश् च वृथा प्रव्रजितश् च यः ॥

यश् च प्रव्रजिताज् जातः प्रव्रज्यावसितश् च यः ।

[३५९] ताव् उभौ ब्रह्मचण्डालाव् आह वैवस्वतो यमः ॥

राज्ञः प्रेष्यकरो यश् च ग्रामस्य नगरस्य वा ।

समुद्रयायी वान्ताशी केशविक्रयिणश् च ये ॥

अवकीर्णी च वीरघ्नो गुरुघ्नः पितृदूषकः ।

गोविक्रयी च दुर्वालः पूगानां चैव याजकः ॥

मद्यपश् च कदर्यश् च सह पित्रा विवादकृत् ।

दाम्भिको वर्धकीभर्ता त्यक्तात्मा दारदूषकः ॥

सद्भिश् च निन्दिताचार्ः स्वकर्मपरिवर्जकः ।

परिवित्तिः परिवेत्ता भृत्याचार्यो निराकृतिः ॥

शूद्राचार्यः सुताचार्यः शूद्रशिष्यस् तु नास्तिकः ।

इष्वस्त्रदारकाचार्यो मानकृत् तैलिकस् तथा ॥

चोरा वार्धुषिका दुष्टाः परस्वानां च दूषकाः ।

चतुराश्रमबाह्याश् च सर्वे ते पङ्क्तिदूषकाः ॥

इत्य् एतैर् लक्षणैर् युक्तांस् तान् द्विजान् न नियोजयेत् ।

द्विजातिगुणयोगे ऽप्य् एतेषां ऽप्य् एतेषां वर्जनीयत्वं ब्रह्माण्डपुराणे ऽभिहितम् ।

श्राद्धार्हगुणयोगे ऽपि नैते जातु कथंचन ।

निमन्त्रणीयाः श्राद्धेषु सम्यक्फलम् अभीप्सता ॥ इति ।

अथ ब्राह्मणनिमन्त्रणम्

एवं ब्राह्मणान् प्राग् एव सम्यक् परीक्ष्य पूर्वेद्युर् निमन्त्रयीत । तथा च हारीतः: [३६०] “यत्नेनैवंविधान् श्राद्धम् आचरिष्यन् पूर्वेद्युर् निमन्त्रयेत्” इति (हार्स्म् १३।२९) । असंभवे परेद्युर् निमन्त्रयीत । तथा च कौर्मे ।

श्वो भविष्यति मे श्राद्धं पूर्वेद्युर् अभिपूजयेत् ।

असंभवे परेद्युर् वा यथोक्तैर् लक्षणैर् युतान् ॥ इति । (कूपु १।२।२२।२)

देवलो ऽपि ।

श्वः कर्तास्मीति निश्चित्य दाता विप्रान् निमन्त्रयेत् ।

निरामिषं सकृद् भुक्त्वा सर्वभुक्तजने गृहे ॥

असंभवे परेद्युर् वा ब्राह्मणांस् तान् निमन्त्रयेत् । इति ।

अत्र विशेषो मनुना दर्शितः ।

पूर्वेद्युर् अपरेद्युर् वा श्राद्धकर्मण्य् उपस्थिते ।

निमन्त्रयीत त्र्यवरान् सम्यग् विप्रान् यथोदितान् ॥ इति । (म्ध् ३।१८७)

वराहपुराणे ।

वस्त्रशौचादि कर्तव्यं श्वः कर्तास्मीति जानता ।

स्थानोपलेपनं भूमिं कृत्वा विप्रान् निमन्त्रयेत् ॥

दन्तकाष्ठं च विसृजेत् ब्रह्मचारी शुचिर् भवेत् ।

[३६१] इति । श्राद्धभूमिं परिगृह्य गोमयादिना तत्स्थानोपलेपनं कृत्वा विप्रान् रात्रौ निमन्त्रयेद् इत्य् अर्थः । तथा च ब्रह्माण्डपुराणम् ।

पूर्वे ऽह्नि रात्रौ विप्राग्र्यान् कृतसायन्तनाशनान् ।

गत्वा निमन्त्रयेद् देवपित्रुद्देशसमन्विअतः ॥ इति ।

निमन्त्रणप्रकारः प्रचेतसा दर्शितः ।

कृतापसव्यः पूर्वेद्युः पितॄन् पूर्वं निमन्त्रयेत् ।

भवद्भिः पितृकार्यं नः संपाद्यं च प्रसीदत ॥

सव्येन वैश्वदेवार्थं प्रणिपत्य निमन्त्रयेत् । इति ।

अत्र प्रणतिपूर्वकं निमन्त्रणं शूद्रविषयम् । तथा च पुराणम् ।

दक्षिणं चरणं विप्रः सव्यं वै क्षत्रियस् तथा ।

पादाव् आदाय वैश्यौ द्वौ शूद्रः प्रणतिपूर्वकम् ॥ इति ।

दक्षिणचरणस्पर्शो जानुप्रदेशे कर्तव्यः । तथा च मत्स्यः ।

दक्षिणं जानुम् आलभ्य त्वं मयात्र निमन्त्रितः । इति । (मत्पु १६।१९)

“पूर्वं निमन्त्रयेत्” इत्य् अत्र पूर्वपदस्य वैश्वदेवार्थं निमन्त्रयेद् इति व्यवहितेनान्वयः । अत एव बृहस्पतिः ।

उपवीती ततो भूत्वा देवतार्थं द्विजोत्तमान् ।

अपसव्येन पित्र्ये च स्वयं शिष्यो ऽथ वा सुतः ॥ इति ।

[३६२]

अथ ब्राह्मणसंख्या

पार्वणश्राद्धे ब्राह्मणसंख्याम् आह पैठीनसिः: “ब्राह्मणान् सप्त पञ्च द्वौ वा श्रोत्रियान् आमन्त्रयेत्” इति । यदा पञ्च ब्राह्मणाः तदा दैवे द्वौ पित्र्ये त्रय इति विभागः, “द्वौ दैवे पितृकार्ये त्रीन्” (म्ध् ३।१२५) इति मनुस्मरणात् । यदा सप्त तदा दैवे चत्वारः । पित्र्ये त्रयः, “अयुजो भोजयेच् छ्राद्धे न समा दैविके समाः” इति अङ्गिरसस्मरणात् ।

<u>नन्व्</u> एतद् वचनं दैवे द्वौ पित्र्ये पञ्च इति विभागे ऽप्य् उप्पद्यते, इति चेत् ।

<u>मैवम्</u>, त्रिषु पञ्चानाम् अयुग्मसङ्ख्यया विभागानुपपत्तेः । न च – एकत्र त्रय इतरत्रैकैक इति विभाग उपपद्यत – इति वाच्यम्, “समं स्याद् अश्रुतत्वात्” (प्म्स् १०।३।५३) इति न्यायेन विषमविभागस्यान्याय्यत्वात् । तस्माद् अयुग्मसंख्यया **[३६३]** समविभागार्थं पित्र्ये त्रय इति युक्तम् । यत् तु शौनकेन पित्र्ये ऽपि युग्मविधानम् कृतम्, “एकैकस्य द्वौ द्वौ” इति, तद् वृद्धिश्राद्धविषयम् । पित्रादिस्थानेषु सति सामर्थ्ये एकैकस्य त्रींस् त्रीन् विप्रान् भोजयेत् । तथा च शौनकः, “एकैकम् एकैकस्य त्रींस् त्रीन् वा” इति । अत्यन्तविभवे सत्य् एकैकस्य पञ्च सप्त वा ब्राह्मणान् भोजयेत् । तथा च गौतमः: “नवावरान् भोजयेद् अयुजो वा यथोत्साहम्” इति (ग्ध् १५।७) । अस्यार्थः – यथोत्साहं यथाविभवं पित्रादिस्थानेषु प्रत्येकम् अयुजः पञ्च सप्त वा ब्राह्मणान् भोजयेद् इति । 

<u>ननु</u> – अयुजो भोजयेद् इति वचनस्य कथं पञ्चसु सप्तसु वा ब्राह्मणेषु पर्यवसानम्।

सामर्थ्ये ऽपि नवभ्यो ऽर्वाग् भोजयीत सति द्विजान् ।

नोर्ध्वं कर्तव्यम् इत्य् आहुः केचित् तद्दोषदर्शिनः ॥

इति ब्राह्मणादपुराणवचनाद् इति ब्रूमः । शौनक-गौतमाभ्याम् उक्तो ऽयं श्राद्धविस्तरो मनुना नादृतः ।

द्वौ दैवे पितृकार्ये त्रीन् एकैकम् उभयत्र वा ।

भोजयेत् सुसमृद्धो ऽपि न प्रसज्जेत विस्तरे ॥

[३६४] सत्क्रियां देशकालौ च शौचं ब्राह्मणसंपदम् ।

पञ्चैतान् विस्तरो हन्ति तस्मान् नेहेत विस्तरम् ॥ (म्ध् ३।१२५–२६)

इति सकारणम् एव विस्तरप्रतिषेधात् । अत एव वृद्धबृहस्पतिर् अपि ।

एकैकम् अथ वा द्वौ त्रीन् दैवे पित्र्ये च भोजयेत् ।

सत्क्रियाकालपात्रादि न संपद्येत विस्तरे ॥ इति ।

वसिष्ठो ऽपि ।

द्वौ दैवे पितृकार्ये त्रीन् एकैकम् उभयत्र वा ।

भोजयेत् सुसमृद्धो ऽपि विस्तरं तु विवर्जयेत् ॥ इति । (वध् ११।२७)

अत एव याज्ञवल्क्येनापि सङ्कोचपक्ष एव विहितः ।

द्वौ दैवे प्राक् त्रयः पित्र्ये उदग् एकैकम् एव वा ।

मातामहानाम् अप्य् एवं तन्त्रं वा वैश्वदेविकम् ॥ इति । (य्ध् १।२२८)

एकैकम् उभयत्र वेति ब्राह्मणाद्यसंभवे वेदितव्यम् । यत् तु शङ्खेनोक्तम्,

भोजयेद् अथ वाप्य् एकं ब्राह्मणं पङ्क्तिपावनम् ।

इति, तद् अप्य् अलाभविषयम् । यदा त्व् एक एव भोक्ता तदैवम् आह वसिष्ठः ।

[३६५] यद्य् एकं भोजयेच् छ्राद्धे दैवं तत्र कथं भवेत् ।

अन्नं पात्रे समुद्धृत्य सर्वस्य प्रकृतस्य तु ॥

देवतायतने कृत्वा यथाविधिवद् अर्चयेत् ।

प्रास्येद् अग्नौ तद् अन्नं तु दद्याद् वा ब्रह्मचारिणे ॥ इति । (वध् ११।३०–३१)

निमन्त्रणे नियमान्तरम् आह मत्स्यः ।

एवं निमन्त्र्य नियमान् श्रावयेत् पैतृकान् बुधः ।

अक्रोधनैः शौचपरैः सततं ब्रह्मचारिभिः ।

भवितव्यं भवद्भिश् च मया च श्राद्धकारिणा ॥ इति । (मत्पु १६।१–२०)

अथ निमन्त्रितब्राह्मणकर्तव्यम्

निमन्त्रितैर् कर्तव्यं तद् आह अत्रिः ।

ते तं तथेत्य् अविघ्नेन गतेयं रजनी यदि ।

यथाश्रुतं प्रतीक्षेरन् श्राद्धकालम् अतन्द्रिताः ॥ इति ।

ते निमन्त्रिता विप्रास् तं श्राद्धकर्तारम् अविघ्नपूर्वकं तथास्त्व् इत्य् उक्त्वा यथाश्रुतं विहितं नियमजातं श्राद्धकालं श्राद्धे भुक्तं यावत् जीर्यति तावद् अनुतिष्ठेरन्न् इत्य् अर्थः । तथा च प्रचेताः ।

आ चान्नपरिणामात् तु ब्रह्मचर्यं द्वयोः स्मृतम् । इति ।

यमो ऽपि ।

[३६६] आमन्त्रितास् तु विप्राः श्राद्धकाल उपस्थिते ।

वसेयुर् नियताहारा ब्रह्मचर्यपरायणाः ॥

अहिंसा सत्यम् अक्रोधो दूरे च गमनक्रिया ।

अभारोद्वहनं चेति श्राद्धस्योपासनाविधिः ॥ इति ।

तथास्त्व् इत्य् अङ्गीकारः सति सामर्थ्ये अनिन्दितामन्त्रणविषयः । तथा च कात्यायनः: “अनिन्द्येनामन्त्रिते नातिक्रामेत्” इति । शक्तेन न प्रत्याख्यानं कर्तव्यम् इति । यस् त्व् आमन्त्रणम् अङ्गीकृत्य सत्य् अपि सामर्थ्ये पश्चान् निवारयति तस्य दोषो ऽस्ति । तथा च मनुः ।

केतितस् तु यथान्यायं हव्यकव्ये द्विजोत्तमः ।

कथंचिद् अप्य् अतिक्रामन् पापः सूकरतां व्रजेत् ॥ इति । (म्ध् ३।१९०)

केतितो निमन्त्रितः । यमो ऽपि ।

आमन्त्रितश् च यो विप्रो भोक्तुम् अन्यत्र गच्छति ।

नरकाणां शतं गत्वा चण्डालेष्व् अभिजायते ॥ इति ।

निमन्त्रितब्राह्मणपरित्यागे प्रत्यवायो ऽस्ति । तथा च नारायणः ।

निकेतनं कारयित्वा निवारयति दुर्मतिः ।

ब्रह्महत्याम् अवाप्नोति शूद्रयोनौ च जायते ॥ इति ।

यस् एव् आमन्त्रितो विप्रश् चाहूतो ऽपि श्राद्धकालातिक्रमं करोति तस्य प्रत्यवाय आदिपुराणे ऽभिहितः ।

[३६७] आमन्त्रितश् चिरं नैव कुर्याद् विप्रः कदाचन ।

देवतानां पितॄणां च दातुर् अन्नस्य चैव हि ॥

चिरकारी भवेद् द्रोही पच्यते नरकाग्निना । इति ।

दातृभोक्त्रोर् ब्रह्मचर्यनियमातिक्रमे प्रत्यवायस् तु तत्र तत्रोक्तः । तत्र वृद्धमनुः ।

ऋतुकालं नियुक्तो वा नैव गच्छेत् स्त्रियं क्वचित् ।

तत्र गच्छन् समाप्नोति ह्य् अनिष्टफलम् एव तु ॥ इति ।

गौतमः: “सद्यःश्राद्धी शूद्रातल्पगतस् तत्पुरीषे मासं नयति पितॄन्” इति (ग्ध् १५।१८) । श्राद्धी श्राद्धकर्ता । सद्यस् तत्क्षणम् आरभ्येत्य् अर्थः । मनुः ।

आमन्त्रितस् तु यः श्राद्धे वृषल्या सह मोदते ।

दातुर् यद् दुष्कृतं किंचित् तत् सर्वं प्रतिपद्यते ॥ इति । (म्ध् ३।१९१)

यमः ।

आमन्त्रितस् तु यः श्राद्धे अध्वानं प्रतिपद्यते ।

भवन्ति पितरस् तस्य तन् मासं पांशुभोजनाः ॥ इति ।

अथ श्राद्धदिनकृत्यम्

श्राद्धे दिनकृत्यं प्रचेतसा दर्शितम् ।

[३६८] श्राद्धभुक् प्रातर् उत्थाय प्रकुर्याद् दन्तधावनम् ।

श्राद्धकर्ता न कुर्वीत दन्तानां धावनं बुधः ॥ इति ।

देवलो ऽपि ।

तथैव यन्त्रितो दाता प्रातः स्नात्वा सहाम्बरः ।

आरभेत नवैः पात्रैर् अन्नारम्भं स्वबान्धवैः ॥

तिलान् अवकिरेत् तत्र सर्वतो बन्धयेद् अजान् ।

असुरापहतं सर्वं तिलैः शुध्यत्य् अजेन च ॥

ततो ऽन्नं बहुसंस्कारं नैकव्यञ्जनभक्ष्यवत् ।

चोष्यपेयसमृद्धं च यथाशक्ति प्रकल्पयेत् ॥ इति ।

अथ श्राद्धार्हद्रव्याणि

अत्र द्रव्याणि प्रेचेता आह ।

कृष्णमाषास् तिलाश् चैव श्रेष्ठाः स्युर् यवशालयः ।

महायवा व्रीहियवास् तथैव च मधूलिकाः ॥

कृष्णाः श्वेताश् च लोहाश् च ग्राह्याः स्युः श्राद्धकर्मणि । इति ।

यवाः सितशूकाः । शालयः कलमाद्याः । महायवा व्रीहियवाश् च यवविशेषाः । मधूलिका धान्यविशेषः । कृष्णाः स्थलजाः कृष्णवर्णव्रीहयः । लोहा रक्तशालयः । मार्कण्डेयो ऽपि ।

[३६९] यवव्रीहिसगोधूमतिला मुद्गाः ससर्षपाः ।

प्रियङ्गवः कोविदारा निष्पावाश् चात्र शोभनाः ॥ इति । (मार्पु ३२।१०)

अत्र गोधूमानाम् आवश्यकत्वम् अत्रिणोक्तम् ।

अगोधूमं च यच् छ्राद्धं कृतम् अप्य् अकृतं भवेत् । इति ।

वायुपुराणे ऽपि ।

बिल्वामलकमृद्वीकापनसाम्रातदाडिमम् ।

चव्यं पालेवताक्षोटखर्जूराणां फलानि च ॥

कशेरु कोविदारश् च तालकन्दस् तथा बिसम् ।

कालेयं कालशाकं च सुनिषण्णं सुवर्चला ॥

कट्फलं कौङ्कणी द्राक्षा लकुचं मोचम् एव च ।

कर्कन्धूग्रीवकं चारु तिन्दुकं मधुसाह्वयम् ॥

वैकङ्कतं नालिकेरं शृङ्गाटकपरूषकम् ।

पिप्पली मरिचं चैव पटोलं बृहतीफलम् ॥

सुगन्धिमत्स्यमांसं च कलायाः सर्व एव च ।

एवमादीनि चान्यानि स्वादूनि मधुराणि च ॥

नागरं चात्र वै देयं दीर्घमूलकम् एव च । इति ।

मृद्वीका द्राक्षा । आम्रातकः कपीतनः । चव्यं चविका । अक्षोटः शैलोद्भवः पीलुः । कशेरु भद्रमुस्ता । कालेयकं दारुहरिद्रा । सुनिषण्णं वितुन्नशाकम् । कट्फलं श्रीपर्णिका ।

[३७०] लकुचो लिकुचः । मोचं कदलीफलम् । कर्कंधूर् बदरी । तिन्दुकः शितिसारकः । शृङ्गाटकं जलजं त्रिकण्टकम् । बृहतीफलं निदिग्धिकाफलम् । दीर्घमूलकं तुण्डिकेरीफलम् । बिल्वामलकादीनि प्रसिद्धानि । पालेवतग्रीवकपरूषकादीन्य् अप्रसिद्धानि । शङ्खो ऽपि ।

आमान् पालेवतान् इक्षून् मृद्वीकां चव्यदाडिमम् ।

विदार्याश् च भचुण्डांश् च श्राद्धकाले ऽपि दापयेत् ॥

द्राक्षां मधुयुतां दद्यात् सक्तून् शर्करया सह ।

दद्याच् छ्राद्धे प्रयत्नेन शृङ्गाटककशेरुकान् ॥ इति । (शङ्स्म् १३।२१–२२)

आदित्यपुराणे ऽपि ।

मधुकं रामठं चैव कर्पूरं मरिचं गुडम् ।

श्राद्धकर्मणि शस्तानि सैन्धवं त्रपुषं तथा ॥ इति ।

अत्र विशेषो मार्कण्डेयेन दर्शितः ।

गोधूमैर् इक्षुभिर् मुद्रैः क्षीणकैश् चणकैर् अपि ।

श्राद्धेषु दत्तैः प्रीयन्ते मासम् एकं पितामहाः ॥

विदार्याश् च भचुण्डैश् च बिसैः शृङ्गाटकैस् तथा ।

केचुकैश् च तथा कन्दैः कर्कन्धुबदरैर् अपि ॥

पालेवतैर् आतुकश् चाप्य् अक्षोटैः पनसैस् तथा ।

काकोल्याः क्षीरकाकोल्यास् तथा पिण्डालकैः शुभैः ॥

[३७१] लाजाभिश् च शलाभिश् च त्रपुषोर् वारुचिर्भटैः ।

सर्षपाराजशाकाभ्याम् इङ्गुदैर् आजजम्बुभिः ॥

प्रियालामलकैर् मुख्यैः पीलुभिश् चातिलम्बकैः ।

वेत्राङ्कुरैस् तालकन्दैश् चक्रिकाक्षीरिकावचैः ॥

मोचैः समोचैर् लकुचैस् तथा वै बीजपूरकैः ।

मुञ्जातकैः पद्मफलैर् भक्ष्यबोज्यैः सुसंस्कृतैः ॥

रागखाडवचोष्यैश् च त्रिजातकसमन्वितैः ।

दत्तैस् तु मासं प्रीयन्ते श्राद्धेषु पितरो नॄणाम् ॥ इति ।

विदारी कृष्णवर्णभूकूष्माण्डफलम् । केचुकः कचूराख्यशाकम् । कन्दः सूरणः । उर्वारुः स्वादुकर्कटी । चिर्भटस् तिक्तकर्कटी । सर्षपेति दीर्घः छान्दसः । राजशाकं कृष्णसर्षपः । इङ्गुदः तापसतरुः । प्रियालो राजादनम् । चक्रिका चिञ्चा । क्षीरिका फलाध्यक्षम् । रागखाडवाः पानविशेषाः । त्रिजातकं लवङ्गैलागन्धपत्राणि । मत्स्यपुराणे ऽपि ।

अन्नं तु सदधिक्षीरं गोघृतं शर्करान्वितम् ।

मासं प्रीणाति सर्वान् वै पितॄन् इत्य् आह केशवः ॥ इति । (मत्पु १७।३०)

मनुर् अपि ।

तिलैर् व्रीहियवैर् माषैर् अद्भिर् मूलफलेन वा ।

दत्तेन मासं प्रीयन्ते विधिवत् पितरो नृणाम् ॥

[३७२] द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन् मासान् हारिणेन तु ।

औरभ्रेणाथ चतुरः शाकुनेनेह पञ्च वै ॥

षण्मासांश् छागमांसेन पार्षतेनेह सप्त वै ।

अष्टाव् एणस्य मांसेन रौरवेण नवैव तु ॥

दश मासांस् तु तृप्यन्ति वराहमहिषामिषैः ।

शशकूर्मयोस् तु मांसेन मासान् एकादशैव तु ॥

संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन वा ।

वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर् द्वादशवार्षिकी ॥

कालशाकं महाशल्कं खड्गलोहामिषं मधु ।

आनन्त्यायैव कल्पन्ते मुन्यन्नानि च सर्वशः ॥ इति । (म्ध् ३।२६७–७२)

वार्ध्रीणसो रक्तवर्णवृद्धछागः । तद् उक्तं विष्णुधर्मोत्तरे ।

त्रिःपिबं त्व् इन्द्रियक्षीणं यूथस्याग्रसरं तथा ।

रक्तवर्णं तु राजेन्द्र छागं वार्ध्रीणसं विदुः । इति । (विध्पु १।४१।१४९)

पक्षिविशेषो वा,

कृष्णग्रीवओ रक्तशिराः श्वेतपक्षो विहङ्गमः ।

स वै वार्ध्रीणसः प्रोक्तः इत्य् एषा वैदिकी श्रुतिः ।

इति निगमवचनात् । कालशाकम् उत्तरदेशे प्रसिद्धम् । महाशल्को [३७३] मत्स्यविशेषः । खड्गः खड्गमृगः । लोहो लोहितवर्णछागः । मुन्यन्नानि नीवाराद्यन्नानि । श्राद्धे कोद्रवादिधान्यानि वर्जयेत् । तथा च व्यासः ।

अश्राद्धेयानि धान्यानि कोद्रवाः पुलकास् तथा ।

हिङ्गुद्रव्येषु शाकेषु कालानलशुभास् तथा ॥ इति ।

कोद्रवाः कोरदूषकाः । पुलकाः पुलाकाः । छान्दसो ऽत्र ह्रस्वः । संस्कारकद्रव्येषु हिङ्गुद्रव्यम् अश्राद्धेयम् । कालः कृष्णजीरकः । अनलश् चित्रकः । शुभा शुभाख्याः शाकविशेषः । एतानि शाकान्य् अश्राद्धेयानि ।

<u>ननु</u>,

मधूकं रामठं चैव कर्पूरं मरिचं गुडम् ।

इति आदिपुराणे हिङ्गुद्रव्यस्य श्राद्धेयत्वम् उक्तं तत् कथं तस्याश्राद्धेयत्वम् उच्यते – इति चेत् ।

<u>सत्यम्</u>, “अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति । नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति” इतिवद्, अत्रापि विधिप्रतिषेधदर्शनाद् विकल्पो ऽस्तु । एवम् एवान्यत्रापि । भारद्वाजो ऽपि: “मुद्गाढकीमाषवर्जं द्विदलानि दद्यात्” इति । मुद्गः कृष्णेतरः । आढकी तुवरी । माषो राजमाषः । **[३७४]** एतैर् विना द्विदलानि दद्याद् इत्य् अर्थः । माषग्रहणं कुलित्थादीनाम् उपलक्षणार्थम् । अत एव चतुर्विंशतिमतम् ।

कोद्रवान् राजमाषांश् च कुलित्थान् वरकांस् तथा ।

निष्पावांस् विशेषेण पञ्चैतांस् तु विवर्जयेत् ॥

यान्वालान् अपि तथा वर्जयन्ति विपश्चितः ॥ इति ।

वरकाः वनमुद्गाः । अन्यत् प्रसिद्धम् । अत्र निष्पावनिषेधः कृष्णनिष्पावविषयः,

कृष्णधान्यानि सर्वाणि वर्जयेत् श्राद्धकर्मणि ।

इति स्मरणात् । “निष्पावाश् चात्र शोभनाः” (मार्पु ३२।१०) इति मार्कण्डेयपुराणं कृष्णेतरनिष्पावविषयतया व्यवस्थापितं भवति । मरीचिर् अपि ।

कुलित्थाश् चणकाः श्राद्धे न देयाश् चैव कोद्रवाः ।

कटुकानि च सर्वाणि विरसानि तथैव च ॥ इति ।

विष्णुपुराणे ऽपि ।

श्राद्धे न देया पालङ्क्या तथा निष्पावकोद्रवाः ।

मसूरक्षारवास्तोककुलित्थशणशिग्रवः ॥ इति ।

पालङ्क्या मुकुन्दः । मसुरो मङ्गल्यकः । क्षारो यवक्षारादिः । विष्णुर् अपि: [३७५] “भृतृणशिग्रुसर्षपसुरसार्जककूष्माण्डालाबुवार्त्ताकपालङ्क्यातण्डुलीयककुसुम्भ-महिषीक्षीरादि वर्जयेत्” इति (विध् ७९।१७) । भूतृणो भूस्तृणः । छान्दसत्वात् सुडभावः । सर्षपो ऽत्र राजसर्षपः, “कुसुम्भं राजसर्षपम्” इति स्मृत्यन्तरे विशेषितत्वात् । सुरसा निर्गुण्डी । अर्जकः श्वेतार्जकः । उशना अपि ।

नालिकाशणछत्राककुसुम्भालाबुविड्भवान् ।

कुम्भीकम्बुकवृन्ताककोविदारांश् च वर्जयेत् ॥

वर्जयेद् गृञ्जनं श्राद्धे काञ्चिकं पीण्डमूलकम् ।

करञ्जं ये ऽपि चान्ये वै रसगन्धोत्कटास् तथा ॥ इति 

नालिका दीर्घनालाग्रगताल्पपल्लवा । छत्राकं शिलीन्ध्रः । कुम्भी श्रीपर्णिका । कम्बुकं वृत्तालाबु । गृञ्जनो हरिद्रक्तवर्णः पलाण्डुविशेषः । काञ्जिकम् आरनालकम् । करञ्जं चिरिबिल्वफलम् । पुराणे ऽपि ।

[३७६] वांशं करीरं सुरसं सर्जकं भूतृणानि च ॥

अवेदोक्ताश् च निर्यासा लवणान्य् औषराणि च ।

श्राद्धकर्मणि वर्ज्यानि याश् च नार्यो रजस्वलाः ॥ इति । (वाय्पु २।१६।११,१५)

वांशं करीरं वंशाङ्कुरः । सर्जकः पीतसारकः । अवेदोक्ता वेदनिषिद्धा निर्यासाः व्रश्चनप्रभवादयः । औषराणि लवणानि कृतलवणानि । रजस्वलाः दिनत्रयाद् ऊर्ध्वम् अनिवृत्तरजसः । भरद्वाजो ऽपि ।

नक्तोद्धृतं तु यत् तोयं पल्वलाम्बु तथैव च ।

स्वल्पाम्बु कूष्माण्डफलं वज्रकन्दं च पिप्पली ॥

तण्डुलीयकशाकं च माहिषं च पयो दधि ।

शिम्बिकानि करीराणि कोविदारगवेधुकम् ॥

कुलित्थशणजम्बीरकरम्भाणि तथैव च ।

अब्जाद् अन्यद् रक्तपुष्पं शिग्रुः क्षारं तथैव च ॥

नीरशान्य् अपि सर्वाणि भक्ष्यभोज्यानि यानि च ।

एतानि नैव देयानि सर्वस्मिन् श्राद्धकर्मणि ॥

आविकं मार्गम् औष्ट्रं च सर्वम् ऐकशफं च यत् ।

माहिषं चामरं चैव पयो वर्ज्यं विजानता ॥ इति ।

आविकम् अवीनां पयः । मार्गं मृगीणां पयः । औष्ट्रम् उष्ट्रीणां पयः । ऐकशफं वडवापयः । माहिषं महिषीपयः । चामरं चमरीपयः । ब्रह्माण्डपुराणे ऽपि ।

[३७७] आसनारूढम् अन्नाद्यं पादोपहतम् एव च ।

अमेध्याद् आगतैः स्पृष्टं शुक्तं पर्युषितं च यत् ॥

द्विःस्विन्नं परिदग्धं च तथैवागाव् अलेहितम् ।

शर्कराकीटपाषाणैः केशैर् यच् चाप्य् उपद्रुतम् ॥

पिण्याकं मथितं चैव तथातिलवणं च यत् ।

दधि शाकं तथा भक्ष्यम् उष्णं चोषविवर्जितम् ॥

वर्जयेच् च तथा चान्यान् सर्वान् अभिमतान् अपि ।

सिद्धाः कृताश् च ये भक्षाः प्रत्यक्षलवणीकृताः ॥

वाग्भावदुष्टाश् च तथा दुष्टैश् चोपहतास् तथा ।

वाससा चोपधूतानि वर्ज्यानि श्राद्धकर्मणि ॥ इति ।

द्विःस्विन्नं द्विःपक्वम् । परिदग्धम् अतिदग्धम् । अग्नाव् अलेहितं पूर्वम् एवान्येनास्वादितम् । मथितं विलोडितं निर्जलं दधि । सिद्धा भक्षा आमलकादयः । प्रत्यक्षलवणेन मिश्रिताः । शङ्खो ऽपि ।

कृष्णाजाजीं विडं चैव शीतपाकीं तथैव च ।

वर्जयेल् लवणं सर्वं तथा जम्बूफलानि च ॥

अवक्षुतावरुदितं तथा श्राद्धेषु वर्जयेत् ॥ (शंस्म् १३।१८।१९)

[३७८] इति । कृष्णाजाजी कृष्णजीरकः । विडं विडालाख्यम् । लवणं कृतलवणम् । श्राद्धे कूष्माण्डादिनिषिद्धद्रव्योपादाने प्रत्यवायो ऽस्ति । तथा च स्मृत्यन्तरम् ।

कूष्माण्डं महिषीक्षीरं आढक्यो राजसर्षपाः ।

चणका राजमाषाश् च घ्नन्ति श्राद्धम् असंशयम् ॥

पिण्डालुकं च तुण्डीरं करमर्दांश् नालिकाम् ।

कूष्माण्डं बहुबीजानि श्राद्धे दत्वा प्रयात्य् अधः ॥ इति ।

करमर्दः सुषेणः । बहुबीजानि बीजपूरादीनि । नित्यभोजने प्रतिषिद्धम् अपि श्राद्धे न देयम् । अत एवोक्तं षट्त्रिंशन्मते ।

क्षीर्तादि (?) माहिषं वर्ज्यम् अभक्ष्यं यच् च कीर्तितम् । इति ।

नित्यभोजने वर्ज्यानि शाकानि पैठीनसिनोक्तानि: “वृन्ताकनालिकापौतकुसुंभाश्मन्तकाश् चेति शाकानाम् अभक्ष्याश् च” इति । पौतं पौतिका । वृन्ताकनिषेधस् तु श्वेतवृन्ताकविषयः । अत एव देवलः ।

कण्डूरं श्वेतवृन्ताकं कुम्भाण्डं च विवर्जयेत् । इति ।

कण्डूरा प्रावृषायणी तस्याङ् फलं कण्डूरम् । कुम्भबुध्नवद् वर्तुलं वृत्तालाबुसदृशं कुम्भाण्डम् । भविषत्पुराणे ऽपि ।

लशुनं गृञ्जनं चैव पलाण्डुं कवकानि च ।

वृन्ताकनालिकालाबुं जानीयाज् जातिदूषितम् ॥

[३७९] इति । लशुनं श्वेतकन्दः पलाण्डुविशेषः,

लशुनं दीर्घपत्रश् च पिच्छगन्धो महौषधम् ।

करण्यश् च पलाण्डुश् च लतार्कश् च परारिका ॥

गृञ्जनं यवनेष्टश् च पलाण्डोर् दश् जातयः ॥ इति । सुश्रुसं २१।६०–६१)

इति सुश्रुतेनोक्तत्वात् । कवकं छत्राकम् । हारीतो ऽपि: “न वटप्लक्षोदुम्बुरदधित्थनीप-मातुलुङ्गानि वा भक्षयेत्” इति (हार्स्म् १३।२१) । मनुर् अपि ।

लोहितान् वृक्षनिर्यासान् व्रश्चनप्रभवांस् तथा ।

शेलुं गव्यं च पीयूषं प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ इति । (म्ध् ५।६)

लोहिता वृक्षनिर्यासा लाक्षादयः । लोहितग्रहणात् निर्यासत्वे ऽपि पाटलश्वेतवर्णहिङ्गुकर्पूरादेर् अप्रतिषेधः । शेलुः श्लेष्मातकः । पीयुषो ऽभिनवं पयः । ब्रह्मपुराणे ऽपि ।

घृतात् फेनं घृतान् मण्डं पीयूषम् अथ चार्द्रगोः ।

सगुडं मरिचाक्तं तु तथा पर्युषितं दधि ॥

दीर्णं तक्रम् अपेयं च नष्टस्वादं च फेनवत् ॥ इति ।

घृताद् उद्धृत्य तत् फेनमात्रं न पेयम् । घृताद् उद्धृत्य मण्डं तदग्रं च न पेयम् । आर्द्रगोः प्रसवप्रभृत्यनिवृत्तरजस्काया [३८०] गोः पीयूषं न पेयम् । गुडमरिचोपगतं पर्युषितं दधि च । दीर्णं स्फुटितं तक्रं दीर्घकालस्थित्या नष्टस्वादं च फेनवच् च न पेयम् । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

संधिन्यनिदशावत्सागोपयः परिव्र्जयेत् ।

औष्ट्रम् ऐकशफं स्त्रैणम् आरण्यकम् अथाविकम् ॥ इति । (य्ध् १।१७०)

या वृषेण संधीयते सा संधिनी । अनिर्दशा अनिर्गतदशरात्रा । अवत्सा वत्सरहिता । एतासां गवां पयः परिवर्जयेत् । आरण्यकपयोनिषेधश् चारण्यकमहिषीव्यतिरिक्तविषयः । तद् आह मनुः ।

अनिर्दशाया गोः क्षीरम् औष्ट्रम् ऐकशफं तथा ।

आविकं संधिनीक्षीरं विवत्सायाश् च गोः पयः ॥

आरण्यानां च सर्वेषां मृगाणां महिषीर् विना ॥ इति । (म्ध् ५।८–९)

वसिष्ठो ऽपि: “गोमहिष्यजानाम् अनिर्दशाहानां पयो न पेयम्” इति (वध् १४।३५) । गौतमो ऽपि: “स्यन्दिनीयमसूसंधिनीनां च” (ग्ध् १७।२३) [३८१] इति । क्षीरं न पेयम् इति शेषः । स्यन्दिनी स्वत एव स्रवत्पयःस्तनी । यमसूर् यमलप्रसूः । बौधायनो ऽपि: “क्षीरम् अपेयम् विवत्साया अन्यवत्सायाश् च” इति (ब्ध् १।५।१२।९–१०) । आपस्तम्बो ऽपि ।

क्षत्रियश् चैव वृत्तस्थो वैश्यः शूद्रो ऽथ वा पुनः ।

यत् पिबेत् कापिलं क्षीरं न ततो ऽन्यो ऽस्त्य् अपुण्यकृत् ॥ इति ।

जात्या विशुद्धम् अपि केशकीटादिसंसर्गदुष्टमात्रं संवर्जयेत् । तथा च देवलः ।

विशुद्धम् अपि चाहारं मक्षिकाकृमिजन्तुभिः ।

केशरोमनखैर् वापि दूषितं परिवर्जयेत् ॥ इति ।

अत्र मक्षिकाकृमिजन्तवो मृता विवक्षिताः । एतैः केशरोमादिभिश् च दूषितं सति संभवे वर्जयेत् । असंभवे तु केशादिकम् उद्धृत्य संप्रोक्ष्य हिरण्यस्पर्शं कृत्वा भूञ्जीत । तथा च सुमन्तुः: “केशकीटक्षुतवचोपहतं श्वभिर् आघ्रातं लेहितं वा अदधि पर्युषितं पुनः सिद्धं चण्डानाद्यवेक्षितम् अभोज्यम् । अन्यत्र हिरण्योदकैः स्पृष्ट्वा” इति । क्ष्तवचः क्षुतवाग्जातो ध्वनिः । आपद्य् अपि श्वादिभिर् अवलीढं न भुञ्जीत । तथा च देवलः ।

[३८१] अवलीढं श्वमार्जारध्वांशकुक्कुटमूषकैः ।

भोजने नोपयुञ्जीत तद् अमेध्यं हि सर्वतः ॥ इति ।

भविष्यत्पुराणे ऽपि ।

सुरालशुनसंस्पृष्टं पीयूषादिसमन्वितम् ।

संसर्गाद् दुष्यते तद् धि शूद्रोच्छिष्टवद् आचरेत् ॥ इति ।

अत्रादिशब्देन छत्राकादिदुष्टद्रव्यं परिगृह्यते । स्मृत्यन्तरे वर्ज्यान्तरम् उक्तम्: “नापणीयम् अन्नम् अश्नीयात् । न द्विःपक्वम् । न पर्युषितम्” इति (आप्ध् १।५।१७।१४–१६) ।

घृतं वा यदि वा तैलं विप्रो नाद्यात् नखच्युतम् ।

यमस् तद् अशुचि प्राह तुल्यं गोमांसभक्षणैः ॥

हस्तदत्ताश् च ये स्नेहा लवणव्यञ्जनानि च ।

दातारं नोपतिष्ठन्ति भोक्ता भुञ्जीत किल्बिषम् ॥ (वध् १४।३०–३१)

एकेन पाणिना दत्तं शूद्रदत्तं न भक्षयेत् । इति ।

आपणस्थान्नप्रतिषेधो ऽत्रापूपादिव्यतिरिक्तविषयः । [३८३] तद् आह शङ्खः ।

अपुपाः सक्तवो धानास् तक्रं दहि घृतं मधु ।

एतत् पण्येषु भोक्तव्यं भाण्डलेपि न चेद् भवेत् ॥ इति ।

पर्युषितनिषेधो ऽपि वटकादिव्यतिरिक्तविषयः । तद् आह यमः ।

अपूपाश् च करम्भाश् च धाना वटकसक्तवः ।

शाकं मांदम् अपूपं च सूपं कृसरम् एव च ॥

यवागूः पायसं चैव यच् चान्यत् स्नेहसंयुतम् ।

सर्वं पर्युषितं भोज्यं शुक्तं चेत् परिवर्जयेत् ॥ इति ।

देवलो ऽपि ।

अभोज्यं प्राहुर् आहारं शुक्तं पर्युषितं च यत् ।

अपूपा यवगोधूमविकारा वटकादयः ॥ इति ।

वटका माषादिपिष्टमयाः प्रसिद्धाः । पुनर् अपूपग्रहणं व्रीह्यादिपिष्टविकारोपादानार्थम् । कृसरं घृष्टतिलचूर्णसंयुतम् ओदनम् । अन्यद् ओदनादिकं स्नेहसंयुक्तं घृतेन दध्ना वाभिघारितम् । एतत् सर्वं पर्युषितम् अशुक्तं बोज्यम् । शुक्तस्वरूपं बृहस्पतिनोक्तम् ।

अत्यम्लं शुक्तम् आख्यात्ं निन्दितं ब्रह्मवादिभिः । इति ।

अनम्लम् ईषदम्लं वा यद् वस्तु कालान्तरेण वा [३८४] द्रव्यान्तरसंसर्गेण वात्यम्लं भवति तच् छुक्तम् । न तु स्वभावतो ऽत्यम्लम् । यद् अग्निपक्वं सद्रात्र्यन्तरितं तत् पर्युषितम् । शुक्तप्रतिषेधो दध्यादिव्यतिरिक्तविषयः । तद् आह शङ्खः ।

दधि भक्ष्यं च शुक्तेषु सर्वं च दधिसंभवम् ।

ऋजीषपक्वं भक्ष्यं स्यात् सर्पिर्युक्तम् इति स्थितिः ॥ इति ।

अनग्निक ऊष्मा ऋजीषं तेन पक्वम् । शुक्तं पर्युषितं वापदि प्रक्षालितं भोज्यम् । तद् आह यमः ।

शुक्तानि हि द्विजो ऽन्नानि न भुञ्जीत कदाचन ।

प्रक्षालितानि निर्दोषाण्य् आपद्धर्मो यथा भवेत् ॥

मसूरमाषसंयुक्तं तथा पर्युषितं च यत् ।

तत् तु पक्षालितं कृत्वा भुञ्जीत ह्य् अभिधारितम् ॥ इति ।

आश्रयदुष्टम् अपि न भुञ्जीत । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

कदर्यबद्धचोराणां क्लीबरङ्गावतारिणाम् ।

वैणाभिशस्तवार्धुष्य्गणिकागणदीक्षिणाम् ॥

चिकित्सकातुरक्रुद्ध्पुंश्चलीमत्तविद्विषाम् ।

क्रूरोग्रपतितव्रात्यदांभिकोच्छिष्टभोजिनाम् ॥

अवीरास्त्रीस्वर्णकारस्त्रीजितग्रामयाजिनाम् ।

शस्त्रविक्रयिकर्मारतन्तुवायश्ववृत्तिनाम् ॥

नृशंसराजरजककृतघ्नवधजीविनाम् ।

चैलधावसुराजीवसहोपपतिवेश्मनाम् ॥ (य्ध् १।१६१–६५)

[३८५] इति । कदर्यो लुब्धकः । तथा च स्मृत्यन्तरम् ।

आत्मानं धर्मकृत्यं च पुत्रदारांश् च पीडयेत् ।

लोभाद् यः पितरौ भृत्यान् स कदर्य इत्य् स्मृतः ॥ इति ।

बद्धः शृङ्खलितः । रङ्गावतारी नटः । वैणो वीणावादनोपजीवी । दीक्षी दीक्षासंस्कारवान् । तस्य चाभोज्यान्नत्वम् अग्नीषोमीयपशुवपाहोमपर्यन्तम्, “असंस्थिते ऽग्नीषोमीये यजमानस्य गृह नाशितव्यम्” इति श्रुतेः । आतुरः पापरोगग्रस्तः । क्रुद्धो दृढतरान्तरकोपः । मत्तो धनादिना गर्वितः । क्रूरो निष्कृपः । उग्रः परदुःखकारी । रजको वस्त्ररागकारी । चैलधावो वस्त्रप्रक्षालकः । एषां कदर्यादिसोमविक्रयिपर्त्यन्तानां त्रैवर्णिकानाम् अन्नं न भोक्तव्यम् इत्य् अर्थः । यमो ऽपि ।

चक्रोपजीवी गान्धर्वः कितवस् तस्करस् तथा ।

ध्वजी दारोपजीवी च शूद्राध्यापकयाजकौ ॥

कुलालश् चित्रकर्मा च वार्धुषी चर्मविक्रयी ॥ इति ।

चक्रोपजीवी शकटोअजीवी । गान्धर्वो गायकः । ध्वजी मद्यविक्रयी । इतरे प्रसिद्धाः । एते अभोज्यान्ना इत्य् अर्थः । [३८६] आपस्तम्बो ऽपि ।

द्वाव् एवाश्रमिणौ भोज्यौ ब्रह्मचारी गृही तथा ।

मुनेर् अन्नम् अभोज्यं स्यात् सर्वेषां लिङ्गिनां तथा ॥ इति ।

मुनिशब्देन यतिवानप्रस्थौ गृह्येते । लिङ्गिनः पाशुपतादयः । अङ्गिरा अपि ।

षण्मासान् यो द्विजो भुङ्क्ते शूद्रस्यान्नं विगर्हितम् ।

स तु जीवन् भवेच् छूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते ॥ इति । (अङ्स्म् ४८)

यत् तु सुमन्तुनोक्तम्,

गोरसं चैव सक्तूंश् च तैलं पिण्याकम् एव च ।

अपूपान् भक्षयेच् छूराद् यच् चान्यत् पयसा कृतम् ॥

इति, यच् च विष्णुपुराणे ऽभिहितम् ।

संप्रोक्ष्य विप्रो गृह्णीयाच् छूद्रान्नं गृहम् आगतम् ।

इति, तद् आपद्विषयम् । अत एव याज्ञवल्क्यः ।

अदत्तान्य् अग्निहीनस्य नान्नम् अद्याद् अनापदि । इति । (य्ध् १।१६०)

अग्निहीनः शूद्रः ।

[३८७]

अथ वर्जावर्ज्यमांसानि

मांसेष्व् अपि यद् वर्ज्यं तद् आह मनुः ।

क्रव्यादान् शकुनीन् सर्वांस् तथा ग्रामनिवासिनः ।

अनिर्दिष्टांश् चैकशफांष् टिट्टिभं चैव वर्जयेत् ॥

कलविङ्कं प्लवं हंसं चक्राह्वं ग्रामकुक्कुटम् ।

सारसं रज्जुवालं च दात्यूहं शुकसारिके ॥

प्रतुदान् जालपादांश् च कोयष्टिनखविष्किरान् ।

निमज्जतश् च मत्स्यादान् शौनं वल्लूरम् एव च ॥

बकं चैव बलाकां च काकोलं खञ्जरीटकान् ।

मत्स्यादान् विड्वराहांश् च मत्स्यान् एव च सर्वशः ॥ इति । (म्ध् ५।११–१४)

क्रव्यदाः शकुनयो गृध्रादयः । ग्रामनिवासिनः शकुनयः पारावतादयः । अनिर्दिष्टा अपरिज्ञातजातिविशेषा मृगपक्षिणः । एकशफा अश्वादयः । टिट्टिभः निष्ठुरशब्दभाषी पक्षिविशेषः । कलविङ्कश् चटकः । प्लवो जलकुक्कुटः । चक्राह्वश् चक्रवाकः । सारसः पुष्कराह्वः । रज्जुवालको रज्जुवत्पुच्छकः । दात्यूहः कालकण्टकः । प्रतुदः श्येनः । जालपादः जाजाकारपादः । कोयष्टिः पक्षिविशेषः । नखविष्किराः चकोरादयः । निमज्जन्तो मत्स्यादा निमज्ज्य मत्स्यभक्षकाः पक्षिविशेषाः । शौनं शुनोद्भवं मांसम् । वल्लूरं शुष्कमांसम् । काकोलो गिरिकाकः । खङ्जरीटः खञ्जनः । मत्स्यादा अनिमज्जन्तो मत्स्यादा विवक्षिताः । विड्वराहा ग्रामसूकराः । [३८८] अत्र मत्स्यनिषेधो राजीवसिंहतुण्डकादिव्यतिरिक्तविषयः । अत एवोक्तं तेनैव ।

राजीवान् सिंहतुण्डांश् च सशल्कांश् चैव सर्वशः । इति । (म्ध् ५।१६)

राजीवाः पद्मवर्णा मत्स्याः । सिंहतुण्डाः सिंहमुखाः । शल्कैः शुक्त्याकारावयवैः पृष्ठभागगतैः सह वर्तन्ते इति सशल्काः । एते सर्वशः श्राद्धे नित्यभोजने च भक्ष्या इत्य् अर्थः । देवलो ऽपि ।

वलूककुररश्येनगृध्रकुक्कुटवायसाः ।

चकोरः कोकिलो रज्जुदालकश् चाषमद्गुकौ ॥

पारावतकपोतौ च न भक्ष्याः पक्षिणः स्मृताः ।

अभक्ष्याः पशुजातीनां गोखरोष्ट्राश्वकुञ्जराः ॥

सिंहव्याघ्रर्क्षशरभाः सर्पाजगरकास् तथा ।

आखुमूषकमार्जारनकुलग्रामसूकराः ॥

श्वशृगालवृकद्वीपिगोलाङ्गूलकमर्कटाः । इति ।

कुररः उत्क्रोशः । मद्गुर् जलकाकः । द्वीपिशब्दो व्याघ्रविशेषपरः । गोलाङ्गूलो वानरविशेषः । मर्कटग्रहणं सर्वेषां पञ्चनखानाम् उपलक्षणार्थम् । अत एव मनुः: “सर्वान् पञ्चनखांस् तथा” (म्ध् ५।४७) [३८९] इति । न भक्षयेद् इति योजना । अत्र पञ्चनखानां भक्ष्यत्वनिषेधो गोधादिपञ्चकव्यतिरिक्तविषयः । तथा च देवलः ।

पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या धर्मतः परिकीर्तिताः ।

गोधा कूर्मः शशः श्वाविट् शल्यकश् चेति ते स्मृताः ॥ इति ।

धर्मत इति हिंसाम् अकृत्वा क्रयादिप्राप्ता भक्ष्या इत्य् अर्थः । न चायम् अपूर्वविधिः । रागप्राप्तत्वात् तद्भक्षणस्य । नापि नियमः, पक्षप्राप्त्यभावात् । अतो गोधादिपञ्चनखपञ्चकव्यतिरिक्ता न भक्ष्या इति परिसङ्ख्यैव परिशिष्यते । एवं च सति विशेषनिषेधबलात् तन्मांसभक्षणे प्रत्यवायो नेतरत्रेत्य् अवगम्यते । अत एवोक्तं मनुना ।

न मांसभक्षणे दोषो न मद्ये न च मैथुने ।

प्रवृत्तिर् एषा भूतानां निवृत्तिस् तु महाफला ॥ इति । (म्ध् ५।५६)

यत् तेनैवोक्तम्,

नाकृत्वा प्राणिनां हींसां मांसम् उत्पद्यते क्वचित् ।

न च प्राणिवधः स्वर्ग्यस् तस्मान् मांसं विवर्जयेत् ॥

समुत्पत्तिं च मांसस्य वधबन्धौ च देहिनाम् ।

प्रसमीक्ष्य निवर्तेत सर्वमांसस्य भक्षणात् ॥ (म्ध् ५।४८–४९)

इति, यच् च याज्ञवल्क्येनापि,

वसेत् स नरके छोरे दिनानि पशुलोमभिः ।

संमितानि दुराचारो यो हन्त्य् अविधिना पशून् ॥ (य्ध् १।१८०)

[३९०] इति, तन् निषिद्धप्राणिहिंसापूर्वकमांसभक्षणविषयम् । न तु क्रयादिप्राप्तमांसभक्षणविषयम् । प्राणिवधनिन्दापूर्वकम् एव मांसनिषेधस्मरणात् । यच् च मनुनैवोक्तम्,

फलमूलाशनैर् मेध्यैर् मुन्यन्नानां च भोजनैः ।

न तत् फलम् अवाप्नोति यन् मांसपरिवर्जनात् ॥ (म्ध् ५।५४)

इति, तत्र मांसवर्जनस्य महाफलसाधनत्वं प्रोक्षितादिव्यतिरिक्तविषयम् । अत एवोक्तं तेनैव ।

प्रोक्षितं भक्षयेन् मांसं ब्राह्मणानां च काम्यया ।

यथाविधि नियुक्तश् च प्राणानाम् एव चात्यये ॥ इति । (म्ध् ५।२७)

प्रोक्षितम् इष्टशिष्टं मांसं ब्राह्मणानां काम्यया ब्राह्मणकामनया च । यथाविधि नियुक्तः श्राद्धे निमन्त्रितश् च । प्राणात्यये क्षुन्निमित्ते व्याधिनिमित्ते वा मांसं भक्षयेद् इत्य् अलं प्रसक्तानुप्रसक्त्या ॥

अथ निमन्त्रितब्राह्मणेभ्यो देयानि

निमन्त्रितेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो यद् देयं तद् आह कात्यायनः ।

तैलम् उद्वर्तनं स्नानं दन्तधावनम् एव च ।

कृत्तरोमनखेभ्यस् तु दद्यात् तेभ्यो ऽपरे ऽहनि ॥ इति ।

स्नानं स्नानसाधनम् । दन्तधावनं दन्तधावनसाधनं काष्ठादि दद्याद् इत्य् अर्थः । एतत् तैलादिदानम् अनिषिद्धतिथिविषयम् । [३९१] निषिद्धतिथिषु तिलतैलप्रतिनिधित्वेनामलकोदकं दद्यात् । तथा च मार्कण्डेयः ।

अह्नः षट्सु मुहूर्त्तेषु गतेष्व् अथ च तान् द्विजान् ।

प्रत्येकं प्रेषयेत् प्रेष्यान् प्रदायामलकोदकम् ॥ इति ।

आमलकोदकदानम् अप्य् अमावास्याव्यतिरिक्तविषयम्, “धात्रीफलैर् अमावास्यायां न स्नायात्” इति स्मृत्यन्तरे निषेधात् । तैलादिदाने विशेषो देवलेन दर्शितः ।

तैलम् उद्वर्तनं स्नानं स्नानीयं च पृथग्विधम् ।

पात्रैर् औदुम्बरैर् दद्याद् वैश्वदेविकपूर्वकम् ॥ इति ।

औदुम्बरं ताम्रपात्रम् । यत् तु प्रचेतसोक्तम्,

श्राद्धभुग् यो नखश्मश्रुच्छेदनं न तु कारयेत् ।

इति, तन् निषिद्धतिथिविषयम् । श्राद्धदेशे प्रकल्प्यानि द्रव्याणि पुराणे ऽभिहितानि ।

उपमूलं सकृल्मूलान् कुशांस् तत्रोपकल्पयेत् ।

यवांस् तिलान् बृसीः कांस्यम् आपः शुद्धैः समाहृताः ॥

पार्णराजतताम्राणि पात्राणि स्यात् समिन् मधु ।

पुष्पधूपसुगन्धादि क्षौमसूत्रं च मेक्षणम् ॥ इति ।

तिला जर्त्तिला ग्राह्याः । तदसंभवे ग्राम्याः । जर्त्तिललक्षणम् उक्तं सत्यव्रतेन ।

जर्त्तिलास् तु तिलाः प्रोक्ताः कृष्णवर्णा वनेभवाः ।

[३९२] इति । तेषां प्रशस्तत्वम् आपस्तम्ब आह ।

अटव्यां ये समुत्पन्ना अकृष्टफलितास् तथा ।

ते वै श्राद्धे पवित्रास् तु तिलास् ते जर्त्तिलाः स्मृताः ॥ इति । 

निमन्त्रितब्राह्मणानाम् उपवेशनार्थम् आसनं बृसी । तत्र विशेषो मनुनोक्तः: “कुतपं चासनं दद्यात्” इति (म्ध् ३।३४) । कुतपो नेपालदेशप्रभवमेषादिरोमनिर्मितकम्बलः । तद् उक्तं स्मृत्यन्तरे ।

मध्याह्नः खड्गपात्रं च तथा नेपालकम्बलः ।

रूप्यं दर्भास् तिला गावो दौहित्रश् चाष्टमः स्मृतः ॥

पापं कुत्सितम् इत्य् आहुस् तस्य सन्तापकारणम् ।

अष्टाव् एते यतस् तस्मात् कुतपा इति विश्रुताः ॥ इति ।

कांस्यपार्णराजतताम्रपात्राणि भोजनार्थम् अर्घ्यार्थं चोपकल्प्यानि । अत्र भोजनार्थं पलाशपत्रपात्राण्य् एवोपकल्प्यानि । न त्व् अन्यपर्णपात्राणि । तथा च अत्रिः ।

न मृण्मयानि कुर्वीत भोजने दैवपित्र्ययोः ।

पालाशेभ्यो विना न स्युः पर्णपात्राणि भोजने ॥ इति ।

अर्घ्यार्थं त्व् अन्यपर्णपात्राण्य् अनिषिद्धानि । अत एव बैजवापः ।

खादिरोदुम्बराण्य् अर्घ्यपात्राणि श्राद्धकर्मणि ।

अप्य् अश्ममृण्मयानि स्युर् अपि पर्णपुटास् तथा ॥

[३९३] इति । अत्रोपकल्पनीयं पुष्पं ब्रह्माण्डपुराणे दर्शितम् ।

शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास् तथा पद्मोत्पलानि च ।

गन्धरूपोपपन्नानि यानि चान्यानि कृत्स्नशः ॥ इति ।

मार्क्ण्डेयपुराणे ऽपि ।

जात्यश् च सर्वा दातव्या मल्लिकाः श्वेतपूथिकाः ।

जलोद्भवानि सर्वाणि कुसुमानि च चम्पकम् ॥ इति ।

यत् त्व् आङ्गिरसोक्तम्: “न जातीकुसुमानि । न कदलीपत्रम्” इति, क्रतुर् अपि ।

असुराणां कुले जाता जाती पूर्वपरिग्रहे ।

तस्या दर्शनमात्रेण निराशाः पितरो गताः ॥

इति, अत्र जातीकुसुमनिषेधो वैकल्पिकः । तत्र वर्ज्यानि कुसुमानि मत्स्येनोक्तानि ।

पद्मबिल्वार्कधत्तूरपारिभद्राटरूषकाः ।

न देयाः पितृकार्येषु पयश् चैवाविकं तथा ॥ इति । (मत्पु १५।३७–३८)

पारिभद्रो मन्दारः आटरूषो । वासकः । शङ्खो ऽपि ।

उग्रगन्धीन्य् अगन्धीनि चैत्यवृक्षोद्भवानि च ।

पुष्पाणि वर्जनीयानि रक्तवर्णानि यानि च ॥ (शङ्स्म् १३।१४)

[३९४] इति । अत्र रक्तवर्णनिषेधो जलोद्भवव्यतिरिक्तविषयः । अत एवोक्तं तेनैव ।

जलोद्भवानि देयानि रक्तान्य् अपि विशेषतः । इति । (शङ्स्म् १३।१५)

विष्णुर् अपि: “वर्जयेद् उग्रगन्धीन्य् अगन्धीनि कण्टकिजातानि रक्तानि पुष्पाणि च । सितानि सुगन्धीनि कण्टकिजातान्य् अपि दद्यात्” इति (विध् ७९।५–६) । धूपद्रव्यम् अपि विष्णुधर्मोत्तरे दर्शितम् ।

धूपो गुग्गुलको देयस् तथा चन्दनसारजः ।

अगरुश् च सकर्पूरस् तुरुष्कस् त्वक् तथैव च ॥ इति । (विध्पु २।१४१।१४)

तुरुष्कः शल्लकीवृक्षः । त्वक् लवङ्गत्वक् । मरीचिर् अपि ।

चन्दनागरूणी चोभे तमालोशीरपद्मकम् । इति ।

वर्जनीयधूपद्रव्यं विष्णुर् आह: “जीवजं च सर्वं न धूपार्थम्” (विध् ७९।९) [३९५] इति । जीवजं कस्तूर्यादि । “चन्दनकुङ्कुमकर्पूरागरुपद्मकान्य् अनुलेपनार्थे” इति (विध् ७९।११) । दीपार्थं स्नेहद्रव्यम् आह मरीचिः ।

घृताद् वा तिलतैलाद् वा नान्यद्रव्यात् तु दीपकम् । इति ।

अत्र चान्यद्रव्यनिषेधो वसामेदोरूपद्रव्यविषयो न पुनः कौसुम्भादितैलविषयः । अत एव शङ्खः ।

घृतेन दीपो दातव्यस् त्व् अथ वान्यौषधीरसैः ।

वसामेदोद्भवं दीपं प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ इति । (शङ्स्म् १३।१६)

क्षौमसूत्रोपकल्पनं वस्त्रालाभविषयम् । सति संभवे क्षौमं वस्त्रम् उपकल्पनीयम् । अत एव स्मृत्यन्तरम् ।

कौशेयं क्षौमकार्पासं दुकूलम् अहतं तथा ।

श्राद्धेष्व् एतानि यो दद्यात् कामान् आप्नोति पुष्कलान् ॥ इति । (वाय्पु २।१८।३७)

कौशेयं कृमिकोशोत्थतन्तुजम् । क्षौमम् अतसीत्वक्संभवतन्तुसंभवम् । दुकूलम् इति सूक्ष्मवस्त्रम् । अहतम्,

[३९६] ईषद्धौतं नवं श्वेतं सदशं यन् न धारितम् ।

अहतं तद् विजानीयात् सर्वकर्मसु पावनम् ॥ इति ।

अथ वासःपरिधानम्

एवं दर्भादिमेक्षणान्तं द्रव्यम् उपकल्प्य स्नात्वा शुक्लं वासः परिदध्यात् । तथा च स्मृतिः ।

स्नातो ऽधिकारी भवति दैवे पित्र्ये च कर्मणि ।

श्राद्धकृच् छुक्लवासाः स्यात् । इति ॥

अथ स्नानानन्तरकर्तव्यम्

स्नानानन्तरं यत् कर्तव्यं तद् आह यमः ।

ततः स्नात्वा निवृत्तेभ्यः प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः ।

पाद्यम् आचमनीयं च संप्रयच्छेद् यथाक्रमम् ॥ इति ।

कृताञ्जलिः स्वागतम् इत्य् उक्त्वा अध्वकृतोपहतिशुद्ध्यर्थं पादप्रक्षालनार्थम् आचमनीयं चोदकं क्रमेण प्रयच्छेद् इत्य् अर्थः । तदनन्तरं गृहाङ्गणे मण्डलद्वयं कार्यम् । तथा च मत्स्यः ।

……… भवनस्याग्रतो भुवि ।

गोमयेनानुलिप्तायां गोमूत्रेण तु मण्डले ॥ (मत्पु १६।२७–२८)

[३९७] इति । गोमयसहितेन गोसूत्रेण मण्डले कार्ये इति शेषः । अत्र विशेषम् आह शम्भुः ।

उदक्प्लवम् उदीच्यं स्याद् दक्षिणं दक्षिणाप्लवम् । इति ।

उदीच्यं वैश्वदेविकं मण्डलम् उदक्प्रवणम् । दक्षिणं पित्र्यं मण्डलं दक्षिणाप्रवणं कुर्यात् । तत्र मण्डलकरणप्रभृत्या श्राद्धपरिसमाप्तेर् वैश्वदैविकं कर्म प्रदक्षिणं यज्ञोपवीतिना कार्यम् । पित्र्यम् अपसव्यं प्राचीनावीतिना कार्यम् । तथा च मनुः ।

प्राचीनावीतिना सम्यग् अपसव्यम् अतन्द्रिणा ।

पित्र्यम् आ निधनात् कार्यं विधिवद् दर्भपाणिना ॥ इति । (म्ध् ३।२७९)

अत्रैव विशेषान्तरम् आह कात्यायनः ।

दक्षिणं पातयेत् जानुं देवान् परिचरन् सदा ।

पातयेद् इतरञ् जानु पितॄन् परिचरन्न् अपि ॥ इति । (क्स्म् १।२।५)

शातातपो ऽपि ।

उदङ्मुखस् तु देवानां पितॄणां दक्षिणामुखः । इति ।

बौधायनो ऽपि ।

प्रदक्षिणं तु देवानां पितॄणाम् अप्रदक्षिणम् ।

देवानाम् ऋजवो दर्भाः पितॄणां द्विगुणाः स्मृताः ॥ इति ।

मण्डलकरणानन्तरकर्तव्यम् आह शम्भुः ।

उत्तरे ऽक्षतसंयुक्तान् पूर्वाग्रान् विन्यसेत् कुशान् ।

दक्षिणे दक्षिणाग्रांस् तु सतिलान् विन्यसेद् बुधः ॥

[३९८] इति । मत्स्यपुराणे ऽपि ।

अक्षताभिः सपुष्पाभिस् तद् अभ्यर्च्यापसव्यवत् ।

विप्राणां क्षालयेत् पादाव् अभिवन्द्य पुनः पुनः ॥ इति । (मत्पु १६।२८–२९)

अपसव्यवत् पूर्वम् उदीच्यमण्डलं पश्चाद् दक्षिणमण्डलम् अभ्यर्च्येत्य् अर्थः । दैवपूर्वकं विप्राणां पादप्रक्षालनं कुर्यात् । अत एव च ब्रह्मनिरुक्तम् ।

पाद्यं चैव तथैवार्घ्यं दैवम् आदौ प्रयोजयेत् ।

शन् नो देवीति मन्त्रेण पाद्यम् चैव प्रपादयेत् ॥ इति ।

पाद्यादिदानं नामगोत्रोच्चारणपूर्वकं कर्तव्यम् । तद् उक्तं मत्स्यपुराणे ।

नामगोत्रं पितॄणां तु प्रापकं हव्यकव्ययोः ॥ इति । (मत्पु १९।४)

पादप्रक्षालनानन्तरं यत् कर्तव्यं तद् आह सुमन्तुः ।

दर्भपाणिर् द्विर् आचम्य लघुवासा जितेन्द्रियः ।

परिश्रिते शुचौ देशे गोमयेनोपलेपिते ॥

दक्षिणाप्रवणे सम्यग् आचान्तान् प्रयतान् शुचीन् ।

आसनेषु सदर्भेषु विविक्तेषूपवेशयेत् ॥

[३९९] इति । विविक्तेषु परस्परम् असंस्पृष्टेष्व् इत्य् अर्थः । मनुर् अपि ।

आसनेषूपकॢप्तेषु बर्हिष्मत्सु पृथक् पृथक् ।

उपस्पृष्टोदकान् सम्यग् विप्रांस् तान् उपवेशयेत् ॥ इति । (म्ध् ३।२०८)

उपवेशनप्रकारो यमेन दर्शितः: “आसनं संस्पृशन् सव्येन पाणिना दक्षिणेन ब्राह्मणम् उपसंगृह्य समाध्वम् इति चोक्त्वोपवेशयेत्” इति । धर्मे ऽपि ।

जान्वालभ्य ततो देवान् उपवेश्य ततः पितॄन् ।

समस्ताभिर् व्याहृतिभिर् आसनेषूपवेशयेत् ॥ इति । (विध् १।१४१।२०)

आदिपुराणे ऽपि ।

विप्रौ तु प्राङ्मुखौ तेभ्यो द्वौ तु पूर्वं निवेशयेत् ।

शन् नो देवीति मन्त्रेण पाद्यं चैव प्रदापयेत् ॥

उत्तराभिमुखान् विप्रांस् त्रीन् पितृभ्यश् च सर्वदा ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

द्वौ दैवे प्राक् त्रयः पित्र्य उदग् एकैकम् एव वा ।

मातामहानाम् अप्य् एवं तन्त्रं वा वैश्वदैविकम् ॥ (य्ध् १।२२८)

[४००] इति । मातामहानाम् अप्य् एवम् इति संख्यादिङ्नियमयोर् अतिदेशः । वैश्वदैविकं कर्म श्राद्धद्वयार्थम् आवृत्त्यानुष्ठेयम् तन्त्रेण वेत्य् अभिप्रेत्य तन्त्रं वा वैश्वदैविकम् इत्य् उक्तम् । अत एव मरीचिः ।

तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् ।

कुर्वीत भक्तिसंपन्नस् तन्त्रं वा वैश्वदैविकम् ॥ इति ।

अत्र द्वयोर् अपि श्राद्धयोर् वैश्वदैविककर्मणः तन्त्रावृत्तिविधानाद् एकप्रयोगविधिप्रयोज्यत्वं भिन्नप्रयोगविधिप्रयोज्यत्वं च प्राप्तम् । ततश् चैकाधिकारापूर्वसाधकत्वं भिन्नाधिकारापूर्वसाधकत्वं चावगम्यते ।

अथ ब्राह्मणनियमाः

उपविष्टब्राह्मणनियमाः स्मृत्यन्तरे दर्शिताः ।

पवित्रपाणयः सर्वे ते च मौनव्रतान्विताः ।

उच्छिष्टोच्छिष्टसंसप्र्शं वर्जयन्तः परस्परम् ॥ इति ।

मौनत्वं च ब्रह्मोद्यकथाव्यतिरिक्तविषयम् । अत एव यमः ।

ब्रह्मोद्याश् च कथाः कुर्युः पितॄणाम् एतद् ईप्सितम् । इति ॥

अथ यतिब्रह्मचारिणोः भोजनीयत्वम्

उपविष्टेष्व् अपि ब्राह्मणेषु यतिर् ब्रह्मचारी वा यद्य् आगच्छति तदा सो ऽपि श्राद्धे भोजयितव्यः । तद् आह यमः ।

भिक्षुको ब्रह्मचारी वा भोजनार्थम् उपस्थितः ।

उपविष्टेष्व् अनुप्राप्तः कामं तम् अपि भोजयेत् ॥

[४०१] इति । छागलेयो ऽपि ।

पूजयेत् श्राद्धकाले ऽपि यतिं च ब्रह्मचारिणम् ।

विप्रान् उद्धरते पापात् पितॄन् मातृगणान् अपि ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

ब्राह्मणं भिक्षुकं वापि भोजनार्थम् उपस्थितम् ।

ब्राह्मणैर् अनुज्ञातः शक्तितः प्रतिपूजयेत् ॥ इति । (म्ध् ३।२४३)

अथ ब्राह्मणोपवेशनानन्तरकृत्यम्

ब्राह्मणोपवेशनानन्तरकृत्यं पुराणे ऽभिहितम् ।

श्राद्धभूमौ गयां ध्यात्वा ध्यात्वा देवं गदाधरम् ।

ताभ्यां चैव नमस्कृत्य ततः श्राद्धं प्रवर्तयेत् ॥ इति ।

श्राद्धं करिष्य इत्य् एवम् उपविष्टान् ब्राह्मणान् पृच्छेद् इत्य् अर्थः । अत एवोक्तं तत्रैव ।

उभौ हस्तौ समौ कृत्वा जानुभ्याम् अन्तरे स्थितौ ।

सप्रश्रयश् चोपविष्टान् सर्वान् पृच्छेत् द्विजोत्तमान् ॥ इति ।

कुरुष्वेति तैः अनुज्ञातो “देवताभ्यः पितृभ्यश् च” इत् मन्त्रं त्रिः पठेत् । तद् उक्तं ब्रह्माण्डपुराणे ।

देवताभ्यः पितृभ्यश् च महायोगिभ्य एव च ।

नमः स्वधायै सवाहायै नित्यम् एव नमो नमः ॥

आद्ये ऽवसाने श्राद्धस्य त्रिर् आवृत्तं जपेत् सदा ॥ इति ।

अनन्तरं सर्वतस् तिलान् विकिरेत् । तद् उक्तं निगमे: [४०२] “अपहता इत् तिलान् विकिरेत्” इति । तिलान् विकीर्य धर्भासनं दद्यात् । तद् उक्तं पुराणे ।

कुरुष्वेति स तैर् उक्तो दद्याद् दर्भासनं ततः । इति ।

दर्भासनदानं च ब्राह्मणहस्ते उदकदानपूर्वकं कार्यम् । अत एव याज्ञवल्क्यः ।

पाणिप्रक्षालनं दत्वा विष्टरार्थान् कुशान् अपि । इति । (य्ध् १।२२९)

विष्टरार्थान् आसनार्थान् कुशाना आसनेषु दत्वेत्य् अर्थः । तद् उक्तं पुराणे ।

आसने चासनं दद्यात् वामे वा दक्षिणे ऽपि वा । इति ।

वामे वा दक्षिणे ऽपि वेत्य् अयं विकल्पः पित्रर्थदेवार्थब्राह्मणासनदानविषयतया व्यवस्थितो द्रष्टव्यः । अत एवोक्तं तत्रैव ।

पितृकर्मणि वामे वै दैवे कर्मणि दक्षिणे । इति ।

दैवे कर्मण्य् आसनदाने विशेषः काठके ऽभिहितः: “देवानां सयवा दर्भाः” इति । आसनं दत्वा पुनर् निमन्त्रयीय । तद् आह संग्रहकारः: “ततः पुनर् अपो दत्वा निमन्त्रयेत्। दैवे क्षणः क्रियताम् । ततः ओम् तथेति विप्रो ब्रूयात् । प्राप्नोतु भवान् इत् कर्ता पुनर् ब्रूयात् । प्राप्नुवानि इति विप्रः पुनर् ब्रूयात्” इति । निमन्त्रणं च निरङ्गुष्ठं हस्तं गृहीत्वा कर्तव्यम् । तद् उक्तं पुराणे ।

[४०३] निरङ्गुष्ठं गृहीत्वा तु विश्वान् देवान् समाह्वयेत् । इति ।

अङ्गुष्ठव्यतिरिक्तं हस्तं गृहीत्वा निमन्त्र्य विश्वान् देवान् समाह्वयेद् इत्य् अर्थः । आवाहनेतिकर्तव्यताम् आह यमः ।

यवहस्तस् ततो देवान् विज्ञाप्यावाहनं प्रति ।

आवाहयेद् अनुज्ञातो विश्वेदेवास इत्य् ऋचा ॥

विश्वेदेवाः शृणुतेति मन्त्रं जप्त्वा ततो ऽक्षतान् ।

ओषधय इति मन्त्रेण विकिरेत् तु प्रदक्षिणम् ॥ इति ।

प्रदक्षिणं दक्षिणपादादिमस्तकान्तम् अक्षतान् विकिरेत् आरोपयेद् इत्य् अर्थः । विश्वेदेवास् तु दश् बृहस्पतिना दर्शिताः ।

क्रतुर् दक्षो वसुः सत्यः कालः कामस् तथैव च ।

धुनिश् च रोचनश् चैव यथा चैव पुरूरवा ॥

आर्द्रवश् च दशैते तु विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः । इति ।

तेषां मध्ये पुरूरवार्द्रवसंज्ञका विश्वेदेवा अत्रावाह्याः, पार्वणश्राद्धत्वात् । अत एव शङ्खः ।

इष्टिश्राद्धे क्रतुर् दक्षः संकीर्त्यौ वैश्वदैविके ।

नान्दीमुखे सत्यवसू काम्ये च धुनिरोचनौ ॥

पुरूरवार्द्रवौ चैव पार्वणे समुदाहृतौ ।

नैमित्तिके कालकामाव् एवं सर्वत्र कीर्तयेत् ॥ इति ।

इष्टिश्राद्धं कर्माङ्गश्राद्धम् । तच् च पारस्करेण दर्शितम् ।

[४०४] निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा ।

ज्ञेयं पुंसवने श्राद्धं कर्माङ्गं वृद्धिवत् कृतम् ॥ इति ।

वृद्धिवद् इत्य् अनेन वृद्दिश्राद्धात् कर्माङ्गश्राद्धम् अन्यद् इति ज्ञायते । नान्दीमुखं वृद्धिश्राद्धम् । तत्स्वरूपं वृद्धवसिष्ठ आह ।

पुत्रजन्मविवाहादौ वृद्धिश्राद्धम् उदाहृतम् । इति ।

आदिशब्देनान्नप्राशनचूडाकरणादिसंस्कारा गृह्यन्ते । न तु गर्भाधानपुंसवन-सीमन्तोन्नयनानि, तत्र क्रियमाणस्य कर्माङ्गश्राद्धत्वात् । काम्यं फलकामनोपाधिकम् । पार्वणम् अमावास्याश्राद्धम् । नैमित्तिकं सपिण्डीकरणम् ।

<u>ननु</u>,

एकोद्दिष्टं तु यत् श्राद्धं तन् नैमित्तिकम् उच्यते ।

इति नैमित्तिकशब्द एकोद्दिष्टे रूढत्वात् कथं सपिण्डीकरणे प्रयुज्यते इति ।

सत्यम्, तथापि “तद् अप्य् अदैवं कर्तव्यम्” इत्य् एकोद्दिष्टस्य दैवहीनत्वेन कामकालसंज्ञकानां विश्वेषां देवानाम् अन्वयानुपपत्तेः एकोद्दिष्टयुक्तं सपिण्डीकरणं नैमित्तिकशब्देन लक्षणयोच्यते ॥

अथार्घ्यादिदानम्

विश्वान् देवान् आवाह्यार्घपात्रासादनादि कुर्यात् । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

यवैर् अन्ववकीर्याथ भाजने सपवित्रके ।

[४०५] शन् नो देव्या पयः क्षिप्त्वा यवो ऽसीति यवांस् तथा ॥ इति । (य्ध् १।२३०)

मत्स्यपुराणे ऽपि ।

विश्वान् देवान् यवैः पुष्पैर् अभ्यर्च्यासनपूर्वकम् ।

पूरयेत् पात्रयुग्मं तु स्थाप्य दर्भपवित्रके ॥ इति । (मत्पु १७।१४–१५)

प्रचेता अपि ।

एकैकस्य तु विप्रस्य अर्घ्यं पात्रे विनिःक्षिपेत् ।

यवो ऽसीति यवान् कीर्त्त्वा गन्धपुष्पैः सुपूजितम् ॥ इति ।

अर्घ्यपात्राणि सौवर्णराजतादीनि । तद् आह कात्यायनः: “सौवर्णराजतौदुम्बरखड्ग-मणिमयानां पात्राणाम् अन्यतमेषु । यानि वा विद्यन्ते । पत्रपूटके वा” इति । यानि वा तैजसानि कांस्यादीनि तेषु वेत्य् अर्थः राजतं पात्रं पित्र्ये विनियुज्यते । न दैवे । तद् आह मत्स्यो राजतं पात्रम् अधिकृत्य ।

शिवनेत्रोद्भवं यस्माद् अतस् तत् पितृवल्लभम् ।

अमङ्गलं तद् यत्नेन देवकार्येषु वर्जितम् ॥ इति । (मत्पु १७।२३)

अर्घ्यपवित्रकं प्रतिपात्रं भेदेन कार्यम् । तद् उक्तं चतुर्विंशतिमते ।

[४०६] द्वे द्वे शलाके देवानां पात्रे कृत्वा पयः क्षिपेत् । इति ।

पवित्रकरणेतिकर्तव्यताम् योगियाज्ञवल्क्यः ।

पवित्रे स्थ इति मन्त्रेण द्वे पवित्रे च कारयेत् ।

अन्तर्दर्भे कुशच्छिन्ने कौशे प्रादेशसंमिते ॥ इति ।

कुशच्छिन्न इति कुशम् अन्तरा कृत्वा छिन्ने । अत एव यज्ञपार्श्वः ।

औषधीम् अन्तरे कृत्वा अङ्गुष्ठाङ्गुलिपर्वणोः ।

छिन्द्यात् प्रादेशमात्रं तु पवित्रं विष्णुदैवतम् ॥

न नखेन न काष्ठेन न लोहेन न मृण्मयात् । इति ।

अनन्तरम् “स्वाहार्घ्या” इति मन्त्रेण देवतार्थं ब्राह्मणसमीपे ऽर्घ्यपात्रं स्थापयेत् । तथा च गार्ग्यः ।

स्वाहेति चैव देवानां होमकर्मण्य् उदाहरेत् । इति ।

देवानां होमकर्मण्य् अर्घ्यदाने कर्मण्य् उपस्थिते पात्रं स्थापयितुम् “स्वाहार्घ्या” इति मन्त्रम् उच्चारयेद् इति प्रकरणाद् एव गम्यते । अर्घ्यपात्रं स्थापयित्वा विप्रहस्ते ऽर्घ्यं दद्यात् । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

या द्विया इति मन्त्रेण हस्तेष्व् अर्घ्यं विनिःक्षिपेत् । इति । (य्ध् १।२३१)

अर्घ्यदाने विशेषम् आह गर्ग्यः ।

दत्वा हस्ते पवित्रं तु संपूज्यार्घ्यं विनिःक्षिपेत् । इति ।

हस्तेष्व् इति बहुवचनम् उपक्रमगतैकवचनानुरोधाद् [४०७] अविवक्षितम् । तदनन्तरम् उदकपूर्वकं गन्धादि देयम् । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

दत्वोदकं गन्धमाल्यं धूपदानं प्रदीपकम् । इति । (य्ध् १।२३१)

गन्धादिदानम् आच्छादनस्याप्य् उपलक्षणम्, तदन्तर्गतत्वात् । एवम् आसनप्रभृत्याच्छादनपर्यन्तं वैश्वदेविकार्चनं काण्डानुसमयेन कृत्वा आसनाद्याच्छादनपर्यन्तं पित्रर्चनं प्राचीनावीत्य् अप्रदक्षिणं कुर्यात् । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणाम् अप्रदक्षिणम् । इति । (य्ध् १।२३२)

<u>ननु</u> – दैवे पित्र्ये च आसनाद्याच्छादनपर्यन्तानां पदार्थानाम् अपि पदार्थानुसमयेनैवानुष्ठानं न्याय्यम्, न तु काण्डानुसमयेन । पदार्थानुसमये हि तेषां प्रधानप्रत्यासत्तिर् भवति अवैषम्यं च । अन्यथा केषांचित् प्रधानप्रत्यासत्तिः केषांचिन् नेति वैषम्यम् आपद्येत् – इति ।

<u>सत्यम्</u> । आसनादिपदार्थेषु वचनबलात् काण्डानुसमय एव स्वीक्रियते । वाचनिकत्वं च “अपसव्यं ततः कृत्वा” इति वैश्वदैविकासनादिपदार्थकाण्डाद् ऊर्ध्वं पित्रर्चनविधानात् । आसनादिदानप्रकारम् आह स एव ।

द्विगुणांस् तु कुशान् दत्वा ह्य् उशन्तस् त्वेत्य् ऋचा सह ।

आवाह्य तदनुज्ञातो जपेद् आयान्तु नस् ततः ॥

[४०८] यवार्थास् तु तिलैः कार्याः कुर्याद् अर्घ्यादिपूर्ववत् ॥

दत्वार्घ्यं संस्रवांस् तेषां पात्रे कृत्वा विधानतः ।

पितृभ्यः स्थानम् असीति न्युब्जं पात्रं करोत्य् अधः ॥ इति । (य्ध् १।२३३–३५)

द्विगुणान् द्विगुणभुग्नान् सतिलान् कुशान् आसनार्थं दद्यात् । तद् उक्तं काठके: “पितॄणां द्विगुणांस् तिलैः” इति । आसनदानात् पूर्वं पश्चाच् चोदकं दद्यात् । तथा च आश्वलायनः: “अपः प्रदाय । दर्भान् द्विगुणभुग्नान् आसनं प्रदाय । आपः प्रदाय” इति (आश्गृ ४।७।५–७) । “श्राद्धे क्षणः क्रियताम्” इति पूर्ववत् क्षणं दत्वा । “पितॄन् आवाहयिष्ये” इति ब्राह्मणान् पृष्ट्वा “आवाहय” इति तैर् अनुज्ञातः “उशन्तस् त्वा” इति मन्त्रेणावाह्य् “नमो वः पितरः” इतित् तिलान् मस्तकादिदक्षिणपादान्तम् अवकीर्य “आयान्तु नः पितरः” इति मन्त्रेणोपतिष्ठेत । तथा च प्रचेताः ।

शिरःप्रभृति पादान्तं नमो व इति पैतृके । इति ।

उपस्थानानन्तरकृत्यम् उक्तम् पुराणे ।

जपेद् आयान्तु न इति मन्त्रं सम्यग् अशेषतः ।

रक्षार्थं पितृसत्रस्य त्रिःकृत्वः सर्वतोदिशम् ॥

तिलांस् तु प्रक्षिपेन् मन्त्रम् उच्चार्यापहता इति ॥ 

[४०९] इति । अर्घ्याद्याच्छादनान्तं पूर्ववत् कुर्यात् । अत्रार्घ्यपात्रासादनादौ विशेषो विष्णुना दर्शितः: “दक्षिनाग्रेषु दक्षिणापवर्गेषु चमसेषु त्रिष्व् अप आसिञ्चेच् छिन्नो देवीर् इति” इति (विध् ७३।१२) । अयम् अर्थः – दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु दक्षिणापवर्गतयासादितेषु पवित्रान्तर्हितेषु चमसेषु त्रिष्व् अर्घ्यपात्रेषु शन् नो देवीर् अभिष्टय इति मन्त्रेण प्रतिपात्रम अप आसिञ्चेद् इति । शौनको ऽपि: “पात्रेषु दर्भान्तर्हितेष्व् अपः प्रदाय शन् नो देवीर् अभिष्टय इत्य् अनुमन्त्रितासु तिलान् आवपति । तिलो ऽसि सोमदेवत्यो गोसवे देवनिर्मितः । प्रत्नवद्भिः प्रत्तः स्वधया पितॄन् इमांल् लोकान् प्रीणयाहि नः स्वधा नमः” इति । अत्र च पित्रादीनां त्रयाणाम् एकैकस्यानेकब्राह्मणनिमन्त्रणे सर्वेषाम् एकब्राह्मणनिमन्त्रणे ऽपि त्रीन्य् एवार्घ्यपात्राणि, न तु ब्राह्मणसंख्यया । अत एव बैजवापः ।

स्तीर्त्वा पितॄणां त्रीण्य् एव कुर्यात् पात्राणि धर्मवित् ।

एकस्मिन् वा बहुषु वा ब्राह्मणेषु यथाविधि ॥ इति ।

स्तीर्त्वा तिलान् अर्घ्योदकेषु क्षिप्त्वेत्य् अर्थः । अर्घ्यपवित्रं चायुग्मसंख्यया कर्तव्यम् । तद् उक्तं चतुर्विंशतिमते ।

तिस्रस् तिस्रः शलाकाः स्युः पितृपात्रेषु पार्वणे ।

[४१०] इति । तिलप्रक्षेपानन्तरं गन्धपुष्पाणि प्रक्षिपेत् । तद् उक्तं ब्रह्मपुराणे ।

अर्घ्याः पुष्पैश् च गन्धैश् च ताः प्रपूज्याश् च शास्त्रवत् । इति ।

या अर्घ्यार्हा आपस् ता गन्धादिभिः पूज्या इत्य् अर्थः । अनन्तरकर्तव्यम् आह शौनकः: “ताः प्रतिग्राहयिष्यन् स्वधार्घ्या इति” । ता आपो ब्राह्मणैः प्रतिग्राहयिष्यन् “स्वधार्घ्या” इति मन्त्रेण स्थापयेद् इत्य् अर्थः । ततः पवित्रान्तर्हितेषूदकपूर्वकं “या दिव्या” इति मन्त्रेणार्घ्योदकं दद्यात् । तथा च पैठीनसिः: “ततो ब्राह्मणहस्तेषूदकपूर्वं दर्भान् प्रदायोदकपूर्वकम् अर्घोदकं ददाति या दिव्या इत्य् उक्त्वासाव् एतत् ते ऽर्घोदकम् इत्य् अप उपस्पृश्यैवम् एवेतरयोः” इति । अत्र विशेषम् आह धर्मः: “या दिव्या आप इति पात्रं पाणिभ्याम् उद्धृत्य नाम गोत्रं च गृहीत्वा सपवित्रहस्ते ऽर्घ्यं दद्यात्” इति । यत् तु पैठीनसिवचने हस्तेष्व् इति बहुवचनं तत् त्रींस् त्रीन् एकैकत्रेति विहितब्राह्मणसंख्यापक्षे । ब्राह्मणहस्तेषूदकपूर्वं दर्भान् प्रदायेति पित्रर्थब्राह्मणार्चन एव बहुवचनप्रयोगात् । [४११] अन्यथा “एवम् एवेतरयोः” इति पितामहप्रपितामहार्थ-ब्राह्मणार्चनस्य पृथग्विधानं न स्यात् । एवम् अर्घ्यं दत्वा तेषाम् अर्घोदकानां संस्रवान् विप्रहस्तेभ्यः पात्रेषु गलितान् पितृपात्रे संगृह्य तत्पात्रं न्युब्जम् अधोमुखम् “पितृभ्यः स्थानम् असि” इत्य् अधः कुर्यात् भूमौ निदध्यात् इत्य् अर्थः । न्युब्जकरणानन्त्रकर्तव्यम् आह बैजवापः ।

तस्योपरि कुशान् दत्वा प्रदद्याद् दैवपूर्वकम् ।

गन्धपुष्पाणि धूपं च दीपवस्त्रोपवीतकम् ॥ इति ।

दैवपूर्वकम् इत्य् अयं पदार्थानुसमयो याज्ञवल्क्योक्तकाण्डानुसमयेन सह विकल्पते इत्य् अविरोधः ॥

अथाग्नौकरणम्

एवं गन्धपुष्पादिभिर् ब्राह्मणान् अभ्यर्च्याग्नौकरणाख्यं कर्म कुर्यात् । तद् आह कात्यायनः ।

गन्धान् ब्राह्मणसात् कृत्वा पुष्पाण्य् ऋतुभवानि च ।

धूपं चैवानुपूर्व्येण अग्नौकुर्याद् अतः परम् ॥ इति । (क्स्म् २।१७।११)

अग्नौकरणप्रकारम् आह याज्ञवल्क्यः ।

अग्नौ करिष्यन्न् आदाय पृच्छत्य् अन्नं घृतप्लुतम् ।

कुरुष्वेत्य् अभ्यनुज्ञातो हुत्वाग्नौ पितृयज्ञवत् ॥

[४१२] हुतशेषं प्रदद्यात् तु भाजनेषु समाहितः ।

यथालाभोपपन्नेषु रौप्येषु तु विशेषतः ॥ इति । (य्ध् १।२३६–६७)

अग्नौ करिष्यन् घृतप्लुतम् अन्नम् आदाय “अग्नौ करिष्ये” इति ब्राह्मणान् पृच्छेत् । घृतशब्देन शाकादेर् निरासः । ततः कुरुष्वेति तैर् अनुज्ञातः, “सांनिध्यम् उपसमाध्याय मेक्षणेनावदाय सोमाय पितृमते स्वधा नमो ऽग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नमः” इति पिण्डपितृयज्ञविधानेनाग्नौ जुहुयात् । ततो मेक्षणं हुत्वा हुतशेषं यथालाभोपपन्नेषु पित्रादिभाजनेषु दद्यात्, न वैश्वदेवभाजनेषु । तद् उक्तं पुराणे ।

अग्नौकरणशेषं तु दद्याद् वैश्वदैविके । इति । 

अग्नौकरणं च प्राचीनावीत्य् उपवीती वा कुर्यात् । तत्प्रकृतिभूतस्य पिण्डपितृयज्ञस्य दैविकत्वपैतृकत्वाभ्याम् उभयविधत्वेन विकल्पितोभयधर्मकत्वात् तद्विकृतिभूताग्नौकरणहोमे ऽपि प्राचीनावीतित्वोपवीतित्वयोर् विकल्पो ऽवगम्यते । अत्र च यथाशाखं व्यवस्था द्रष्टव्या । अग्नौकरणं च स्मार्तत्वेन विवाहाग्नौ कर्तव्यम् । यदा तु सर्वाधानेनौपासनाग्निर् नास्ति तदा दक्षिणाग्नौ जुहुयात् । तदसंनिधाने लौकिकाग्नौ । तथा च वायुपुराणम् ।

आहृत्य दक्षिणाग्निं तु होमार्थं वै प्रयत्नतः ।

अग्न्यर्थं लौकिकं वापि जुहुयात् कर्मसिद्धये ॥ (वाय्पु २।१३।५२–५३)

[४१३] इति । अग्न्यर्थम् औपासनाग्निकार्यसिद्ध्यर्थम् । दक्षिणाग्न्यसंनिधाने पाणौ होमः कर्तव्यः । तथा च स्मृत्यन्तरम् ।

हस्ते ऽग्नौकरणं कुर्याद् अग्नौ वा साग्निको द्विजः । इति ।

साग्निकः सर्वाधानेनाहिताग्निः । दक्षिणाग्न्यसंनिधाने हस्ते लौकिके ऽग्नौ वाग्नौकरणं कुर्याद् इत्य् अर्थः । यदा त्व् अर्धाधानेनाहिताग्निर् अप्य् अनग्निमान् तदौपासनाग्नाव् अग्नौकरणं कुर्यात् । तदभावे द्विजपाणाव् अप्सु वा । तथा च मार्कण्डेयः ।

अनाहिताग्निस् त्व् औपासनाग्न्यभावे द्विजे ऽप्सु च । इति ।

चशब्देनार्धाधानेनानाहिताग्निर् गृह्यते । अप्स्व् अग्नौकरणं जलसमीपे श्राद्धकरणे वेदितव्यम् । तद् आह कात्यायनः ।

विष्णुधर्मोत्तरे वाप्सु मार्कण्डेयेन यः स्मृतः ।

स यदापां समीपे स्याच् छ्राद्धं ज्ञेयो विधिस् तदा ॥ इति ।

यत् तु मनुनोक्तम्,

अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणाव् एवोपपादयेत् । (म्ध् ३।२१२)

इति, तद् ब्रह्मचारिविषयम् । तद् आह जातूकर्ण्यः ।

अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणौ दद्यात् तु दक्षिणे ।

[४१४] अग्न्यभावः स्मृतस् तावद् यावद् भार्यां न विन्दति ॥ इति ।

विद्यमाने ऽप्य् अग्नौ काम्यादिषु चतुर्षु श्राद्धेषु ब्राह्मणपाणाव् एव होमः । तद् आहुर् गृह्यकाराः ।

अन्वष्टक्यं च पूर्वेद्युर् मासि मासि च पार्वणम् ।

काम्यम् अभ्युदये ऽष्टम्याम् एकोद्दिष्टम् अथाष्टमम् ॥

चतुर्ष्व् आद्येषु साग्नीनाम् अग्नौ होमो विधीयते ।

पित्र्यब्राह्मणहस्ते स्याद् उत्तरेषु चतुर्ष्व् अपि ॥ इति ।

“हेमन्तशिशिरयोश् चतुर्णाम् अपरपक्षाणाम् अष्टम्यो अष्टकाः” इति विहितान्य् अष्टकाश्राद्धानि । तत्राष्टकाश्राद्धानाम् उत्तरदिने नवम्यां क्रियमाणं श्राद्धम् अन्वष्टकम् । पूर्वेद्युः सप्तम्यां क्रियमाणं श्राद्धं “पूर्वेद्युः” इति पदेन लक्षणयोक्तम् । प्रतिमासं क्रियमाणम् अपरपक्षिकं श्राद्धं “मासि मासि” इत्य् अनेनोक्तम् । पार्वणं सर्वश्राद्धप्रकृतिभूतम् अमावास्याश्राद्धम् । काम्यं पुत्रादिफलकामनया क्रियमाणं श्राद्धम् । आभ्युदिकश्राद्धम् “अभ्युदय” इति पदेनोक्तम् । अष्टकाख्यश्राद्धं अष्टम्याम् इति पदेनोक्तम् । एकोद्दिष्टपदेन सपिण्डीकरणं लक्षणयोक्तम् । अपिण्डीकरणे एकोद्दिष्टस्यापि सद्भावात् । एषां मध्ये आद्येषु चतुर्षु साग्निकानाम् अग्नाव् एवाग्नौकरणहोमः । उत्तरेषु साग्नीनां पित्र्यब्राह्मणहस्त एवेति । पाणौ होमे तु विशेषः कात्यायनेन दर्शितः ।

पित्र्ये यः पङ्क्तिमूर्धन्यस् तस्य पाणाव् अनग्निकः ।

हुत्वा मन्त्रवद् अन्येषां तूष्णीं पात्रेषु निःक्षिपेत् ॥ (क्स्म् २।१७।१५)

[४१५] इति । यत् तु यमेनोक्तम्,

दैवविप्रकरे ऽनग्निः कृत्वाग्नौकरणं द्विजः ।

इति, तत्र विकल्पेन व्यवस्था द्रष्टव्या । दैविकब्राह्मणपाणौ होमपक्षे ऽपि पित्र्यब्राह्मणपात्रेष्व् एव शेषं निःक्षिपेत् । अत एव वायुपुराणम् ।

हुत्वा दैवकरे ऽनग्निः शेषं पित्र्ये निवेदयेत् ।

न हि स्मृताः शेषभाजो विश्वेदेवाः पुराणगैः ॥ इति ।

पाणौ होमे यत् कर्तव्यं तद् आह शौनकः: “अनग्निश् चेद् आद्यं गृहीत्वा भवत्स्व् एवाग्नौकरणम् इति पूर्ववत् तथास्त्व् इति” इति । अयम् अर्थः – आद्यं घृतप्लुतम् अन्नं गृहीत्वा “भवत्स्व् एवाग्नौकरंअहोमं करिष्ये” इति पूर्ववत् पृष्ट्वा तथास्त्व् इति तैर् अनुज्ञातो जुहुयात् – इति । यमो ऽपि ।

अग्नौकरणवत् तत्र होमो दैवकरे भवेत् ।

पर्यस्तदर्भान् आस्तीर्य यतो ह्य् अग्निसमो हि सः ॥ इति ।

पर्यस्तदर्भाः परिस्तरण्योग्या दर्भाः । दैवकरग्रहणेन पित्र्यब्राह्मणकरो ऽप्य् उपलक्ष्यते, उभयत्रापि विकल्पेनाग्नौकरणस्य विधानात् । पाणितले हुतस्यान्नस्य विनियोगम् आह गृह्यपरिशिष्टकारः ।

यच् च पाणितले दत्तं यच् चान्यद् उपकल्पितम् ।

एकीभावेन भोक्तव्यं पृथग्भावो न विद्यते ॥

[४१६] अन्नं पाणितले दत्तं पूर्वम् अश्नन्त्य् अबुद्धयः ।

पितरस् तेन तृप्यन्ति शेषान्नं न लभन्ति ते ॥ इति ।

यदा दैवविप्रकरे होमस् तदा पितृमातामहश्राद्धद्वयार्थं सकृद् एवानुष्ठेयः, वैश्वदेवभेदे ऽपि तत्राधिकरणकारकस्य संप्रतिपन्नत्वात् । यदा पित्र्यब्राह्मणकरे होमस् तदा मातामहब्राह्मणकरे ऽपि पृथग् अनुष्ठेयः, वैश्वदैविकतन्त्रत्वे ऽपि तत्राधिकरणकारकस्यासंप्रतिपन्नत्वात् । तथा च कात्यायनः ।

मातामहस्य भेदे ऽपि कुर्यात् तत्रैव साग्निकः । इति ।

वैश्वदैविकस्य भेदे तन्त्रे च मातामहस्य मातामहार्थब्राह्मणस्यापि पाणौ होमं साग्निकः कुर्याद् इत्य् अर्थः । पात्राणि द्विः प्रक्षालयेत् । तथा च ब्रह्माण्डपुराणम् ।

प्रक्षाल्य हस्तपात्रादि पश्चाद् अद्भिर् विधानवत् ।

प्रक्षालनजलं दर्भैस् तिलमिश्रं क्षिपेच् छुचौ ॥ इति ।

हस्तेन निर्मृष्टं पात्रादीति मध्यमपदलोपी समासः । आदिशब्देन घृतादिधारणार्थं गृह्यते ॥

अथ परिवेषणम्

एवं प्रक्षालितेषु पात्रेषु हुतशेषं प्राचीनावीती पितृपात्रेषु निधाय संपादितान् पदार्थान् परिवेषयेत् । तथा च शौनकः ।

हुत्वाग्नौ परिशिष्टं तु पितृपात्रेष्व् अनन्तरम् ।

निवेद्यैवापसव्येन परिवेषणम् आचरेत् ॥

[४१७] इति । अपसव्येनेति हुतशेषनिवेदनेनान्वेति । न तु परिवेषणेन । अत एव कार्षाणाजिनिः ।

अपसव्येन कर्तव्यं पित्र्यं कृत्यं विशेषतः ।

अन्नदानाद् ऋते सर्वम् एवं मातामहेष्व् इति ॥ इति ।

परिवेषणप्रकारो मनुना दर्शितः ।

पाणिभ्याम् उपसंगृह्य स्वयम् अन्नस्य वर्धितम् ।

विप्रान्तिके पितॄन् ध्यायन् शनकैर् उपनिःक्षिपेत् ॥ इति । (म्ध् ३।२२४)

अन्नस्य वर्धितम् अन्नेन पूर्णं परिवेषणपात्रं विप्रान्तिके भोजनार्थपात्रे । स्वयम् इति वचनात् स्वयं परिवेषणं मुख्यम् । अत एव वायुपुराणम् ।

फलस्यानन्तता प्रोक्ता स्वयं तु परिवेषणे । इति ।

यत् तु तत्रैवोक्तम्,

परिवेषणं प्रशस्तं हि भार्यया पितृतृप्तये ।

पितृदेवमनुष्याणां स्त्रीसहाये यतः स्मृते ॥

इति, तद् इतरापेक्षया वेदितव्यम् । भार्ययापि सवर्णयैव परिवेषणं कार्यम् । तथा च नारायणः ।

यद् द्रव्यं यत् पवित्रं च यत् पित्र्यं यत् सुखावहम् ।

द्विजातिभ्यः सवर्णाया हस्तेनैव तु दीयते ॥

[४१८] इति । हस्तेन हस्तद्वयेनेत्य् अर्थः । तद् आह मत्स्यः ।

उभाभ्याम् अपि हस्ताभ्याम् आहृत्य परिवेषयेत् । इति । (मत्पु १७।२८)

हस्तेनापि न साक्षाद् देयम् । अपि तु दर्व्यादिद्वारा । अत एव वृद्धशातातपः ।

हस्तदत्तास् तु ये स्नेहा लवणव्यञ्जनादयः ।

दातारं नोपतिष्ठन्ति भोक्ता भुञ्जीत किल्बिषम् ॥ इति । (वध् १४।३१)

विष्णुपुराणे ऽपि ।

नापवित्रेण हस्तेन नैकेन च विनाकुशम् ।

नायसेनैव पात्रेण श्राद्धेषु परिवेषयेत् ॥ इति ।

आयसेन अयोमयपात्रेण नैव परिवेषयेत् । परिवेषणे कानि पात्राणि प्रशस्तानीत्य् अपेक्षिते विष्णुः: “घृतादिदाने तैजसानि पात्राणि खड्गपात्राणि [४१९] फल्गुपात्राणि च प्रशस्तानि । अत्र च पितृगाथा भवति ।

सौवर्णराजताभ्यां च खड्गेनौदुम्बरेण च ।

दत्तम् अक्षयतां याति फल्गुपात्रेण वाप्य् अथ ॥ इति । (विध् ७९।२२–२४)

खड्गेन खड्गमृगशृङ्गकृतदर्व्यादिना । फल्गुपात्रेण काकौदुम्बरिकाख्यवृक्षदारुकृत-दर्व्यादिना । अन्यान्य् अपि परिवेषणीयान्य् आह मनुः ।

भक्ष्यं भोज्यं च विविधं मूलानि च फलानि च ।

हृद्यानि चैव मांसानि पानानि सुरभीणि च ॥

उपनीय तु तत् सर्वं शनकैः सुसमाहितः ।

परिवेषयेत् तु प्रयतः गुणान् सर्वान् प्रचोदयन् ॥ इति । (म्ध् ३।२२७–२८)

शौनको ऽपि ।

पाकं सर्वम् उपानीय निवेद्य च पृथक् पृथक् ।

विधिना दैवपूर्वं तु परिवेषणम् आरभेत् ॥

[४२०] इति । संपादितं सर्वं पात्रेषु प्रक्षिप्य पात्राभिमन्त्रणं कुर्यात् । तद् आह प्रचेताः: “सर्वं प्रकृतं दत्वा पात्रम् आलभ्य जपेत्” इति । अत्र विशेषम् आह याज्ञवल्क्यः ।

दत्वान्नं पृथिवीपात्रम् इति पात्राभिमन्त्रणम् ।

कृत्वेदं विष्णुर् इत्य् अन्ने द्विजाङ्गुष्ठं निवेशयेत् ॥ इति । (य्ध् १।१३८)

अनन्तरकर्तव्यम् आह अत्रिः ।

हस्तेन मुक्तम् अन्नाद्यम् इत्दम् अन्नम् इतीरयेत् ।

स्वाहेति च ततः कुर्यात् स्वसत्तावनिवर्तनम् ॥

गोत्रसंबन्धनामानि इदम् अन्नं ततः स्वधा ।

पितृक्रमाद् उदीर्येति स्वसत्तां विनिवर्तयेत् ॥ इति ।

अयम् अर्थः – विश्वेभ्यो देवेभ्य इति देवतोद्देशेन शब्दोच्चारणानन्तरम् इदम् अन्नम् इत्य् उच्चारयेत् । ततः स्वाहेति मन्त्रम् उच्चारयेत् । ततो न ममेति स्वत्वपरित्यागं कुर्यात् । ततः पित्रादिक्रमात् संबन्धगोत्रनामोच्चारणपूर्वकं देवतोद्देशं कृत्वेदम् अन्नम् [४२१] इति प्रदेयं द्रव्यं निर्दिश्य स्वधेति कव्यदानप्रकाशकं मन्त्रं उच्चार्य न ममेति स्वत्वपरित्यागं कुर्यात् । अनन्तरकृत्यम् आह लघुयमः ।

अन्नहीनं क्रियाहीनं मन्त्रहीनं च यद् भवेत् ।

सर्वम् अच्छिद्रम् इत्य् उक्त्वा ततो यत्नेन भोजयेत् ॥ इति ।

“अच्छिद्रं जायताम्” इत्य् उक्त्यनन्तरकर्तव्यम् आह प्रचेताः ।

आपोशानं प्रदायाथ सावित्रीं त्रिर् जपेद् अथ ।

मधुवाता इति तृचं मध्व् इत्य् एतत् त्रिकं तथा ॥ इति ।

मधु इत्य् एतत् त्रिर् आवर्तनीयम् इति चतुर्थपादस्यार्थः । सावित्रीं सव्याहृतिकां जपेत् । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

सव्याहृतिकां गायत्रीं मधुवाता इति तृचम् ।

जप्त्वा यथासुखं वाच्यं भुञ्जीरंस् ते ऽपि वाग्यताः ॥ इति । (य्ध् १।२३९)

यथासुखम् इत्य् अत्र जुषध्वम् इत्य् अध्याहारह् । अत एव व्यासः ।

जुषध्वम् इति ते चोक्ताः सम्यग् विधृतभाजनाः ।

कृतमौनाः समश्नीयुर् अपोशानाद् अनन्तरम् ॥ इति ।

श्राद्धभोक्ता बलिं न दद्यात् । अत एव अत्रिः ।

दत्ते वाप्य् अथ वादत्ते भूमौ यो निःक्षिपेद् बलिम् ।

तद् अन्नं निष्फलं याति निराशैः पितृभिर् गतम् ॥

[४२२] इति । भोजन्पक्रमानन्तरकर्तव्यम् आह कात्यायनः: “अश्नत्सु जपेद् व्याहृतिपूर्वां गायत्रीं सप्रणवां सकृत् त्रिर् वा रक्षोघ्नीः पित्र्यमन्त्रान् पुरुषसूक्तम् अप्रतिरथम् अन्यानि च पवित्राणि” इति । मनुर् अपि ।

स्वाध्यायं श्रावयेत् पित्र्ये धर्मशास्त्राणि चैव हि ।

आख्यानानीतिहासांश् च पुराणानि खिलानि च ॥ इति । (म्ध् ३।२३२)

अत्र सूक्तजपो यज्ञोपवीतिना कर्तव्यः । अत एव जमदग्निः ।

अपसव्येन कर्तव्यं सर्वं श्राद्धं यथाविधि ।

सूक्तस्तोत्रजपं मुक्त्वा विप्राणां च विसर्जनम् ॥ इति ।

अथ दातृभोक्तृनियमाः

दातृभोक्तृनियमम्। आह वृद्धशातातपः ।

अपेक्षितं यो न दद्यात् श्राद्धार्थम् उपकल्पितम् ।

कृपणो मन्दबुद्धिस् तु न स श्राद्धफलं लभेत् ॥

अपेक्षितं याचितव्यं श्राद्धार्थम् उपकल्पितम् ।

न याचते द्विजो मूढः स भवेत् पितृघातकः ॥ इति ।

<u>ननु</u>,

[४२३] याचते यदि दातारं ब्राह्मणो ज्ञानवर्जितः ।

पितरस् तस्य कुप्यन्ति दातुर् भोक्तुर् न संशयः ॥ 

इति ।

कृच्छ्रद्वादशरात्रेण मुच्यते ऽकर्मणस् ततः ।

तस्माद् विद्वान् नैव दद्यान् न याचेन् न च दापयेत् ॥

इति वायुपुराण–स्मृती विरुध्येयाताम् इति चेत्,

<u>मैवम्</u>, तयोर् अनुपकल्पितविषयत्वेनाप्य् उपपत्तेः । उपकल्पितवस्तुनो ऽप्य् अत्यन्ताधिकस्य दानप्रतिग्रहौ शङ्खलिखिताभ्यां निषिद्धौ: “नात्यन्ताधिकं दद्यात् । न प्रतिगृह्णीयात्” इति । अनपेक्षितवस्तुनो निवारणप्रकारम् आह निगमः ।

नान्नपानादिकं श्राद्धे वारेयन् मुखतः क्वचित् ।

अनिष्टत्वाद् बहुत्वाद् वा वारणं हस्तसंज्ञया ॥ इति ।

वारणं याचनस्याप्य् उपलक्षणार्थम्, मुखतो याचने मौनभङ्गाविशेषात् । अपेक्षितं वस्तु ददामीत्य् उक्त्वा न देयम् । तथा च यमः ।

यावद् धविष्यं भवति यावद् इष्टं प्रदीयते ।

तावद् अश्नन्ति पितरो यावन् नाह ददाम्य् अहम् ॥ इति ।

भोजनकाले दातृनियमा ब्रह्माण्डपुराणे दर्शिताः ।

[४२४] न चाश्रु पातयेत् जातु नायुक्तां गिरिम् ईरयेत् ।

न चोद्वीक्षेत भुञ्जानान् न च कुर्वीत मत्सरम् ॥

न दीनो नापि वा क्रुद्धो न चैवान्यमना नरः ।

एकाग्रम् आधाय मनः श्राद्धं कुर्यात् सदा बुधः ॥ इति ।

भोक्तृनियमम् आह सुमन्तुः ।

अक्रोधनो रसान् सम्यग् अद्याद् यद् यस्य रोचते ।

आ तृप्तेर् भोजनं तेषां कामतो नावशेषणम् ॥ इति ।

निगमे ऽपि ।

तूष्णीं भुञ्जीरन् न विलोकयमाना अनुद्धृत्य पात्रम् । इति ।

बौधायनो ऽपि ।

पादेन पादम् आक्रम्य यो भुङ्क्ते ऽनापदि द्विजः ।

नैवासौ भोजयेत् श्राद्धे निराशाः पितरो गताः ॥ इति ।

प्रचेता अपि ।

पीत्वापोशानम् अश्नीयात् पात्रे दत्तम् अगर्हितम् ।

सर्वेन्द्रियाणां चापल्यं न कुर्यात् पाणिपादयोः ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

अत्युष्णं सर्वम् अन्नं स्याद् अश्नीरंश् चैव वाग्यताः ।

न च द्विजातयो ब्रूयुर् दात्रा पृष्टा हविर्गुणान् ॥ इति । (म्ध् ३।२३६)

अश्नीरंस् चैवेत्य् एवकारः प्रमादात् परस्परसंस्पर्शे ऽपि भोजनानिवृत्त्यर्थः । अत एव शङ्खः ।

[४२५] श्राद्धपङ्क्तौ तु भुञ्जानो ब्राह्मणो ब्राह्मणं स्पृशेत् ।

तद् अन्नम् अत्यजन् भुक्त्वा गायत्र्यष्टशतं जपेत् ॥ इति ।

पुनः स एव ।

हुङ्कारेणापि यो ब्रूयाद् धस्ताद् वापि गुणान् वदेत् । 

भूतलाच् चोद्धरेत् पात्रं मुञ्चेद् धस्तेन वापि तत् ॥

पौढपादो बहिःकक्षो बहिर्जानुकरो ऽथ वा ।

अङ्गुष्ठेन विनाश्नाति मुखशब्देन वा पुनः ॥

पीतावशिष्टं तोयादि पुनर् उद्धृत्य वा पिबेत् ।

खादितार्धं पुनः खादेन् मोदकानि फलानि वा ॥

मुखेन वा धमेद् अन्नं निष्ठीवेद् भाजने ऽपि वा ।

इत्थम् अश्नन् द्विजः श्राद्धं हत्वा गच्छत्य् अधोगतिम् ॥ इति ।

प्रौढपादः आसनाद्यारूढपादः । बहिःकक्षः उत्तरवासोबहिर्भूतकक्षद्वितयः । दातृनियमम् आह शङ्खः ।

श्राद्धे नियुक्तान् भुञ्जानान् न पृच्छेल् लवणादिषु ।

उच्छिष्टाः पितरो यान्ति पृच्छतो नात्र संशयः ॥

दातुः पतति बाहुर् वै जिह्वा भोक्तुश् च भिद्यते ॥ इति ।

अन्यान् अपि भोक्तृनियमान् आह प्रचेताः ।

न स्पृशेद् वामहस्तेन भुञ्जानो ऽन्नं कदाचन ।

न पादौ न शिरो बस्तिं न पदा भाजनं स्पृशेत् ॥

भोजनं तु न निःशेषं कुर्यात् प्राज्ञः कथंचन ।

अन्यत्र दध्नः क्षिराद् वा क्षौद्रात् सक्तुभ्य एव च ॥

[४२६] इति । न च, “न निन्देयुर् नावशेषयेयुः” इति जमगग्निवचनविरोधः इति वाच्यम्, तस्याधिकावशेषणविषयत्वात् । अत एवोक्तं तेनैव: “अल्पं पुनर् उत्स्रष्टव्यं तस्यासंस्कृतप्रमीतानां भागदेयत्वात्” इति । उच्छिष्टस्यासंस्कृतप्रमीतादिभागधेयत्वं च मनुर् आह ।

असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोषिताम् ।

उच्छिष्टं भागधेयं स्याद् धर्भेषु विकिरश् च यः ॥ इति । (म्ध् ३।२४५)

एवं नियमेन भुक्तवत्सु विप्रेषु यत् कर्तव्यं तद् आह प्रचेताः ।

तृप्तान् बुध्वान्नम् आदाय सतिलं पूर्ववज् जपेत् । इति ।

पूर्ववत् सव्याहृतिकां गायत्रीं मधुमतीं च जपेत् इति । तद् आह कात्यायनः: “गायत्रीं मधुमतीं मधुमध्व् इति च जप्त्वा तृप्ताः स्थेति पृच्छति” इति । प्रश्नानन्तरं व्यासः ।

तृप्ताः स्थेति च पृष्टास् ते ब्रूयुस् तृप्ताः स्म इत्य् अथ । इति ।

**अथ ब्राह्मणभोजनानन्त्रकर्तव्यम् **

अनन्तरकर्तव्यम् आह मनुः ।

[४२७] सार्ववर्णिकम् अन्नाद्यं संनीयाप्लाव्य वारिणा ।

समुत्सृजेद् भुक्तवताम् अग्रतो विकिरं भुवि ॥ इति । (म्ध् ३।२४४)

सर्ववर्णा व्यञ्जनविशेषा यस्मिंस् तत् सार्ववर्णिकम् । अत्र विशेषम् आह प्रचेताः: “ये अग्नीति भुवि क्षिपेत्” इति । विकिरं दत्वा आचामेत् । अत एव मरीचिः ।

श्राद्धेषु विकिरं दत्वा यो नाचामेन् मतिक्षयात् ।

पितरस् तस्य षण्मासं भवन्त्य् उच्छिष्टभोजिनः ॥ इति ।

अनन्तरं गण्डूषार्थम् उदकं दद्यात् । तथा च मदालसावाक्यम् ।

तद्वद् आचमनार्थाय दद्याद् आपः सकृत् सकृत् । इति । (मापु ३१।५३)

पित्र्यब्राह्मणपूर्वकं हस्तप्रक्षालनाचमनार्थम् उदकं दद्यात् । तद् आह विष्णुः: “उदङ्मुखेष्व् आचमनम् आदौ दद्यात् ततः [४२८] प्राङ्मुखेषु । ततश् च सुप्रोक्षितम् इति श्राद्धदेशं संप्रोक्ष्य दर्भपाणिः सर्वं कुर्यात्” इति (विध् ७३।२५) । पैतृकब्राह्मणेषु प्रथमं हस्तप्रक्षालनपूर्वकम् आचमनार्थम् उदकं दत्वा पश्चाद् वैश्वदैवैकब्राह्मणेषु दत्वानन्तरं प्रोक्षितम् इति मन्त्रेण श्राद्धदेशं संप्रोक्ष्य दर्भपाणिः सर्वम् उपरि कर्मजातं कुर्याद् इत्य् अर्थः ।\

अथ पिण्डनिर्वपणम्

ततः पिण्डनिर्वपणं कुर्यात् । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

सर्वम् अन्नम् उपादाय सतिलं दक्षिणामुखः ।

उच्छिष्टसंनिधौ पिण्डान् दद्यात् तु पितृयज्ञवत् ॥ इति । (य्ध् १।२४२)

अयम् अर्थः – ब्राह्मणार्थपक्वं तिलमिश्रं सर्वम् अन्नम् उपादाय पिण्डान् कृत्वा उच्छिष्टसंनिधौ पिण्डपितृयज्ञकल्पेन पिण्डान् दद्यात् । एतच् च चरुश्रपणाभावे वेदितव्यम् । यदा [४२९] तु चरुश्रपणसद्भावस् तदाग्नौकरणशिष्टचरुशेषेण सह सर्वम् अन्नम् आदाय अग्निसंनिधौ पिण्डान् दद्यात् । तदाह मनुः ।

त्रींस् तु तस्माद् धविःशेषात् पिण्डान् कृत्वा समाहितः ।

औदकेनैव विधिना निर्वपेद् दक्षिणामिखः ॥ इति । (म्ध्३।२१५)

उच्छिष्टसंधिस्वरूपम् आह अत्रिः ।

पितॄणाम् आसनस्थानाद् अग्रतस् त्रिष्व् अरत्निषु ।

उच्छिष्टसंनिधानं तु नोच्छिष्टासनसंनिधौ ॥ इति । 

त्रिष्व् अरत्निष्व् इति उच्छिष्टसंसर्गरहितासन्नदेशोपलक्षणार्थम् । अत एव व्यासः ।

अरत्निमात्रम् उत्सृज्य पिण्डांस् तत्र प्रदापयेत् ।

यत्रोपस्पृशतां वापि प्राप्नुवन्ति न बिन्दवः ॥ इति ।

पिण्डदाने कालम् आह मनुः ।

पिण्डनिर्वपणं केचित् पुरस्ताद् एव कुर्वते । इति । (म्ध् ३।२६१)

भोजनात् पुरस्ताद् अर्चनानन्तरं अग्नौकरणानन्तरं वा पिण्डनिर्वपणं केचिद् इच्छन्ति । अपरे तु भोजनानन्तरम् आचमनाद् अर्वाग् ऊर्ध्वं वा ब्राह्मणविसर्जनात् पश्चाद् वा पिण्डनिर्वपणं क्वचिद् इच्छन्तीति केचिद् इत्य् अनेनावगम्यते । भोजनात् पुरस्ताद् पिण्डनिर्वपणं सपिण्डीकरणात् प्राग् विहितेष्व् अप्रशस्तेषु श्राद्धेषु । सपिण्डीकरणादिप्रशस्तश्राद्धेषु पश्चाद् एव पिण्डनिर्वपणम् । तद् आह लौगाक्षिः ।

[४३०] अप्रशस्तेषु यागेषु पूर्वं पिण्डावनेजनम् ।

भोजनस्य प्रशस्ते तु पश्चाद् एवोपकल्पयेत् ॥ इति ।

आचमनात् प्राग् ऊर्ध्वं वा ब्राह्मणविसर्जनाद् ऊर्ध्वं वा पिण्डनिर्वपणम् इति पक्षाः शाखाभेदेन व्यवस्थिताः । तथा च स्मृत्यन्तरम् ।

मुनिभिर् भिन्नकालेषु पिण्डदानं तु यत् स्मृतम् ।

तत् स्वशाखामतं यत्र तत्र कुर्याद् विचक्षणः ॥ इति ।

तत्र आश्वलायनशाखिनाम् आचमनात् प्राग् ऊर्ध्वं वेति पक्षयोः समत्वेन विकल्पः । तथा च आश्वलायनः: “भुक्तवत्स्व् आचान्तेषु पिण्डान् निदध्यात् । आचान्तेष्व् एके” इति (आश्गृ ४।८।१२–१३) । यस्यां शाखायां कालविशेषो न श्रुतः तत्र प्रयोगसौकर्यार्थम् आचमनाद् ऊर्ध्वं पिण्डनिर्वपणपक्ष एव ग्रहीतव्यः । पिण्डनिर्वपणेतिकर्तव्यता ब्रह्माण्डपुराणे ऽभिहिता ।

सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां कुर्याद् उल्लखनं द्विजः ।

प्रघर्षणं ततः कुर्यात् श्राद्धकर्मण्य् अतन्द्रितः ॥

खण्डनं पेषणं चैव तथैवोल्लेखनक्रिया ।

वज्रेणाथ कुशैर् वापि उल्लेखेत् तु महीं द्विजः ॥ इति ।

खण्डनं कुशादेश् छेदनम् । पेषणं भूघर्षणम् । वज्रशब्देन स्फ्य उच्यते । उल्लेखनमन्त्रश् च कात्यायनेन दर्शितः: “उल्लिख्यापहता इति” इति । अनन्तरं प्रोक्षयेत्, [४३१] “ताम् अभ्युक्ष्य” इति आश्वलायनस्मरणात् । तत्र कुशान् आस्तृणुयात् । तद् उक्तं ब्रह्माणपुराणे ।

क्षिपेत् कुशांस् तत्र च दक्षिणाग्रान् । इति । 

ततो ऽवनेजनं कुर्यात् । तद् आह सुमन्तुः ।

असाव् अवनेनिङ्क्ष्वेति पुरुषं पुरुषं प्रति ।

त्रिस् त्रिर् एकेन हस्तेन विदधीतावनेजनम् ॥ इति ।

असाव् इति पित्रादीन् नामगोत्राभ्यां संबोध्य एकेन दक्षिणहस्तेन प्रिपुरुषं त्रिस् त्रिर् अवनेजनम् उदकनिर्वपणं कुर्याद् इत्य् अर्थः । अत्र आश्वलायनेनावनेजने मन्त्रान्तरम् उक्तम्: “प्राचीनावीती लेखां त्रिर् उदकेनोपनयेच् छुन्धन्तां पितरः” इत्यादि तद् अविरुद्धम् । शाखाभेदेन व्यवस्थोपपत्तेः । पिण्डदानमन्त्राः कात्यायनेन दर्शिताः: “असाव् एतत् त इति ये चत्वा (?) मन्त्रान्विति (?) चैके” इति । असाव् इत्य् अमुकगोत्रामुकशर्मन्न् इति संबोध्य एतत् ते इति मन्त्रेण पिण्डदानं कुर्यात् । एके ये च त्वाम् अत्रान्विति मन्त्रेण पिण्डदानं कुर्याद् इत्य् आहुः । पिण्डदानं च सव्यं जान्व् आच्य कर्तव्यम् । तद् उक्तं वायुपुराणे ।

मधुसर्पिस्तिलयुतांस् त्रीन् पिण्डान् निर्वपेद् बुधः ।

जानुं कृत्वा तथा सव्यं भूमौ पितृपरायणः ॥ (वाय्पु २।१३।२२)

[४३२] इति । पिण्डदानानन्तरकर्तव्यम् आह मनुः ।

न्युप्य पिण्डान् पितृभ्यस् तु प्रयतो विधिपूर्वकम् ।

तेषु दर्भेषु तं हस्तं निमृज्याल् लेपभागिनाम् ॥ इति । (म्ध् ३।२१६)

तत्र मन्त्रो विष्णुना दर्शितः: “अत्र पितरो मादयध्वं यथाभागम् आवृषायध्वम् इति दर्भमूलेषु करावघर्षणम्” इति । अनन्तरकर्तव्यम् आह कात्यायनः: “अत्र पितर इत्य् उक्त्वोदङ्मुख आतमनाद् आवृत्यामीमदन्त पितर इति जपति” इति (विस्म् ७।२२) । आतमनात् प्राणायामोत्थवायुपीडावधि उदङ्मुख आसीत् । ततो ऽनुच्छ्वसन्न् एव पर्यावृत्त्यामीमदन्तेति मनसा जपित्वोच्छ्वसेत् । अत्र विशेषः कर्मप्रदीपे दर्शितः ।

वामेनावर्तनं केचिद् उदगन्तं प्रचक्षते ।

सव्यं गौतमशाण्डिल्यौ शाण्डिल्यायन एव च ॥

आवृत्य प्राणम् आयम्य पितॄन् ध्यायन् यथार्हतः ।

जपंस् तेनैव चावृत्य ततः प्राणान् प्रमोचयेत् ॥ इति । (क्स्म् २।१७।२१–२२)

अमीमददन्तेत्य् अनुमन्त्रणानन्तरं विष्णुः [४३३]: “अमीमदन्तेत्य् अनुमन्त्र्य शेषवघ्राणं कृत्वा शुन्धन्तां पितर इति पूर्ववद् उदकनिनयनं पिण्डोपरि ततो ऽसाव् अभ्यङ्क्ष्वेत्य् अभ्यञ्जनं दद्याद् असाव् अङ्क्ष्वेत्य् अञ्जनम् अथ वस्त्रम् अभावे दशाम् ऊर्णां वा एतद् वः पितरो वासो मानोतोन्यत् पितरो युङ्ध्वम्” इति (विध् ७३।२६) । तदनन्तरं व्याघ्रः ।

गन्धपुष्पाणि धूपं च दीपं च विनिवेदयेत् ।

एतद् वः पितरो वासो दशां दत्वा पृथक् पृथक् ॥ इति ।

अर्चनानन्तरं मत्स्यः ।

यत् किंचित् पच्यते गेहे भक्ष्यं भोज्यम् अगर्हितम् ।

अनिवेद्य च भोक्तव्यं पिण्डमूले कथंचन ॥ इति । (मत्पु १७।३६)

तदनन्तरं बृहस्पतिः ।

अनभ्यर्च्योदपात्रं तु तेषाम् उपरि निःक्षिपेत् । इति ।

अनन्तरं विष्णुः: “अथैतान् उपतिष्ठेत नमो वः पितर इत्यादिना मनोन्वाहुवा सह इति तृचान्तेनाथैतान् पिण्डांश् चालयेत् परेतन पितर इति” (विध् ७३।२७) [४३४] इति ।

**अथ पिण्डदानानन्तरकृत्यम् **

अनन्तर्कृत्यम् आह आश्वलायनः: “अग्निं प्रत्येयाद् अग्ने तमधाश्चन्न स्तोमैर् इति अग्निम् अग्नौकरणाग्निं गार्हपत्यं यद् अन्तरिक्षं पृथिवीम्” इति । ब्राह्मणहस्तेषु सकृत् सकृत् अपो दद्याद् इत्य् अर्थः । एतद् आचमनात् प्राक् पिण्डदानपक्षे वेदितव्यम् । आचान्तेषु तु पिण्डदानपक्षे आचम्य पिण्डदानं कृत्वा ब्राह्मणहस्तेषूदकं सकृत् सकृद् दद्यात् । कुशाश् च देयाः । पद्मपुराणे ऽपि ।

आचान्तेषूदकं दद्यात् पुष्पाणि सयवानि च । इति ।

अत्र यवग्रहणं तिलोपलक्षणार्थम् । चशब्दः पुनर् अप्य् उदकदानसमुच्चयार्थः । कृतकार्यत्वेन तेषु च यवादिषु कुत्रचित् शुचौ देशे विसृष्टेषु पुनर् उदकादिकं दद्यात् । तथा च मत्स्यः ।

आचान्तेषु पुनर् दद्यात् जलपुष्पाक्षतोदकम् । इति । (मत्पु १६।४७)

अनन्तरकर्तव्यम् आह स एव ।

दत्वाशीः प्रतिगृह्णीयात् द्विजेभ्यः प्राङ्मुखो बुधः ।

अघोराः पितरः सन्तु सन्त्व् इत्य् उक्ते पुनर् द्विजैः ॥

गोत्रं तथा वर्धतां नस् तथेत्य् उक्तश् च तैः पुनः ।

दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिर् एव च ॥

[४३५] श्रद्धा च नो मा व्यगमद् बहु देयं च नो ऽस्त्व् इति ।

एताः सत्या आशिषः सन्तु सन्त्व् इत्य् उक्तश् च तैः पुनः ॥ इति ॥ (मत्पु १७।५३–५५)

**अथ स्वस्तिवाचनकम् **

अनन्तरं पात्रचालनं कृत्वा स्वस्तिवाचनं कुर्यात् । अत एव नारायणः ।

अचालयित्वा तत् पात्रं स्वस्ति कुर्वन्ति ये द्विजाः ।

निराशाः पितरस् तेषां शप्त्वा यान्ति यथागतम् ॥ इति ।

पात्रचालने विशेषम् आह जातूकर्ण्यः ।

पात्राणि चालयेत् श्राद्धे स्वयं शिष्यो ऽथ वा सुतः ।

न स्त्रीभिर् न च बालेन नासजात्या कथंचन ॥ इति ।

स्वस्तिवाचनप्रकारम् आह पारस्करः: “स्वस्तीति भगवन् ब्रूहीति वाचनम्” इति । यज्ञोपवीती वैश्वदैविकहस्ते उदकं दत्वा पुरूरवार्द्रवसंज्ञकेभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वस्तीति भगवन् ब्रूहि – इति कर्ता ब्रूयात् । विप्रेण च स्वस्ति इति वक्तव्यम् । पितृब्राह्मणहस्तेष्व् अप्य् एवम् एव । अनन्तरकृत्यम् आह याज्ञवल्क्यः ।

स्वस्तिवाच्यं ततः कुर्याद् अक्षय्योदकम् एव च । (य्ध् १।२४३)

[४३६] इति । अक्षय्यम् अस्त्व् इति ब्राह्मणहस्ते जलं दद्याद् इत्य् अर्थः । मार्कण्डेयो ऽपि ।

पितॄणां नामगोत्रेण जलं देयम् अनन्तरम् ।

ब्राह्मणानां द्विजैर् वाच्यम् अक्षय्यम् इदम् अस्त्व् इति ॥ इति ।

हस्तेष्व् इत्य् अध्याहृत्य योजना ॥

अथ दक्षिणादानम्

अनन्तरं दक्षिणां दद्यात् । मनुः ।

स्वस्तिवाचनकं कुर्यात् अक्षय्योदकम् एव च ।

सतिलं नामगोत्रेण दद्याच् छक्त्या च दक्षिणाम् ॥

गोभूहिरण्यवासांसि भव्यानि शयनानि च ।

दद्याद् यद् इष्टं विप्राणाम् आत्मनः पितुर् एव च ॥

वित्तशाठ्येन रहितः पितृभ्यः प्रीतिम् आचरन् । इति ।

अत्र विशेषम् आह पारस्करः: “हिरण्यं विश्वेभ्यो देवेभ्यो रजतं पितृभ्यः । अन्यच् च गो कृष्णाजिनं यावच्छक्यं दद्यात् ।

एकपङ्क्त्युपविष्टानां विप्राणां श्राद्धकर्मणि । 

भक्ष्यं भोज्यं समं देयं दक्षिणां त्व् अनुसारतः” ॥ इति ।

अनुसारत इति निमन्त्रितब्राह्मणविद्यागुणतारतम्येनेत्य् अर्थः । पुत्रुद्देशेन दक्षिणादानं प्राचीनावीतिना कार्यम् । अत एव जमदग्निः ।

[४३७] अपसव्यं तु तत्रापि मत्स्यो भगवान् हि मे मनः ॥ इति ।

तत्रापि दक्षिणादाने ऽपीति । यत् तु तेनैवोक्तम्,

सर्वं कर्मापसव्येन दक्षिणादानवर्जितम् ।

इति, तद् ब्राह्मणोद्देशेन दक्षिणादानपक्षे द्रष्टव्यम् । स च पक्षो देवलेन दर्शितः ।

आचान्तेभ्यो द्विजेभ्यस् तु प्रयच्छेद् अथ दक्षिणाम् । इति ।

ब्राह्मणोद्देशेन दक्षिणादाने क्रमम् आह स एव ।

दक्षिणां पितृविप्रेभ्यो दद्यात् पूर्वं ततो द्वयोः । इति ।

वैश्वदैविकब्राह्मणयोर् इत्य् अर्थः । अत्र पितृविप्रेभ्य इति समभिव्याहाराच् चतुर्थ्यर्थे षष्ठी । अनन्तरं याज्ञवल्क्यः ।

दत्वा तु दक्षिणां शक्त्या स्वधाकारम् उदाहरेत् ।

वाच्यताम् इत्य् अनुज्ञातः प्रकृतेभ्यः स्वधोच्यताम् ॥

ब्रूयुर् अस्तु स्वधेत्य् उक्ते भूमौ सिञ्चेत् ततो जलम् ।

विश्वेदेवाश् च प्रीयन्तां विप्रैश् चोक्तम् इदं जपेत् ॥

दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिर् एव च ।

श्रद्धा च नो मा व्यगमद् बहु देयं च नो ऽस्त्व् इति ॥

इत्य् उक्त्वोक्त्वा प्रिया वाचः प्रणिपत्य प्रमादयेत् ।

वाजे वाजे इति प्रीतः पितृपूर्वं विसर्जयेत् ॥ इति । (य्ध् १।२४४–४७)

[४३८]

**अथ मध्यमपिण्डाशनम् **

अनन्तरं पुत्रार्थि मध्यमपिण्डं पत्न्यै दद्यात् । तथा च वायुपुराणम् ।

पत्न्यै प्रजार्थी दद्यात् तु मध्यमं मन्त्रपूर्वकम् । इति । (वाय्पु २।१४।३१)

मध्यमं पिण्डम् इत्य् अर्थः । तत्प्रकारः । तत्र प्राचीनावीती “अपां त्व् औषधीनां रसं प्राशयामि भूतकृतं गर्भं धत्स्व” इति पत्न्या अञ्जलौ मध्यमपिण्डं प्रयच्छेत् । तत्प्राशनमन्त्रस् तु मत्स्येन दर्शितः ।

आधत्त पितरो गर्भम् अन्तः सन्तानवर्धनम् । इति । (मत्पु १६।५४)

मनुर् अपि ।

पतिव्रता धर्मपत्नी पितृपूजनतत्परा ।

मध्यमं तु ततः पिण्डं अद्यात् सम्यक् सुतार्थिनी ॥

आयुष्मन्तं सुतं विन्देत् यशोमेधासमन्वितम् ।

धनवन्तं प्रजावन्तं धार्मिकं सात्विकं तथा ॥ (म्ध् ३।२६२–६३)

[४३९] इति । पिण्डप्रदानस्यायोग्यत्वम् आह स एव ।

अप्राप्तयौवने वृद्धे सगर्भे रोगसंभवे ।

बालपुत्रकलत्रे ऽपि न दद्यात् पिण्डम् अञ्जलौ ॥ इति ।

पत्न्या असंनिधानादौ पिण्डप्रतिपत्तिम् आह बृहस्पतिः ।

अन्यदेशगता पत्नी गर्भिणी रोगिणी तथा ।

तदा तं जीर्णवृषभः छागो वा भोक्तुम् अर्हति ॥ इति ।

आपस्तम्बो ऽपि प्रतिपत्त्यन्तरम् आह ।

यदि पत्नी विदेशस्था उच्छिष्टा यदि वा मृता ।

दुरात्मा नानुकूला च तस्य पिण्डस्य का गतिः ॥

आकाशं गमयेत् पिण्डं जलस्थो दक्षिणामुखः ।

पितॄणां स्थानम् आकाशं दक्षिणा दिक् तथैव च ॥ इति ।

यत् तु देवलेनोक्तम्,

ततः कर्मणि निर्वृत्ते तान् पिण्डांस् तदनन्तरम् ।

ब्राह्मणो ऽग्निर् अजो गौर् वा भक्षयेद् अप्सु वा क्षिपेत् ॥ 

इति, तत् पुत्रार्थित्वाभावविषयम् । तीर्थश्राद्धे पिण्डानाम् अप्स्व् एव प्रक्षेपः । तद् उक्तं विष्णुधर्मोत्तरे ।

तीर्थश्राद्धे सदा पिण्डान् क्षिपेत् तीर्थे समाहितः ।

दक्षिणाभिमुखो भूत्वा पित्र्या दिक् सा प्रकीर्तिता ॥ इति । (विध्पु १।१४१।८)

[४४०]

अथोच्छिष्टमार्जनम्

अनन्तरम् उच्छिष्टं संमार्जयेत् । अत एव याज्ञ्वल्क्यः ।

[प्रक्षिपेत्] सत्सु विप्रेषु द्विजोच्छिष्टं च मार्जयेत् ॥ इति । (य्ध् १।२५७)

अयम् अर्थः – विप्रविसर्जनात् प्राग् उच्छिष्टं न मार्जयेत् । अपि तु तेषु विसर्जितेषु पिण्डप्रतिपत्तौ च कृतायाम् इति । यत् तु व्यासेनोक्तम्,

उच्छिष्टं न प्रमृज्यात् तु यावन् नास्तम् इतो रविः । 

इति, यच् च वसिष्ठेनोक्तम्,

श्राद्धे नोद्वासनीयानि उच्छिष्टान्य् आ दिनक्षयात् ।

च्योतन्ते वै स्वधाकारास् ताः पिबन्त्य् अकृतोदकाः ॥ (वध् ११,२१)

इति, तद् गृहान्तरसंभवविषयम् । अत एव प्रचेताः ।

भृत्यवर्गावृतो भूक्क्ते कव्यशेषं सव्गोत्रजैः ।

आसायं श्राद्धकालायां द्विजोच्छिष्टं न मार्जयेत् ॥ इति ।

अथ यजमानः स्वयं भुञ्जीत

उच्छिष्टमार्जनानन्तरं वैश्वदेवं कृत्वा शेषम् अन्नं ब्राह्मणैः सह भुञ्जीत । तथा च मत्स्यपुराणम् ।

[४४१] ततश् च वैश्वदेवान्ते सभृत्यसुतबान्धवः ।

भुञ्जीतातिथिसंयुक्तः सर्वं पितृनिषेवितम् ॥ इति । (मत्पु १६।५५)

यदा श्राद्धं निर्वर्त्य वैश्वदेवादिकं क्रियते तदा तच्छेषाद् एव तत् कार्यम् । तद् आह पैठीनसिः ।

श्राद्धं निर्वर्त्य विधिवद् वैश्वदेवादिकं ततः ।

कुर्याद् भिक्षां ततो दद्याद् धन्तकारादिकं तथा ॥ इति ।

आदिशब्देन नित्यश्राद्धं परिगृह्यते । तत इति पितृपाकशेषाद् इत्य् अर्थः । नित्यश्राद्धं पृथक्पाकेन वा कार्यम् । अत एव तद् अधिकृत्य मार्कण्डेयः: “पृथक्पाकेन वेत्य् अन्ये” इति । अत्र नित्यश्राद्धम् अप्य् अनियतम् । तद् आह स एव ।

नित्यक्रियां पितॄणां च केचिद् इच्छन्ति मानवाः ।

न पितॄणां तथैवान्ये शेषं पूर्ववद् आचरेत् ॥ इति ।

यत् तु लौगाक्षिणोक्तम्,

[४४२] पित्रर्थं निर्वपेत् पाकं वैश्वदेवार्थम् एव च ।

वैश्वदेवं न पित्रर्थं न दार्शं वैश्वदैविकम् ॥

इति, तद् आहिताग्निकर्तृकश्राद्धविषयम् । आहिताग्नेः श्राद्धात् प्राग् एव वैश्वदेवस्य तेनैव विहितत्वात् ।

पक्षान्तं कर्म निर्वर्त्य वैश्व्देवं च साग्निकः ।

पिण्डयज्ञं ततः कुर्यात् ततो ऽन्वाहार्यकं बुधः ॥ इति ।

पक्षान्तं कर्म अग्न्याधानम् । अन्वाहार्यकं दर्शश्राद्धम् । यत् तु पुराणवचनम्,

प्रतिवासरिको होमः श्राद्धादौ क्रियते यदि ।

देवा हव्यं न गृह्णन्ति कव्यं च पितरस् तथा ॥

इति, तत् पितृपाकाद् वैश्वदेवकरणे वेदितव्यम् । अत एव पैठीनसिः ।

पितृपाकात् समुद्धृत्य वैश्वदेवं करोति यः ।

आसुरं तद् भवेच् छ्राद्धं पितॄणां नोपतिष्ठते ॥ इति ।

यदाग्नौकरणानन्तरं विकिरणानन्तरं वा वैश्वदेविकं कर्म क्रियते तदापि पृथक्पाकाद् एव तत् कार्यम् । तच्छेषाद् वैश्वदेवकरणे दोषस्यात्रापि समानत्वात् । अग्नौकरणानन्तरं वैश्वदेवकरणं च स्मृत्यन्तरे ऽभिहितम् ।

वैश्वदेवाहुतीर् अग्नाव् अर्वाग् ब्राह्मणभोजनात् ।

जुहुयाद् भूतयज्ञादि श्राद्धं कृत्वा ततः स्मृतम् ॥ इति ।

यदि पितृपाकशेषाद् वैश्वदेवं यदि वा पाकान्तरात् उभयथापि पितृपाकशेषाद् एव भोजनम् । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

[४४३] प्रदक्षिणम् अनुव्रज्य भुञ्जीत पितृसेवितम् । इति । (य्ध् १।२४९)

असति तु पितृशेषे पाकान्तरं कृत्वापि भोक्तव्यम् एव, अभोजनस्य निषिद्धत्वात् । तथा च देवलः ।

श्राद्धं कृत्वा तु यो विप्रो न भुङ्क्ते ऽथ कदाचन ।

देवा हव्यं न गृह्णन्ति कव्यानि पितरस् तथा ॥ इति ।

यतः पितृशेषभोजनं नित्यम् । अत एवैकादश्यादौ नित्योपवासपक्षे भोजनप्रत्याम्नायः स्मर्यते ।

उपवासो यदा नित्यः श्राद्धं नैमित्तिकं भवेत् ।

उपवासं तदा कुर्याद् आघ्राय पितृसेवितम् ॥ इति ।

पितृसेवितभोजननियमो ऽनुज्ञापक्ष एव । अत एव शातातपः ।

शेषम् अन्नम् अनुज्ञातं भुञ्जीत तदनन्तरम् ।

इष्टैः सार्धं तु विधिवद् बुद्धिमान् सुसमाहितः ॥ इति ।

भोजनानन्तरं दातृभोक्त्रोर् नियमम् आह बृहस्पतिः ।

तां निशां ब्रह्मचारी स्याच् छ्राद्धकृच् छ्राद्धिकैः सह ।

अन्यथा वर्तमानौ तौ स्यातां निरयगामिनौ ॥ इति ।

मत्स्यपुराणे ऽपि ।

पुनर्भोजनम् अध्वानं यानम् आयासमैथुनम् ।

श्राद्धकृच् छ्राद्धभुक् चैव सर्वम् एतद् विवर्जयेत् ॥

स्वाध्यायं कलहं चैव दिवास्वापं च स्वेच्छया । (मत्पु १६।५६–५७)

[४४४] इति । श्राद्धभोजिनो विशेषम् आह यमः ।

पुनर्भोजनम् अध्वानं भारम् आयासमैथुनम् ।

संध्यां प्रतिग्रहं होमं श्राद्धभुक् त्व् अष्ट वर्जयेत् ॥ इति ।

संध्याहोमयोः प्रतिषेधस् त्व् अकृतप्रायश्चित्तस्य । कृते तु प्रायश्चित्ते कुर्याद् एव । अत एव भविष्यत्पुराणम् ।

दशकृत्वः पिबेच् चापो गायत्र्या श्राद्धभुग् द्विजः ।

ततः संध्याम् उपासीत जपेच् च जुहुयाद् अपि ॥ इति ।

एवमुक्तरीत्या पार्वणं कर्तुम् असमर्थः संकल्पविधिना श्राद्धं कुर्यात् । त्द् उक्तं स्मृत्यन्तरे ।

अङ्गानि पितृयज्ञस्य यदा कर्तुअम् न शक्नुयात् ।

संकल्पश्राद्धम् एवासौ कुर्याद् अर्घादिवर्जितम् ॥ इति ।

अयम् अर्थः – आलस्येन यो ऽग्निं त्यजति स त्यक्ताग्निः । न तस्य श्राद्धे ऽधिकारः । किं तु त्यक्ताग्निव्यतिरिक्तस्य साग्निकस्य । विधुरादेश् च पिण्डोपलक्षितश्राद्धे ऽपि अधिकार उक्तः । यस्माद् अत्यक्तागिनाधिकारिणा श्राद्धम् अवश्यं कर्तव्यं तस्माद् विस्तृते पार्वणविधाव् अशक्तः संकल्पविधानेन कुर्याद् इति । संकल्पविधानलक्षणं स एवाह ।

[४४५] संकल्पं तु यदा कुर्यात् न कुर्यात् पात्रपूरणम् ।

नावाहनाग्नौकरणं पिण्डांश् चैव न दापपेत् ॥ इति ।

उच्छिष्टपिण्डो न दातव्यः,

संकल्पं तु यदा श्राद्धं न कुर्यात् पात्रपूरणम् ।

विकिरश् च दातव्यः  *  *  *  *  ॥

इति स्मृत्यन्तरात् ॥

अथ प्रत्याब्दिकश्राद्धम्

एवं दर्शे कर्तव्यं पार्वणश्राद्धम् उक्तम् । अथ तद्विकृतिभूतं प्रत्याब्दिकं निरूप्यते । तत्र लौगाक्षिः ।

श्राद्धं कुर्याद् अवश्यं तु प्रमीतपितृकः स्वयम् ।

इन्दुक्षये मासि मासि वृद्धौ प्रत्यब्दम् एव च ॥ इति ।

तत्रेतिकर्तव्यताम् आह जातूकर्ण्यः ।

पितुः पितृगणस्थस्य कुर्यात् पार्वणवत् सुतः ।

प्रत्यब्दं प्रतिमासं च विधिर् ज्ञेयः सनातनः ॥ इति ।

पितृगणस्थः सपिण्डीकृतः । तस्य प्रतिसांवत्सरिकम् अनुमासिकं च श्राद्धं पार्वणविधिना कुर्यात् । जमदग्निर् अपि ।

आसाद्य सहपिण्डत्वम् औरसो विधिवत् सुतः ।

कुर्वीत दर्शवच् छ्राद्धं मातापित्रोर् मृते ऽहनि ॥

[४४६] इति ।

<u>ननु</u> – दर्शातिदेशान् मातामहानाम् अपि श्राद्धं प्रसज्येत ।

<u>नायं दोषः</u>, प्रत्याब्दिके षट्पिण्डानां पर्युदस्तत्वात् । तथा च कात्यायनः ।

कर्षूसमन्वितं मुक्त्वा तथाब्दं श्राद्धषोडशम् ।

प्रत्याब्दिकं च शेषेषु पिण्डाः स्युः षड् इति स्थितिः ॥ इति । (क्स्म् ३।२४।१४)

कर्षूसमन्वितं सपिण्डीकरणम् । यत् तु यमेनोक्तम्,

सपिण्डीकरणाद् ऊर्ध्वं प्रतिसंवत्सरं सुतैः ।

मातापित्रोः पृथक् कार्यम् एकोद्दिष्टं मृते ऽहनि ॥ इति ।

यच् च मृताहं प्रकृत्य व्यासेनोक्तम्,

एकोद्दिष्टं परित्यज्य पार्वणं कुरुते नरः ।

अकृतं तद् विजानीयाद् भवेच् च पितृघातकः ॥ इति ।

अत्र पार्वणैकोद्दिष्टयोर् विकल्पः । तत्रापि वृद्धाचारतो व्यवस्था । अमावास्यायां प्रेतपक्षे च मृतानां पार्वणं नियतम् । तद् आह शङ्खः ।

अमायां तु क्षयो यस्य प्रेतपक्षे ऽथ वा पुनः ।

पार्वणं तस्य कर्तव्यं नैकोद्दिष्टं कदाचन ॥ इति ।

यतेस् तु न क्वाप्य् एकोद्दिष्टम् । किं तु सर्वत्र पार्वणम् एव । तथा च प्रेचेताः ।

दण्डग्रहणमात्रेण नैव प्रेतो भवेद् यतिः ।

अतः सुतेन कर्तव्यं पार्वणं तस्य सर्वदा ॥ इति ।

<u>अत्र केचित्</u> पार्वणैकोद्दिष्टयोर् अन्यथा व्यवस्थाम् आहुः,

प्रत्यब्दं पार्वणेनैव विधिना क्षेत्रजैरसौ ।

कुर्याताम् इतरे कुर्युर् एकोद्दिष्टं सुता दश ॥

[४४७] इति जातूकर्ण्यवचनात् ।

<u>तद् अयुक्तम्</u>, 

एकोद्दिष्टं तु कर्तव्यम् औरसेन मृते ऽहनि ।

सपिण्डीकरणाद् ऊर्ध्वं मातापित्रोस् तु पार्वणम् ॥

इति पैठीनसिवचनविरोधात् । जातूकर्ण्यवचनं तु क्षयाहव्यतिरिक्तप्रत्यब्द-कर्तव्याक्षय्यतृतीयादिविषयत्वेनाप्य् उपपद्यते । यत् तु सुमन्तुनोक्तम्,

कुर्याच् च विधिवच् छ्राद्धं पार्वणं यो ऽग्निमान् द्विजः ।

पित्रोर् अनगिमान् धीर एकोद्दिष्टं मृते ऽहनि ॥

इति, तद् अयुक्तम्,

बह्वग्नयस् तु ये विप्रा ये चैकाग्नय एव च ।

तेषां सपिण्डनाद् ऊर्ध्वम् एकोद्दिष्टं न पार्वणम् ॥

इति स्मृत्यन्तरे साग्निकस्याप्य् एकोद्दिष्टविधानात् । एकोद्दिष्टलक्षणम् आह याज्ञवल्क्यः ।

एकोद्दिष्टं देवहीनम् एकार्घ्यैकपवित्रकम् ।

आवाहनाग्नौकरणरहितं ह्य् अपसव्यवत् ॥

उपतिष्ठताम् इत्य् अक्षय्यस्थाने विप्रविसर्जने ।

अभिरम्यताम् इति वदेद् ब्रूयुस् ते ऽभिरताः स्म ह ॥ इति । (य्ध् १।२५१–५२)

कात्यायनो ऽपि: “अथैकोद्दिष्टम् एकं पात्रम् एको ऽर्घ्य एकः पिण्डः नावाहनं नाग्नौकरणं नात्र विश्वेदेवाः [४४८] स्वदितम् इति तृप्तिप्रश्नः सुस्वदितम् इत्य् अनुज्ञानम् उपतिष्ठताम् इत्य् अक्षय्यस्थाने ऽभिरम्यताम् इति विसर्गे अभिरताः स्मेत्य् अपरे” इति । तच् चैकोद्दिष्टं त्रिविधम् नवं नवमिश्रं पुराणं चेति । अत्र प्रथमाहाद्येकादशाहान्तविहितं नवश्राद्धम् । तथा च अङ्गिराः ।

प्रथमे ऽह्नि तृतीये ऽह्नि पञ्चमे सप्तमे ऽपि वा ।

नवमैकादशे चैव तन् नवश्राद्धम् उच्यते ॥ इति ।

वसिष्ठो ऽपि ।

सप्तमे ऽह्नि तृतीये ऽह्नि प्रथमे नवमे तथा ।

एकादशे पञ्चमे स्युर् नवश्राद्धानि षट् तथा ॥

केचित् पञ्चैव नवमं भवेद् अन्तरितं यदि ।

एकादशे ऽह्नि तत् कुर्याद् इति स्मृतिकृतो विदुः ॥ इति ।

अत्र पक्षद्वयस्य व्यवस्था शिवस्वामिना दर्शिता ।

नवश्राद्धानि पञ्चाहुर् आश्वलायनशाखिनः ।

आपस्तम्बाः षड् इत्य् आहुर् विभाषा तैत्तिरीयिणाम् ॥ इति ।

वैश्यादीनां विशेषो भविष्यत्पुराणे दर्शितः ।

नव सप्त विशां राज्ञां नवश्राद्धान्य् अनुक्रमात् ।

आद्यन्तयोर् वर्णयोस् तु षड् इत्य् आहुर् महर्षयः ॥

[४४९] इति । षण्णां नवश्राद्धानाम् उपरि कर्तव्यं मासिकं नवमिश्रम् । तथा च आश्वलायनः: “नवमिश्रं षडुत्तरम्” इति । मासिकानाम् उपरि कर्तव्यं प्रत्याब्दिकादि पुराणम् । अत एव हारीतेन प्रायश्चित्तकाण्डे क्रमेण नवमासिकयोः प्रायश्चित्तम् अभिधायोत्तरकालीनं श्राद्धं पुराणशब्देन व्यवहृत्य प्रायश्चित्तं विहितम् ।

चान्द्रायणं नवश्राद्धे प्राजापत्यं तु मासिके ।

एकाहस् तु पुराणेषु प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ इति । (हार्स्म् २१।१७)

अथ सपिण्डीकरणम्

इत्थं पार्वणैकोद्दिष्टे अभिहिते । अथोभयात्मकं सपिण्डीकरणम् उच्यते । तत्र लौगाक्षिः ।

श्राद्धानि षोडशापाद्य विदधीत सपिण्डनम् । इति ।

षोडश श्राद्धानि जातूकर्ण्येन दर्शितानि ।

द्वादश प्रतिमास्यानि आद्यषाण्मासिके तथा ।

त्रैपक्षिकाब्दिके चेति श्राद्धान्य् एतानि षोडश ॥ इति ।

अत्राद्यषाण्मासिकाब्दिकशब्दाः ऊनमासिकोनषाण्मासिकोनाब्दिकपराः । द्वादशमासिकानां कालो याज्ञवल्क्येन दर्शितः ।

[४५०] मृते ऽहनि तु कर्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरम् ।

प्रतिसंवत्सरं चैवम् आद्यम् एकादशे ऽहनि ॥ इति । (य्ध् १।२५६)

वत्सरं वत्सरपर्यन्तं मासि मासि मृते ऽहनि श्राद्धं कर्तव्यम् । सपिण्डीकरणाद् ऊर्ध्वं प्रतिसंवत्सरं मृते ऽहनि कर्तव्यम् । आद्यं तु मासिकम् एकादशे ऽहनि कर्तव्यम् । ऊनषाण्मासिकादीनां कालम् आह गालवः ।

ऊनषाण्मासिकं षष्ठे मासार्धे ह्य् ऊनमासिकम् ।

तैपक्षिकं त्रिपक्षे स्याद् ऊनाब्दं द्वादशे तथा ॥ इति ।

श्लोकगौतमो ऽपि ।

एकद्वित्रिदिनैर् ऊने त्रिभागेनओन एव वा ।

श्राद्धान्य् ऊनाब्दिनादीनि कुर्याद् इत्य् आह गौतमः ॥ इति । (श्लोग्स्म् ३।२७)

ऊनमासिकस्य कालविकल्पम् आह गोभिलः ।

मरणाद् द्वादशाहे स्यान् मास्य् ऊने वोनमासिकम् । इति ।

ऊनानां वर्ज्यं कालम् आह गार्ग्यः ।

नन्दायां भार्गवदिने चतुर्दश्यां त्रिपुष्करे ।

ऊनश्राद्धे न कुर्वीत गृही पुत्रधनक्षयात् ॥ इति । 

मरीचिर् अपि ।

द्विपुष्करे च नन्दासु सिनीवाल्यां भृगोर् दिने ।

चतुर्दश्यां च नोनानि कृत्तिकासु त्रिपुष्करे ॥ इति ।

तिथिवारनक्षत्रविशेषाणां त्रयाणां मेलनं त्रिपुष्करम् । [४५१] द्वयोर् मेलनं द्विपुष्करम् । के ते विशेषाः । द्वितीयासप्तमीद्वादश्यो भद्रातिथयः, भानुभौमशनैश्चरवाराः, पुनर्वसूत्तराफल्गुनीविशाखोत्तराषाढापूर्वाभाद्रपदानक्षत्राणि ।

एवम् एतानि षोडश श्राद्धानि कृत्वा ततः सपिण्डनं विदधीत । तस्य कालम् आह अत्रिः: “अथ सपिण्डीकरणम् । संवत्सरे पूर्णे द्वादशाहे वा” इति । कात्यायनो ऽपि: “अथ सपिण्डीकरणम् । संवत्सरे पूर्णे त्रिपक्षे वा यद् अहर् वा वृद्धिर् आपद्यते” इति । बौधायनो ऽपि: “अथ संवत्सरे पूर्णे सपिण्डीकरणं त्रिपक्षे वा तृतीये मासि षष्ठे वैकादशे वा द्वादशाहे वा” इति । एकादशाहद्वादशाहतृतीयपक्षतृतीयमासषष्ठमासैकादशमाससंवत्सरान्तशुभागमाः इत्य् अष्टौ कालाः प्रकीर्तिताः । तत्र व्यवस्थाम् आह हारीतः ।

या तु पूर्वम् अमावास्या मृताहाद् दशमी भह्वेत् ।

सपिण्डीकरणं तस्यां कुर्याद् एव सुतो ऽग्निमान् ॥ इति । (हार्स्म् २०।१९)

मृताहाद् ऊर्ध्वदिनम् आरभ्येत्य् अर्थः । कार्ष्णाजिनिर् अपि ।

[४५२] सपिण्डीकरणं कुर्यात् पूर्ववच् चाग्निमान् सुतः ।

परतो दशरात्राच् चेत् कुहूर् अब्दोपरीतरे ॥ इति ।

आहिताग्निनामावास्यायां पिण्डपितृयज्ञस्यावश्यकर्तव्यत्वात् सपिण्डीकरणम् अन्तरेण तदसंभवाच् चैकादशे ऽह्नि दर्शागमे सपिण्डीकरणं कार्यम् । पिण्डपितृयज्ञकर्तव्यता तु श्रूयते: “अमावास्याम् अपराह्णे पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति” इति । सपिण्डीकरणात् पूर्वं पिण्डपितृयज्ञस्यासंभवो गालवेन दर्शितः ।

सपिण्डीकरणात् प्रेते पैतृकं पदम् आस्थिते ।

आहिताग्नेः सिनीवाल्यां पितृयज्ञः प्रवर्तते ॥ इति ।

दर्शानागमे तु साग्निर् द्वादशे ऽह्नि सपिण्डनं कुर्यात् । तद् उक्तं भविष्यत्पुराणे ।

यजमानो ऽग्निमान् राजन् प्रेतश् चानग्निमान् भवेत् ।

द्वादशाहे भवेत् कार्यं सपिण्डीकरणं सुतैः ॥ इति ।

गोभिलो ऽपि ।

साग्निकस् तु यदा कर्ता प्रेतश् चानग्निमान् भवेत् ।

द्वादशाहे तदा कार्यं सपिण्डीकरणं सुतैः ॥ इति ।

प्रेतस्य साग्नित्वे तृतीयपक्षे सपिण्डीकरणं कार्यम् । तद् आह सुमन्तुः ।

प्रेतश् चेद् आहिताग्निः स्यात् कर्तानग्निर् यदा भवेत् ।

सपिण्डीकरणं तस्य कुर्यात् पक्षे तृतीयके ॥

[४५३] इति । उभयोः साग्निकत्वे द्वादशाहे सपिण्डीकरणं कार्यम् ।

साग्निकस् तु यदा कर्ता प्रेतो वाप्य् अग्निमान् भवेत् ।

द्वादशाहे तदा कार्यं सपिण्डीकरणं पितुः ॥ इति ।

उभयोर् अनग्नित्वे द्वादशाहादयः सप्त कालाः इच्छया विकल्प्यन्ते । तद् उक्तं भविष्यत्पुराणे ।

सपिण्डीकरणं कुर्यात् यजमानस् त्व अनग्निमान् ।

अनाहिताग्नेः प्रेतस्य पूर्णे ऽब्दे भरतर्षभ ॥

द्वादशे ऽहनि षष्ठे वा त्रिपक्षे वा त्रिमासिके ।

एकादशे ऽपि वा मासि मङ्गलं स्याद् उपस्थितम् ॥ इति ।

एतेषु सप्तसु कालेषु द्वादशाहः प्रशस्तः । तद् आह व्याघ्रः ।

आनन्त्यात् कुलधर्माणां पुंसां चैवायुषः क्षयात् ।

अस्थितेश् च शरीरस्य द्वादशाहः प्रशस्यते ॥ इति ।

एतत् सर्वं त्रैवर्णिकविषयम् । शूद्रस्य तु द्वादशाह एव प्रतिनियतः । अत एव सपिण्डीकरणं कर्तव्यम् इत्य् अनुवृत्तौ विष्णुः ।

मन्त्रवर्जं हि शूद्राणां द्वादशे ऽहनि कीर्तितम् । इति ।

यदा संवत्सरपूर्त्तेः प्राग् एवैकादशाहादिषु षोडशश्राद्धानि कृत्वा सपिण्डीकरणं क्रियते तदा पुनर् अपि स्वस्वकाले मासिकादीन्य् आवर्तनीयानि । तद् आह गोभिलः ।

[४५४] यस्य संवत्सराद् अर्वाग् विहिता तु सपिण्डता ।

विधिवत् तानि कुर्वीत पुनः श्राद्धानि षोडश ॥ इति ।

विधिवद् इति यथायोगम् एकोद्दिष्टेन पार्वणेन वा विधिनेत्य् अर्थः । तद् आह पैठीनसिः ।

सपिण्डीकरणाद् अर्वाक् कुर्याच् छ्राद्धानि षोडश ।

एकोद्दिष्टविधानेन कुर्यात् सर्वाणि तानि तु ॥

सपिण्डीकरणाद् ऊर्ध्वं यदा कुर्यात् तदा पुनः ।

प्रत्यब्दं यो यथा कुर्यात् तथा कुर्यात् सदा पुनः ॥ इति ।

आवर्तनं चोर्ध्वभाविनाम् एव नाधोभाविनाम् । तद् आह कार्ष्णाजिनिः ।

अर्वाग् अब्दाद् यत्र यत्र सपिण्डीकरणं कृतम् ।

तदूर्ध्वं मासिकानां स्याद् यथाकालम् अनुष्ठितिः ॥ इति ।

सपिण्डीकरणाद् ऊर्ध्वम् आवर्तनीयानाम् अनुमासिकादीनां वृद्धिप्राप्तौ पुनर् अपकर्षः कर्तव्यः । तद् आह शाठ्यायनिः ।

सपिण्डीकरणाद् अर्वाग् अपकृष्य कृतान्य् अपि ।

पुनर् अप्य् अपकृष्यन्ते वृद्ध्युत्तरनिषेधनात् ॥ इति ।

निषेधश् च कात्यायनेनोक्तः ।

निर्वर्त्य वृद्धितन्त्रं तु मासिकानि न तन्त्रयेत् । इति ।

सपिण्डीकरणस्य गौणकालम् आह ऋष्यशृङ्गः ।

सपिण्डीकरणश्राद्धम् उक्तकाले न चेत् कृतम् ।

रौद्रे हस्ते च रोहिण्यां मैत्रभे वा समाचरेत् ॥ इति ।

सपिण्डीकरणेतिकर्तव्यताम् आह याज्ञवल्क्यः ।

[४५५] गन्धोदकतिलैर् युक्तं कुर्यात् पात्रचतुष्टयम् ।

अर्घ्यार्थं पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् ॥

ये समाना इति द्वाभ्यां शेषं पूर्ववद् आचरेत् ॥ इति । (य्ध् १।२५६, २५४)

कात्यायनो ऽपि: “ततः संवत्सरे पूर्णे चत्वारि पात्राणि सतिलगन्धोदकैः पूरयित्वा त्रीणि पितॄणाम् । एकं प्रेतस्य । प्रेतपात्रं पितृपात्रेष्व् आसिञ्चति । ये समाना इति द्वाभ्याम् । एतेन पिण्डो व्याख्यातः” इति । यदा पिता म्रियते पितामहस् तिष्ठति तदा प्रपितामहादिभिः सह पितुः सापिण्ड्यम् । तद् उक्तं ब्रह्माण्डपुराणे ।

मृते पितरि यस्याथ विद्यते च पितामहः ।

तेन देयास् त्रयः पिण्डाः प्रपितामहपूर्वकाः ॥ इति ।

केचित् तत्र सापिण्ड्यम् एव नाभ्युपगच्छन्ति,

व्युत्क्रमाच् च प्रमीतानां नैव कार्या सपिण्डता ।

इति वचनात् । अपरे पुनर् अस्य वचनस्य मातृपितृभर्तृव्यतिरिक्तविषयत्वं मन्यन्ते । उदाहरन्ति च स्कन्दपुराणवचनम् ।

व्युत्क्रमेण मृतानां च सपिण्डीकृतिर् इष्यते ।

यदि माता यदि पिता भर्ता चैष विधिः स्मृतः ॥

[४५६] इति । अत्र वृद्धाचाराद् व्यवस्था द्रष्टव्या । मातुः सापिण्ड्यं पितामह्यादिभिह् सह कर्तव्यम् । तद् आह शङ्खः ।

मातुः सपिण्डीकरणं कथं कार्यं भवेत् सुतैः ।

पितामह्यादिभिः सार्धं सपिण्डीकरणं स्मृतम् ॥ इति ।

प्रमीतपितृकस्य विकल्पम् आह यमः ।

जीवत्पिता पितामह्या मातुः कुर्यात् सपिण्डताम् ।

प्रमीतपितृकः पित्रा पितामह्याथ वा सुतः ॥ इति ।

पुत्रिकासुतो मातृसपिण्डं मातामहादिभिः सह कुर्यात् । तथा च बौधायनः ।

आदिशेत् प्रथमे पिण्डे मातरं पुत्रिकासुतः ।

द्वितीय पितरं तस्यास् तृतीये च पितामहम् ॥ इति ।

अन्वारोहणे तु भर्त्रैव सापिण्ड्यं नियतम् । तद् आह शातातपः ।

मृता यानुगता नाथं सा तेन सह पिण्डताम् ।

अर्हति स्वर्गवासे ऽपि यावद् आभूतसंप्लवम् ॥ इति ।

यमो ऽपि ।

पत्या चैकेन कर्तव्यं सपिण्डीकरणं स्त्रियाः ।

सामृतापि हि तेनैक्यं गता मन्त्राहुतिव्रतैः ॥ इति ।

अत्रैक्यशब्दः पितामह्यादिविकल्पव्यावृत्त्यर्थः । न त्रिपुरुषव्यावृत्त्यर्थः । सपिण्डीकरणस्य पार्वणैकोद्दिष्टरूपत्वात् । एतत् सर्वं ब्राह्मादिविवाहेषु द्रष्टव्यम् । आसुरादिविवाहे तु चतुर्धा विकल्पः । तत्र पक्षत्रयम् आह शातातपः ।

[४५७] तन्मात्रा तत्पितामह्या तच्छ्वश्र्वा वा सपिण्डनम् ।

आसुरादिविवाहेषु वर्णानां योषितां भवेत् ॥ इति ।

चतुर्थं पक्षम् आह सुमन्तुः ।

पिता पितामहे योज्यः पूर्णे संवत्सरे सुतैः ।

माता मातामहे तद्वद् इत्य् आह भगवान् शिवः ॥ इति ।

मातुः सापिण्ड्ये गोत्रनियमम् आह मार्कण्डेयः ।

ब्राह्मादिषु विवाहेषु या तूढा कन्यका भवेत् ।

भर्तृगोत्रेण कर्तव्या तस्याः पिण्डोदकक्रिया ॥

आसुरादिविवाहेषु पितृगोत्रेण धर्मवित् ॥ इति ।

लौगाक्षिर् अपि ।

मातामहस्य गोत्रेण मातुः पिण्डोदकक्रियाः ।

कुर्वीत पुत्रिकापुत्र एवम् आह प्रजापतिः ॥ इति ।

पत्न्याः सापिण्ड्यं दर्शयति पैठीनसिः ।

अपुत्रायां मृतायां तु पतिः कुर्यात् सपिण्डनम् ।

श्वश्र्वादिभिः सहैवास्याः सपिण्डीकरणं भवेत् ॥ इति ।

पत्युः सापिण्ड्यम् आह लौगाक्षिः ।

[४५८] सर्वाभावे स्वयं पत्न्यः स्वभर्तॄणाम् अमन्त्रकम् ।

सपिण्डीकरणं कुर्युस् ततः पार्वणम् एव च ॥ इति ।

सुमन्तुर् अपि ।

अपुत्रे प्रस्थिते कर्ता नास्ति चेच् छ्राद्धकर्मणि ।

तत्र पत्न्य् अपि कुर्वीत सापिण्ड्यं पार्वणं तथा ॥ इति ।

यत् तु स्मृत्यन्तरम्,

अपुत्रस्य परेतस्य नैव कुर्यात् सपिण्डताम् ।

आशौचम् उदकं पिण्डम् एकोद्दिष्टं न पार्वणम् ॥

अपुत्रा ये मृताः केचित् पुरुषा वा तथा स्त्रियः ।

तेषां सपिण्डनाभावद् एकोद्दिष्टं न पार्वणम् ॥ 

इति, तत् पुत्रोत्पादनविधिप्रशंसापरतया व्याख्येयम् । यतीनां सापिण्ड्यं निषेधत्य् उशनाः ।

सपिण्डीकरणं तेषां न कर्तव्यं सुतादिभिः ।

त्रिदण्डग्रहणाद् एव प्रेतत्वं नैव जायते ॥

एकोद्दिष्टं न कुर्वीत यतीनां चैव सर्वदा ।

अहन्य् एकादशे तेषां पार्वणं तु विधीयते ॥ इति । (उश्स्म् ७।१९–२०)

इत्य् उभयात्मकं सपिण्डीकरणं निरूपितम् ॥

अथ पार्वणविकृतिरूपं वृद्धिश्राद्धं निरूप्यते

तत्र याज्ञवल्क्यः ।

एवं प्रदक्षिणावृत्को वृद्धौ नान्दीमुखान् पितॄन् ।

यजेत दधिकर्कन्धुमिश्राः पिण्डा यवैः क्रिया ॥ (य्ध् १।२५०)

[४५९] इति । एवं पार्वणवद् इत्य् अर्थः । तथा च विष्णुधर्मोत्तरे ।

वृद्धौ समर्चयेद् विद्वान् नित्यं नान्दीमुखान् पितॄन् ।

संपादितो विशेषस् तु शेषं पार्वणवद् भवेत् ॥ इति । (विध्पु १।१४२।१५)

पार्वणवद् इत्य् अनेनावाहनत्रिपुरुषोद्देशादयो ऽतिदिश्यन्ते । अयं तु विशेषः संपादितः नान्दीमुखसंज्ञकाः पितरः इति । एतच् च प्रदक्षिणावृद् बदरदध्यादीनां याज्ञवल्क्योक्तानाम् इतरेषां च विशेषाणाम् उपलक्षणम् । ते च विशेषाः कात्यायनेन दर्शिताः ।

    आभ्युदयिके श्राद्धे प्रदक्षिणम् उपचारः । पित्र्यमन्त्रवर्जनम् । ऋजवो दर्भाः । यवैस् तिलार्थः । सुसंपन्नम् इति तृप्तिप्रश्नः । सुसंपन्नम् इत्य् अनुज्ञा । दधिबदराक्षतमिश्राः पिण्डाः । नान्दीमुखान् पितॄन् आवाहयिष्ये – इति पृच्छति । नान्दीमुखाः पितरः प्रीयन्ताम् इत्य् अक्षय्यस्थाने । नान्दीमुखान् पितॄन् अर्चयिष्ये – इति पृच्छति । नान्दीमुखाः पितरः पितामहाः प्रपितामहाश् च प्रीयन्ताम् इत्य् अनेन स्वधां कुर्यात् । युग्मान् आशयेत् । इति ।

प्रचेता अपि ।

मातृश्राद्धं तु पूर्वं स्यात् पितॄणां तदनन्तरम् ।

ततो मातामहानां च वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतम् ॥

[४६०] न जपेत् पैतृकं जप्यं न मांसं तत्र दापयेत् ।

प्राङ्मुखो देवतीर्थेन क्षिप्रं देशविमार्जनम् ॥ इति ।

प्राङ्मुखः पिण्डदानादिकं कुर्याद् इत्य् अध्याहारः । अत एव प्रचेताः ।

अपसव्यं न कुर्वीत न कुर्याद् अप्रदक्षिणम् ।

यथा चोपचरेद् देवान् तथा वृद्धौ पितॄन् अपि ॥

प्रदद्यात् प्राङ्मुखः पिण्डान् वृद्धौ सव्येन वाग्यतः । इति ।

पिण्डदाने विशेषम् आह वसिष्ठः ।

प्राङ्मुखो देवतीर्थेन प्राक्कूलेषु कुशेषु च ।

दत्वा पिण्डान् न कुर्वीत पिण्डपात्रम् अधोमुखम् ॥ इति ।

पिण्डदानं न चोच्छिष्टसंनिधौ प्रदद्यात्,

नावाङ्मुखः पिण्डान् वृद्धौ नाम्ना वावाह्य ददति ।

इति शातातपस्मरणात् । नामोच्चारणं च प्रथमपिण्ड एव, न द्वितीये । तद् उक्तं चतुर्विंशतिमते ।

एकं नाम्ना परं तूष्णीं दद्यात् पिण्डान् पृथक् पृथक् । इति ।

एकैकस्मै द्वौ द्वौ पिण्डौ । तत्राद्यं नाम्ना द्वितीयं तूष्णीं दद्याद् इत्य् अर्थः । वृद्धिश्राद्धे पिण्डदानं वैकल्पिकम् । तथा च भविष्यत्पुराणम् ।

[४६१] पिण्डनिर्वपणं कुर्यात् न वा कुर्यान् नराधिप ।

वृद्धिश्राद्धे महाबाहो कुलधर्मान् अवेक्ष्य तु ॥ इति ।

वृद्धिश्राद्धनिमित्तान्य् आह लौगाक्षिः ।

नवान्नचौलगोदाने सोमोपायनसंसवे ।

स्नानाधानविवाहेषु नान्दीश्राद्धं विधीयते ॥ इति ।

कार्ष्णाजिनिर् अपि ।

कन्यापुत्रविवाहेषु प्रवेशे नववेश्मनः ।

नामकर्मणि बालानां चूडाकर्मादिके तथा ॥

सीमन्तोन्नयने चैव पुत्रादिमुखदर्शने ।

नान्दीमुखान् पितृगणान् पूजयेत् प्रयतो गृही ॥ इति ।

वृद्धगार्ग्यो ऽपि ।

अग्न्याधानाभिषेकादाव् इष्टापूर्ते स्त्रिया ऋतौ ।

वृद्धिश्राद्धं प्रकुर्वीत आश्रमग्रहणे तथा ॥ इति ।

अथ श्राद्धकर्तृनिरूपणम्

इत्थं श्राद्धानि निरूपितानि । अधुना तत्कर्ता निरूप्यते । तत्र बृहस्पतिः ।

प्रमीतस्य पितुः पुत्रैः श्राद्धं देयं प्रयत्नतः ।

ज्ञातिबन्धुसुहृच्छिष्यैर् ऋत्विग्भृत्यपुरोहितैः ॥ इति ।

विष्णुपुराणे ऽपि ।

पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा तद्वद् वा भ्रातृसन्ततिः ।

[४६२] सपिण्डसन्ततिर् वापि क्रियार्हा नृप जायते ॥ इति । (विपु ३।१३।३०)

तत्र मुख्यानुकल्पौ विविनक्ति शङ्खः ।

पितुः पुत्रेण कर्तव्या पिण्डदानोदकक्रिया ।

पुत्राभावे तु पत्नी स्यात् पत्न्यभावे तु सोदरः ॥ इति ।

स्मृतिसंग्रहे ऽपि ।

पुत्रः कुर्यात् पितुः श्राद्धं पत्नी तु तदसंनिधौ ।

धनहार्य् अथ दौहित्रस् ततो भ्राता च तत्सुतः ॥

भ्रातुः सहोदरो भ्राता कुर्याद् दाहादि तत्सुतः ।

ततस् एव् असोदरो भ्राता तदभावे तु तत्सुतः ॥ इति ।

पुत्रशब्देन मुख्या गौणाश् च पुत्रा गृह्यन्ते । तेषां सर्वेषाम् अभावे पौत्रः कुर्यात् । तस्याभावे तु पत्नी । अत एव बृहस्पतिना पौत्रस्य पुत्रिकापुत्रसाम्यम् उक्तम् ।

पौत्रो ऽथ पुत्रिकापुत्रः स्वर्गप्राप्तिकराव् उभौ ।

रिक्थे च पिण्डदाने च समौ तौ परिकीर्तितौ ॥ इति ।

न चैतावता तयोः समविकल्पः शङ्कनीयः,

	नैव पौत्रेण कर्तव्यं पुत्रवांश् चेत् पितामहः ।

इति कात्यायनस्मरणात् । “पत्न्यभावे तु सोदरः” इत्य् अयं क्रमः पत्न्या दायहरणे द्रष्टव्यः । अन्यथा यो दायहरः स एव कुर्यात् । अत एव विष्णु-आपस्तम्बौ: [४६३] “यश् चार्थहरः स पिण्डदायी” इति (विस्म् १५।४०) । पुत्रः पितृवित्ताभावे ऽपि पिण्डं दद्यात् तदभावे सपिण्डो दद्यात् सपिण्डाभावे समानोदकादयः कुर्युः । तथा च मार्कण्डेयपुराणम् ।

पुत्राभावे सपिण्डास् तु तदभावे सहोदकाः ।

मातुः सपिण्डा ये वा स्युर् ये वा मातुः सहोदकाः ॥

कुर्युर् एनं विधिं सम्यक् अपुत्रस्य सुतासुतः ।

कुर्यान् मातामहायैव पुत्रिकातनयस् तथा ॥

सर्वाभावे स्त्रियः कुर्युः स्वभ्र्तॄणाम् अमन्त्रकम् ।

तदभावे च नृपतिः कारयेत् तस्य रिक्थतः ॥

तज्जातीयैर् नरैः सम्यक् दाहाद्याः सकलाः क्रियाः ।

सर्वेषाम् एव वर्णानां बान्धवो नृपतिर् यतः ॥ इति । (मार्पु ३०।१९–२३)

सर्वाभावे स्त्रियः कुर्युर् इत्य् आसुरादिविवाहोढस्त्रीविषयम् । अतः पुत्राभावे तु पत्नीत्य् अनेन सहाविरोधः, तस्याः पत्नीत्वाभावात् । अत एव शातातपः तस्याः पत्नीत्वं निषेधति ।

क्रयक्रीता तु या नारी न सा पत्न्य् अभिधीयते ।

न सा दैवे न सा पित्र्ये दासीं तां कवयो विदुः ॥

[४६४] इति । पूर्वमधमोत्तरासु पुत्रादीनां व्यवस्थितम् अधिकारं दर्शयति पराशरो विष्णुपुराणे ।

पूर्वाः क्रिया मध्यमाश् च तथैवोत्तरसंज्ञिताः ।

त्रिप्रकाराः क्रिया ह्य् एतास् तासां भेदं शृणुष्व मे ॥

आ दाहाद् आ दशाहाच् च मध्ये याः स्युः क्रिया मताः ।

ताः पूर्वा मध्यमा मासि मास्य् एकोद्दिष्टसंज्ञिताः ॥

प्रेते पितृत्वम् आपन्ने सपिण्डीकरणाद् अनु ।

क्रियन्ते याः क्रियाः पित्र्याः प्रोच्यन्ते ता नृपोत्तराः ॥

पितृमातृसपिण्डैस् तु समानसलिलैस् तथा ।

तत्सङ्घातगतैश् चैव राज्ञा वा धनहारिणा ॥

पूर्वाः क्रिया मध्यमाश् च पुत्राद्यैर् एव चोत्तराः ।

दौहित्रैर् वा नरश्रेष्ठ कार्यास् तत्तनयैस् तथा ॥ इति । (विपु ३।१३।३४–३८)

सपिण्डाद्यैर् अवनिपत्यन्तैः पूर्वाः क्रिया मधमाश् च कर्तव्याः । पुत्राद्यैर् एव भ्रातृसन्तत्यन्तैः दौहित्राद्यैश् चोत्तराः क्रियाः कर्तव्याः । न सपिण्डाद्यैर् अवनिपत्यन्तैर् इत्य् अर्थः । औरसः सुतो ऽनुपनीतो ऽपि दाहादिकाः क्रियाः कुर्यात् । तद् आह सुमन्तुः ।

श्राद्धं कुर्याद् अवश्यं तु प्रमीतपितृको हि यः ।

व्रतस्थो वाव्रतस्थो वा एक एव भवेद् यदि ॥ इति ।

अव्रतस्थो ऽनुपनीतः । तद् आह वृद्धमनुः ।

[४६५] कुर्याद् अनुपनीतो ऽपि श्राद्धम् एको हि यः सुतः ।

पितृयज्ञाहुतिं पाणौ जुहुयाद् ब्राह्मणस्य च ॥ इति ।

अत्र विशेषः प्रचेतसा दर्शितः ।

कृतचूडस् तु कुर्वीत उदकं पिण्डम् एव च ।

स्वधाकारं प्रयुञ्जीत वेदोच्चारं न कारयेत् ॥ इति । \

मातापित्रोर् उभयोर् अपि कुर्वीतेत्य् अर्थः । तथा च स्मृत्यन्तरम् ।

कृतचूडो ऽनुपेतस् तु पित्रोः श्राद्धं समाचरेत् ।

उदाहरेत् स्वधाकारं न तु वेदाक्षराण्य् असौ ॥ इति ।

यत् तु मनुनोक्तम्,

न ह्य् अस्मिन् युज्यते कर्म किंचिद् आ मौञ्जिबन्धनात् ।

नाभिव्याहरेद् ब्रह्म स्वधानिनयनाद् ऋते ॥ (म्ध् २।१७१–७२)

इति, तत् वर्षकृतचूडाविषयम् । तथा च सुमन्तुः ।

अनुपेतो ऽपि कुर्वीत मन्त्रवत् पैतृमेधिकम् ।

यद्य् असौ कृतचूडः स्याद् यदि स्याच् च त्रिवत्सरः ॥ इति ।

**अथ मातामहादिश्राद्धाधिकारनिर्णयः **

तत्र व्यासः ।

पितॄन् मातामहांश् चैव द्विजः श्राद्धेन तर्पयेत् ।

अनृणः स्यात् पितॄणां तु ब्रह्मलोकं च गच्छन्ति ॥

[४६६] इति । मातामहानाम् इति बहुवचनं मातुः पितामहप्रपितामहयोर् अपि संग्रहार्थम् । तथा च पुलस्त्यः ।

मातुः पितरम् आरभ्य त्रयो मातामहाः स्मृताः ।

तेषां तु पितृवच् छ्राद्धं कुर्युर् दुहितृसूनवः ॥ इति ।

पितृश्राद्धवन् मातामहश्राद्धम् अपि नित्यम्, अकरणे प्रत्यवायस्मरणात् । तद् उक्तं स्कन्दपुराणे ।

पार्वणं कुरुते यस् तु केवलं पितृहेतुतः ।

मातामह्यं न कुरुते पितृहा स प्रजायते ॥ इति ।

ऋष्यशृङ्गो ऽपि ।

पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा ध्रुवम् ।

अविशेषेण कर्तव्यं विशेषान् नरकं व्रजेत् ॥ इति ।

मातामहश्राद्धं क्वचिद् अपवदति कात्यायनः ।

कर्षूसमन्वितं मुक्त्वा तथा श्राद्धं च षोडशम् ।

प्रत्याब्दिकं च शेषेषु पिण्डाः स्युः षड् इत् स्थितिः । इति । (क्स्म् ३।२४।१४)

कर्षूसमन्वितं सपिण्डीकरणश्राद्धम् । षोडशग्रहणम् एकोद्दिष्टोपलक्षणार्थम् । सङ्घातमरणे श्राद्धक्रमम् आह ऋष्यशृङ्गः ।

भवेद् यदि सपिण्डानां युगपन् मरणं तथा ।

संबन्धासत्तिम् आलोच्य तत्क्रमाच् छ्राद्धम् आचरेत् ॥ इति ।

अत्र पत्न्यादिसपिण्डेषु संबन्धासत्तिर् एवं द्रष्टव्या पतिपत्न्योः संबन्धः प्रत्यासन्नः । एकप्रतियोगिकत्वाद् अव्यवधानाच् च । [४६७] पुत्रस्य तु मातापितृद्वयनिरूप्यत्वेन विलम्बितप्रतिपत्तेर् विप्रकृष्टः संबन्धः । भ्रातुस् तु पितृजत्वव्यवधानेन ततो ऽपि विप्रकृष्टः । एवम् अन्यत्रोहनीयम् । पत्न्यादीनां पित्रोश् च सङ्घातमरणे ऋष्यशृङ्गः ।

पत्न्याः पुत्रस्य तत्पुत्रभ्रात्रोस् तत्तनयस्य च ।

स्नुषाश्वश्र्वोश् च पित्रोश् च सङ्घातमरणम् यदि ॥

अर्वाग् अब्दान् मातृपितृपूर्वं सापिण्ड्यम् आचरेत् ॥ इति ।

तत्पुत्रः पुत्रपुत्रः । तत्तनयो भ्रातृतनयः । यत् तु देवलेनोक्तम्,

प्रमीतौ पितरौ यस्य देहस् तस्याशुचिर् भवेत् ।

न दैवं नापि पित्र्यं च यावत् पूर्णो न वत्सरः ॥ 

इति, तत् पूर्वोक्तपत्न्यादिव्यतिरिक्तसपिण्डविषयम् । अत एव लौगाक्षिः ।

अन्येषां प्रेतकार्याणि महागुरुनिपातने ।

कुर्यात् संवत्सराद् अर्वाक् श्राद्धम् एकं तु वर्जयेत् ॥ इति ।

प्रेतकार्याणि दहनादीन्य् आद्यश्राद्धान्तानि विवक्षितानि,

आद्यं श्राद्धम् अशुद्धो ऽपि कुर्याद् एकादशे ऽहनि ।

इति विशेषस्मरणात् । एकम् इत्य् अन्यद् इत्य् अर्थः । पित्रोः सङ्घातमरणे देवलः ।

[४६८] पित्रोर् उपरमे पुत्राः क्रियाः कुर्युर् द्वयोर् अपि ।

अनुवृत्तौ च चान्येषां सङ्घातमरणे ऽपि वा ॥ इति ।

सहगमनेन पित्रोः सङ्घातमरणे मातुर् अनुगमनेन दिनान्तरमरणे ऽपि तत् तद् द्वादशाहे क्रियां कुर्युः । अन्येषां पित्रोश् च सङ्घातमरणे यथाकालं न कुर्युः । किं तु त्रिपक्ष एव । तद् आह लौगाक्षिः ।

पत्नी पुत्रस् तथा पौत्रो माता तत्पुत्रका अपि ।

पितरौ च यदैकस्मिन् म्रियेरन् वासरे तदा ॥

आद्यम् एकादशे कुर्यात् त्रिपक्षे तु सपिण्डनम् ॥ इति ।

पित्रोर् अनुगमनं विना सङ्घातमरणे मातुर् अनुगमनं विना दिनान्तरमरणे ऽपि मातुस् त्रिपक्षे सपिण्डनं कुर्यात् । तथा च देवलः ।

एकाहमरणे पित्रोर् अन्यस्यान्यदिने मृतौ ।

सपिण्डनं त्रिपक्षे स्याद् अनुयानमृतिं विना ॥ इति ।

मातृपितृश्राद्धद्वयस्य दैवात् कालैक्ये ऽपि पितृश्राद्धं पूर्वं कुर्यात् । तद् आह कार्ष्णाजिनिः ।

पित्रोः श्राद्धे समं प्राप्ते नवे पर्युषिते ऽपि वा ।

पितृपूर्वं सुतः कुर्याद् अन्यत्रासत्तियोग्यतः ॥ इति ।

अन्यत्र मातृपितृव्यतिरिक्तविषये संबन्धासत्तियोग्यतः कुर्याद् इत्य् अर्थः ।

यत् तु प्रचेतसोक्तम्,

[४६९] नैकः श्राद्धद्वयं कुर्यात् समाने ऽहनि कुत्रचित् ।

इति, तदैकस्मिन् श्राद्धे क्रियमाणे दैवतैक्यात् अन्यस्य प्रसङ्गात् यत्र सिद्धिस् तद् विषयम् । यथा नित्यश्राद्धामावास्याश्राद्धयोर् अमावास्याश्राद्धेन नित्यश्राद्धसिद्धिः प्रासङ्गिकी । यथा वा दार्शिकयुगादिश्राद्धयोर् युगादिश्राद्धेनैव दार्शिकसिद्धिः । पित्रोर् मृताहैक्ये सत्य् अन्वाहोहणविषये लौगाक्षिणा विशेष उक्तः ।

मृते ऽहनि समासेन पिण्डनिर्वपणं पृथक् ।

नवश्राद्धं तु दम्पत्योर् अन्वारोहण एव तु ॥ इति ।

पिण्डनिर्वपणं श्राद्धं समासेन पाकाद्यैक्येन पृथगसपत्नीकं कुर्यात् । नवश्राद्धम् अपि तथा कुर्यात् । स्मृत्यन्तरम् अपि ।

एकचित्यां समारूढौ सम्पती निधनं गतौ ।

पृथक् श्राद्धं तथा कुर्याद् ओदनं ह पृथक् पृथक् ॥ इति ।

अनेकमातृभिर् एकचित्याम् अन्वारोहणे कृते पाकाद्यैक्येन प्रथमं पितुस् तदनन्तरं साक्षान् मातुस् ततो ज्येष्ठादिक्रमेण कुर्यात् । तद् आह भृगुः ।

एककाले गतासूनां बहूनाम् अथ वा द्वयोः ।

तन्त्रेण श्रपणं कुर्यात् श्राद्धं कुर्यात् पृथक् पृथक् ॥

पूर्वकस्य मृतस्यादौ द्वितीयस्य जघन्यतः ।

तृतीयस्य ततः कुर्यात् संनिपातेष्व् अयं क्रमः ॥ इति ।

पूर्वकस्य मुख्यस्य पितुः । द्वितीयस्य ततो जघन्याया जनन्याः । तृतीयस्य ततो ऽपि जघन्यतया परमातुर् इत्य् अर्थः । पार्वणैकोद्दिष्टयोः संनिपाते जाबालिः ।

[४७०] यद्य् एकत्र भवेतां चेद् एकोद्दिष्टं च पार्वणम् ।

पार्वणं त्व् अभिनिर्वर्त्य एकोद्दिष्टं समाचरेत् ॥ इति ।

अनेकनिमित्तसंनिपाते निमित्तानुक्रमेण श्राद्धं कुर्यात् । तथा च कात्यायनः ।

द्वे बहूनि निमित्तानि जायेरन्न् एकवासरे ।

नैमित्तिकानि कार्याणि निमित्तोत्पत्त्यनुक्रमात् ॥ इति ।

यद्य् अप्य् एकदेवताकश्राद्धद्वयम् एकस्मिन्न् अहनि न युक्तम् एकानुष्ठानेनेतरप्रयोजनस्यापि प्रसङ्गात् सिद्धेः तथापि नैमित्तिकानि वचनबलाद् अनेकान्य् अप्य् अनुष्ठेयानि । तथा च जाबालिः ।

श्राद्धं कृत्वा तु तस्यैव पुनः श्राद्धं न तद्दिने ।

नैमित्तिकं तु कर्तव्यं निमित्तानुक्रमोदयम् ॥ इति ।

नित्यकाम्ययोर् एकदेवताकयोः संनिपाते काम्येनैव नित्यसिद्धिः । तद् उक्तं स्मृतिसंग्रहे ।

काम्यतन्त्रेण नित्यस्य तन्त्रं श्राद्धस्य सिध्यति ॥

इति ॥

यत्राशौचविधानजातम् अजहत् स्वार्थप्रयुक्त्या दृशा

	प्रोक्तं यत्र च संगृहीतवपुषां श्राद्धं समृद्ध्यै पदम् ।

अध्यायं तदबाह्यनिर्णयविदां तात्तीर्यम् आर्त्तिछिद्रं 

	सो ऽयं व्याकुरुते स्वतन्त्रमहिमा मन्त्रीश्वरो माधवः ॥

इति श्रीमहाराजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्ग-प्रवर्त्तिकश्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरन्धरस्य माध्वामात्यस्य कृतौ पाराश्रस्मृतिव्याख्यायां माधवीयायां तृतीयो ऽध्यायः समाप्तः ॥ ३ ॥

४

प्रायश्चित्त काण्ड

अथ चतुर्थो ऽध्यायः

वागीशाद्याः सुमनसः सरार्थानाम् उपक्रमे ।

यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस् तं नमामि गजाननम् ॥ १ ॥

सो ऽहं प्राप्य विवेकतीर्थपदवीम् आम्नायतीर्थे परम् 

	मज्जन् सज्जनतीर्थसङ्गनिपुणः सद्वृत्ततीर्थं श्रयन् ।

लब्धाम् आकलयन् प्रभावलहरीं श्रीभारतीतीर्थतो

	विद्यातीर्थम् उपाश्रयन् हृदि भजे श्रीकण्ठम् अव्याहतम् ॥ २ ॥

सत्यैकव्रतपालको द्विगुणधीस् त्र्यर्थी चतुर्वेदिता

	पञ्चस्कन्धकृती षडन्वयदृढः सप्ताङ्गसर्वंसहः ।

अष्टव्यक्तिकलाधरो नवनिधिः पुष्यद्दशप्रत्ययः

	स्मार्तोच्छ्रायधुरन्धरो विजयते श्रीबुक्कणक्ष्मापतिः ॥ ३ ॥

इन्द्रस्याङ्गिरसो नलस्य सुमतिः शैब्यस्य मेधातिथिर्

[२] दौम्यो धर्मसुतस्य वैन्यनृपतेः स्वौजा निमेर् गौतमिः ।

प्रत्यग्दृष्टिर् अरुन्धतीसहचरो रामस्य पुण्यात्मनो

	यद्वत् तस्य विभोर् अभूत् कुलगुरुर् मन्त्री तथा माधवः ॥ ४ ॥

प्रज्ञामूलमही विवेकसलिलैः सिक्ता बलोपघ्निका

	मन्त्रैः पल्लविता विशालविटपा सन्ध्यादिभिः षड्गुणैः ।

शक्त्या कोरकिता यशःसुरभिता सिद्ध्या समुद्यत्फला

	संप्राप्ता भुवि भाति नीतिलतिका सर्वोत्तरं माधवम् ॥ ५ ॥

श्रीमती जननी यस्य सुकीर्तिर् मायणः पिता ।

सायणो भोगनाथश् च मनोबुद्धिसहोदरौ ॥ ६ ॥

यस्य बौधायनं सूत्रं शाखा यस्य च याजुषी ।

भारद्वाजं कुलं यस्य सर्वज्ञः स हि माधवः ॥ ७ ॥

स माधवः सकलपुराणसंहिताप्रवर्तकः स्मृतिसुषमा पराशरः ।

पराशरस्मृतिजगदीहिताप्तये पराशरस्मृतिविवृतौ प्रवर्तते ॥ ८ ॥

[३] श्रीपराशरेण आचारकाण्डरूपेणातीतेनाध्यायत्रयेण विधिनिषेधौ दर्शितौ । अथेदानीं तदुल्लङ्घननिमित्तपातित्यपरिहारोपायप्रतिपादकं प्रायश्चित्तकाण्डम् आरभ्यते । प्रायश्चित्तशब्दश् च रूढ्या योगेन च पापनिवर्तनक्षमं धर्मविशेषम् आचष्टे । प्रायश्चित्तशब्दश् चायं पापक्षयार्थे नैमित्तिके कर्मविशेषे रूढः – इत्य् आहुः संप्रदायविदो निबन्धनकारादयः । योगस् त्व् अङ्गिरा दर्शितः ।

प्रायो नाम तपः प्रोक्तं चित्तं निश्चय उच्यते ।

तपोनिश्चयसंयोगात् प्रायश्चित्तं तद् उच्यते ॥

प्रायशश् च समं चित्तं चारयित्वा प्रदीयते ।

पर्षदा कार्यते यत् तु प्रायश्चित्तम् इति स्मृतम् ॥ इति ।

अनुष्ठितेन द्वादशवार्षिकव्रतादिनावश्यं पापं निवर्तेते – इति विश्वासो निश्चयः । तेन संयुक्तं व्रतानुष्ठानलक्षणं तपः प्रायश्चित्तम् । पापिनो ऽनुतापिनश् चित्तं व्याकुलं सत् विषमं भवति । तच् च पर्षदा येन व्रतानुष्ठानेन प्रायशो ऽवश्यं समं कार्यते तद् व्रतं प्रायश्चित्तम् । चित्तसमीकरणोपपादनं “चारयित्वा प्रदीयते” इति । व्रतं चारयित्वा चित्तवैषम्यनिमित्तं पापं प्रदीयते खण्ड्यते विनाश्यते – इत्य् अर्थः । यद् वा [४] परिषद्य् उपविष्टानां सर्वेषां चित्तं यथा समं भवति तथा चारयित्वैकमत्येन विचार्य प्रदीयते विधीयते कार्यते अनुष्ठाप्यते – इत्य् अर्थः ।

अत्रेदं चिन्त्यते – किम् इदं प्रायश्चित्तं नित्यम्, उत नैमित्तिकम्, अथ वा काम्यम् इति । 

<u>अत्र केचिद्</u> आहुः “प्रायश्चित्तैर् अपैत्येनः” इत्यादिस्मृतिषु पापक्षयस्य फलत्वेनावगमात् कामुकस्याधिकारात् काम्यम् । यथा वृष्ट्यादिफलकामस्य कारीर्यादि ।

<u>अन्ये मन्यन्ते</u> – पापं निमित्तीकृत्य विधानान् नैमित्तिकम् । यथा गृहदाहं निमित्तीकृत्य प्रवृत्ता क्षामवतीष्टिः । 

<u>अपरे त्व् आहुः</u> – अकरणे प्रत्यवायदर्शनान् नित्यम् । यथा संध्यावन्दनादि । अकरणे प्रत्यवायश् च मनुना दर्शितः ।

चरितव्यम् अतो नित्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये ।

निन्द्यैर् हि लक्षणैर् युक्ता जायन्ते ऽनिष्कृतैनसः ॥ इति । (म्ध् ११।५३)

अनिष्कृतैनस इति छेदः । याज्ञवल्क्येनापि ।

प्रायश्चित्तम् अकुर्वाणाः पापेषु निरता नराः ।

अपश्चात्तापिनः कष्टान् नरकान् यान्ति दारुणान् ॥

तामिस्रं लोहशङ्कुं च महानिरयशाल्मली ।

[५] रौरवं कुड्मलं पूतिमृत्तिकं कालसूत्रिकम् ॥

सङ्घातं लोहितोदं च सविषं संप्रतापनम् ।

महानरककाकोलं संजीवनमहापथम् ॥

अवीचिम् अन्धतामिस्रं कुम्भीपाकं तथैव च ।

असिपत्रवनं चैव तापनं चैकविंशकम् ॥

महापातकजैर् घोरैर् उपपातकजैस् तथा ।

अन्विता यान्त्य् अचरितप्रायश्चित्ता नराधमाः ॥ इति । (म्ध् ३।२२१–२५)

<u>अत्रोच्यते</u> – नैमित्तिकम् एवेदं भवितुम् अर्हति । निमित्तम् एव प्राधान्येनोपजीव्य सर्वप्रायश्चित्तविधानात् । तदुपजीवनं च “ब्रह्महा द्वादशाब्दानि” (य्ध् ३।२४३) **[६]** इत्यादिषु स्मृतिषु विस्पष्टम् । यत् तु फलश्रवणं तत् जातेष्टिन्यायेन नैमित्तिकत्वे ऽप्य् अविरुद्धम् । तस्यापि फलस्य नियोज्यविशेषत्वेनाश्रवणात् न काम्यत्वम् । न हि “ब्रह्महा द्वादशाब्दानि” इत्यादिषु फलं नियोज्यविशेषणतया श्रुतम् । अतो न प्रायश्चित्तस्य कारीर्यादिभिः साम्यम् । नाप्य् एतन् नित्यम्, तल्लक्षणाभावात् । न ह्य् उदाहृतानि वचनानि प्रायश्चित्ताकरणे नूतनं किंचिद् दुरितापूर्वं जन्यते इति ब्रुवते । किं तर्हि प्रायश्चित्तम् अकुर्वतो ऽवश्यं निषिद्धाचरणेषु प्रवृत्तिर् भवतीति एतावन्मात्रं प्रतिपादयन्ति । एतच् च “पापेषु निरता नराः” (य्ध् ३।२२१) इत्य् अत्र विस्पष्टम् अवगम्यते । 

<u>ननु</u> – नैमित्तिकानाम् अप्य् अकरणे प्रत्यवायो ऽस्ति । तथा च महाभारतम् ।

सर्वस्वेनापि कर्तव्यं श्राद्धं वै राहुदर्शने ।

अकुर्वाणस् तु तत् श्राद्धं पङ्के गौर् इव सीदति ॥ इति ।

वृद्धवसिष्ठो ऽपि ।

ग्रहणे संक्रमे वापि न स्नायाद् यदि मानवः ।

सप्तजन्मनि कुष्ठी स्याद् दुःखभागी न जायते ॥

[७] इति । एवं तर्हि यत्र जीवनम् अधिकारिविशेषणं तन् नित्यम् । यथा “यावज्जीवम् अग्निहोत्रं जुहुयात्” इति । प्रायश्चित्ते तु न जीवनम् अधिकारिविशेषणम् । अपि त्व् अन्यद् एव विहिताकरणादिनिमित्तम् अधिकारिविशेषणम् । तस्मात् नैमित्तिकं प्रायश्चित्तम् । तथा च बृहस्पतिः प्रायश्चित्तप्रकरणस्योपक्रमोपसंहारयोः नैमित्तिकत्वं दर्शयति ।

नैमित्तिकं धर्मजातं गदतो मे निबोधत ।

विहितस्याननुष्ठानात् प्रतिषिद्धनिषेवणात् ॥

प्रायश्चित्तं यत् क्रियते तन् नैमित्तिकम् उच्यते ॥ 

इत्य् उपक्रम्य,

नैमित्तिकं समाख्यातं प्रायश्चित्तं समासतः ।

इत्य् उपसंहारश् च । तच् च निमित्तं दुरितापूर्वम् । तदुत्पत्तिकारणं याज्ञवल्क्येन दर्शितम् ।

विहितस्याननुष्ठानान् निन्दितस्य च सेवनात् ।

अनिग्रहाच् चेन्द्रियाणां नरः पतनम् ऋच्छति ॥ इति । (य्ध् ३।२१९)

मनुनापि ।

अकुर्वन् विहितं कर्म निन्दितं च समाचरन् ।

प्रसज्जंश् चेन्द्रियार्थेषु प्रायश्चित्तीयते नरः ॥ (म्ध् ११।४४)

[८]

<u>ननु</u> – निन्दितसेवनाद् भावरूपाद् दुरितोत्पत्ताव् अपि विहिताकरणाद् अभावात् कथं दुरितोत्पत्तिः । न ह्य् अभावाद् भाव उत्पद्यमानः क्वचिद् दृष्टः ।

<u>अत्र केचिद्</u> आहुः – संध्यावन्दनादिविहिताननुष्ठानम् अग्निहोत्राद्यनधिकाररूपाशुचित्वद्योतकम् । अयम् एवारः “अकुर्वन् प्रत्यवैति” इत्य् अनेनाभिधीयते । न त्व् अनुष्ठानाभावाद् भावरूपस्य दुरितस्योत्पत्तिर् अभिधीयते । न चानधिकारः प्रायश्चित्तेन निवर्तनीयः – इति ।

<u>अपरे पुनर्</u> आहुः – “अकुर्वन्” इति लक्षणार्थे शतृप्रत्ययः । यद् एतद् विहिताकरणं तद् एतत् प्राग्भवीयनिषिद्धाचरणजन्यदुरितापूर्वसद्भावस्य लिङ्गम् । तद् एव दुरितं प्रायश्चित्तेन निवर्तते इति ।

<u>अन्ये त्व् एवं</u> समादधते – अभावाद् भावो नोत्पद्यते इति नायम् एकान्तः, तार्किकमते प्रागभावस्य कारणत्वात् । तार्किकमते प्रागभावस्य कारणत्वात् । मीमांसकमते – भाट्टैस् तावद् अभावाद् भावोत्पत्तिर् अभ्युपगता । योग्यानुपलब्धिलक्षणाद् अभावात् प्रमाणाद् घटाद्यभावविषयप्रमितेर् भावरूपाया जननात् । प्राभाकरैश् चाभावो भाव एवाभ्युपगम्यते – 

[९] भावान्तरम् अभावो हि कयाचित् तु व्यपेक्षया ।

इत्य् उदीरणात् । तथा च सति विहिताकरणम् अपि भावान्तरम् इति कृत्वा तस्मात् प्रत्यवाय उत्पद्यतां का तव हानिः ।

<u>अथोच्येत</u> – प्रत्यवायो नाम दुरितापूर्वम् । तच् च कृतिसाध्यत्वे सति कृत्युद्देश्यम् । तथा च विहिताकरणस्य कृतिरूपत्वाभावाद् अपूर्वजनकत्वं नास्तीति । नायं दोषः । तस्य लक्षणस्य विहितप्रतिषिद्धकर्मजन्यापूर्वविषयत्वेन सङ्कोचनीयत्वात् । अन्यथोपेक्षालस्याभ्याम् अकृतिरूपाभ्यां दुरितापुर्वानुत्पादप्रसङ्गात् । उपेक्षाजन्यं च दुरितापूर्वं स्कन्दपुराणे दर्शितम् ।

नाभिरक्षन्ति ये शक्ता दीनं चातुरम् आश्रितम् ।

आर्त्तं न चानुकम्पन्ते ते वै निरयगामिनः ॥ इति ।

आलस्यजन्यं चापमृत्युनिमित्तं दुरितापूर्वं मनुना प्रदर्शितम् ।

अनभ्यासाच् च वेदानाम् आचारस्य च लङ्घनात् ।

आलस्या अन्नदोषाच् च मृत्युर् विप्रान् जिघांसति ॥ इति ।

अथ कथंचित् तत्र कृतिः संपाद्येत तर्ह्य् अत्रापि विहितोल्लङ्घनलक्षणा कृतिर् अस्तु । एवं च सति बहूनि स्मृतिवचनान्य् अकरणे प्रत्यवायपराणि स्वारस्येनार्थवन्ति भविष्यन्ति । ईश्वरवादिनां तु विहिताकरणस्याज्ञोल्लङ्घनरूपत्वात् कृतिरूपत्वं विस्पष्टम् । अत एव स्मर्यते ।

श्रुतिस्मृती ममैवाज्ञे यस् ते उल्लङ्घ्य वर्तते ।

आज्ञाच्छेदी मम द्वेषी न स भक्तो न वैष्णवः ॥

[१०] इति । सर्वथा विहितम् अकुर्वतः प्रायश्चित्तनिमित्तं दुरितापूर्वम् अस्त्य् एव । निन्दितसेवने त्व् अविवादं दुरित्यापूर्वम् ।

<u>ननु</u> – “अनिग्रहाच् चेन्द्रियाणाम्” (य्ध् ३।२१९) इति पृथगुपादानम् अयुक्तम् । विहिताकरणान् निन्दितसेवनाच् चान्यस्य तृतीयस्य दुरितहेतोर् अभावात् ।

<u>मैवम्</u>, अस्योभयात्मकत्वेन तृतीयत्वोपपत्तेः । तथा हि,

इन्द्रियार्थेषु सर्वेषु न प्रसज्येत कामतः । (म्ध् ४।१६)

इति इन्द्रियप्रसक्तेर् निन्दितत्वं शाब्दम् । स्नातकव्रतप्रकरणमध्ये पाठात् प्रसक्तिप्रतिषेधसंकल्पस्य तत्र विधेयत्वेनावगमात् विहितत्वम्। आर्थिकम् । तथा च अनिग्रहस्योभयोल्लङ्घनरूपत्वात् तृतीयनिमित्तत्वेन पृथगुपादानम् । तद् एवं विहिताकरणादिनिमित्तवन्तं प्रति चोदनान् नैमित्तिकं प्रायश्चित्तम् ।

<u>ननु</u> – गौतमस्मृताव् अस्य काम्यत्वं प्रतीयते । फलभावाभावाव् उपजीव्य पूर्वोत्तरपक्षाभ्यां तस्य कर्तव्यत्वनिर्णयात् । तद्वचनं च:


    उक्तो वर्णधर्मश् चाश्रमधर्मश् च । अथ खल्व् अयं पुरुषो याप्येन कर्मणा लिप्यते यथैतद् अयाज्ययाजनम् अभक्ष्यभक्षणम् अवन्द्यवन्दनं शिष्टस्याक्रिया प्रतिषिद्धसेवनम् इति । तत्र प्रायश्चित्तं कुर्यात्, **[११]** न कुर्यात् इति मीमांसन्ते । न कुर्याद् इत्य् आहुः, न हि कर्म क्षीयते इति । कुर्याद् इत्य् अपरे । पुनःस्तोमेनेष्ट्वा पुनः सवनम् आयन्तीति विज्ञायते । व्रात्यस्तोमेनेष्ट्वा तरति सर्वं पाप्मानम् । तरति ब्रह्महत्यां यो ऽश्वमेधेन यजते । 


    इति । (ग्ध् १९।१–१०)

अयम् अर्थः – याप्यं गर्हितम् अयाज्ययाजनादि, तत्कृतस्य लेपस्य निवर्तयितुम् अशक्यत्वात् । तन्निवृत्तये प्रायश्चित्तं न कर्तव्यम् । न हि कृतं कर्म भोगम् अन्तरेण क्षपयितुं शक्यते । अत एव स्मृत्यन्तरम् ।

नाभुक्तं क्षीयन्ते कर्म कल्पकोटिशतैर् अपि ।

अवश्यम् अनुभोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ॥ इति ।

शङ्खो ऽपि ।

यथा पृथिव्यां बीजानि रत्नानि निधयो यथा ।

एवम् आत्मनि कर्माणि निष्ठन्ति प्रभवन्ति च ॥ इति । (शङ्स्म् १७।६३)

यद्य् अन्तरेणापि भोगं दुरितलेपः क्षीयेत तदा सुकृतलेपो ऽपि क्षीयेतेत्य् अतिप्रसङ्गः । तस्मात् प्रायश्चित्तं न कर्तव्यम् इति पूर्वपक्षिणः आहुः ।

[१२] कुर्याद् एव प्रायश्चित्तम् इति प्रामाणिकानां दर्शनम् । ते हि श्रुतिम् उदाहरन्ति: “पुनःस्तोमेनेष्ट्वा पुनः सवनम् आयन्ति” इति । अयाज्यजाजनादिभिर् नित्यकर्माधिकाराद् भ्रष्टा ऐकाहिकेनेष्ट्वा सवनत्रयसाध्यं कर्म पुनः प्राप्नुवन्ति तत्राधिक्रियन्ते इति यावत् । “नाभुक्तं क्षीयते कर्म” इत्य् अकृतप्रायश्चित्तदुरितविषयं सुकृतविषयं च । तथा च स्मृत्यन्तरम् ।

कदाचित् सुकृतं कर्म कूटस्थम् इव तिष्ठति ।

मज्जमानस्य संसारे यावत् तस्माद् विमुच्यते ॥ इति ।

यदि “नाभुक्तम्” इति शास्त्रम् असङ्कोचेन निरङ्कुशं प्रवर्तेत तदा पापक्षयप्रतिपादिकाः सर्वाः श्रुतः स्मृतयश् च कुप्येरन् । तस्मात् पापक्षयाय प्रायश्चित्तं कर्तव्यम् इति सिद्धान्ताभिधानात् प्रायश्चित्तं काम्यम्, न तु नैमित्तिकम् इति । नैष दोषः, जातेष्टिदृष्टान्तेन दत्तोत्तरत्वात्, अन्यथा पूर्वोदहृतबृहस्पतिवचनविरोधात् ।

ननु – नैमित्तिकत्वे ग्रहणस्नानस्येव प्रायश्चित्तस्याकरणे दुरितान्तरम् उत्पद्येत, ततस् तस्यापि प्रायश्चित्तान्तरम्, तस्याप्य् अकरणे दुरितान्तरं प्रायश्चित्तान्तरम् इत्य् एवम् अनवस्था दुरवस्था स्यात् ।

[१३]

<u>अत्र केचिद्</u> आहुः – प्रायश्चित्तानि न केवलं नैमित्तिकानि, किं तु दुरितक्ष्यार्थान्य् अपि । अत एव आपस्तम्बः प्रायश्चित्तानि प्रक्रम्य “दोषनिर्घातार्थानि भवन्ति स्म” (आप्ध् १।८।२३।३) इत्य् उक्त्वा, अनन्तरम् “दोषात् कर्तव्यानि” (आप्ध् १।८।२३।४) इत्य् आह स्म । एवं च सति प्रायश्चित्ताकरणे दोषनिर्घाताभावेन पूर्वसिद्धदोषस् तदवस्थ इत्य् एतावन्मात्रं न तु दोषानरम् उत्पद्यते – इति । यद् वा ग्रहणस्नानाद्यकरणम् इव प्रायश्चित्ताकरणं निमित्तीकृत्य प्रायश्चित्तान्तरविधानस्यादर्शनात् तन्निमित्तदुरितान्तरं न कल्पयितुं शक्यम् । तस्मात् नैमित्तिकत्वे ऽपि नानवस्था ।

<u>ननु</u> – दोषानिर्घातो ऽपि नैकान्तिकः । तथा हि, द्विविधं पापम् । कामकृतम् अकामकृतं च । तथा च बृहस्पतिः ।

कामाकामकृतं तेषां महापापं द्विधा स्मृतम् । इति ।

तयोर् अकामकृतस्य प्रायश्चित्तेन निर्घाते ऽपि न कामकृतस्य सो ऽस्ति । तथा च मनुः ।

इयं विशुद्धिर् उदिता प्रमाप्याकामतो द्विजम् ।

कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिर् न विधीयते ॥ (म्ध् ११।८९)

[१४] इति । बौधायनो ऽपि ।

अमत्या ब्राह्मणं हत्वा दुष्टो भवति धर्मतः ।

ऋषयो निष्कृतिं तस्य वदन्त्य् अमतिपूर्वके ॥

मतिपूर्वं हते तस्मिन् निष्कृतिर् नोपलभ्यते ॥ इति । (ब्ध् २।१।६)

<u>नायं दोषः</u> । द्वादशाब्दादिना निष्कृत्यभावे ऽपि भृगुपतनादिना तत्संभवात् । तथा च स्मर्यते ।

यः कामतो नरः कुर्यान् महापापं कथंचन ।

न तस्य निष्कृतिर् दृष्टा भृग्वग्निपतनाद् ऋते ॥ इति ।

शातातपो ऽपि: “अकामावाप्तौ प्रायश्चित्तम् । कामकारकृते त्व् आत्मानम् अवसादयेत्” इति । अतः प्रायश्चित्तेन दोषनिर्घातो नानैकान्तिकः । तस्मान् निर्हर्तव्यदोषाख्यनिमित्तवान् अत्र प्रायश्चित्ते ऽधिक्रियते – इति सिद्धम् । ते च दोषा अनेकविधाः । तत्र विष्णुः:

    अथ पुरुषस्य कामक्रोधलोभाख्यं रिपुत्रयं सुघोरं भवति । तेनायं समाक्रान्तो ऽतिपातकमहापातकानुपातकोपपातकेषु प्रवर्तते । जातिभ्रंशकरेषु संकरीकरणेषु अपात्रीकरणेषु **[१५]** मलावहेषु प्रकीर्णकेषु च । मातृगमनं दुहितृगमनं स्नुषागमनम् इत्य् अतिपातकानि । ब्रह्महत्या सुरापानं ब्राह्मणसुवर्णहरणं गुरुदारगमनम् इति महापातकानि । तत्संयोगश् च । यागस्थस्य क्षत्रियस्य वैश्यस्य च वधो रजस्वलायाश् चान्तर्वत्न्याश् चात्रिगोत्राया अविज्ञातस्य गर्भस्य शरणागतस्य च घातनं ब्रह्महत्यासमानि । कूटसाक्ष्यं सुहृद्वधः इत्य् एतौ सुरापानसमौ । ब्राह्मणभूम्यपहरणं सुवर्णस्तेयसमम् । पितृव्यमातामहमातुल-श्वशुरनृपपत्न्यभिगमनं गुरुदारगमनसमम् । पितृष्वसृमातृष्वसृगमनं गुरुदारगमनसमम् । पितृष्वसृमातृश्वसृगमनं च । श्रोत्रियर्त्विगुपाध्यायमित्रपत्न्यभिगमनं च । स्वसुःसख्याः सगोत्राया उत्तमवर्णायाः कुमार्या रजस्वलायाः शरणागतायाः प्रव्रजिताया निक्षिप्तायाश् च । 


    	अनुपातकिनस् त्व् एते महापातकिनो यथा । (विध् ३३।१ — ३६।७)

[१६] इति । मनुर् अपि ।

गोवधो ऽयाज्यसंयाज्यं पारदार्यात्मविक्रयः ।

गुरुमातृपितृत्यागः स्वाध्यायाग्न्योः सुतस्य च ॥

परिवित्तिता चानुजेन परिवेदनम् एव च ।

तयोर् दानं च कन्यायास् तयोर् एव च याजनम् ॥

कन्याया दुषणं चैव वार्धुषित्वं व्रतच्युतिः ।

तटाकारामदाराणाम् अपत्यस्य च विक्रयः ॥

व्रात्यता बान्धवत्यागो भृत्याध्यापनम् एव च ।

भृताच् चाध्ययनादानम् अपण्यानां च विक्रयः ॥

सर्वाकरेष्व् अधीकारो महायन्त्रप्रवर्तनम् ।

हिंसौषधीनां स्त्र्याजीवो ऽभिचारो मूलकर्म च ॥

इन्धनार्थम् अशुष्काणां द्रुमाणाम् अवपातनम् ।

आत्मार्थं च क्रियारम्भो निन्दितान्नादनं तथा ॥

[१७] अनाहिताग्निता स्तैन्यम् ऋणानां चानपक्रिया ।

असच्छास्त्राधिगमनं कौशीलव्यस्य च क्रिया ॥

धान्यकुप्यपशुस्तेयं मद्यपस्त्रीनिषेवणम् ।

स्त्रीशूद्रविट्क्षत्रवधो नास्तिक्यं चोपपातकम् ॥

ब्राह्मणस्य रुजःकृत्या घ्रातिर् अघ्रेयमद्ययोः ।

जैह्म्यं पुंसि च मैथुन्यं जातिभ्रंशकरं स्मृतम् ॥

खराश्वोष्ट्रमृगेभानाम् अजाविकवधस् तथा ।

संकरीकरणं ज्ञेयं मीनाहिसहिषस्य च ॥

निन्दितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं शूद्रसेवनम् ।

अपात्रीकरणं ज्ञेयम् असत्यस्य च भाषणम् ॥

कृमिकीटवयोहत्या मद्यानुगतभोजनम् ।

फलैधः कुसुमस्तेयम् अधैर्यं च मलावहम् ॥ इति । (म्ध् ११।५९–७०)

जातूकर्ण्यो ऽपि ।

स्कन्दितं व्रतिना रेतो येन स्यात् ब्रह्मचारिणा ।

कामतो ऽकामतः प्राहुर् अवकीर्णीति तं बुधाः ॥ इति ।

अवशिष्टं सर्वं प्रकीर्णकशब्दवाच्यम् । तथा च विष्णुः: “यद् अनुक्तं तत् प्रकीर्णकम्” (विध् ४२।१) [१८] इति । तत्रायम् आचार्य इदं प्रायश्चित्तकाण्डं प्रकीर्णकैर् उपक्रम्य महापातकातिपातकैर् उपसञ्जिहीर्षति । पूर्वाध्यायावसाने आशौचप्रसङ्गेन प्रकीर्णकस्यैव बुद्धिस्थत्वात् । अत्रोद्बन्धनमृतानुगमनाग्निदानादेस् तप्तकृच्छ्रं प्रायश्चित्तं विधित्सुस् (?) तदनुगमनादिकं निन्दितुम् आदाव् उद्बन्धनमरणस्यातिकष्टत्वं प्रतिजाजीते ।

**अतिमानाद् अतिक्रोधात् स्नेहाद् वा यदि वा भयात् ।**

** उद्बध्नीयात् स्त्री पुमान् वा गतिर् एषा विधीयते ॥ १ ॥**

मातृभार्याद्यधिक्षेपादिजन्या मानहानिर् अतिमानः । पुत्रमित्रादिष्व् ईषत्प्रतिकूलेषु सत्स्व् अपराधाल्पत्वम् अपरामृश्य क्रियमाणो वेगाविष्टो महान् कोपो ऽतिक्रोधः ।

---

[२०] उदकम् उदकदानम् । अग्निम् अगिनिदानम् । अश्रुपातं चेति चकारेण शववहनादिकं समुच्चिनोति । न कारयेत् न कुर्याद् इत्य् अर्थः । ब्रह्मपुराणे ऽपि, “शस्त्रम् उद्बन्धनं जलम्” इत्याद्य् अनुक्रम्य, “पतितास् ते प्रकीर्तिताः” इत्य् अभिधायानन्तरम् इदम् उक्तम्:

पतितानां न दाहः स्यान् नान्त्येष्टिर् नास्थिसंचयः ।

न चाश्रुपातः पिण्डो वा कार्यं श्राद्धादिकं क्वचित् ॥ इति ।

शातातपो ऽपि ।

वृद्धः शौचस्मृतेर् लुप्तः प्रत्याख्यातभिषक्रियः ।

आत्मानं घातयेद् यस् तु भृग्वग्न्यनशनादिभिः ॥

तस्य त्रिरात्रम् आशौचं द्वितीय त्व् अस्थिसंचयः ।

तृतीये तूदकं कृत्वा चतुर्थे श्राद्धम् आचरेत् ॥ इति । 

अत्र याज्ञवल्क्यः ।

पाषण्ड्यनाश्रिताः स्तेना भर्तृघ्न्यः कामगादिकाः ।

सुराप्य आत्मत्यागिन्यो नाशौचोदकभाजनाः ॥ इति । (य्ध् ३।६)

ब्रह्मपुराणे ।

शृङ्गिदंष्ट्रिनखिव्यालविषवह्निस्त्रियाजलैः ।

[२१] सुदूरात् परिहर्तव्यैः कुर्वन् क्रीडां मृतस् तु यः ।

नागानां विप्रियं कुर्वन् दग्धश् चाप्य् अथ विद्युता ॥

विगृहीतश् च यो राज्ञा चौर्यदोषेण कुत्रचित् ।

परदारान् हरन्तश् च रोषात् तत्पतिभिर् हताः ॥

असमानैश् च संकीर्णैश् चण्डालाद्यैश् च विग्रहम् ।

कृत्वा तैर् निहतास् तद्वत् चण्डालादीन् समाश्रिताः ॥

क्रोधात् प्रायं विषं वह्निं शस्त्रम् उद्बन्धनं जलम् ।

गिरिवृक्षप्रपातं च ये कुर्वन्ति नराधमाः ॥

कुसीदजीविनो ये ऽपि ये चालंकारवर्जिताः ।

मुखेभगाश् च ये केचित् क्लीबप्राया नपुंसकाः ॥

ब्रह्मदण्डहता ये च ये चैव ब्राह्मणैर् हताः ।

महापातकिनो ये च पतितास् ते प्रकीर्तिताः ॥

पतितानां न दाहः स्यान् नान्त्येष्टिर् नास्थिसंचयः ।

न चाश्रुपातः पिण्डो वा कार्यं श्राद्धादिकं क्वचित् ॥

एतानि पतितानां तु यः करोति विमोहितः ।

तप्तकृच्छ्रद्वयेनैव तस्य शुद्धिर् न चान्यथा ॥ इति ।

विष्णुपुराणे ।

भार्यापुत्रविहीनाश् च ह्य् अग्निसंस्कारवर्जिताः ॥

पक्षिणः प्रेतरूपेण ह्य् अन्तरिक्षे प्रलम्बिताः ।

अग्निना भृगुपातेन ह्य् उद्बन्धेन जलेन वा ॥

दन्तिभिः शृङ्गिभिर् वापि विषेण गरलेन वा ।

चोरान्त्यजातिचण्डालै रणे वापि हताश् च ये ॥

[२२] श्राद्धकर्मविहीनाश् च लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ।

तेषाम् उद्धरणार्थाय प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ इति ।

अपरार्के ।

मृगभक्षै रणे चैव दावाग्नौ प्रहृतं यदि ।

शूले ऽप्य् अर्धं कबन्धस्य मरणं पापकर्मणाम् ॥

दृष्टच्छेदं समादाय पुनः संस्कारम् आचरेत् ।

विद्युदग्निपयःपन्थाचण्डालब्राह्मणैर् हतः ॥

दंष्ट्रिभ्यश् च पशुभ्यश् च मरणं पापकर्मणाम् ।

आत्मानं घातयेद् यस् तु विषाग्निजलबन्धनैः ॥

तस्य पापविशुद्ध्यर्थं प्राजापत्यत्रयं चरेत् ।

एकद्वित्रिचतुःपञ्चषडब्दं पर्यवस्यति ॥

एतत् संवत्सराद् ऊर्ध्वं प्रायश्चित्तं विधीयते ।

षण्मासाद् द्विगुणं प्रोक्तं त्रिमासात् त्रिगुणं भवेत् ॥

चतुर्गुणं त्रिपक्षे तु सद्यः पञ्चगुणं भवेत् ।

चण्डालाद् उदकात् सर्पाद् ब्राह्मणाद् वैद्युताद् अपि ॥

दंष्ट्रिभ्यश् च पशुभ्यश् च मरणं पापकर्मणाम् ।

उदकं पिण्डदानं च प्रेतेभ्यो यत् प्रदीयते ॥

नोपतिष्ठति तत् सर्वम् अन्तरिक्षे विनश्यति ।

ब्राह्मणेन वधे पाशे चण्डालस्य करेण वा ॥

आत्मनाशः सनिर्घाते शूद्रवद् दाहयेत् द्विजम् ।

भस्मास्थीनि गृहीत्वा तु विप्राणाम् अनुशासनात् ॥

[२३] क्षीरप्रक्षालनं कृत्वा पुनः संस्कारम् आचरेत् ।

यदि कश्चित् प्रमासेन म्रियेताग्न्युदकादिभिः ॥

तस्याशौचं विधातव्यं कर्तव्या चोदकक्रिया ।

चण्डालाशनिशस्त्राहिदंष्ट्रिशृङ्ग्यम्बुरज्जुभिः ॥

वृक्षाश्मविषविप्रैश् च मृतानाम् आत्मघातिनाम् ।

नारायणबलिः कार्यो दुर्मरणेन मृतस्य च ॥

जीवतो यद् व्रतं प्रोक्तं मृते तद्द्विगुणं भवेत् ।

अस्थिनि त्रिगुणं प्रोक्तं पालाशे तु चतुर्गुणम् ॥ इति ।

इदानीं दुर्मृतानाण् वहनादौ प्रायश्चित्तं विदधाति ।_

**वोढारो ऽग्निप्रदातारः पाशच्छेदकरास् तथा ॥ ३ ॥**

** तप्तकृच्छेणे शुध्द्यन्तीत्य् एवम् आह प्रजापतिः ।**

तथाशब्देनाशुचोदकदानादिकर्तॄन् समुच्चिनोति । तप्तकृच्छ्रलक्षणम् वक्ष्यते । यत् तु ब्रह्मपुराणे ऽभिहितम्,

एतानि पतितानां तु यः करोति विमोहितः ।

तप्तकृछ्रद्वयेनैव तस्य शुद्धिर् न चान्यथा ॥ इति ।

एतानि दाहादीनि, तेषां तत्र प्रकृतत्वात् । तत् कमकारविषयम्,

विहितं यद् अकमानां कामात् तु द्विगुणं भवेत् ।

[२४] इति स्मरणात् । यच् च बृहस्पतिनोक्तम्,

विषोद्बन्धनशस्त्रेण यस् त्व् आत्मानं प्रमापयेत् ।

मृतो मेध्येन लेप्तव्यो नान्यं संस्कारम् अर्हति ॥

पाशच्छेत्ता तु यस् तस्य वोढा वाग्निप्रदस् तथा ।

सो ऽतिकृच्छ्रेण शुध्येत् तु पिण्डदो वा नराधमः ॥ 

इति, यच् च यमेनोक्तम्,

गोब्राह्मणहतं दग्ध्वा मृतम् उद्बन्धनेन च ।

पाशाञ् छित्वा तथा तस्य कृच्छ्रं सान्तपनं चरेत् ॥ (यम्स्म् १।५)

इति, तद् उभयम् अशक्तविषयम्, देशकालवयःशक्त्यादीनां प्रायश्चित्ततारतम्यहेतुत्वात् । तथा च व्याघ्रः ।

देशं कालं वयः शक्तिं ज्ञानं बुद्धिकृतं तथा ।

अबुद्धिकृतम् अभ्यासं ज्ञात्वा निष्करणं वदेत् ॥ इति ।

शक्त्यादितारतम्यवन् निमित्ततारतम्यम् अपि प्रायश्चित्ततारतम्यकारणम् । अत एव प्रजापतिः स्पर्शाद्यल्पनिमित्ते स्वल्पं प्रायश्चित्तम् आह ।

तच् छवं केवलं स्पृष्ट्वा पातयित्वाश्रु वा तथा ।

एकरात्रं तु नाश्नीयात् त्रिरात्रं बुद्धिपूर्वकम् ॥ इति ।

एवं निमित्तभूयस्त्वे प्रायश्चित्तभूयस्त्वम् । अत एवाशेषाः प्रेतक्रियाः कुर्वतो ऽधिकं प्रायश्चित्तम् आह वसिष्ठः ।

[२५] य आत्मत्यागिनां कुर्यात् स्नेहात् प्रेतक्रियां द्विजः ।

स तप्तकृच्छ्रसहितं चरेच् चान्द्रायणं व्रतम् ॥ इति । (वध् २३।१६)

प्रजापतिग्रहणम् उक्तार्थे बुद्धिदाऋढ्यार्थम् । ततो विरोधिवचनानां विषयव्यवस्था द्रष्टव्येत्य् उक्तं भवति । सा चास्माभिः प्रदर्शिता ॥ ३ ॥

उद्बन्धनन्यायं गोहतादिष्व् अतिदिशति ।_

**गोभिर् हतं तथोद्बद्धं ब्राह्मणेन तु घातितम् ॥ ४ ॥**

** संस्पृशन्ति तु ये विप्रा वोढारश् चाग्निदाश् च ये ।**

** अन्ये ये वानुगन्तारः पाशच्छेदकराश् च ये ॥ ५ ॥**

** तप्तकृच्छ्रेण शुद्धास् ते कुर्युर् ब्राह्मणभोजनम् ।**

** अनडुत्सहितां गां च दद्युर् विप्राय दक्षिणाम् ॥ ६ ॥**

अत्राततायितया गोभिः क्रीडन् यदि हतस् तदानीम् एतद् द्रष्टव्यम् । प्रामादिकमरणे पातित्याभावात् । एतच् चाशौचप्रकरणे ऽस्माभिर् उपवर्णितम् । पूर्वत्रोद्बन्धनविषये तप्तकृच्छ्रमात्रम् उक्तम् । इह तु ब्राह्मणभोजनादिकम् अधिकम् उच्यते इति नाशङ्कनीयम्, परकर्तृकोद्बन्धनस्यात्र विवक्षितत्वात्, गोहतब्राह्मणहतयोर् मध्ये पाठात् । न च – परकर्तृकोद्बन्धने प्रायश्चित्ताल्पत्वम् इति वाच्यम् । परकर्तृकोद्बन्धनप्रसक्तिं ज्ञात्वा प्रवृत्तस्याततायिनो ऽत्र विवक्षितत्वात् । गोमिथुनदक्षिणां च्यवनो ऽप्य् आह: [२६] “आत्मघातकस्-पर्शनदहनवहनेषु तप्तकृच्छ्रं चरेत् । वृषगावौ दक्षिणा ब्राह्मणेषु” इति ॥ ४–६ ॥

तप्तकृच्छ्रस्वरूपम् आह ।

**त्र्यहम् उष्णं पिबेद् वारि त्र्यहम् उष्णं पयः पिबेत् ।**

** त्र्यहं पिबेत् सर्पिर् वायुभक्षो दिनत्रयम् ॥ ७ ॥**

** षट्पलं तु पिबेद् अम्बस् त्रिपलं तु पयः पिबेत् ।**

** पलम् एकं पिबेत् सर्पिस् तप्तकृच्छ्रं विधीयते ॥ ८ ॥ इति ।**

वायुभक्षणम् उपवासः । तप्तशब्देन शीतकृच्छ्रो व्यावर्त्यते । तत्स्वरूपं च यमेनोक्तम् ।

त्र्यहम् उष्णं पिबेद् अम्भस् त्र्यहम् उष्णं घृतं पिबेत् ।

त्र्यहम् उष्णं पयः पीत्वा वायुभक्षः परं त्र्यहम् ॥

तप्तकृच्छ्रं विजानीयात् शीतैः शीतम् उदाहृतम् ॥ इति । (यम्स्म् १।१२–१३)

यत् तु याज्ञवल्क्येनोक्तम्,

तप्तक्षीरघृताम्बूनाम् एकैकं प्रत्यहं पिबेत् ।

एकरात्रोपवासश् च तप्तकृच्छ्र उदाहृतः ॥ (य्ध् ३।३१८)

इति, तत् तप्तकृच्छ्रस्यावान्तरभेदविवक्षयोपपद्यते । यथा [२७] सान्तपनं महासान्तपनम् इति द्वैविध्यं तथा तप्तकृच्छ्रं महातप्तकृच्छ्रम् इति द्वैविध्यं द्रष्टव्यम् । पलशब्देन सुवर्णचतुष्टयम् उच्यते, “पलं सुवर्णाश् चत्वारः” (य्ध् १।३६३) इति याज्ञवल्क्यवचनात् । [उक्तं च:

पञ्च गुञ्जात्मको माषो निष्को मासाष्टनिर्मितः ।

दशनिष्कात्मकं प्रोक्तं पलमानं बुधैः सदा ॥ इति]

एतादृशैः पलैः षड्भिः संमतम् अम्भः पिबेत् ॥ ७–८ ॥

पतितसंसर्गप्रायश्चित्तं विधातुं तत्संसर्गस्य निन्दितत्वं दर्शयति ।

**यो वै समाचरेद् विप्रः पतितादिष्व् अकामतः ।**

** पञ्चाहं वा दशाहं वा द्वादशाहम् अथापि वा ॥ ९ ॥**

** मासार्धं मासम् एकं वा मासद्वयम् अथापि वा ।**

** अब्दार्धम् अब्दम् एकं वा तदूर्ध्वं चैव तत्समः ॥ १० ॥ इति ॥**

अत्र विप्रग्रहणं क्षत्रियादेर् उपलक्षणम्, मनुष्यमात्रस्य तत्संसर्गस्य निन्दितत्वात् । तथा च मनुः ।

यो येन पतितेनैषां संसर्गं याति मानवः ।

स तस्यैव व्रतं कुर्यात् तत्संसर्गविशुद्धये ॥ इति । (म्ध् ११।१८१)

[२८] “समाचरणं” सहयानासनादि । तथा च कण्वः ।

आसनाच् छयनाद् यानात् संलापात् सहभोजनात् ।

संक्रमन्तीह पापानि तैलबिन्दुर् इवाम्भसि ॥

संवत्सरेण पतति पतितेन समाचरन् ।

यानासनादिभिर् नित्यम् इत्य् आहुर् ब्रह्मवादिनः ॥ इति ।

याजनादौ तु सद्यः पतति । तथा च बौधायनः ।

संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् ।

याजनाध्यापनाद् यौनात् सद्यो ऽन्नशयनासनात् ॥ इति । (ब्ध् २।१।२।३५)

बृहस्पतिर् अपि बहुविधं समाचरणं निषेधति ।

एकशय्यासनं पङ्क्तिर् भाण्डं पक्त्यन्नमिश्रणम् ।

याजनाध्यापने योनिस् तथा च सहभोजनम् ॥

नवधा संकरः प्रोक्तो न कर्तव्यो ऽधमैः सह ॥ इति ।

देवलो ’पि ।

संलापस्पर्शनिश्वासात् सहशय्यासनाशनात् ।

याजनाध्यापनाद् यौनात् पापं संक्रमते नृणाम् ॥ इति ।

एतच् च पूर्वस्मिन् युगे । अत्र तु मूलवचनोक्तम् द्रष्टव्यम्, [२९] याजनादेर् वक्ष्यमानत्वात् । संसर्गश् चात्र याजनादिर् ग्राह्यः । पतितादिष्वित्यादिशब्देन तत्पुत्रादयो गृह्यन्ते, “पतितोत्पन्नः पतितो भवति” (वध् १३।५१) इति वसिष्ठेन तन्निन्दनात् । विधित्सितस्य प्रायश्चित्तस्याल्पत्वं ज्ञापयितुम् अकामत इत्य् उक्तम् । कामतः संसर्गे तु विशेषः स्मृत्यन्तरे ऽभिहितः ।

पञ्चाहे तु चरेत् कृच्छ्रं दशाहे तप्तकृच्छ्रकम् ।

पराकस् त्व् अर्धमासे स्यान् मासं चान्द्रायणं चरेत् ॥

मासत्रये तु कुर्वीत कृच्छ्रं चान्द्रायणोत्तरम् ।

षाण्मासिके तु संसर्गे कृच्छ्रं त्व् अब्दार्धम् आचरेत् ॥

संसर्गे चाब्दिके कुर्याद् अब्दं चान्द्रायणोत्तरम् ॥ इति ।

पृथक् पृथग् व्यवस्थितप्रायश्चित्तविधित्सया पञ्चाहाद्यनेकपक्षोपन्यासः । “तदूर्ध्वं चैव तत्समः” इत्य् अभिधानात् पूर्वत्र तत्साम्याभावे ऽपि ततो ऽर्वाचीनं पापं कालतारतम्येन भवति इत्य् अवगम्यते । यः समाचरेत् स पापी भवति इत्य् अध्याहृत्य निन्दा योजनीया ॥ ९–१० ॥

इदानीं कालतारतम्येन पूर्वोक्तेष्व् अष्टसु पक्षेषु यथाक्रमं प्रायश्चित्तं विदधाति ।_

**त्रिरात्रं प्रथमे पक्षे द्वितीये कृच्छ्रम् आचरेत् ।**

** तृतीये चैव पक्षे तु कृच्छ्रं सान्तपनं चरेत् ॥ ११ ॥**

** चतुर्थे दशरात्रं स्यात् पराकः पञ्चमे मतः ।**

** कुर्याच् चान्द्रायणं षष्ठे सप्तमे त्व् ऐन्दवद्वयम् ॥ १२ ॥**

[३०] शुद्ध्यर्थम् अष्टमे चैव षण्मासान् कृच्छ्रम् आचरेत् ।

** पक्षसंख्याप्रमाणेन सुवर्णान्य् अपि दक्षिणा ॥ १३ ॥ इति ।**

प्रथमः पक्षः पञ्चाहसंसर्गः । तत्र त्रिरात्रसंज्ञकं कृच्छ्रम् आचरेत् । त्रिरात्रकृच्छ्रो नाम त्रिरात्रोपवासः । तथा च विष्णुः: “अथ कृच्छ्राणि भवन्ति । त्र्यहं नाश्नीयात्” इति (विस्म् ४६।१–२) । द्वितीयपक्षो दशाहसंसर्गः । तत्र प्राजाप्त्यम् आचरेत् । न च मूलवचने प्राजापत्याख्यः कृच्छ्रविशेषो न श्रूयते इति शङ्कनीयम् । स्मृतिशास्त्रेषु निरुपपदस्य कृच्छ्रशब्दस्य प्राजापत्य एव प्राचुर्येण प्रयोगात्, “कृच्छ्रम् इति प्राजापत्यम्” इति देवलस्मरणाच् च । प्राजापत्यस्वरूपं मनुर् आह ।

त्र्यहं प्रातस् त्र्यहं सायं त्र्यहम् अद्याद् अयाचितम् ।

त्र्यहं परं तु नाश्नीयात् प्राजापत्यं चरन् द्विजः ॥ इति । (म्ध् ११।२११)

तृतीयपक्षो द्वादशाहसंसर्गः । तत्र सान्तपनं कृच्छ्रम् आचरेत् । सान्तपनं चतुर्विधम् । द्विरात्रं पञ्चदशरात्रम् एकविंशतिरात्रं चेति । तत्र द्विरात्रसप्तरात्रयोः स्वरूपम् आह याज्ञवल्क्यः ।

[३१] गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।

जग्ध्वा परे ऽह्न्य् उपवसेत् कृच्छ्रं सान्तपनं चरन् ॥

पृथक् सान्तपनद्रव्यैः षडहः सोपवासकः ।

सप्ताहेन तु कृच्छ्रो ऽयं महासान्तपनः स्मृतः ॥ इति । (य्ध् ३।३१५–१६)

यमेनापि पञ्चदशाहसाध्यो महासान्तपनो ऽभिहितः ।

त्र्यहं पिबेत् तु गोमूत्रं त्र्यहं वै गोमयं पिबेत् ।

त्र्यहं दधि त्र्यहं क्षीरं त्र्यहं सर्पिस् ततः शुचिः ॥

महासान्तपनं ह्य् एतत् सर्वपापप्रणाशनम् ॥ इति ।

जाबालेन त्व् एकविंशतिरात्रनिर्वर्त्यो महासान्तपनो ऽभिहितः ।

षण्णाम् एकैकम् एतेषां त्रिरात्रम् उपयोजयेत् ।

त्र्यहं चोपवसेद् अन्ते महासान्तपनं विदुः ॥ इति ।

एतेषां मध्ये न तावद् अत्र द्विरात्रं गृहीतुं शक्यम्, तस्य द्वितीयपक्षोक्तात् प्राजापत्यात् न्यूनत्वात् । नापि पञ्चदशरात्रैकविंशतिरात्रयोर् ग्रहणम्, तयोश् चतुर्थपक्षोक्तदशरात्रोपवासाद् अधिकत्वात् । तस्मात् सप्तरात्रं परिशिष्यते । न च तस्य द्वादशाहसाध्यात् प्राज्पत्याद् अर्वाचीनत्वं शङ्कनीयम् । प्राजापत्ये हि त्रिष्व् एव दिनेष्व् अशनवर्जनम् । अत्र तु सप्तस्व् अपि दिनेष्व् अशनवर्जनम्, अतो ऽधिकत्वात् । एवम् एव तृतीयपक्षे प्रायश्चित्तम् । अर्धमाससंसर्गः चतुर्थपक्षः । तत्र दशरात्रोपवासम् आचरेत् । [३२] यद्य् अप्य् अत्रोपवसेद् इति न श्रुतं तथापि वक्ष्यमाणपराककृच्छ्रसाहचर्तात् तल् लभ्यते । माससंसर्गः पञ्चमः पक्षः । तत्र पराकः कृच्छ्रः कर्तव्यत्वेन संमतः । पराकस्वरूपं दर्शयति मनुः ।

यतात्मनो ऽप्रमत्तस्य द्वादशाहम् अभोजनम् ।

पराको नाम कृच्छ्रो ऽयं सर्वपापप्रणाशनः ॥ इति । (म्ध् ११।२१५)

मासद्वयसंसर्गः षष्ठः पक्षः । तत्र चान्द्रायणं कुर्यात् । चान्द्रायणलक्षणं स्वयम् एवोत्तरत्र वक्ष्यति । षण्माससंसर्गः सप्तमः पक्षः । तत्रैन्दवद्वयं कुर्यात्, ऐन्दवं चान्द्रायणम् इन्दुवृद्धिह्रासोपेतत्वात् । किंचिदूनसंवत्सरसंसर्गो ऽष्टमः पक्षः । यद्य् अपि किंचिदूनत्वं न श्रुतं तथापि संपूर्णसंवत्सरसंसर्गस्य पातित्यहेतुत्वात् किंचिदूनत्वं कल्प्यते । तच् च पातित्यहेतुत्वं याज्ञवल्क्येन दर्शितम्:

संवत्सरेण पतति पतितेन समाचरन् । इति । (=म्ध् ११।१८०)

तत्राष्टमे पक्षे षण्मासान् कृच्छ्रम् आचरेत् । षण्मासान् इत्य् अत्यन्तसंयोगे द्वितीयया कृच्छ्रैर् अन्तर्यं विवक्षितम् । तथा च सति षट्सु मासेषु प्राजापत्यकृच्छ्राः पञ्चदश संपद्यन्ते । शुद्ध्यर्थम् इति सर्वेषु वाक्येष्व् अनुषज्यते । सर्वेष्व् एतेषु पक्षेषु यथोक्तं प्रायश्चित्तम् अनुष्ठाय तदङ्गत्वेन दक्षिणा दातव्या । तत्र पञ्चरात्रसंसर्गे प्रथमपक्षे सुवर्णम् एकम्, दशरात्रसंसर्गे द्वितीयपक्षे सुवर्णद्वयम्, एवम् इतरेष्व् अपि पक्षेष्व् अवगन्तव्यम् ॥ ११–१३ ॥

[३३]

इत्थं पतितसंसर्गे प्रकीर्णके निमित्तानुसारेण प्रायश्चित्ततारतम्यं व्युत्पादितम् । इदानीम् अनयैव दिशा निमित्तानुसारेण प्रायश्चित्तम् उन्नेतुं शक्यम् इति हृदि निधाय ऋतुस्नातेत्य् आरभ्य यस् तु धर्मपराङ्मुखः इत्यन्तेन प्रायश्चित्तनिमित्तान्य् एवोपन्यस्यति ।_

**ऋतुस्नाता तु या नारी भर्तारं नोपसर्पति ।**

** सा मृता नरकं याति विधवा च पुनः पुनः ॥ १४ ॥**

** ऋतुस्नातां तु यो भार्यां संनिधौ नोपगच्छति ।**

** घोरायां भ्रूणहत्यायां युज्यते नात्र संशयः ॥ १५ ॥**

** दरिद्रं व्याधितं मूर्खं भर्तारं यावमन्यते ।**

** सा शुनी जायते मृत्वा सूकरी च पुनः पुनः ॥ १६ ॥**

** पत्यौ जीवति या नारी उपोष्य व्रतम् आचरेत् ।**

** आयुष्यं हरते भर्तुः सा नारी नरकं व्रजेत् ॥ १७ ॥**

** अपृष्ट्वा चैव भर्तारं या नारी कुरुते व्रतम् ।**

[३४] सर्वं तद् राक्षसान् गच्छेद् इत्य् एवम् मनुर् अब्रवीत् ॥ १८ ॥

** बान्धवानां सजातीनां दुर्वृत्तं कुरुते तु या ।**

** गर्भपातं च या कुर्यान् न तां संभाषयेत् क्वचित् ॥ १९ ॥**

** यत् पापं ब्रह्महत्यायां द्विगुणं गर्भपातने ।**

** प्रायश्चित्तं न तस्याः स्यात् तस्यास् त्यागो विधीयते ॥ २० ॥**

** न कार्यम् आवसथ्येन नाग्निहोत्रेण वा पुनः ।**

** स भवेत् कर्मचाण्डालो यस् तु धर्मपराङ्मुखः ॥ २१ ॥ इति ।**

रजोदर्शनम् आरभ्य षोडशदिनान्य् ऋतुः । तत्र चतुर्थदिवसे स्नाता नारी पुत्रोत्पादनार्थम् आहूता सती यदि भर्तारं नोपसर्पति तदा नरकम् अनुभूय पश्चाद् बहुषु जन्मसु विधवा भवति भर्त्राहूताया अनुपसर्पणे दोषो नारदीयपुराणे दर्शितः ।

आहूता या तु वै भर्त्रा न प्रयाति त्वरान्विता ।

सा ध्वाङ्क्षी जायते ऽपुत्री दश जन्मानि पञ्च च ॥ इति ।

यथा वध्वा ऋतुकालातिक्रमे प्रत्यवायस् तथा पुरुषस्यापि ऋतुस्नाताम् अनुपगच्छतः प्रत्यवायः । संनिधिशब्दस् त्व् अत्रारोग्यादेर् उपलक्षकः । अत एव देवलः ।

यः स्वदारान् ऋतुस्नातान् स्वस्थः सन् नोपगच्छति ।

भ्रूणहत्याम् अवाप्नोति प्रजां प्राप्तां विनाश्य सः ॥ इति ।

अत्र चोन्नेयं यत् प्रायश्चित्तं तद् बृहस्पतिर् दर्शयति ।

[३५] ऋतौ न गच्छेद् यो भार्यां सो ऽपि कृच्छ्रार्धम् आचरेत् । इति ।

बौधायनो ऽपि ।

ऋतौ न गच्छेद् यो भार्यां नियतां धर्मचारिणीम् ।

नियमातिक्रमे तस्य प्राणायमशतं स्मृतम् ॥ इति । (ब्ध् ४।१।२१)

न चात्र प्रायश्चित्तद्वयस्य समविकल्पः शङ्कनीयः । प्राणायामशतस्य अर्धकृच्छ्रप्रत्याम्नायत्वेनानुकल्पत्वात् । अत एव प्राणायामशतद्वयं कृच्छ्रप्रत्याम्नायत्वेन चतुर्विंशतिमते दर्शितम् ।

कृच्छ्रो देययुतं चैव प्राणायामशतद्वयम् ।

तिलहोमसहस्रं तु वेदाध्ययनम् एव च ॥ इति ।

पुरुषं प्रति उक्तस्य प्रायश्चित्तस्यार्धं स्त्रियं प्रति उन्नेयम् । तथा च भृगुः ।

अशीतिर् यस्य वर्षाणि बालो वाप्य् ऊनषोडशः ।

प्रायश्चित्तार्धम् अर्हन्ति स्त्रियो व्याधित एव च ॥ इति । 

न केवलम् ऋत्वतिक्रमे स्त्रियाः प्रत्यवायः किं तु दारिद्यादिना येन केनापि निमित्तेन पत्युर् अवमाने ऽपि महान् प्रत्यवायः । तथा च ब्रह्माण्डपुराणम् ।

कामाद् रोषान् मत्सराद् वा भर्तारं यावमन्यते ।

सा सप्तजन्मकं यावत् नरके स्यान् न संशयः ॥

[३६] इति । अवमानश् च पुरुषान्तरगमनवित्तवञ्चनादिः । एतद् एवाभिप्रेत्य मनुर् आह ।

अपत्यलोभाद् या तु स्त्री भर्तारम् अतिलङ्घयेत् ।

सेह निन्दाम् अवप्नोति परलोकाच् च हीयते ॥

व्यभिचारात् तु भर्तुः स्त्री लोके प्राप्नोति निन्द्यताम् ।

सृगालयोनिं प्राप्नोति पापरोगैश् च पीड्यते ॥

पतिं हित्वापकृष्टं स्वम् उत्कृष्टं योपसेवते ।

निद्यैव लोके भवति परपूर्वेति चोच्यते ॥ इति । (म्ध् ५।१६१–६५)

नारदीये ऽपि ।

जीवितेनाथ वित्तेन भर्तारं वञ्चयेत् तु या ।

कृमियोनिशतं गत्वा चाण्डाली जायते तु सा ॥ इति ।

अत्रोन्नेयं प्रायश्चित्तम् आपस्तम्बो दर्शयति: “भर्तुर् व्यतिक्रमे कृच्छ्रम्” इति (आप्ध् १।१०।२८।२०) । उशनापि: “व्यभिचारिणीं भार्यां कुचैलपरिभूतां पिण्डमात्रोपजीविनीं निवृत्ताधिकारां चान्द्रायणं प्राजापत्यं वा चारयेत्” इति । अवमानाभावे ऽपि पतिशुश्रूषाम् उपेक्ष्य व्रतोपवासादिपरायाः [३७] स्त्रियाः प्रत्यवायो ऽस्ति । एतद् एवाभिप्रेत्य व्रतोपवासादीनां स्त्रियं प्रति श्रेयोहेतुत्वं निषधत्य् अत्रिः ।

न व्रतेनोपवासेन धर्मेण विविधेन च ।

नारी स्वर्गम् अवाप्नोति प्राप्नोति पतिपूजनात् ॥ इति ।

महाभारते ऽपि पतिशुश्रूषापराया भार्याया उत्तमां गतिम् उक्त्वा व्रतादिपराया अन्यस्या भार्यायास् तदभावं ज्ञापयितुम् इदम् उदाहृतम् ।

तां यमो लोकपालस् तु बभाषे पुष्कलं वचः ।

मा शुचिस् त्वं निवर्तस्व न लोकाः सन्ति ते ऽनघे ॥

स्वधर्मविमुखा नित्यं कान् कोकान् त्वं गमिष्यसि ।

दैवतं हि पतिः स्त्रीणां स्थापितः सर्वदेवतैः ॥

मोहेन त्वं वरारोहे न जानीषे स्वदैवतम् ।

पतिमत्याः स्त्रिया लोके धर्मः पत्यर्चनं त्व् इति ॥ इति ।

यदा स्त्री पतिशुश्रूषानुरोधेन व्रतादिकं विकीर्षति तदापि पतिम् अपृष्ट्वानुष्ठितं तद् व्रतं निष्फलं भवति । तद् आह मार्कण्डेयः ।

नारी खल्व् अननुज्ञाता भर्त्रा पित्रा सुतेन वा ।

निष्फलं तु भवेत् तस्या यत् करोति व्रतादिकम् ॥ इति ।

अत एव मनुः सर्वत्र स्त्रियाः स्वातन्त्र्यं निषेधति ।

बालया वा युवत्या वा वृद्धया वापि योषिता ।

न स्वातन्त्र्येण कर्तव्यं कार्यं किंचिद् गृहेष्व् अपि ॥ (म्ध् ५।१४७)

[३८] इति । तथा च पुराणे ।

पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने ।

पुत्रः स्थविरभावे तु न स्त्री स्वातन्त्र्यम् अर्हति ॥ इति । (=म्ध् ९।३)

अपृष्ट्वेत्य् अभिधानाद् अनुज्ञापुरःसरम् अनुष्ठितस्य व्रतादेः साफल्यम् अवगम्यते । तच् च शङ्ख-लिखिताभ्यां दर्शितम्: “न भर्तारं द्विष्याद् यद्य् अप्य् अशीलः स्यात् । पतितो ऽर्थहीनो व्याधितो वापि पतिर् दैवतं स्त्रीणाम् । न व्रतोपवासनियमेज्यादानं दमो वानुग्रहकरः स्त्रीणाम् अन्यत्र पतिशुश्रूषायाः । कामं तु भर्तुर् अनुज्ञया व्रतोपवासनियमादीनाम् अभ्यासः स्त्रीधर्मः” इति । कात्यायनो ऽपि ।

भार्या भर्तुर् मतेनैव व्रतादीन् आचरेत् सदा । इति ।

या तु नारी बान्धवानाम् असपिण्डानां सजातीनां सपिण्डानां दुर्वृत्तं विद्वेषं कुरुते या च गर्भं पातयेत् ते उभे पातकबाहुल्यान् न संभाषणीये । एतद् एवाभिप्रेत्य बन्धुद्वेषः सङ्ख-लिखिताभ्यां निषिद्धः: “न बन्धून् द्विष्यात्” इति । अत्र च विद्वेषो विषप्रयोगाभिचारादिपर्यन्तो विवक्षितः । [३९] अन्यथा स्वल्पस्य द्वेषस्य गर्भपातासाम्येनासंभाषणहेतुत्वासंभवात् । यद्य् अपि बन्धुवधगर्भपातनयोर् असंभाषणहेतुत्वं समानं तथापि गर्भपाते पापद्वैगुण्येन प्रायश्चित्तं नास्ति अतस् तस्यास् त्याग एव ।

<u>ननु</u> – प्रायश्चित्ताभावो ऽनुपपन्नः । मनुना ब्रह्महत्याव्रतस्य तत्रोपदिष्टत्वात्,

हत्वा गर्भम् अविज्ञातम् एतद् एव व्रतं चरेत् । इति । (म्ध् ११।८७)

अविज्ञातं स्त्रीत्वपुंस्त्वाभ्याम् अनिश्चितम् । विज्ञाते तु गर्भे स्त्रीपुरुषवधयोर् यथाविहितं द्रष्टव्यम् – अतः कथम् उच्यते प्रायश्चित्तं नास्तीति ।

<u>नायं दोषः</u>, पातनीयगर्भगतगुणानुगुणाभ्यां व्यवस्थोपपत्तेः । हननीयब्राह्मणगतगुणागुनाभ्यां प्रायश्चित्ततारतम्यस्य दर्शनात् । तथा च याज्ञवल्क्यः ब्रह्मघ्नव्रतम् उक्त्वा दीक्षितघ्ने द्वैगुण्यम् आह ।

द्विगुणं स्वनस्थे तु ब्राह्मणे व्रतम् आदिशेत् । इति । (य्ध् ३।२५२)

यद्य् अपि दीक्षितादीक्षितयोर् इव गर्भयोर् गुणागुणौ नोपपद्येते तथापि पितृगतगुणागुनाभ्यां तौ कल्पनीयौ । तस्मात् प्रायश्चित्तविषयाणि वचनानि गर्भमात्रवधविषयाणि । इदं प्रायश्चित्ताभाववचनं संभावितगुणवद्गर्भविषयम् । यद् वा पापद्वैगुण्येन प्रायश्चित्ताभावोक्तिस् तस्यास् त्यागविधिशेषार्थ्वाद इति न कश्चिद् विरोधः । तथा च विशिष्टगर्भपातने पापद्वैगुण्याद् व्रतद्वैगुण्यम् उन्नेयम् इति भावः ।

[४०] यस् तु वेदे विश्वासरहितो वेदोक्तात् धर्मात् पराङ्मुखस् तं नानुतिष्ठति स जन्मना ब्राह्मणो ऽपि कर्मणा चाण्डालो भवेत् । तस्य धर्मपराङ्मुखत्वं तदीयोक्तिरूपेण पूर्वार्धेन द्योत्यते । आवसथ्यः पञ्चमो ऽग्निः । तेन च गार्हपत्याद्यग्निपञ्चकम् उपलक्ष्यते । न चाग्निपञ्चकेन वा तत्साध्येनाग्निहोत्रादिना वा किंचित् फलम् अस्ति । ऐहिकस्य फलस्यादर्शनात् आमुष्मिकस्य फलस्य संदिग्धत्वात् । तथा च श्रूयते: “को हि तद् वेद यद्य् अमुष्मिन् लोके ऽस्ति वा न वा” इति । एवम् एतेषु व्याख्यातेषु वचनेषु यानि निमित्तान्य् उपन्यस्तानि तेषां मध्ये स्त्रीकर्तृकस्य पुरुषकर्तृकस्य ऋत्वतिक्रमस्य पत्यवमानस्य च प्रायश्चित्तम् उन्नीय प्रदर्शितम् । यत् पतिशुश्रूषाम् उल्लङ्घ्य तत्प्रतिकूलव्रताध्याचरणं तत्र पतिं प्रसाद्य तदुक्तं प्रायश्चित्तम् आचरेत् । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

प्रतिकूलं गुरोः कृत्वा प्रसाद्यैव विशुध्यति । इति । (य्ध् ३।२८३)

स्मृत्यन्तरे ऽपि ।

अथ वा यद् गुरुर् ब्रूयात् तत् कार्यम् अविशङ्कया ।

विग्रहे ऽनुग्रहे वापि गुरुः सर्वत्र कारणम् ॥ इति ।

यच् चानुज्ञाम् अन्तरेण व्रताचरणं तत्र निष्फलप्रयासस्य दण्डरूपत्वात् तेनैव शुध्यतीति न पृथक् प्रायश्चित्तापेक्षा ।

दुर्वृत्ताचरणं च द्विविधम् । वधावसानं प्रयत्नमात्रं चेति । तयोर् मध्ये वधावसानस्य पुरुषकर्तृकस्य दुर्वृत्ताचरणस्य प्रायश्चित्तम् **[४१]** आचार्यो वक्ष्यति । प्रयत्नमात्रस्य तु प्रायश्चित्तं याज्ञवल्क्यो ऽतिदिशति ।

चरेद् व्रतम् अहत्वापि घातार्थं चेत् समागतः । इति । (य्ध् ३।२५२)

न च हननाहननयोर् व्रतसाम्यं शङ्कनीयम्, अतिदिष्टस्योपदिष्टात् किंचिन्न्यूनत्वात् । योषितस् तु पुरुषकर्तृकप्रायश्चित्ताद् अर्धं द्रष्टव्यम् । गर्भपातने प्रायश्चित्तं गर्भभेदाद् अनेकधा भिद्यते । गर्भो द्विविधः । पतिजन्यो जारजन्यश् च । जाराश् च सवर्णा असर्वर्णाश् च । तत्र सर्वत्र प्रायश्चित्तं चतुर्विंशतिमते ऽभिहितम् ।

गर्भपाते समुद्दिष्टं यथावर्णविधि व्रतम् ।

जारगर्भे विशेषः स्यात् यथोक्तम् ऋषिभिः पुरा ॥

ब्रह्मगर्भवधे कृच्छ्रम् अब्दं सान्तपनाधिकम् ।

क्षत्रगर्भवधे चैव चरेच् चान्द्रायणद्वयम् ॥।

वैश्यस्य चैन्दवं प्रोक्तं पराकः शूद्रघातने ।

प्रायश्चित्तम् इदं प्रोक्तं गर्भपाते विशेषतः ॥ इति ।

वेदविश्वासरहितस्य प्रायश्चित्तं वसिष्ठो दर्शयति: “नास्तिकः कृच्छ्रं द्वादशरात्रं चरित्वा विरमेन् नास्तिक्यात् । नास्तिकवृत्तिस् त्व् अतिकृच्छ्रम्” इति (वध् २१।२९–३०) । एतच् च सकृत्करणविषयम् । असकृत्करणे तु शङ्खेनोक्तम्: [४२] “नास्तिको नास्तिकवृत्तिः कृतघ्नः कूटव्यवहारी मिथ्याभिशंसीत्य् एते पञ्चसंवत्सरं ब्राह्मणगृहे भैक्षं चरेयुः” । इति ॥ १४–२१ ॥

अथ बीजिक्षेत्रिणोः पित्रोः प्रत्यवायप्रायश्चित्तसद्भावसूचनार्थम् अस्मिन् प्रायश्चित्तप्रसङ्गे कुण्डगोलकौ पुत्रौ सदृष्टान्तम् उपन्यस्यति ।

**ओघवाताहृतं बीजं यस्य क्षेत्रे प्ररोहति ।**

** स क्षेत्री लभते बीजं न बीजी भागम् अर्हति ॥ २२ ॥**

** तद्वत् परस्त्रियाः पुत्रौ द्वौ स्मृतौ कुण्डगोलकौ ।**

** पत्यौ जीवति कुण्डः स्यात् मृते भर्तरि गोलकः ॥ २३ ॥ इति ।**

ओघो जलप्रवाहः । वातः प्रचण्डवायुः । तयोर् अन्यतरेणाहृतं परकीयं शाल्यादिबीजं यस्यान्यस्य क्षेत्रे प्ररोहति स क्षेत्री बीजं बीजफलं लभते । न तु बीजी । तद् एतल् लोकप्रसिद्धम् । तेनैव न्यायेन क्षेत्रिणो भार्यायां बीजिनोत्पादितौ कुण्डगोलकौ क्षेत्रिणः पुत्रौ भवतः । न तु बीजिनः । तौप्ञ् पुत्रयोर् मध्ये क्षेत्रिण्यम् ऋते जारजः कुण्डः । मृते तस्मिन् जारजं गोलकः, [४३]

अमृते च मृते चैव जारजौ कुण्डगोलकौ ।

इति स्मृत्यन्तरात् । जारजशब्देन देवरादयो व्यावर्त्यन्ते । न हि तेषां जारत्वम् अस्ति, तेषां गुर्वनुज्ञातत्वात् । तेषां गुर्वनुज्ञातत्वात् । अनुज्ञातत्वं च याज्ञवल्क्येनोक्तम् ।

अपुत्रां गुर्वनुज्ञातो देवरः पुत्रमाम्यया ।

सपिण्डो वा सगोत्रो वा घृताभ्यक्त ऋताव् इयात् ॥ इति । (य्ध् १।६८)

बीजिक्षेत्रिणोर् अत्र सूचितः प्रत्यवायो महाभारते दर्शितः ।

क्षेत्रिकश् चैव बीजी च द्वाव् एतौ निरयंगमौ ।

न रक्षति च यो दारान् परदारांश् च गच्छति ॥

गर्हितास् ते नरा नित्यं धर्माचारबहिष्कृताः ।

[४४] इति । जारस्य गर्भानुत्पादने यत् प्रायश्चित्तम् अभिहितं तद् एव बीजी द्विगुणम् आचरेत् । जारप्रायश्चित्तं च व्याघ्रेण दर्शितम् ।

ब्राह्मणो ब्राह्मणीं गच्छेद् अकामां यदि कामतः ।

कृच्छ्रचान्द्रायणे कुर्याद् अधर्मेव प्रमादतः ॥

अधर्मेव सकामायां तप्तकृच्छ्रं सकृद् गतौ ।

अर्धम् अर्धं नृपादीनां दारेषु ब्राह्मणश् चरेत् ॥

एतद् व्रतं चरेत् सार्धं श्रोत्रियस्य परिग्रहे ।

अश्रोत्रियश् चेद् द्विगुणम् अगुप्ताव् अर्धम् एव च ॥ इति।

क्षेत्रिणः प्रायश्चित्तविशेषानादेशात् सामान्यप्रायश्चित्तं द्रष्टव्यम् । तच् च याज्ञवल्क्येन दर्शितम् ।

प्राणायामशतं कार्यं सर्वपापापनुत्तये ।

उपपातकजातानाम् अनादिष्टेषु चैव हि ॥ इति । (य्ध् ३।३०६)

“न बीजी भागम् अर्हति” इत्य् अयम् अर्थो मनुना दृष्टान्तैः प्रतिपादितः ।

यथा गो’श्वोष्ट्रदासीषु महिष्यजाविकासु च ।

नोत्पादकः प्रजाभागी तथैवान्याङ्गनास्व् अपि ॥

ये ऽक्षेत्रिणो बीजबन्तः परक्षेत्रे प्रवापिणः ।

ते वै सस्यय जातस्य न लभन्ते फलं क्वचित् ॥

[४५] यद् अन्यगोषु वृषभो वत्सानां जनयेच् छतम् ।

गोमिनाम् एव ते वत्सा मोघं स्कन्दितम् आर्षभम् ॥ इति । (म्ध् ९।४८–५०)

ये ऽक्षेत्रिण इत्य् अत्र अक्षेत्रिण इति छेदः ॥ २२–२३ ॥

इदानीं कुण्डगोलकप्रसङ्गेन बुद्धिस्थान् पुत्रभेदान् दर्शयति ।_

**औरसः क्षेत्रजश् चैव दत्तः कृत्रिमः सुतः । इति ।**

एतच् च द्वादशविधानां पुत्राणाम् उपलक्षणम् । ते च मनुना दर्शिताः ।

औरसः क्षेत्रजश् चैव दत्तः कृत्रिम एव च ।

गूडोत्पन्नो ऽपविद्धश् च दायादा बान्धवाश् च षट् ॥

कानीनश् च सहोढश् च क्रीतः पौनर्भवस् तथा ।

स्वयंदत्तश् च शौद्रश् च षडदायादबान्धवाः ॥

[४६] स्वक्षेत्रे संस्कृतायां तु स्वयम् उत्पादितश् च यः ।

तम् औरसं विजानीयात् पुत्रं प्रथमकल्पितम् ॥

यस् तल्पजः प्रमीतस्य क्लीबस्य पतितस्य वा ।

स्वधर्मेण नियुक्तायां स पुत्रः क्षेत्रजः स्मृतः ॥

माता पिता वा दद्यातां यद् अद्भिः पुत्रम् आपदि ।

सदृशं प्रीतिसंयुक्तंस ज्ञेयो दत्त्रिमः सुतः ॥

सदृशं तु प्रकुर्याद् यं गुणदोषविचक्षणम् ।

पुत्रं पुत्रगुणैर् युक्तं स विज्ञेयस् तु कृत्रिमः ॥

उत्पद्यते गृहे यस्य न च ज्ञायेत कस्य सः ।

स गृहे गूढ उत्पन्नस् तस्य स्याद् यस्य तल्पजः ॥

मातापितृभ्याम् उत्सृष्टं तयोर् अन्यतरेण वा ।

यं पुत्रं परिगृह्णीयाद् अपविद्धः स उच्यते ॥

पितृवेश्मनि कन्या तु यं पुत्रं जनयद् रहः ।

तं कानीनं विजाजीयाद् वोढुः कन्यासमुद्भवम् ॥

या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताज्ञाता च या सती ।

वोढुः स गर्भो भवति सहोढ इति चोच्यते ॥

क्रीणीयाद् यस् त्व् अपत्यार्थं मातापित्रोर् यम् अन्तिकात् ।

स क्रीतकः सुतस् तस्य सदृशो ऽसदृशो ऽपि वा ॥

[४७] या पत्या वा परित्यक्ता विधवा वा स्वयेच्छया ।

उत्पादयेत् पुनर् भूत्वा स पौनर्भव उच्यते ॥

मातापितृविहीनो यस् त्यक्तो वा स्याद् अकारणात् ।

आत्मानं स्पर्शयेत् यस्मै स्वयंदत्तस् तु स स्मृतः ॥

यं ब्राह्मणस् तु शूद्रायां कामाद् उत्पादयेत् सुतम् ।

स पारयन्न् एव शवस् तस्मात् पारशवः स्मृतः ॥ इति । (म्ध् ९।१५९–७८)

याज्ञवल्क्येनापि ।

औरसः पुत्रिकापुत्रः क्षेत्रजो गूढजस् तथा ।

कानीनः पञ्चमः प्रोक्तो षष्ठः पौनर्भवः स्मृतः ॥

दत्तः क्रीतः कृत्रिमश् च स्वयंदत्त इतीरितः ।

सहोष्हजो ऽपविद्धश् च पुत्रा द्वादश कीर्तिताः ॥

औरसो धर्मपत्नीजस् तत्समः पुत्रिकासुतः ।

क्षेत्रजः क्षेत्रजातस् तु सगोत्रेणेतरेण वा ॥

गृहे प्रच्छन्न उत्पन्नो गूढजस् तु सुतः स्मृतः ।

कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतो मतः ॥

अक्षतायां क्षतायां वा जातः पौनर्भवः स्मृतः ।

दद्यान् माता पिता वा यं स पुत्रो दत्तको भवेत् ॥

क्रीतश् च ताभ्यां विक्रीतः कृत्रिमः स्यात् स्वयंकृतः ।

[४८] दत्तात्मा तु स्वयंदत्तो गर्भे विन्नः सहोढजः ॥

उत्सृष्टो गृह्यते यस् तु सो ऽपविद्धो भवेत् सुतः ।

पिण्डदो ऽंशहरश् चैषां पूर्वाभावे परः परः ॥

सजाटीयेष्व् अयं प्रोक्तस् तनयेषु मया विधिः ॥ इति । (य्ध् २।१२८–३३)

अत्र द्वादशानां पुत्राणां यानि लक्षणानि मनुना दर्शितानि तानि सर्वाण्य् उपलक्षयितुं दत्तस्य लक्षणम् आह ।

**दद्यान् माता पिता वापि स पुत्रो दत्तको भवेत् ॥ २४ ॥ इति ।**

अत्र दाने सदृशं प्रीतिसंयुक्तम् अद्भिर् आपदीति विशेषणचतुष्टयं द्रष्टव्यम् ॥ २४ ॥

प्रसक्टनुप्रसक्तं परिसमाप्य प्रकृतम् एव प्रायश्चित्तम् अनुसरति परिवित्तिर् इत्यादिश्लोकद्वयेन ।

**परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिविद्यते ।**

** सर्वे ते नरकं यान्ति दातृयाजकपञ्चमाः ॥ २५ ॥**

** द्वौ कृच्छ्रौ परिवित्तेस् तु कन्यायाः कृच्छ्र एव च ।**

** कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ दातुस् तु होता चान्द्रायणं चरेत् ॥ २६ ॥ इति ।**

यत्र ज्येष्ठो नोद्वहति कनिष्ठश् चोद्वहति तत्र ज्येष्ठः परिवित्तिर् इत्य् उच्यते । कनिष्ठः परिवेत्ता । यया कन्यया कनिष्ठः परिविद्यते सा परिवेदिनी । तस्याः पित्रादिर् दाता । याजको विवाहहोमस्य कारयिता । त एते पञ्च नरकं यान्ति । तथा च हारीतः: [४९] “ज्येष्ठे ऽनिविष्टे कनीयान् निविशन् परिवेत्ता भवति । परिवित्तिर् ज्येष्ठः । परिवेदनी कन्या । परिदायी दाता । परियष्टा याजकः । ते सर्वे पतिताः” इति । तत्र परिवित्तेर् द्वौ कृच्छ्रौ प्रायश्चित्तम् । कन्याया एकः कृच्छ्रः । दातुः कृच्छ्रातिकृच्छ्रः । तस्य लक्षणं याज्ञवल्क्य आह ।

कृच्छ्रातिकृच्छ्रः पयसा दिवसान् एकविंशतिम् । इति । (य्ध् ३।३२१)

याजकस्य चान्द्रायणम् । न चात्र परिवेत्तुः प्रायश्चित्तम् अनुक्तम् इति शङ्कनीयम्, परिवित्तिशब्देन तस्याप्य् उपलक्षितत्वात् । अत एव यमः परिवित्तिपरिवेत्त्रोर् द्वयोः समं प्रायश्चित्तम् आह ।

कृच्छ्रौ द्वौ परिवेत्तुः स्यात् कन्यायाः कृच्छ्र एव च ।

कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ दातुस् तु होता चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति ।

यत् तु शङ्खलिखिताभ्याम् उक्तम्,

परिवित्तिः परिवेत्ता च यया च परिविद्यते ।

व्रतं संवत्सरं कुर्युर् दातृयाजकपञ्चमाः ॥ इति ।

यद् अपि हारीतेनोक्तम्: [५०] “ते सर्वे पतिताः संवत्सरं प्राजापत्येन कृच्छ्रेण परिचरेयुः” इति, तत्र सर्वत्र चिरक्षिप्रज्ञाताज्ञातभेदेन प्रायश्चित्तगौरवलाघवव्यवस्था द्रष्टव्या । प्रायश्चित्तचरणानन्तरं परिवेत्तुः कर्तव्यम् आह वसिष्ठः: “परिविविदानः कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ चरित्वा तस्मै दत्वा पुनर् निविशेत् तां चैवोपयच्छेत्” इति । तस्मै दत्वा ज्येष्ठाय निवेद्य पुनर् निवेशेत् पुनर् उद्वहेत् । काम् इत्य् अपेक्षायाम् आह ताम् एवोपयच्छेद् इति । अयम् अर्थः । ज्येष्ठभ्रातर्य् अकृतकारपरिग्रहे कृतदारपरिग्रहः कनिष्ठः परिवेत्ता परिवेदन्या स्वगृहीतया कन्यया परिवित्तिना ज्येष्ठभ्रात्रा च सह उक्तं प्रायश्चित्तं निर्वर्त्य ज्येष्ठभ्रातरि कृतदारपरिग्रहे कनिष्ठः पूर्वं गृहीतां कन्यां ज्येष्ठभ्रात्रे निवेद्य तद्दत्तां स्वयम् एव पुनर् उद्वहेत् । अयम् एव न्यायो ज्येष्ठकनिष्ठयोर् आधानव्युत्क्रमे भगिन्योर् विवाहव्युत्क्रमे चानुसंधेयः । अत एव गौतमः: “परिवित्तिपरिवेतृपर्याहित-पर्याधाताग्रेदिधिषुदिधिषूणां संवत्सरं प्राकृतं ब्रह्मचर्यम्” इति । अग्रेदिधिषुपत्यादौ विशेषो वसिष्ठेनोक्तः: “अग्रेदिधिषुपतिः कृच्छ्रं द्वादशरात्रं वरित्वा निविशेत् [५१] तां चैवोपयच्छेत् । विधिषुपतिः कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ चरित्वा तस्मै दत्वा पुनर् निविशेत्” इति (वध् २०।९–१०) । अग्रेदिधिष्वादेर् लक्षणं देवलेनोक्तम् ।

ज्येष्ठायां यद्य् अनूढायां कन्यायाम् ऊह्यते ऽनुजा ।

सा चाग्रेदिधिषुर् ज्ञेया पूर्वा तु दिधिषुः स्मृता ॥ इति ।

तत्राग्रेदिधिषुपतिर् द्वादशरात्र कृच्छ्रं प्राजापत्यं चरित्वा ज्येष्ठायां पश्चाद् अन्येनोढायां ताम् एवोद्वहत् । दिधिषूपतिस् तु कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ चरित्वा स्वोढां ज्येष्ठां तस्मै कनीयस्याः पूर्वोढ्रे दत्वान्याम् उद्वहेत् ॥ २६–२६ ॥

परिवेदने प्रत्यवाय प्रायश्चित्तं च प्रदर्श्येदानीं विशेषे तदपवादं दर्शयति ।

**कुब्जवामनषण्ढेषु जडेषु च ।**

** जात्यन्धे बधिर मूके न दोषः परिवेदने ॥ २७ ॥ **

कुब्जः पृष्ठभागे मांसादिविशेषेणात्यन्तविकृतदेहः । वामनो ऽतिह्रस्वदेहः । षण्ढो नपुंसकः । गदगदो जिह्वादिदोषेण सहसा वक्तुम् अशक्तः । जडो ऽक्षमः कार्येष्व् अप्रवृत्तः । जात्यन्धादयः प्रसिद्धाः । एवंविधस्य ज्येष्ठस्य विवाहायोग्यत्वात् कनिष्ठस्य विवाहे नास्ति परिवेदने दोषः । एतच् च ज्येष्ठस्य प्रव्रज्यादेशान्तरगमनादीनाम् अप्य् उपलक्षणम् । अस्मिंश् च परिवेदनाभ्यनुज्ञाने संवादवचनानि पूर्वम् एव श्राद्धप्रसङ्गाद् उदाहृतानीति नात्र प्रपञ्च्यन्ते ॥ २७ ॥

[५२]

कुब्जत्वादिदोषरहितेष्व् अपि भिन्नोदरेषु प्रिवेदनम् अभ्यनुजानाति ।

**पितृव्यपुत्रः सापत्न्यः परनारीसुतस् तथा ।**

** दाराग्निहोत्रसंयोगे न दोषः परिवेदने ॥ २८ ॥**

पितृव्यपुत्रसापत्न्यौ प्रसिद्धौ । परनारीसुतो दत्तक्रीतादिः । एतेषु ज्येष्ठेषु स्थितेषु कनिष्ठस्य विवाहाधानयोर् नास्ति प्रत्यवायः ॥ २८ ॥

कुब्जत्वादिदोषरहितेष्व् एकोदरेषु पर्याधाने विशेषम् आह ।

**ज्येष्ठो भ्राता यदा तिष्ठेद् आधानं नैव कारयेत् ।**

** अनुज्ञातस् तु कुर्वीत शङ्खस्य वचनं यथा ॥ २९ ॥ इति ।**

कारयेत् कुर्यात् । अनुज्ञातः कनिष्ठो ज्येष्ठात् पूर्वम् आधानम् कुर्यात् । ज्येष्ठभ्रात्रेव पित्राप्य् अनुज्ञातस्य पुत्रस्य पर्याधानप्राप्तौ चतुर्विंशतिमते तन् निषिध्यते ।

ज्येष्ठभ्रात्रा त्व् अनुज्ञातः कुर्याद् अग्निपरिग्रहम् ।

अनुज्ञातो ऽपि सन् पित्रा नादध्यान् मनुर् अब्रवीत् ॥ इति ।

यत् तु सुमन्तुनोक्तम्,

पितुर् यस्य तु नाधानं कथं पुत्रस् तु कारयेत् ।

अग्निहोत्राधिकारो ऽस्ति शङ्खस्य वचनं यथा ॥ 

इति, उशनापि,

पिता पितामहो यस्य अग्रजो वाथ कस्यचित् ।

तपो ऽग्निहोत्रमन्त्रेषु न दोषः परिवेदने ॥

इति, तत् पित्रादीनां वैधुर्यादिना प्रतिबन्धे सति द्रष्टव्यम् ॥ २९ ॥

परिवेदनपर्याधानयोर् इव स्त्रीणां पुनर् उद्वाहस्यापि प्रसङ्गात् क्वचित् अभ्यनुज्ञां दर्शयति ।

**नष्टे मृते प्रव्रजिते क्लीबे च पतिते पतौ ।**

** पञ्चस्व् आपत्सु नारीणां पतिर् अन्यो विधीयते ॥ ३० ॥ इति ।**

नष्टो देशान्तरगमनेनापरिज्ञानवृत्तान्तः । अयं च पुनर् उद्वाहो युगान्तरविषयः । तथा च आदित्यपुराणम् ।

ऊढायाः पुनर् उद्वाहं ज्येष्ठांशं गोवधं तथा ।

कलौ पण्च न कुर्वीत भ्रातृजायां कमण्डलुम् ॥ इति ।

अत्र ऊढाशब्देन विधिवद् ऊढा ग्राह्या । अन्यद् एव पुनर् उद्वाहस्यात्राप्य् अङ्गीकृतत्वात् ॥ ३० ॥

पुनर् उद्वाहम् अकृत्वा ब्रह्मचर्यव्रतानुष्ठाने श्रेयो ऽतिशयं दर्शयति ।

**मृते भर्तरि या नारी ब्रह्मचर्यव्रते स्थिता ।**

** सा मृता लभते स्वर्गं यथा ते ब्रह्मचारिणः ॥ ३१ ॥ इति ।**

मृतग्रहणं नष्टादीनाम् उपलक्षणम् । चतुर्थपादेन स्मृत्यन्तरप्रसिद्धा ब्रह्मचारिगतिर् दृष्टान्तिता । सा च मनुना दर्शिता ।

[५४] अनेकानि सहस्राणि कौमारब्रह्मचारिणाम् ।

दिवं गतानि विप्राणाम् अकृत्वा कुलसन्ततिम् ॥ इति । (म्ध् ५।१५९) ॥ ३१ ॥

उक्तब्रह्मचर्याद् अप्य् अधिकफलम् अनुगमनए दर्शयति ।_

**तिस्रः कोष्ट्यो ऽर्धकोटी च यानि रोमाणि मानुषे ।**

** तावत्कालं वसेत् स्वर्गे भर्तारं यानुगच्छति ॥ ३२ ॥ इति ।**

तावत्कालं तावत्सहस्रसंवत्सरम् । तथा च हारीतः ।

मृते भर्तरि या नारी धर्मशीला दृढव्रता ।

अनुगच्छति भर्तारं शृणु तस्यास् तु यत् फलम् ॥

तिस्रः कोट्यो ऽर्धकोटी च यानि लोमानि मानुषे ।

तावन्त्य् अब्दसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥

मातृकं पैतृकं चैव यत्र कन्या प्रदीयते ।

कुलत्रयं पुनात्य् एषा भर्तारं यानुगच्छति ॥ इति ।

शङ्खलिखितौ ।

मृते भर्तरि या नारी समारोहेद् धुताशनम् ।

सारुन्धतीसमाचारा स्वर्गलोके महीयते ॥ 

[५५] इति ।

<u>ननु</u> – इदम् अनुगमनं प्रत्यक्षश्रुतिविरुद्धम् “तस्माद् उ ह न पुरायुषः स्वर्गकाई प्रेयात्” इति श्रुत्या आत्महत्याप्रतिषेधात्,

असूर्या नाम ते लोका अन्धेन समसावृताः ।

तांस् ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥ (ईशुप् ३)

इति श्रुत्यन्तराच् च ।

<u>मैवम्</u>, अनुगमनस्मृतेर् निरवकाशत्वेन प्राबल्यात् । आत्महत्यानिषेधश्रुतिस् तु स्वर्गकामयोषितो ऽन्यत्र सावकाशा । 

<u>ननु</u> – स्वर्गकामिन्याः पतिम् अनुगच्छन्त्या अपि ब्राह्मण्या अनुगमनं स्मृत्यैव निषिद्धम् । तथा च पैठीनसिः ।

मृतानुगमनं नास्ति ब्राह्मण्या ब्रह्मशासनात् ।

इतरेषां तु वर्णानां स्त्रीधर्मो ऽयं परः स्म्र्तः ॥ इति ।

स्मृत्यन्तरं च ।

उपकारं यथा भर्तुर् जीवन्ती न तथा मृता ।

करोति ब्राह्मणी श्रेयो भर्तुः शोककरी चिरात् ॥

[५६] अनुवर्तेत जीवन्तं नानुयायान् मृतं पतिम् ।

जीव्य भर्तुर् हितं कुर्यात् मरणाद् आत्मघातिनौ ॥ इति ।

अङ्गिरा अपि ।

या स्त्री ब्राह्मणजातीया मृतं पतिम् अनुव्रजेत् ।

सा स्वर्गम् आत्मघातेन नात्मानं न पतिं नयेत् ॥ इति ।

व्याघ्रपादो ऽपि ।

न म्रियेत समं भर्त्रा ब्राह्मणी शोकमोहिता ।

प्रव्रज्यागतिम् आप्नोति मरणाद् आत्मघातिनी ॥ इति ।

प्रव्रज्या मैथुनादिभोगत्यागः ।

<u>नायं दोषः</u>, अस्य निषेधस्य पृथक्चितिविषयत्वात् । अत एव उशनाः ।

पृथक्चितिं समारुह्य न विप्रा गन्तुअम् अर्हति ।

अन्यासां चैव नारीणां स्त्रीधर्मो ऽयं परः स्मृतः ॥ इति ।

एकचित्यां समारोहणं कल्पसूत्रकारेण दर्शितम्: “प्रेतस्योत्तरतः पत्न्या संवेशनम् अविशेषेण नित्यवत्” इति ॥ ३२ ॥

[५७]

न केवलं स्वयम् एवानुगमनेन स्वर्गे वसति किंतु स्वभर्तारं नरकाद् उद्धरतीत्य् आह ।

**व्यालग्राही यथा व्यालं बलाद् उद्धरते बिलात् ।**

** एवं स्त्री पतिम् उद्धृत्य तेनैव सह मोदते ॥ ३३ ॥**

यद्य् अपि पापीयान् पतिः स्वपापफलभोगाय नरकमार्गायाभिमुखो भवेत् तथापि योषित् स्वकीयेन प्रबलसुकृतेन तस्य पापफलभोगं प्रतिबध्य पतिम् अपि स्वेह सह गतिं नयति । अत एव व्यासः ।

यदि प्रविष्टो नरकं बद्धः पाशैः सुदारुणैः ।

संप्राप्तो यातनास्थानं गृहीतो यमकिंकरैः ॥

तिष्ठते विवशो दीनो वेष्ट्यमानः स्वकर्मभिः ।

व्यालग्राही यथा व्यालं बलाद् गृह्णात्य् अशङ्कितः ॥

तद्वद् भर्तारम् आदाय दिवं याति च सा बलात् ।

सा भर्तृपरमा नित्यं स्तूयमानाप्सरोगणैः ॥

क्रीडते पतिना सार्धं यावद् इन्द्राश् चतुर्दश ।

ब्रह्मघ्नो वा क्र्तघ्नो वा मित्रघ्नो वा भवेत् पतिः ।

पुनात्य् अविधवा नारी तम् आदाय मृता तु या ॥ इति । (व्यास्म् ४।६०–६४)

इदं चानुगमनं पतिव्रतयानुष्ठितं सदुक्तरीत्या [५८] दम्पत्योर् उभयोः श्रेयोहेतुः पापीयस्यानुष्ठितं चेत् पापक्षयहेतुर् भवति । तथा च महाभारतम् ।

अवमत्य तु याः पूर्वं पतिं दुष्टेन चेतसा ।

वर्तन्ते याश् च सततं भर्तॄणां प्रतिकूलतः ॥

भर्त्रानुमरणं काले याः कुर्वन्ति तथाविधाः ।

कामात् क्रोधात् भयान् मोहात् सर्वाः पूता भवन्ति ताः ॥

आदिप्रभृति या साध्वी पत्युः प्रियपरायणा ।

ऊर्ध्वं गच्छति सा तत्र भर्त्रानुमरणं गता ॥ इति ।

एतच् चानुमरणं न सर्वासाम् अपि स्त्रीणां संभवति,

साध्वीनाम् एव नारीणाम् अग्निप्रपतनाद् ऋते ।

नान्यो धर्मो ऽस्ति विज्ञेयो मृते भर्तरि कर्हिचित् ॥

यावन् नाग्नौ दहेद् देहं मृते पत्यौ पतिव्रता ।

तावन् न मुच्यते नारी स्त्रीशरीरात् कथंचन ॥

इत्य् अङ्गिरसा सामान्येन पतिव्रतानां साध्वीनाम् अधिकारस्य बोधनात् । अयं चाधिकारो रजआदिभिः प्रतिबध्यते । तथा च बृहस्पतिः ।

बालसंवर्धनं त्यक्त्वा बालापत्या न गच्छति ।

रजस्वला सूतिका च रक्षेद् गर्भं च गर्भिणी ॥

[५९] इति । अत्र बालसंवर्धनं त्यक्त्वेति वदन् संवर्धयितृजनान्तरविस्रम्भे बालापत्याया अप्य् अधिकारो ऽस्तीति दर्शयन् रक्षेद् गर्भं च गर्भिणीति रक्षां दर्शयन् संभावितगर्भसंदेहाया अप्य् अधिकारं वारयति । तथा च नारदीये ।

बालापत्याश् च गर्बिण्य अदृष्टऋतवस् तथा ।

रजस्वला राजसुते नारोहन्ति चितां शुभे ॥ इति ।

अदृष्टऋतवः ऋत्वदर्शनेन संभावितगर्भसंदेहाः ॥ ३३ ॥

श्रुतिविषयितं प्रायश्चित्तं प्रकीर्णेषु यन्मतं

	नयविषययोर् भेदस् तल्ल्क्षणं परिवेदनम् ।

प्रथयति परं तुर्याध्याये पराशरभाषिते

	विवृतिम् अकरोत् शक्त्या निर्णीय स माधवः ॥ १ ॥

इति श्रीमहाराजाधिराजवैदिकमार्गप्रवर्तक-

परमेश्वरश्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरन्धरस्य माध्वामात्यस्य कृतौ पाराश्रस्मृतिव्याख्यायां माधवीयायां चतुर्थो ऽध्यायः ॥ ४ ॥

[६१]

अथ पञ्चमो ऽध्यायः

यत् समाश्रित्य वाल्मीकप्रमुखाः साम् परं गताः ।

तदाश्रये ऽङ्घ्रिकमलं रामचन्द्रस्य निर्मलम् ॥ 

इत्थं चतुर्हाध्याये प्रकीर्णकपापानां प्रायश्चित्तम् अभिहितम् । तत्र यद्य् अपि परिवेदनादिकं न प्रकीर्णकम्, उपपातकेषु पठितत्वात् । यद्य् अपि च पुत्रभेदादिकथनं न प्रायश्चित्तरूपं तथापि प्रकीर्णकप्रायश्चित्तस्य बाहुल्यात् अध्यायार्थत्वम् अविरुद्धम् । तत्राध्यायान्ते स्वर्गसाधनम् अनुगमनं वर्णितम् । तेन ब्रह्मलोकसाधनम् आहिताग्निदहनं बुद्धिस्थम् । अतः पञ्चमाध्याये तद्विवक्षुः आदौ प्रायश्चित्तप्रकरण-विच्छेदशङ्काम् अपनुदन् परिशिष्टं प्रकीर्णकप्रायश्चित्तं तावन् नवभिः श्लोकैर् आह ।

**वृकश्वानसृगालाद्यैर् दष्टो यस् तु द्विजोत्तमः ।**

** स्नात्वा जपेत् स गायत्रीं पवित्रां वेदमातरम् ॥ १ ॥**

** गवां शृङ्गोदकैः स्नानं महानद्योस् तु संगमे ।**

** समुद्रदर्शनाद् वापि शुना दष्टः शुचिर् भवेत् ॥ २ ॥**

** वेदविद्याव्रतस्नातः शुना दष्टो द्विजो यदि ।**

[६२] स हिरण्योदकैः स्नात्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥ ३ ॥

** सव्रतस् तु शुना दष्टो यद् त्रिरात्रम् उपावसेत् ।**

** घृतं कुशोदकं पीत्वा व्रतशेषं समापयेत् ॥ ४ ॥**

** अव्रतः सव्रतो वापि शुना दष्टो भवेद् द्विजः ।**

** प्रणिपत्य भवेत् पूतो विप्रैश् चक्षुर् निरीक्षितः ॥ ५ ॥**

** शुना घ्रातावलीढस्य नखैर् विलिखितस्य च ।**

** अद्भिः प्रक्षालनं प्रोक्तम् अग्निना चोपचूलनम् ॥ ६ ॥**

** शुना तु ब्राह्मणी दष्टा जम्बुकेन वृकेण वा ।**

** उदितं ग्रहनक्षत्रं दृष्ट्वा सध्यः शुचिर् भवेत् ॥ ७**

** कृष्णपक्षे यदा सोमो न दृश्येत कदाचन ।**

** यां दिशं व्रजते सोमस् तां दिशं वावलोकयेत् ॥ ८ ॥**

** असद्ब्राह्मणके ग्रामे शुना दष्टो द्विजोत्तमः ।**

** वृषं प्रदक्षिणीकृत्य सद्यः स्नात्वा शुचिर् भवेत् ॥ ९ ॥**

[६३] इति । वृकशुनोर् आरण्यकग्राम्यत्वाद् भेदः । सृगालो जम्बुकः । आदिशब्देन वराहादयो गृह्यन्ते । तैर् दष्टः प्रत्यवायपरिहाराय स्नात्वा गायत्रीं जपेत् । न च – अत्र विधिप्रतिषेधातिक्रमरहितस्य कथं प्रत्यवायः, इति शङ्कनीयम् । श्ववराहादीनां दूरतः परिहर्तव्यत्वेन तत्समीपगमनक्रीडादेर् अतिक्रमरूपत्वेन प्रत्यवायहेतुत्वात् । वेदमातरम् इत्य् अनेन मन्त्रान्तरेभ्यो ऽधिकं पवित्रत्वं दर्शयति । वेदमातृत्वं च “गायत्री छन्दसां माता” इति स्मृतेर् अध्यवसीयते । यद् वा वेदा मतरो यस्याः सा वेदमाता । यद्य् अपि मन्त्रान्तराण्य् अपि वेदजन्यानि तथापि वेदत्रयजन्यत्वम् अस्या विशेषः ।

अत एव मनुः ।

त्रिभ्य एव तु वेदेभ्यः पदं पदम् अदूदुहत् ।

तद् इत्य् ऋचो ऽस्याः सावित्र्याः परमेष्ठी प्रजापतिः ॥ इति । (म्ध् २।७७)

अत्र गायत्रीजपे संख्याविशेष् उशनसा दर्शितः: “दंष्ट्र्यादिदष्टो गायत्र्यष्टशतं प्राणायामशतं वा” इति ॥ १ ॥

एतच् चासमर्थविषयम् समर्थस् तु गोशृङ्गोदकस्नानादिकम् आचरेत् इति । तत्र गोशृङ्गोदकस्नानं नाम गोशृङ्गपूरितेनोदकेन गायत्र्या शतवाराभिमन्त्रितेन सेचनम्, 

[६४] “गोशृङ्गेन शतं स्नानं गायत्र्या” इति हारीतस्मरणात् । गोशृङ्गोदकस्नान-नदीसंगमस्नान-समुद्रदर्शनानाम् अधममध्यमोत्तमाङ्गभेदेन वा दंशतारतम्येन वा व्यवस्था द्रष्टव्या ॥ २ ॥

वेदाध्ययनं च प्राजापत्यसौम्याग्नेयवैश्वदेवादिव्रतानि वा समाप्य स्नातो “**वेदविद्याव्रतनातः**” । स यदि शुना दष्टः तदा हिरण्यम् उदके निधाय तेनोदकेन स्नात्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति । तत्रापि ब्राह्मणश् चेत् गायत्रीं शतकृत्वो जपेत् । तद् आह बौधायनः ।

	वेदविद्याव्रतस्नातः शुना दष्टस् तु ब्राह्मणः ।

	शतपर्यायम् आवर्त्य गायत्रीं शुद्धिम् आप्नुयात् ॥ इति ॥ ३ ॥

चान्द्रायणादिव्रतेन सहितः “**सव्रतः**” । स यदि शुना दष्टः तदा त्रिरात्रम् उपोष्य चतुर्थे ऽहनि घृतं प्राश्य कुशोदकं च पीत्वा पश्चाद् व्रतशेषं समापयेत् । कुशोदकस्थाने यावकं वा पिबेत् । तद् आह बौधायनः ।

	सव्रतस् तु शुना दष्टः त्रिरात्रम् उपवासयेत् ।

	सघृतं यावकं पीत्वा व्रतशेषं समापयेत् ॥ इति ॥ ४ ॥

[६५]

सव्रताव्रताव् उभाव् अपि विप्रान् प्रणिपत्य तैर् निरीक्षितौ यथोक्तप्रायश्चित्ताचरणेन पूतौ भवतः ॥ ५ ॥

यस् तु शुना न दष्टः किं तु नासिकया घ्रातः जिह्वया वावलीढः नखैर् वा लिखितः एतत्त्रये ऽपि तं प्रदेशं प्रक्षाल्य वह्निना संताप्य शुद्धा भवेयुः ॥ ६ ॥

यदा ब्राह्मणी श्वादिभिर् दष्टा भवति तदा सा रात्राव् उदितान् ग्रहान् सोमाङ्गारकादीन् नक्षत्राणि च कृत्तिकादीन्य् अवलोक्य शुद्धा भवति ॥ ७ ॥

कृष्णपक्षे मेघच्छन्ने सोमदर्शनासंभवे शास्त्रदृष्ट्या तदवस्थानयोग्यां दिशं वा चक्षुषावलोकयेत् । एतच् चावलोकनं पञ्चगव्यप्राशनस्योपलक्षणम् । अत एव अङ्गिराः ।

ब्राह्मणी तु शुना दष्टा सोमे दृष्टिं निपातयेत् ।

यदा न दृश्यते सोमः प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥

यां दिशं तु गतः सोमस् तां दिशं वावलोकयेत् ।

सोममार्गेण् सा पूता पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ इति ।

या तु समुद्रतीरवासिनी तस्याः सोमदर्शनाभावे तद्दिगवलोकनवत् समुद्रदर्शनम् अपि विशुद्धिहेतुः । तद् आह बौधायनः ।

ब्राह्मणी तु शुना दष्टा सोमे दृष्टिं निपातयेत् ।

समुद्रदर्शनाद् वापि शुना दष्टा शुचिर् भवेत् ॥ इति ॥ ८ ॥

यस्मिन् ग्रामे ब्राह्मणा न सन्ति तत्र ब्राह्मणप्रणिपातन्रीक्षणयोः **[६६]** स्थाने वृषप्रदक्षिणनिरीक्षणे । ननु – स्मृत्यन्तरेष्व् अन्यथा प्रायश्चित्तानि दृश्यन्ते । तत्र मनुः ।

श्वसृगालखरैर् दष्टो ग्राम्यैः क्रव्याद्भिर् एव च ।

नराश्वोष्ट्रवराहैश् च प्राणायामेन शुध्यति ॥ इति । (म्ध् ११।१९९)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

पुंश्चलीवानरखरैर् दष्टः श्वोष्ट्राहिवयसैः ।

प्राणायामं जले कृत्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥ इति । (य्ध् ३।२७७)

हारीतो ऽपि ।

श्वानो वा क्रोष्टुको वापि नारी वा यदि वा नरः ।

आखुर् नकुलमार्जारौ वायसग्रामसूकराः ॥

एतैर् दष्टे द्विजस्याङ्गे प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ।

स्नानं कुर्यात् सचैलं तु विप्राणाम् अनुशासनात् ॥

प्रोक्षणीभिस् तृभिर् ऋग्भिः कारयेन् मार्जनं द्विजः ।

प्राणायामत्रयं कुर्यात् दद्यात् गोभ्यस् तृणं नरः ॥

सह द्विजैश् च भुक्तेन शुध्यते नात्र संशयः । इति ।

वसिष्ठो ऽपि ।

ब्राह्मणस् तु शुना दष्टो नदीं गत्वा समुद्रगाम् ।

प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥ इति । (वध् २३।३१)

अत्र शङ्खः ।

सृगालवृकगोविप्रैः शुना दष्टस् तथैव च ।

त्रिरात्रं तु व्रतं कुर्यात् पुंश्चलीदशनक्षतः ॥ इति ।

हारीतो ऽपि: “शुना दष्टस् त्र्यहं यावकाहारः समुद्रगां नदीं गत्वा प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य शुचिर् भवति” इति (हार्स्म् २३।११) । अङ्गिरा अपि ।

ब्रह्मचारी शुना दष्टस् त्र्यहं सायं पयः पिबेत् ।

गृहस्थस् तु द्विरात्रं वाप्य् एकाहं वाग्निहोत्रवान् ॥

नाभेर् ऊर्ध्वं तु दष्टस्य तद् एव द्विगुणं भवेत् ।

स्याद् एतत् त्रिगुणं वक्त्रे मस्तके तु चतुर्गुणम् ॥

[६८] अव्रती सव्रती वापि शुना दष्टस् तथा द्विजः ।

दृष्ट्वाग्निं हूयमानं तु सद्य एव शुचिर् भवेत् ॥ इति ।

पैठिनसिर् अपि: “शुना दष्टस् त्रिरात्रम् उपवसेत् द्विजश् च । ब्राह्मणस् तु शुना दष्टो गायत्र्यष्टसहस्राभिमन्त्रितं कृत्वोल्मुखेन दहेच् चतुर्भिः कलशैः स्नातः शुध्यति । नदीसंगमे वा । बालस्यातुरस्य वा तत्र पिता मनसा ध्यायन् सर्वकार्याणि कुर्वीत । पितुरभावे सत्य् आचार्यः” इति । पुलस्त्यो ऽपि ।

रजस्वला यदा दष्टा शुना जम्बुकरासभैः ।

पञ्चरात्रं निराहारा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥

ऊर्ध्वं तु द्विगुणं नाभेर् वक्त्रे तु त्रिगुणं तथा ।

चतुर्गुणं स्मृतं मूर्ध्नि दष्टे ऽन्यत्राप्लुतिर् भवेत् ॥ इति ।

जातूकर्ण्यो ऽपि ।

[६९] ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शुना च श्वापदैर् अपि ।

दष्टा सचैलम् आप्लुत्य शुध्यतीति न संशयः ॥ इति ।

एतेषु वचनेषु यत्र यत्र प्रायश्चित्तबाहुल्यं तत्र तत्रोत्तमाङ्गविषयत्वं दंशतारतम्यविषयत्वं चोहनीयम् । ब्रह्मचारिगृहस्थाग्निहोत्रिषु उत्तरोत्तरं तपोबाहुल्यात् प्रायश्चित्तह्रासः ॥ १–९ ॥

अथ दुर्मृतस्याहिताग्नेर् दहने प्रायश्चित्तम् आह ।

**चण्डालेन श्वपाकेन गोभिर् विप्रैर् हतो यदि ।**

** आहिताग्निर् मृतो विप्रो विषेणात्महतो यदि ॥ १० ॥**

** दहेत् तं ब्राह्मणं विप्रो लोकाग्नौ मन्त्रवर्जितम् ।**

** स्पृष्ट्वा वोढ्वा च दग्ध्वा च सपिण्डेषु च सर्वथा ॥ ११ ॥**

** प्राजापत्यं चरेत् पश्चात् विप्राणाम् अनुशासनात् । इति ।**

ब्राह्मण्यां शूद्राज् जातश् चण्डाल इत्य् अभिधीयते । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

ब्राह्मण्यां क्षत्रियात् सूतो वैश्याद् वैदेहकस् तथा।

शूद्राज् जातस् तु चण्डालः सर्वकर्मबहिष्कृतः ॥ (य्ध् १।९३)

[७०] इति । क्षत्तुर् उग्रायां जातः श्वपाकः । तथा च मनुः ।

क्षत्तुर् जातस् तथोग्रायां श्वपाक इति कीर्त्यते । इति । (म्ध् १०।१९)

हतो दण्डशस्त्रादिना प्रहतः । मृतः प्राणैर् वियुक्तः । आत्महतः स्वयम् एव विषं पीत्वा मृतः । तम् आहिताग्निं मृतं ब्राह्मणं सपिण्डेषु प्रत्यासन्नो विप्रो मन्त्रवर्जितं दहेत् । तत्र स्पर्शनं दहनं वहनं वा यः करोति स विप्रैर् अनुज्ञातः स्पर्शनादिदोषपरिहाराय प्राजापत्यं कृच्छ्रम् आचरेत् । लोकाग्नाव् इत्य् अनेन गार्हपत्यादीनां व्यावृत्तिः । यद्य् अप्य् अतीतस्य चतुर्थाध्यायस्यादौ दुर्मृतवहनादिप्रायश्चित्तम् उक्तं तथापि तस्य सामान्यरूपत्वाद् अनाहिताग्निविषयत्वेनाप्य् उपपत्तेः । आहिताग्निविषयस्य तु इहैवोपवर्णनम् उचितम् । वक्ष्यमाणतत्संस्कारं प्रति उपोद्घातरूपत्वात् ॥ १०–११ ॥

प्राजापत्यचरणानन्तरं शास्त्रीयसंस्कारः कर्तव्य इत्य् आह ।

**दघास्थीनि पुनर् गृह्य क्षीरैः प्रक्षालयेद् द्विजः ॥ १२ ॥**

** पुनर् दहेत् स्वागिना तु स्वतन्त्रेण पृथक् पृथक् ॥ इति ।**

उक्तरीत्या लौकिकाग्नौ यानि दग्धान्य् अस्थीनि [७१] तानि पुनः संगृह्य क्षीरप्रक्षालनपूर्वकं गार्हपत्याद्यग्निभिः कल्पोक्तप्रकारेण दहेत् । एतच् च हारीतेन दर्शितम् ।

ब्राह्मणाद् वधसंप्राप्तौ चण्डालस्य करे ऽथ वा ।

आत्मना शस्त्रघाते वा शूद्रवत् दाहयेत् द्विजम् ॥

प्राजापत्यं चरेत् पश्चात् सपिण्डेष्व् एव सप्तमात् ।

तद्भस्मास्थि गृहीत्वैव विप्राणाम् अनुशासनात् ॥

क्षीरप्रक्षालनं कुर्यात् तदस्थि प्रेतवद् दहेत् ।

पुनर्दहनमन्त्रैश् च यथाविधि समाचरेत् ॥

एवम् एव विधिं कुर्यात् मरणे गर्हितस्य च ॥ इति ॥ १२ ॥

इदानीं प्रोषितस्याहिताग्नेः संस्कारं “आहिताग्निर् द्विजः” इत्य् आरभ्य “तथा कार्यं विचक्षणैः” इत्यन्तेन ग्रन्थजातेन दर्शयति ।_

**आहिताग्निर् द्विजः कश्चित् प्रवसन् कालचोदितः ॥ १३ ॥**

** देहनाशम् अनुप्राप्तस् तस्याग्निर् वसते गृहे ।**

** प्रेताग्निहोत्रसंस्कारः श्रूयताम् ऋषिपुङ्गवाः ॥ १४ ॥**

** कृष्णाजिनं समास्तीर्य कुशैस् तु पुरुषाकृतिं ।**

** षट्शतानि शतं चैव पलाशानां च वृन्ततः ॥ १५ ॥**

** चत्वारिंशत् शिरे दद्याच् छतं कण्ठे तु विन्यसेत् ।**

[७२]** बाहुभ्यां शतकं दद्याद् अङ्गुलीषु दशैव तु ॥ १६ ॥**

** शतं तु जघने दद्याद् द्विशतं तूदरे तथा ।**

** दद्याद् अष्टौ वृषणयोः पञ्च मेढ्रे तु विन्यसेत् ॥ १७ ॥**

** एकविंशतिम् ऊरुभ्यां द्विशतं जानुजङ्घयोः ।**

** पादाङ्गुलीषु षड् दद्याद् यज्ञपात्रं ततो न्यसेत् ॥ १८ ॥**

** शम्यां शिश्ने विनिःक्षिप्य अरणीं मुष्कयोर् अपि ।**

** जुहूं च दक्षिणे हस्ते वामे तूपभृतं न्यसेत् ॥ १९ ॥**

** कर्णे चोलूखलं दद्याद् पृष्ठे च मुसलं न्यसेत् ।**

** उरसि क्षिप्य दृषदं तण्डुलाज्यतिलान् मुखे ॥ २० ॥**

** श्रोत्रे च प्रोक्षणीं दद्याद् आज्यस्थालीं तु चक्षुषोः ।**

** कर्णे नेत्रे मुखे घ्राणे हिरण्यशकलं न्यसेत् ॥ २१ ॥**

[७३] अग्निहोत्रोपकरणम् अशेषं तत्र निःक्षिपेत् ।

** असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहेत्य् एकाहुतिं सकृत् ॥ २२ ॥**

** दद्यात् पुत्रो ऽथ वा भ्राताप्य् अन्यो वापि च बान्धवाः ।**

** यथा दहनसंस्कारस् तथा कार्यं विचक्षणैः ॥ २३ ॥ इति ।**

यदा प्रोषित आहिताग्निर् देशान्तरे म्रियते अग्निश् च स्वगृहे वसति तदानीम् आस्त्रीर्णे कृष्णाजिने पलाशवृन्तैः देहाकृतिं कुशबद्धां निर्माय तदवयवेषु यज्ञपात्राणि निःक्षिप्य “असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहा” इत्य् एकाम् आज्याहुतिं जुहुयात् । यत्र द्रव्यानिर्देशेन होमस् तत्राज्यम् एव होमद्रव्यम् । ततः कल्पोक्तप्रकारेण कृत्स्नं संस्कारं समापयेत् ।

 <u>ननु</u> – अन्यथा पलाशवृन्तानां संख्या स्मृत्यन्तरे श्रूयते । तत्र हारीतः ।

देशान्तरगते विप्रे विपन्ने कालपर्ययात् ।

शरीरनाशे कल्पः स्याद् आहिताग्नेर् विशेषतः ॥

कृष्णाजिनं समास्तीर्य पुरुषाकृतिम् एव च ।

त्रीणि षष्ठिशतं वृन्तान् पालाशांस् तु समाहितः ॥

अशीत्यर्धं शिरे दद्याद् ग्रीवायां दश एव च ।

बाहुभ्यां तु शतं दद्याद् अङ्गुल्योर् दश एव च ॥

उरसि त्रिंशतं दद्यात् जठरे विंशतिस् तथा ।

[७४] अष्टौ वृषणयोर् दद्यात् पञ्च मेढ्रे तु कल्पयेत् ॥

ऊरुभ्यां तु शतं दद्यात् द्विशतं जानुजङ्घयोः ।

पादाङ्गुल्योर् दशैव स्याद् एतत् प्रेतस्य कल्पनम् ॥ इति ।

<u>बाढम्</u> । अत्र व्यवस्थापकहेतोर् अभावाद् विकल्पो द्रष्टव्यः । स चैच्छिकः ॥ १३–२३ ॥

आहिताग्निसंस्कारस्य फलम् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विशदयति ।

**ईदृशं तु विधिं कुर्यात् ब्रह्मलोकगतिः स्मृता ।**

** दहन्ति ये द्विजास् तं तु ये यान्ति परमां गतिम् ॥ २४ ॥**

** अन्यथा कुर्वते कर्म त्व् आत्मबुद्ध्या प्रचोदिताः ।**

** भवन्त्य् अल्पायुषस् ते वै पतन्ति नरके ऽशुचौ ॥ २५ ॥ इति ।**

तत्र संस्कार्यस्याहिताग्नेः ब्रह्मलोकप्राप्तिः । संस्कर्तुर् यथोक्तकारिणः परमा गतिः । अयथोक्तकारिणः पण्डितंमन्यस्य नरकप्राप्तिः ॥ २४–२५ ॥

प्रकटयति विभक्तं यः प्रकीर्णावशेषं 

	समधिकपरिबर्हं संस्कृतिं चाहिताग्नेः ।

प्रकृतिगहनम् एतं पञ्चमाध्यायम् एवं 

	विशदम् अयम् अकार्षीत् व्याख्यया माधवार्यः ॥ १ ॥

**इति श्रीमहाराजाधिराजवैदिकमार्गप्रवर्त्तिक-परमेश्वरश्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरन्धरस्य माध्वामात्यस्य कृतौ पाराश्रव्याख्यायां **

पञ्चमो ऽध्यायः ॥ ५ ॥

[७७]

अथ षष्ठो ऽध्यायः

ईश्वरं सर्वलोकानां भक्तानां भद्रदायकम् ।

जानकीवल्लभं रामं मन्महे मौनिलोचनम् ॥ १ ॥

प्रकीर्णकप्रकाशप्रायश्चित्तप्रसङ्गागताहिताग्निसंस्कारः पञ्चमाध्याये निरूपितः । अथ षष्ठे ऽध्याये प्रकृतम् एव प्रायश्चित्तम् अनुवर्तयिष्यमाणो मलिनीकरणसंकरीकरणोपपातकानां प्रायश्चित्तानि प्राधान्येन विवक्षुः प्रथमं प्रतिजानीते ।

**अतः परं प्रवक्ष्यामि प्राणिहत्यासु निष्कृतिम् ।**

** पराशरेण पूर्वोक्तां मन्वर्थे ऽपि च विस्तृताम् ॥ १ ॥ इति ।**

अथ पर्कीर्णकप्रायश्चित्तकथनानन्तरं मलिनीकरणरूपासु प्राणिहत्यासु प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि । हत्यास्व् इति बहुवचनं मलिनीकरणाद्यवान्तरभेदाभिप्रायम् । मन्द्बुद्धीनां स्मृत्यन्तरपर्यालोचने सत्य् आपाततो विरोधबुद्धिर् उदेति । न्यायदर्शिनां तु न तथेति सूचयितुं ऋष्यन्तरसंमत्युपन्यासः । पराशरशब्देन वृद्धपराशरो विवक्षितः । मन्वर्थे मनुप्रोक्ते धर्मशास्त्रे विस्तृताम् ॥ १ ॥

प्रतिज्ञातेष्व् आदौ मलिनीकरणविशेषस्य क्रौञ्चादिवधस्य प्रायश्चित्तम् आह ।

[७८] क्रौञ्चसारसहंसाश् च चक्रवाकं च कुक्कुटम् ।

** जालपादं च शरभम् अहोरात्रेण शुध्यति ॥ २ ॥ इति ।**

क्रौञ्चादयः पक्षिविशेषाः प्रसिद्धाः । जालपादशरभौ यद्य् अप्य् अप्रसिद्धौ तथापि पक्षिभिः समभिव्याहारात् ताव् अपि पक्षिविशेषौ द्रष्टव्यौ । अत्र हत्वेत्य् अध्याहारः कर्तव्यः । अहोरात्रेण शुध्यतीति अहोरात्रेणैकोपवासेनेत्य् अर्थः । तथा च संवर्तः ।

चक्रवाकं तथा क्रौज्चं तित्तिरं शुकसारिके ।

श्येनं गृध्रम् उलूकं च तथा पारावतान् अपि ॥

टिट्टिभं जालपादं च मद्गुं कुक्कुटम् एव च ।

एवं पक्षिषु सर्वेषु दिनम् एकम् अभोजनम् ॥ इति । (संव्स्म् १४५–४६)

<u>ननु</u> – हंसादिवधे गोदानं मनुर् आह ।

हत्वा हंसं बलाकं च बकं बर्हिणम् एव च ।

वानरं श्येनभासौ च स्पर्शयेद् ब्राह्मणाय गाम् ॥ (म्ध् ११।१३५)

[७९] इति । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

हंसश्येनकपिक्रव्याज्जलस्थलशिखण्डिनः ।

भासं च हत्वा दद्याद् गामक्रव्यादस् तु वत्सिकाम् ॥ इति । (य्ध् ३।२७२)

<u>नायं दोषः</u> । गोदानस्योपवासाशक्तधनिकविषयत्वात् ॥ २ ॥

बलाकादिषु पूर्वोक्तात् न्यूनं प्रायश्चित्तम् आह ।

**बलाकाटिट्टिभौ वापि शुकपारावताव् अपि ।**

** अहिनक्रविघाती च शुध्यते नक्तभोजनात् ॥ ३ ॥ इति ।**

बलाकाटिट्टिभौ शुकपारावतौ च यौ तयोर् हन्ता नक्तभोजनात् शुध्यति इति योजनीयम् । यत् तु संवर्तेनोक्तम्,

हंसं बकं बलाकां च श्वाविधं बर्हिणं तथा ।

सारसं चाषभासौ च हत्वा त्रीन् दिवसान् क्षपेत् ॥ (संव्स्म् १४४)

इति तत् सन्ततवधे द्रष्टव्यम् ॥ ३ ॥

[८०]

वृकादिषु न पूर्ववद् भोजनत्यागः । किं तु प्राणसंयमः कर्तव्य इत्य् आह ।

**वृककाककपोतानां शारितित्तिरिघातकः ।**

** अन्तर्जल उभे संध्ये प्राणायामेन शुध्यति ॥ ४ ॥ इति ।**

नात्र वृको ऽरण्यश्वा, मृगसमभिव्याहाराभावात् । पक्षिसमभिव्याहारात् तु पक्षिविशेषो द्रष्टव्यः । वृककाककपोतानां हन्तेत्य् अध्याहारः । संधे इति “अत्यन्तसंयोगे द्वितीया” । ततश् च प्राणायामेनेत्य् एकवचनश्रवणे ऽप्य् आवृत्तिर् लभ्यते । यावद्भिः प्राणायामैर् नैरन्तर्येण संध्याद्वयं समाप्यते तावतः प्राणायामान् कुर्याद् इत्य् अर्थः । यत् तु मनुना तित्तिर्यादिवधे तिलद्रोणादिदानम् उक्तम्,

घृतकुम्भं वराहे तु तिलद्रोणं तु तित्तिरौ ।

शुके द्विहायनं वत्सं क्रौञ्चं हत्वा त्रिहायनम् ॥ (म्ध् ११।१३४)

इति, याज्ञवल्क्येनापि शुकादिवधे द्विहायनवत्सादिदानम् उक्तम्,

गजे नीलवृषाः पञ्च शुके वत्सो द्विहायनः ।

[८१] खराजमेषेषु वृषो देयः क्रौञ्चे त्रिहायणः ॥ (य्ध् ३।२७१)

इति, तत् सर्वं पूर्ववत् धनिकविषयत्वेन वेदितव्यम् ॥ ४ ॥

गृध्रादिवधे सार्धदिनद्वयं व्रतचर्याम् आह ।

**गृध्रश्येनशशादानाम् उलूकलस्य च घातकः ।**

** अपक्वाशी दिनं तिष्ठेत् त्रिकालं मारुताशनः ॥ ५ ॥ इति ।**

श्येनः कपोतादीन् पक्षिणो निहन्ति । न तु शशम् अत्ति । अतः श्येनशशादौ भिन्नजातीयौ । अपक्वाशी वह्निपाकरहितकन्दमूलफलादिकम् एकस्मिन् दिने ऽश्नीयात् । ततः सार्धं दिनं मारुताशनः उपवसेद् इत्य् अर्थः । यत् तु काश्यप आह: “बकबलाकहंससारसकारण्डवचक्रवाककुक्कुट-गृध्रश्येनखञ्जरीटटिट्टिभोलूकशुकसारिकातित्तिरिमयूरकुररमुद्गकमेचककलविङ्ककपोत-पारावतादीनां वधे प्रायश्चित्तं अहोत्रारोपोषितः सर्वबीजानि च दद्यात्” (काश्स्म् ४।१) इति, तद् इदम् अशक्तविषयम् ॥ ५ ॥

शक्तस्यापि वल्गुल्यादौ बलाकदिसदृशं प्रायश्चित्तं दर्शयति ।

**वल्गुलीटिट्टिभानां च कोकिलाखञ्जरीटके ।**

** लाविकारक्तपक्षेषु शुध्यते नक्तभोजनात् ॥ ६ ॥ इति ।**

अत्राप्रसिद्धो ऽपि वल्गुलीशब्दः साहचर्यात् पक्षिविशेषवाची द्रष्टव्यः । यद्य् अपि टिट्टिभशब्दो बलाकादिवचने ऽपि पठितः तथाप्य् अवान्तरजातिभेदम् आश्रित्य पौनरुक्त्यं परिहर्तव्यम् । वल्गुलीटिट्टिभानां हन्ता कोकिलखञ्जरीटके हते । रक्त्पक्षेषु हतेष्व् इति शेषः । यत् त्व् अङ्गिरसा दर्शितम्,

काके भासे च गृध्रे च टिट्टिभे खञ्जरीटके ।

यथा गवि तथा हत्यां भगवान् अङ्गिराव्रवीत् ॥

[८३] इति, तत् सन्ततहन्तृविषयम् । अङ्गिराग्रहणेन वृद्धाङ्गिरा उच्यते ॥ ६ ॥

जलकाकादीनां वधे प्रायश्चित्तम् आह ।

**कारण्डचकोराणां पिङ्गलाकुररस्य च ।**

** भारद्वाजादिकं हत्वा शिवं पूज्य विशुध्यति ॥ ७ ॥ इति ।**

आदिशब्देन भारद्वाजविसदृशाः पक्षिविशेषा गृह्यन्ते । तेषां च वधे शैवमन्त्रकल्पोक्तविधानेन शिवं संपूज्य विशुध्यति ॥ ७ ॥

पूर्वत्रानुक्तानां पक्षिणां वधे साधारणं प्रायश्चित्तं दर्शयति ।

**भेरुण्डचाषभासांश् च पारावतकपिञ्जलौ ।**

** पक्षिणां चैव सर्वेषाम् अहोरात्रम् अभोजनम् ॥ ८ ॥ इति ।**

टिट्टिभवत् पारावते ऽप्य् अवान्तरजातिभेदो द्रष्टव्यः । कपिञ्जलं हत्वा । पक्षिणां हत्यायाम् इति शेषः । यद् इदं मलिनीकरणविशेषस्य पक्षिवधस्य साधारणं प्रायश्चित्तम् अभिहितं तस्य प्रदर्शनार्थत्वेनावशिष्टे ऽपि मलिनीकरणे कृमिकीटादिवधे मद्यानुगतभोजने च प्रायश्चित्तम् उन्नेयम् । तच् च विष्णुना दर्शितम् । [८४]

मलिनीकरणीयेषु तप्तकृच्छ्रं विशोधनम् ।

कृच्छ्रातिकृच्छ्रम् अथ वा प्रायश्चित्तं विशोधनम् ॥ इति ।

पक्षिषु कृम्यादिषु च सास्थ्यनस्थिभेदेन प्रायश्चित्तविशेषः स्मृत्यन्तरे ऽभिहितः । तत्र मनुः ।

अस्थिमतां तु सत्त्वानां सहस्रस्य प्रमापणे ।

पूर्णे चानस्य् अनस्थ्नां तु शूद्रहत्याव्रतं चरेत् ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

अप्रदुष्टां स्त्रियं हत्वा शूद्रहत्याव्रतं चरेत् ।

[८५] अस्थिमतां सहस्रं तु तथानस्थिमताम् अनः ॥ इति । (य्ध् ३।२६९)

शङ्खलिखिताव् अपि: “क्षुद्रजन्तूनाम् अनस्थ्नाम् अनसः प्रमापणे शूद्रवधो ऽस्थिमतां सहस्रं प्रमाप्य शूद्रवधः” इति । अस्थिमत्सहस्रवधे शकटपरिमितान् अस्थिवधे च वक्ष्यमाणशूद्रहत्याव्रतं चरेत् । प्रत्येकवधे मनुर् आह ।

किंचिद् एव तु विप्राय दद्याद् अस्थिमतां वधे ।

अनस्थ्नां चैव हिंसायां प्राणायामेन शुध्यति ॥ इति । (म्ध् ११।१४१)

॥ ८ ॥

मलिनीकरणानां प्रायश्चित्तम् अभिधाय संकरीकरणानां प्रायश्चित्तम् आह ।

**हत्वा मूषकमार्जारसर्पाजगरडुण्डुभान् ।**

** कृसरं भोजयेद् विप्रान् लोहदण्डश् च दक्षिणा ॥ ९ ॥ इति ।**

अत्र नकुलो ऽपि द्रष्टव्यः । तथा च विष्णुः: “हत्वा मूषकमार्जारनकुलमण्डूक- **[८६] **डुण्डुभाजगराणाम् अन्यतमं कृसरान् भोजयित्वा लोहदण्डं दक्षिणां दद्यात्” इति (विध् ५०।३१) । कृसरं तिलमुद्गमिश्रम् अन्नम् । लोहशब्देन कार्ष्णायसम् उच्यते । तथा च मनुः ।

अभ्रिं कार्ष्णायसीं दद्यात् सर्पं हत्वा द्विजोत्तमः । इति । (म्ध् ११।१३३)

यत् तु शङ्खेनोक्तम्,

हत्वा द्विजस् तथा सर्पान् जलेशयबिलेशयौ ।

सप्तरात्रं तथा कुर्यात् व्रतं ब्रह्महतेस् तु यत् ॥ (शङ्स्म् १७।११)

इति, – ब्रह्महणो वक्ष्यमाणं यत् व्रतं तन्मध्ये सप्तरात्रोचितं व्रतम् आचरेत् – यद् अपि संवर्तेनोक्तम्,

मण्डूकनकुलौ हत्वा सर्पाजगरमूषकान् ।

त्रिरात्रोपोषितः सम्यक् शुद्धो ब्राह्मणभोजनात् ॥ (संस्म् १४७)

[८७] इति, यद् अप्य् उशनसोक्तम्: “सर्पहन्ता माषमात्रं दद्यात्” इति, यच् च वसिष्ठेनोक्तम्: “श्वमार्जारनकुलमण्डूकसर्पाजगरमूषकान् हत्वा कृच्छ्रं द्वादशरात्रं चरेत् किंचिद् दद्यात्” (वध् २१।२४) इति — तत्र सर्वत्र प्रायश्चित्तगौरवलाघवपर्यालोचनया कामकृताकामकृताभ्यासानभ्यासादिविषयत्वम् ऊहनीयम् ॥ ९ ॥

शिशुमारादीन् हत्वा दिनम् एकं व्रतत्वेन वृन्ताकमात्रं भक्षयेद् इत्य् आह ।

**शिशुमारं तथा गोधां हत्वा कूर्मं च शल्यकम् ।**

** वृन्ताकफलभक्षी चाप्य् अहोरात्रेण शुध्यति ॥ १० ॥ इति ।**

काश्यपस् तु लोहदण्डदानम् अप्य् आह: “कृकलाससर्पनकुलगोधाशल्यकवधे ऽहोरात्रोषितश् चान्ते लोहदण्डं दद्यात्” इति (क्स्म् ५।५) । मनुस् तु पक्षान्तराण्य् आह ।

मार्जारनकुलौ हत्वा चाषं मण्डूकम् एव च ।

श्वगोधोलूककाकांश् च शूद्रहत्याव्रतं चरेत् ॥

पयः पिबेत् त्रिरात्रं वा योजनं वाध्वनो व्रजेत् ।

उपस्पृशेत् स्रवन्त्यां वा सूक्तं वाब्दैवतं जपेत् ॥ इति । (म्ध् ११।१३१–३२)

यमो ऽपि: “श्वनकुलसर्पमार्जारमण्डूकविकिरकिकीदिविकगोधागृधोलूकवायसमयूर-ग्रामचटकसृगालमूषकान् हत्वा एकैकवधे शूद्रवधः’ इति । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

मार्जारगोधानकुलमण्डूकश्वपतत्रिणः ।

[८९] हत्वा त्र्यहं पिबेत् क्षीरं कृच्छ्रं वा पादिकं चरेत् ॥ इति । (य्ध् ३।२७०)

विष्णुर् अपि: “गोधोलूकचाषकाकवधे त्रिरात्रम् उपवसेत्” इति (विध् ५०।३२) । ईदृशानां सर्वेषां विसंवादिवचनानां साक्ष्यास्यवस्थापकं वचनान्तरं यत्र न लभ्यते । तत्र सर्वत्र विधीयमानप्रायश्चित्तानुसारेण संहतासंहतबुद्धिपूर्वकाभुद्धि-पूर्वकाभ्यासानभ्यासापदनापदादिविषयत्वं कल्पनीयम् ॥ १० ॥

आरण्यश्वादीनां हन्तुर् उपवासत्रयपूर्वकं तिलप्रस्थदानम् आह ।

**वृकजम्बूकऋक्षाणां तरक्षुश्वानघातकः ।**

** तिलप्रस्थं द्विजे दद्यात् वायुभक्षो दिनत्रयम् ॥ ११ ॥ इति ।**

अत्रोपवासत्रयं विष्णुर् अप्य् आह: “श्वानं हत्वा त्रिरात्रम् उपवसेत्” इति (विध् ५०।३०) । पैठीनसिर् अत्र शूद्रहत्याव्रतम् आह: “काकोलूककृकलासकङ्कखरवृकसृगालभासबर्हिण-शुकमूषकचक्रवाकहंसप्रवेणिकनकुलमण्डूलबिडालश्ववधे [९०] एतेषाम् एकैकस्मिन् शूद्रवधवद् विहितम्” ।

<u>ननु</u> – शूद्रहत्याव्रतं षाण्मासिकम् । तच् चात्यन्तगुरुत्वाद् वृकाइहत्यायाम् अयुक्तम् ।

<u>नायं दोषः</u>, अस्य व्रतस्य चिरकालनैरन्तर्यविषयत्वेन नेतव्यत्वात् ॥ ११ ॥

गजादिवधे त्रिकालस्नानयुक्तम् एकोपवासम् आह ।

**जडस्य च तुरङ्गस्य महिषोष्ट्रनिपातने ।**

** प्रायश्चित्तम् अहोरात्रं त्रिसंध्यम् अवगाहनम् ॥ १२ ॥ इति ।**

मनुस् त्व् अत्र दानविशेषम् आह ।

वासो दद्याद् धयं हत्वा पञ्च नीलान् वृषान् गजम् ।

अजमेषाव् अनड्वाहं खरं हत्वैकहायनम् ॥ इति । (म्ध् ११।१३६)

विष्णुर् अपि: “गजं हत्वा पञ्च नीलवृषान् ददात् । तुरङ्गं हत्वा वासः । एकहायनम् अनड्वाहं खरवधे । मेषाजवधे सुवर्णकृष्णलम् । तिलम् उष्ट्रवधे च” (विध् ५०।२५–२९) [९१] इति । एतत् त्रितयं धनिकविषयम् । धनरहितस्यावृत्तिविषयम् अभिप्रेत्य संवर्त आह ।

हस्तिनं तुरगं हत्वा महिषोष्ट्रौ कपिं तथा ।

एषु सर्वेषु कुर्वीत सप्तरात्रम् अभोजनम् ॥ इति । (संस्म् १४१)

जाबालिर् अपि ।

हस्तिनं तुरगं हत्वा महिषं गां तथैव च ।

कृच्छ्रं सान्तपनं कुर्यात् गोभूकन्यानृतेषु च ॥ इति ॥ १२ ॥

कुरङ्गादिवधे ब्राह्मणभोजनसहितम् उपवासत्रयम् आह ।

**कुरङ्गं वानरं सिंहं चित्रं व्याघ्रं तु घातयन् ।**

** शुध्यते स त्रिरात्रेण विप्राणां तर्पणेन च ॥ १३ ॥ इति ।**

चित्रो व्याघ्रसदृशमृगविशेषः । तर्पणं भोजनम् । तथा च संवर्तः ।

[९२] व्याघ्रं श्वानं खरं सिंहं मृगं सूकरम् एव च ।

एतान् हत्वा द्विजः कुर्यात् ब्राह्मणानां तु भोजनम् ॥ इति । (संस्म् १४२)

जाबालिस् तु आवृत्तिं संघातं चाभिप्रेत्याह ।

सिंहव्याघ्रवृकाणां च मृगखड्गरुरुद्विपान् ।

हत्वा सान्तपनं कुर्यात् गोभूकन्यानृतेषु च ॥ इति ।

गवादिविषयाण्य् अनृतानि गोभूकन्यानृतानि । सुमन्तुर् अपि: “वानरसिंहमार्जारमण्डूक-मूषकश्ववधे प्राजापत्यम्” इति ॥ १३ ॥

मृगादिहत्यायाम् उपवासपूर्वकनीवारादिपारणम् आह ।

**मृगरोहिद्वराहाणम् अवेर् बस्तस्य घातकः ।**

** अफालकृष्टम् अश्नीयाद् अहोरात्रम् उपोष्य सः ॥ १४ ॥ इति ।**

कुरङ्गशब्दस्य मृगावान्तरजातिवाचकत्वात् सामान्यजातिवाची मृगशब्दो गोबलीवर्दन्यायेन कुरङ्गेतरविषयो द्रष्टव्यः । युद्धयोग्यो मेषो बस्तः । धनिकस्यावृत्तिविषये कश्यप आह: [९३] “अजाविकवधे त्रिरात्रं प्रायश्चित्तम् । चीर्णान्ते हिरण्यं दद्यात् वस्त्रं च” इति (कश्स्म् ३।३४–३५) ॥ १४ ॥

पूर्वत्रानुक्तानां मृगाणां वधे जपसहितम् उपवासम् आह ।

**एवं चतुष्पदानां च सर्वेषां वनचारिणाम् ।**

** अहोरात्रोषितस् तिष्ठेज् जपेद् वै जातवेदसम् ॥ १५ ॥ इति ।**

न्यायतत्त्वविदा पापतारतम्यानुसारेण प्रायश्चित्ततारतम्यम् ऊहनीयम् इति विवक्षित्वा पूर्वोक्तानां प्रायश्चित्तविशेषाणां प्रदर्शनार्थत्वं द्योतयितुम् एवम् इत्य् उक्तम् । समूहनीयाः प्रायश्चित्तविशेषाः स्मृत्यन्तरेषु दर्शिताः । तत्र शङ्खः: “पशून् हत्वा तथा ग्राम्यान् मासं कुर्याद् विचक्षणः” इति (शङ्स्म् १७।१०) । शातातपो ऽपि: “हस्त्यश्वरासभवधे आरण्यपशुवधे च मासेनैकेन शुध्यति” इति । व्यासो ऽपि ।

[९४] सूकरोष्ट्रखरान् हत्वा त्र्यहम् एतद् व्रतं चरेत् ।

सर्वांश् च प्राणिनः स्थूलान् मण्डूकनकुलेष्व् अहः ॥ इति ।

कश्यपो ऽपि: “मृगमहिषवराहकुञ्जरगण्डशरभतरक्षुवानरसिंहव्याघ्रवृषचमर-शल्यकादीनाम् अन्येषां च वधे अहोरात्रोषितश् चीर्णान्ते घृतं दद्यात्” इति (कश्स्म् ३।१) । तत्र सर्वत्र प्रायश्चित्तगौरवलाघवानुसारेण कामकृताकामकृताभ्यासानभ्यासविषयत्वं ज्ञातव्यम् ॥ १५ ॥

संकरीकरणमलिनीकरणप्रकीर्णकानां प्रायश्चित्तम् अभिधायोपपातकानां प्रायश्चित्तं दर्शयति ।

**शिल्पिनं कारुकं शूद्रं स्त्रियं वा यस् तु घातयेत् ।**

** प्राजापत्यद्वयं कृत्वा वृषैकादश दक्षिणा ॥ १६ ॥ इति ।**

शिल्पी चित्रकारादिः । कारुः सूपकारादिः । वृषः [९५] एकादशो यासां गवां ता वृषैकादशाः । तद्रूपा दक्षिणा वृषैकादशदक्षिणा । देयेति शेषः । अत एव गौतमः शूद्रवधं प्रकृत्याह: “ऋषभैकादशाश् च गा दद्यात्” इति (ग्ध् २२।१६) । मनुर् अपि ।

प्रमाप्य शूद्रं षण्मासान् एतद् एव व्रतं चरेत् ।

वृषभैकादशा वापि दद्याद् विप्राय गाः सिताः ॥ इति । (म्ध् ११।१३०)

॥ १६ ॥

क्षत्रियवैश्ययोर् वधे पूर्वस्माद् अधिकं प्रायश्चित्तम् आह ।

**वैश्यं वा क्षत्रियं वापि निर्दोषं यो ऽभिघातयेत् ।**

** सो ऽपि कृच्छ्रद्वयं कुर्यात् गोविंशद्दक्षिणां ददेत् ॥ १७ ॥ इति ।**

निर्दोषम् इति विशेषणात् सदोषवधे न्यूनं प्रायश्चित्तं द्रष्टव्यम् । तच् च चतुर्विंशतिमते दर्शितम् ।

क्षत्रियस्य वधं कृत्वा चरेच् चान्द्रायणत्रयम् ।

वैश्यस्य तु द्वयं कुर्यात् शूद्रस्यैन्दवम् एव च ॥ इति ।

यत् तु संवर्तेन ततो ऽपि न्यूनं प्रायश्चित्तम् उक्तम्,

निहत्य क्षत्रियं मोहात् त्रिभिः कृच्छ्रैर् विशुध्यति ।

[९६] कुर्याद् एवानुपूर्व्येण त्रीन् कृच्छ्रांस् तु यथाविधि ॥

वैश्यहत्यां तु संप्राप्य कथंचिन् मूढचेतनः ।

कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ कुर्वीत स नरो वैश्यघातकः ॥

कुर्यात् शूद्रवधे विप्रः कृच्छ्रं सान्तपनं तथा ॥ (संस्म् १२६–२८)

इति, एतत् सदोषस्याकामकृतवधे प्रोक्तम् इत्य् अविरोधः ।

<u>ननु</u> – निर्दोषस्य वधे सदक्षिणातिकृच्छ्रद्वयाधिकं प्रायश्चित्तं मनुना दर्शितम् ।

अकामतस् तु राजन्यं विनिपात्य द्विजोत्तमः ।

वृषभैकसहस्रा गा दद्यात् शुद्ध्यर्थम् आत्मनः ॥

त्र्यब्दं चरेद् वा नियतो जटी ब्रह्महणो व्रतम् ।

वसन् दूरतरे ग्रामे वृक्षमूलनिकेतनः ॥

[९७] एवम् एव चरेद् अब्दं प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमः ।

प्रमाप्य वैश्यं वृत्तस्थं दद्याद् एकशतं गवाम् ॥ इति । (म्ध् ११।१२८–३०)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

वृषभैकसहस्रा गा दद्यात् क्षत्रवधे पुमान् ।

ब्रह्महत्याव्रतं वापि वत्सरत्रितयं चरेत् ॥

वैश्यहाब्दं चरेद् चैव दद्याद् वैकशतं गवाम् ।

षण्मासान् शूद्रहाप्य् एतद् धेनूर् दद्याद् दशाथ वा ॥ इति । (य्ध् ३।२६६–३७)

त्रैवार्षिका अप्य् अधिकं गौतम आह: “राजन्यवधे षड्वार्षिकं प्राकृतं ब्रह्मचर्यम् ऋषभैक्सहस्राश् च गा दद्यात् । वैश्ये त्रैवार्षिकम् ऋषभैकशताश् च गा दद्यात् । शूद्रे संवत्सरम् ऋषभैकादशाश् च गा दद्यात् । अनात्रेय्यां चैवम्” इति (ग्ध् २२।१४–१७) । शङ्खलिखिताव् अपि: “पूर्ववद् अमतिपूर्वं त्रिषु वर्णेषु प्रमाप्य द्वादशनवषट्त्रीन् संवत्सरान् व्रतान्य् आदिशेत् । तेषाम् अन्ते गोसहस्रं ततो ऽर्धं तस्यार्धं दद्यात् सर्वेषाम् आनुपूर्व्येण” इति । शातातपो ऽपि ।

[९८] राजन्यवैश्यशूद्राणां षट् त्रीन्य् एकं चरेद् वधे ।

वर्षाणि ब्रह्मचर्यं तु विशुद्ध्यर्थं क्रमेण तु ॥

गोदानं तु व्रतस्यान्ते ब्राह्मणानां च भोजनम् ।

कार्यं सदक्षिणं सम्यक् विशुध्येत यथाविधि ॥ इति ।

हारीतो ऽपि ।

ब्राह्म्णः क्षत्रियं हत्वा षड्वर्षाणि व्रतं चरेत् ।

वैश्यं हत्वा हरेद् एवं व्रतं त्रैवारिषिकं द्विजः ॥

शूद्रं हत्वा चरेद् एकं वृषभैकादशाश् च गाः । इति ।

उशना अपि: “राजन्यवधे षड्वार्षिकं ब्रह्महत्याव्रतम् । तस्यान्ते वृषभैक्सहस्रगोदानं च” इति । वसिष्ठस् तु षड्वार्षिकाद् अधिकम् अष्टवार्षिकम् आह: “एवं राजन्यं हत्वाष्टौ वर्षाणि चरेत् । षड् वैश्यम् । त्रीणि शूद्रम्” इति (वध् २०।३१–३३) । बौधायनस् तु नववार्षिकम् आह: “नव समा राजन्यस्य । तिस्रो वैश्यस्य । संवत्सरं शूद्रस्य स्त्रीणां च । ब्राह्मणवद् आत्रेय्याः” (ब्ध् २।१।१।८–१२) [९९] इति । यमः ।

हत्वा सवनिनं वैश्यं राजन्यम् अपि दीक्षितम् ।

हत्वा तु ब्रह्महत्यैव तथात्रेयीं च ब्राह्मणीम् ॥ इति ।

शङ्खो ऽपि ।

यागस्थं क्षत्रियं हत्वा वैश्यं हत्वा तु यागगम् ।

एतद् एव व्रतं कुर्याद् आत्रेयीविनिषूदकः ॥ (शङ्स्म् १७।४)

[१००] इति । अत्रैतेषु उदाहृतेषु वचनेषु त्रैवार्षिकषड्वार्षिकाष्टवार्षिकनववार्षिक-द्वादशवार्षिकरूपाः पञ्च पक्षा भान्ति । आचार्योक्तश् चातिकृच्छ्रद्वयपक्ष एकः । अत्रैवं विषयव्यवस्थावधो हि निर्दोषः क्षत्रियस् त्रिविधः । उत्तमो मध्यमो ऽधमश् चेति । तत्र राज्यपरिपालनादियुक्तः सवनस्थ उत्तमः । सवनरहितः परिपालको मध्यमः । उभयरहितो जातिमात्रक्षत्रियो ऽधमः । तत्रैकैकस्य वधे बुद्धिपूर्वाबुद्धिपूर्वभेदेन द्वे द्वे प्रायश्चित्ते योजनीये । एषु वचनेषु क्वचिद् गोदानं श्रूयते क्वचिन् न । तत्र धनिकाधनिकविषयभेदेन व्यवस्था द्रष्टव्या । एतेनैव न्यायेन व्यवस्थितविकल्पम् अभिप्रेत्य याज्ञवल्क्येन “ब्रह्महत्याव्रतं वापि” (य्ध् ३।२६६) इत्य् उक्तम् । वैश्यशूद्रयोर् अपि उत्तममध्याधमभेदेन प्रायश्चित्तव्यवस्था योजनीया । यथा हन्तव्यभेदेन प्रायश्चित्ततारतम्यम् उक्तं तथा हन्तृभेदे ऽप्य् अवगन्तव्यम् । अत एव विष्णुः ।

विप्रे तु सकलं देयं पादोनं क्षत्रिये स्मृतम् ।

वैश्ये ऽर्धं पादम् एकं तु शूद्रजातिषु शस्यते ॥ इति ।

कवषो ऽपि ।

विप्रार्धं क्षत्रियो प्रोक्तं तदर्धं वैश्यजातिषु ।

तदर्धम् एव शूद्राणां प्रायश्चित्तं विदुर् बुधाः ॥

[१०१] इति । एतच् चाकामकृते द्रष्टव्यम्, विष्णुप्रोक्तान् न्यूनत्वात् ।

<u>ननु</u> – आचार्येण स्त्रीवधे प्राजापत्यद्वयं वृषभैकादशगोदानसहितं यत् प्रायश्चित्तम् उक्तं तद् अयुक्तम् । स्मृत्यन्तरेषु न्यूनाधिकप्रायश्चित्तयोर् दर्शनात् । तत्र मनुः न्यूनं दर्शयति ।}

जीनकार्मुकबस्तावीन् पृथग् दद्याद् विशुद्धये ।

चतुर्णाम् अपि वर्णानां नारीर् हत्वानवस्थिताः ॥ इति । (म्ध् ११।१३८)

जीनं चर्ममयम् उदकपात्रम् । अनवस्थिताः स्वैरिण्यः । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

दुर्वृत्ता ब्रह्मविट्क्षत्रशूद्रयोषाः प्रमाप्य तु ।

दृतिं धनुर् बस्तम् अविं क्रमाद् दद्याद् विशुद्धये ॥ इति । (य्ध् ३।२६८)

व्याघ्रो ऽपि ।

चतुर्णाम् अपि वर्णानां नारीर् हत्वानवस्थिताः ।

शङ्खशुक्त्यजमेषांश् च क्रमात् दद्याद् विशुद्धये ॥

[१०२] इति ।

<u>एतानि वचनानि</u> मूलवचनेन न विरुध्यन्ते सदोषस्त्रीविषयतायास् तेषु स्पष्टत्वात् । मूलवचनं तु निर्दोषक्षत्रियादिसन्निधिपाठात् निर्दोषस्त्रीविषयम् । 

<u>ननु</u> – निर्दोषस्त्रीवधे अधिकं प्रायश्चित्तम् आह याज्ञवल्क्यः ।

अप्रदुष्टां स्त्रियं हत्वा शूद्रहत्याव्रतं चरेत् । इति । (य्ध् ३।२६९)

<u>मैवम्</u>, तस्य कामकृतविषयत्वेन व्यवस्थापनीयत्वात् । यत् त्व् अङ्गिरसा दर्शितम्,

आहिताग्नेर् द्विजाग्र्यस्य हत्वा पतीम् अनिन्दिताम् ।

ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद् आत्रेयीघ्नस् तथैव च ॥

इति, तत्र ब्रह्महत्याव्रतस्याहिताग्निस्त्रीविषयत्वाभिधानात् स्त्रीजातिमात्रविषयेण मूलवचनेन नास्ति विरोधः । वसिष्ठस् तु स्त्रीवधे राजन्यव्रतम् आह: “अनात्रेयीं राजन्यहिंसायां । राजन्यां वैश्यहिंसायाम् । वैश्यां शूद्रहिंसायाम् । शूद्रां हत्वा संवत्सरम्” (वध् २०।३७–४०) [१०३] इति । अनात्रेयीं हत्वा राजन्यहिंसायां यद् व्रतं तद् आचरेद् इति योजनीयम् । हारीतो ऽपि: “क्षत्रियवद् ब्राह्मणीषु । वैश्यवत् क्षत्रियासु शूद्रवत् वैश्यायाम् । शूद्रां हत्वा नव मासान्” इति (हार्स्म् २०।१३–१५) । इदं राजन्यव्रतम् आहिताग्निपत्नीं गुणवतीं कामतो घातुकस्य द्रष्टव्यम् । प्रामादिकविषये तु व्यास आह ।

अकामतः स्त्रियं हत्वा ब्राह्मणीं वैश्यवच् चरेत् ।

कामतो द्विगुणं प्रोक्तं प्रदुष्टां तु न किंचन ॥ इति ।

अनात्रेयीवधे राजन्यव्रतस्याभिहितत्वात् आत्रेयीवधे ब्रह्महत्याव्रतम् इति गम्यते । तथा च यमः ।

हत्वा सवनिनं वैश्यं राजन्यम् अपि दीक्षितम् ।

हत्वा तु ब्रह्महत्यैव तथात्रेयीं च ब्राःमणीम् ॥ इति ।

आत्रेयीलक्षणं च स एवाह ।

जन्मप्रभृतिसंस्कारैः संस्कृता ब्रह्मचर्यया ।

गर्भिणी वाथ वा या स्यात् ताम् आत्रेयीं विनिर्दिशेत् ॥ इति ।

वसिष्ठो ऽपि: [१०४] “रजस्वलाम् ऋतुस्नाताम् आत्रेयीम् आहुः । अत्र ह्य् एष्यदपत्यं भवतीति” इति (वध् २०।३५–३६) । अनृतुमत्या वधे जातिभेदेन भिन्नं प्रायश्चित्तम् आह प्रेचेताः: “अनृतुमतीं ब्राह्मणीं हत्वा कृच्छ्राब्दं षण्मासान् वेति । क्षत्रियां हत्वा षण्मासान् मासत्रयं वेति । वैश्यां हत्वा मासत्रयं सार्धमासं वेति । शूद्रां हत्वा सार्धमासं सार्धत्रयोविंशतिदिनानि वेति” इति । प्रतिलोमपुरुषसंसर्गेनाप्त्यं लब्धवतीनां वधे ब्रह्मगर्भ आह ।

[१०५] प्रतिलोमप्रसूतानां स्त्रीणां मासा वधे स्मृताः ।

अन्तरप्रभावाणां च सूतादीनां चतुर्द्विषट् ॥ इति ।

ब्राह्मण्या वधे षण्मासाः क्षत्रियायाश् चत्वारः वैश्याया द्वाव् इति योजनीयम् । सूतवैदेहकचण्डालानां वधे ऽप्य् एषैव योजना द्रष्टव्या ॥ १७ ॥

इदानीं वैश्यादिवधे प्रकारान्तरेण प्रायश्चित्तम् आह ।_

**वैश्यं शूद्रं क्रियासक्तं विकर्मस्थं द्विजोत्तमम् ।**

** हत्वा चान्द्रायणं तस्य विंशद्गाश् चैव दक्षिणाम् ॥ १८ ॥ इति ।**

<u>ननु</u> – एतद् वैश्यवधप्रायश्चित्तं व्याहतम् । तथा हि, विट्शब्देनात्र किं सदोषो विवक्ष्यते उत निर्दोषजातिमात्रः, अथ वा गुणवान् – इति । तत्र प्रथमे न्यूनप्रायश्चित्ताभिधायिभ्यां पूर्वोदाहृताभ्यां चतुर्विंशतिमत-संवर्तवचनाभ्यां व्याहन्येत् । द्वितीये निर्दोषजातिमात्रविषयेण समन्तरपूर्वोक्तमूलवचनेनैव विरोधः । तृतीये तु,

यागस्थक्षत्रविड्घाती चरेद् ब्रहहणि व्रतम् । (य्ध् ३।२५१)

इत्य् अनेनैव विरोधः ।

<u>मैवम्</u>, ईषत्सुवृत्तस्य वैश्यस्यात्र विवक्षितत्वात् । अत एवात्यन्तसुवृत्तेन विहितसकलक्रियासक्तेन **[१०६]** शूद्रेण साहचर्यम् अविरुद्धम् । द्विजोत्तमशब्दो विप्रे प्रसिद्धः । क्षत्रिय ऽपि कथंचिद् वर्तयितुं शक्यः । द्विजशब्दाभिधेयं वैश्यम् अपेक्ष्य तस्योत्तमत्वात् । तत्र क्षत्रियपक्षे विकर्मणि कस्मिंश्चिद् ब्रह्मघातादौ तिष्ठतीति विकर्मस्थः । एवं च सति चतुर्वर्णविषयकम् एकं प्रायश्चित्तं न्यायदर्शिनाम् एतत् संपद्यते । हत्वा तौ यो वर्तते तस्य – इति योजनीयम् । दक्षिणां निर्दिशेद् इति शेषः ॥ १८ ॥

चातुर्वर्ण्यकर्तृके चण्डालवधे क्रमेण प्रायश्चित्तम् आह ।

** चण्डालं हतवान् कश्चिद् ब्राह्मणो यदि कंचन ।**

** प्राजापत्यं चरेत् कृच्छ्रं गोद्वयं दक्षिणां ददत् ॥ १९ ॥**

** क्षत्रियेणापि वैश्येन शूद्रेणैवेतरेण वा ।**

** चण्डालस्य वधे प्राप्ते कृच्छ्रार्धेन विशुध्यति ॥ २० ॥ इति ।**

वृत्तिभेदेन ब्राह्मणानां भेदे ऽपि न प्रायश्चित्तभेद इति विवक्षितत्वात् कश्चित् इत्य् उक्तम् । एवं चण्डाले ऽपि कंचनेति विशेषणं योजनीयम् । इतरो मूर्धावसिक्तसूतादिः । अङ्गिरास् त्व् अत्रैव समानं प्रायश्चित्तान्तरम् आह ।

अन्त्यजानां तु गमने भोजने च प्रमापणे ।

पराकेण विशुद्धिः स्याद् भगवान् अङ्गिराब्रवीत् ॥ इति ।

हारीतो ऽपि ।

[१०७] चाण्डालवधसंप्राप्तिर् ब्राह्मणेन भवेद् यदि ।

कारयेद् द्वादशं कृच्छ्रं तप्तकृच्छ्रं ततो भवेत् ॥ इति । (हार्स्म् २०।७१)

एतच् च ज्ञानपूर्वके द्रष्टव्यम् । अज्ञानपूर्वके तु चान्द्रायणम् । तद् आह लौगाक्षिः ।

हनने प्रतिलोमानां शूद्रजानां कथं भवेत् ।

ज्ञानपूर्वे पराकः स्याद् अज्ञाने चैन्दवं तथा ॥ इति ।

सूतादिवधे ऽप्य् एतद् एव । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

चान्द्रायणं चरेत् सर्वान् अपकृष्टान् निहत्य तु । इति । (य्ध् ३।२६२)

कृच्छ्रार्धेनेत्य् अर्धग्रहणं पादस्य पादत्रयस्य चोपलक्षणम् । अत एव लौगाक्षिः ।

सर्वम् अर्धं त्रिपादं च पादं चैव व्रतं चरेत् ।

वर्णक्रमाद् अन्तरजहिंसागमनभोजने ॥ इति ॥ १९–२० ॥

यदि चण्डालश्वपाकौ चोरौ स्याताम्, तदा तयोर् वधे स्वल्पं प्रायश्चित्तम् आह ।

**चोरौ श्वपाकचण्डालौ विप्रेणाभिहतौ यदि ।**

** अहोरात्रोषितः स्नात्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ २१ ॥**

[१०८] इति । यदि विप्रेणाभिहतस् तदा स विप्रः शुध्यतीति योजना । यद्य् अपि चण्डालवधो नोपपातकेषु परिगणितः तथापि मनुष्यवधसामान्येन तत्रान्तर्भावम् अभिप्रेत्य तत्प्रकरणे प्रायश्चित्तम् उक्तम् ॥ २१ ॥

चण्डालप्रसङ्गात् तद्विषयाणां प्रकीर्णकानाम् अपि केषांचित् प्रायश्चित्तम् अत्राभिधीयते । तत्र संभाषणे प्रायश्चित्तम् आह ।

**श्वपाकं वापि चण्डालं विप्रः संभाषते यदि ।**

** द्विजसंभाषणं कुर्यात् सावित्रीं तु सकृज् जपेत् ॥ २२ ॥ इति ।**

द्विजशब्देनानूचानो विप्रो विवक्षितः, नीचविप्रसंभाषणस्य प्रायश्चित्तरूपत्वासंभवात् । द्विजसांनिध्याभावे गायत्रीजपः इत्य् अनुकल्पो द्रष्टव्यः । अत एव हारीतो विकल्पम् आह ।

चाण्डालैः सह संभाष्य द्विजसंभाषणात् शुचिः ।

सावित्रीं व्याहरेद् वापि इति धर्मो व्यवस्थितः ॥ इति । (हात्स्म् २०।६८)

संभाषमाणो विप्रो यद्य् उच्छिष्टः स्यात् तदा त्रिरात्रोपवासम् आह स एव ।

उच्छिष्टः सह संभाषेत् त्रिरात्रेणैव शुध्यति । इति (हार्स्म् २०।६९) ॥ २२ ॥

एकशय्यास्वापे सहमार्गगमने च पृथक् प्रायश्चित्तम् आह ।

**चण्डालैः सह सुप्तं तु त्रिरात्रम् उपवासयेत् ।**

** चण्डालैकपथं गत्वा गायत्रीस्मरणात् शुचिः ॥ २३ ॥**

[१०९] इति । स्पष्टो ऽर्थः ॥ २३ ॥

दर्शनस्पर्शनयोः पृथक् प्रायश्चित्तम् आह ।

**चण्डालदर्शने सद्य आदित्यम् अवलोकयेत् ।**

** चण्डालस्पर्शने चैव सचैलं स्नानम् आचरेत् ॥ २४ ॥ इति ।**

एतद् एव आपस्तम्बो ऽप्य् आह: “चण्डालस्पर्श्ने संभाषायां दर्शने च दोषः । तत्र प्रायश्चित्तम् अवगाहनम् अपाम् उपस्पर्शनं संभाषायां ब्राह्मणसंभाषा दर्शने ज्योतिषां दर्शनम्” इति । सुमन्तुर् अपि: “चण्डालदर्शने सूर्यदर्शनम् । संभाषणे ब्राह्मणाभिव्याहारः । संस्पर्शने सचैलं स्नानम् आचरेत्” इति । देवलो ऽपि ।

श्वपाकं पतितं व्यङ्गम् उन्मत्तं शवदाहकम् ।

सूतिकं सूतिकां नारीं रजसा च परिप्लुताम् ॥

श्वकुक्कुटवराहांश्च ग्राम्यान् संस्पृश्य मानवः ।

सचैलः सशिराः स्नात्वा तदानीम् एव शुध्यति ॥ इति ।

अवस्थाविशेषेण स्पर्शने विशेषम् आह शातातपः ।

[११०] येन केनचिद् अभ्यक्तः चण्डालं संस्पृशेद् यति ।

अहोरात्रोषितः स्नात्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥

अशुद्धान् स्वयम् अप्य् एतान् अशुद्धश् च यदि स्पृशेत् ।

विशुध्यत्य् उपवासेन त्रिरात्रेण ततः शुचिः ॥

उच्छिष्टः संस्पृशेद् विप्रो मद्यं शूद्रं शुनो ऽशुचीन् ।

अहोरात्रोषितः स्नात्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ इति ।

यत् तु देवलेनोक्तम्,

अशुद्धान् स्वयम् अप्य् एतान् शुद्धश् च यदि संस्पृशेत् ।

विशुध्यत्य् उपवासेन त्रिरात्रेण ततः शुचिः ॥

उच्छिष्टं संस्पृशेद् विप्रः पुनः कृच्छ्रेण शुध्यति । 

इति, तत् सहोपवेशनशयनादिना चिरस्पर्शविषयम् । यदि स्पृष्टो मूत्रादिकं कुर्यात् तदा त्रिरात्रोपवासः । भुक्तोच्छिष्टो यदि स्पृशेत् तदा षड्रात्रोपवासः इति । तद् आह शातातपः ।

चण्डालैः श्वपचैः स्पृष्टे विण्मूत्रे कुरुते द्विजः ।

त्रिरात्रं तत्र कुर्वीत भुक्तोच्छिष्टः षड् आचरेत् ॥

[१११] इति । चण्डालवत् चित्यादिस्पर्शे ऽपि सचैलं स्नानम् । तद् उक्तं चतुर्विंशतिमते ।

चितिं च चितिकाष्ठं च यूपं चण्डालम् एव च ।

स्पृष्ट्वा देवलकं चैव सवासा जलम् आविशेत् ॥ इति ॥ २४ ॥

चण्डालस्वामिकवाप्युदकपाने ज्ञानाज्ञानकृते पृथक् प्रायश्चित्तम् आह ।

**चण्डालखातवापीषु पीत्वा सलिलम् अग्रजः ।**

** अज्ञानाच् चैकभक्तेन त्व् अहोरात्रेण शुध्यति ॥ २५ ॥ इति ।**

अज्ञानकृतस्यैकभक्तम् । ज्ञानकृतस्य तूपवासः । अत एव आपस्तम्बः चण्डालवापीं प्रकृत्याह ।

तत्तोयं यः पिबेद् विप्रः कामतो ऽकामतो ऽपि वा ।

अकामात् नक्तभोजी स्याद् अहोरात्रेण कामतः ॥ इति ।

तत्रैवाभ्यासविषयम् अभिप्रेत्य आपस्तम्ब आह ।

अन्त्यजैः खानिताः कूपास् तडागा वाप्य् एव च ।

एषु स्नात्वा च पीत्वा च प्राजापत्येन शुध्यति ॥ इति ।

यत् तु तेनैवोक्तम् ।

प्रपास्व् अरण्ये कटक च सौरे 

	द्रोण्यां जलं केशविनिःसृतं वा ।

श्वपाकचण्डालपरिग्रहेषु

	पीत्वा जलं पञ्चगव्येन शुध्येत् ॥ (आप्ध् २।२)

इति, तद् अशक्तविषयम् ॥ २५ ॥

चण्डालभाण्डस्पृष्टस्य कूपस्थजलस्य पाने ऽधिकं प्रायश्चित्तम् आह ।

**चण्डालभाण्डसंस्पृष्टं पीत्वा कूपगतं जलम् ।**

** गोमूत्रयावकाहारस् त्रिरात्रात् शुद्धिम् आप्नुयात् ॥ २६ ॥ इति ।**

चण्डालो भाण्डेनोदकं यस्मात् कूपाद् आनयति तत् कूपस्थोदकं पीत्वा गोमूत्रसहितयवपिष्टादिकं दिनत्रयम् आहारत्वेन स्वीकुर्यात् ॥ २६ ॥

तदीयभाण्डस्थोदकपाने जरणाजरण्भेदेन प्रायश्चित्तम् आह ।

**चण्डालघटसंस्थं तु यत् तोयं पिबति द्विजः ।**

** तत्क्षणात् क्षिपते यस् तु प्राजापत्यं समाचरेत् ॥ २७ ॥**

** यदि न क्षिपते तोयं शरीरे यस्य जीर्यति ।**

** प्राजापत्यं न दातव्यं कृच्छ्रं सान्तपनं चरेत् ॥ २८ ॥**

[११३] इति । प्रथमम् अज्ञानात् पीत्वा पश्चात् तदानीम् एव विज्ञाय यदि वमेत् तदा प्राजापत्यम् । तज्जरणे सान्तपनं कृच्छ्रं परिषदा दातव्यम् । न तु प्राजापत्यम् । तस्याज्ञानविषयत्वम् अङ्गिरा दर्शयति ।

चण्डालपरिगृहीतं यद् अज्ञानाद् उदकं पिबेत् ।

तस्य शुद्धिं विजानीयात् प्राजापत्येन नित्यशः ॥

यस् तु चण्डालसंस्पृष्टं पिबेत् किंचिद् धि कामतः ।

स तु सान्तपनं कृच्छ्रं चरेत् शुद्ध्यर्थम् आत्मनः ॥ इति ।

यत् तु देवलेनोक्तम्,

यस् तु चाण्डालभाण्डस्थम् अज्ञानाद् उदकं पिबेत् ।

स तु त्र्यहेण शुध्येत् तु शूद्रस् त्व् एकेन शुध्यति ॥

इति, तद् आपद्विषयम् ॥ २७–२८ ॥

बुद्धिपूर्वकं तत्पाने वर्णभेदेन प्रायश्चित्तभेदम् आह ।

**चरेत् सान्तपनं विप्रः पाजापत्यम् अनन्तरः ।**

** तदर्धं तु चरेद् वैश्यः पादं शूद्रस् तद् आचरेत् ॥ २९ ॥ इति ।**

अनन्तरः क्षत्रियः । एतस्य बुद्धिपूर्वविषयत्वम् आपस्तम्ब आह ।

चण्डालकूपभाण्डस्थं नरः कामाज् जलं पिबेत् ।

प्रायश्चित्तं कथं तत्र वर्णे वर्णे विनिर्दिशेत् ॥

चरेत् सान्तपनं विप्रः प्राजापत्यं तु भूमिपः ।

तदर्धं तु चरेद् वैश्यः शूद्रे पादं विनिर्दिशेत् ॥ इति ॥ २९ ॥

चण्डालभाण्डोदकपानप्रसङ्गाद् इतरान्त्यजभाण्डोदकादिपाने ऽपि प्रायश्चित्तम् आह ।

**भाण्डस्थम् अन्त्यजानां तु जलं दधि पयः पिबेत् ।**

** ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश् चैव प्रमादतः ॥ ३० ॥**

** ब्रह्मकूर्चोपवासेन द्विजातीनां तु निष्कृतिः ।**

** शूद्रस्य चोपवासेन तथा दानेन शक्तितः ॥ ३१ ॥ इति ।**

अन्त्यजा रजकादयः,

रजकश् चर्मकारश् च नटो बरुड एव च ।

कैवर्तमेदभिल्लाश् च सप्तैते चान्त्यजाः स्मृताः ॥

इति स्मरणात् । ब्रह्मकूर्चम् आचार्य एवोपरिष्टाद् वक्ष्यति । तत्सहित उपवासः त्रैवर्णिकस्य । तद्रहितश् चतुर्थस्य । [११५] ब्रह्मकूर्चस्थाने यथाशक्ति दानं द्रष्टव्यम् । आमादिषु भाण्डान्तरप्राप्तेषु नास्ति कश्चिद् दोषः । तथा च चतुर्विंशतिमते ।

आमं मांसं घृतं क्षौद्रं स्नेहाश् च फलसंभवाः ।

अन्त्यभाण्डस्थिता ह्य् एते निष्क्रान्ताः शुचयः स्मृताः ॥ इति ।

महत्सु तु तटाकादिषु चण्डालादिसंबन्धे ऽपि नास्ति कश्चिद् दोषः । अल्पेषु तु कूपन्यायः । तद् आह विष्णुः ।

जलाशयेष्व् अथाल्पेषु स्थावरेषु महीतले ।

कूपवत् कथिता शुद्धिर् महत्सु तु न दूषणम् ॥ इति ॥ ३०–३१ ॥

अज्ञानपूर्वके चण्डालान्नभोजने प्रायश्चित्तम् आह ।

**भुङ्क्ते ऽज्ञानाद् द्विजश्रेष्ठश् चण्डालान्नं कथंचन ।**

** गोमूत्रयावकाहारो दशरात्रेण शुध्यति ॥ ३२ ॥ इति ।**

स्पष्टम् ॥ ३२ ॥

तत्र प्रमाणम् आह ।

**एकैकं ग्रासम् अश्नीयाद् गोमूत्रयावकस्य च ।**

[११६] दशाहं नियमस्थस्य व्रतं तत् तु विनिर्दिशेत् ॥ ३३ ॥ इति ।

गोमूत्रेण पाचितं यद् यवमयम् अन्नं तस्य ग्रासनेकैकस्मिन् दिने भुञ्जीत । नियमः स्नानमौनादिः । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

स्नानं मौनोपवासेज्यास्वाध्यायोपस्थनिग्रहाः ।

नियमा गुरुशुश्रूषाशौचाक्रोधाप्रमादताः ॥ इति । (य्ध् ३।३१४)

ईदृशनियमनिष्ठस्य तद् यावकाहारव्रतं निर्दिशेत् । बुद्धिपूर्वके त्व् अङ्गिरा आह ।

अन्त्यावसायिनाम् अन्नं अश्नीयाद् यश् च कामतः ।

स तु चान्द्रायणं कुर्यात् तप्तकृच्छ्रम् अथापि वा ॥ इति ।

अन्त्यावसायिनश् चण्डालादयः । तांश् च स एवाह ।

चण्डालः श्वपचः क्षत्ता सूतो वैदेहकस् तथा ।

मागधायोगवौ चैव सर्वे ह्य् अन्त्यावसायिनः ॥ इति ।

आमपक्वयोश् चण्डालान्नयोर् व्रतभेदम् आह विष्णुः: [११७] “चाण्डालान्नं भुक्त्वा त्रिरात्रम् उपवसेत् । सिद्धं भुक्त्वा पराकः” इति (विस्म् ५१।५७–५८) । अत्र मूलवचनोक्तो गोमूत्रयावकाहारः सिद्धान्नविषयो भविष्यति । यावकसहितस्य दशरात्रोपवासस्य पराकसमत्वात् । यत् तु हारीतेनोक्तम्,

चण्डालान्नं प्रमादेन यदि भुञ्जीत वै द्विजः ।

ततश् चान्द्रायणं कुर्यात् मासम् एकं व्रतं चरेत् ॥

शूद्रो वाप्य् अर्धमासं वै भुक्त्वा चैव जितेन्द्रियः ।

त्रिरात्रम् उपवासी च ब्राह्मणांस् तर्पयेत् शुचिः ॥ (हार्स्म् २।७३–७५)

इति, तद् गोमूत्रयावकाहाराशक्तविषयम् । बुद्धिपूर्वकस्य चिरकालानुवृत्तौ मनुनोक्तं द्रष्टव्यम् ।

चण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च ।

पतत्य् अज्ञानतो विप्रो ज्ञानात् साम्यं तु गच्छति ॥ इति । (म्ध् ११।१७५)

अत्र चीर्णव्रतस्य पुनर् उपनयनं कूर्मपुराणे दर्शितम् ।

चाण्डालान्नं द्विजो भुक्त्वा सम्यक् चान्द्रायणं चरेत् ।

बुद्धिपूर्वे तु कृच्छ्राब्दं पुनः संस्कारम् एव च ॥ इति । 

वसिष्ठो ऽपि: “चण्डालपतितान्नभोजने पुनर् उपनयनम्” इति (वध् २०।१७) ॥ ३३ ॥

अथ कंचित् कालं एकस्मिन् गृहे चण्डालेन सह व्यवहर्तुः “अविज्ञातस् तु चण्डालः” इत्यादिना “भूमिदोषो न विद्यते” इत्यन्तेन शोकसमूहेन प्रायश्चित्तम् आह ।

**अविज्ञातस् तु चण्डालो यत्र वेश्मनि तिष्ठति ।**

** विज्ञाते तूप्सन्नस्य द्विजाः कुर्वन्त्य् अनुग्रहम् ॥ ३४ ॥ इति ।**

अनेन श्लोकेन परिषदुपसत्तिर् विहिता । यद्य् अपि सर्वेषु प्रायश्चित्तेषु परिषदुपसत्तिः समाना तथापि प्रकटपापेष्व् एव सा । न तु रहस्येषु । अत्र तु रहस्यम् अपि प्रकटीकर्तव्यम् इत्य् अभिप्रेत्य प्रातिस्विकम् उपसत्त्यभिधानम् । अनुग्रहश् चरितव्यप्रायश्चित्तविशेषोपदेशः ॥ ३४ ॥

उपसदनयोग्यं परिषद्विशेषं दर्शयितुं द्विजान् विशिनष्टि ।_

**मुनिवक्त्रोद्गतान् धर्मान् गायन्तो वेदपारगाः ।**

** पतन्तम् उद्धरेयुस् तं धर्मज्ञाः पापसंकरात् ॥ ३५ ॥**

[११९] इति । वक्त्रोद्गतान् गायन्त इत्य् अनेन धर्मशास्त्रम् उच्चार्य प्रायश्चित्तं विधेयम् इत्य् उक्तं भवति । युक्तं चैतत् । तथा सति प्रामादिकान्य् अथाभिधानशङ्कानुदयात् । यद्य् अपि चण्डालसहवास एकम् एव पापं तथापि तस्मिन् सति अनुष्ठितानां नित्यनैमित्तिकानां बहूनां वैकल्प्यसंभवम् अभिप्रेत्य पापसंकराद् इत्य् उक्तम् ॥ ३५ ॥

परिषदाभिधेयं व्रतविशेषं दर्शयति ।

**दध्ना च सर्पिषा चैव क्षीरगोमूत्रयावकम् ।**

** भुञ्जीत सह सर्वैश् च त्रिसंध्यम् अवगाहनम् ॥ ३६ ॥ इति ।**

दध्ना सर्पिषा च संयुक्तम् इति शेषः । गृहस्वामिवद् गृहवासिनो बालवृद्धादयः सर्वे ऽपि यावकभोजनत्रिसंध्यावगाहने कुर्युः ॥ ३६ ॥

तत्र दध्यादीनां सर्वेषां समाहारप्रसक्तौ विभजति ।

**त्र्यहं भुञ्जीत दध्ना च त्र्यहं भुञ्जीत सर्पिषा ।**

** त्र्यहं क्षीरेण भुञ्जीत एकैकेन दिनत्रयम् ॥ ३७ ॥ इति ।**

दध्ना संयुक्तं गोमूत्रयावकं दिनत्रयं भुञ्जीत । घृतक्षीरयोर् अप्य् एवम् एव योज्यम् । तथा सति नव दिनानि संपद्यन्ते । पुनर् अप्य् एकैकेन दध्यादिना संयुक्तम् एकैकस्मिन् दिने बुञ्जीतेति दिनत्रयं संपद्यते । एतत् सर्वं मिलित्वा द्वादशरात्रं भवति ॥ ३७ ॥

यावके वर्ज्यम् आह ।

[१२०]

** भावदुष्टं न भुञ्जीत नोच्छिष्टं कृमिदूषितम् । इति ।**

भावेन दुष्टं भावदुष्टम् । यस्मिन्न् अवलोकिते सति अत्यन्तसादृश्येन तस्मिन्न् अमेध्यादिभावः सहसा बुद्धिम् आरोहेत् तादृशं न भोक्तव्यम् ॥

दध्यादीनां त्रयाणां परिमाणम् आह ।

**दधिक्षीरस्य त्रिफलं पलम् एकं घृतस्य तु ॥ ३८ ॥ इति ।**

दधि क्षीरंचेति दधिक्षीरे तयोः प्रत्येकं पलत्रयं परिमाणम् । यावकस्य परिमाणं ग्रासमात्रं पूर्वोक्तन्यायेन वेदितव्यम् ॥ ३८ ॥

चेतनानां शुद्धिहेतुम् अभिधायाचेतनानाम् अप्य् आह ।

**भस्मना तु भवेत् शुद्धिर् उभयोस् ताम्रकांश्ययोः ।**

** जलशौचेन वस्त्राणां परित्यागेन मृण्मयम् ॥ ३९ ॥ इति **

मृण्मयस्य् भाण्डस्य परित्याग एव कर्तव्यः । शुद्धिस् तु नास्तीत्य् अभिप्रायः ॥ ३९ ॥

गृहस्य दाहः कर्तव्य इत्य् आह ।

**कुसुम्भगुडकार्पासलवणं तैलसर्पिषी ।**

** द्वारे कृत्वा तु धान्यानि दद्याद् वेश्मनि पावकम् ॥ ४० ॥ इति ।**

कुसुम्भं तैलसाधनधान्यम् । कुसुम्भादीनि धान्यान्य् अतिदाह्यत्वेन द्वारि स्थापनीयानि ॥ ४० ॥

गृहदाहाद्यन्तरं कर्तव्यम् आह ।

[१२१] एवं शुद्धस् ततः पश्चात् कुर्यात् ब्राह्मणतर्पणम् ।

** त्रिंशतं गोवृषं चैकं दद्याद् विप्रेषु दक्षिणाम् ॥ ४१ ॥ इति ।**

स्पष्टम् ॥ ४१ ॥

भाण्डवद् भूमेर् न परित्यागः । किं तु लेपनादिकम् कर्तम् इत्य् आह ।

**पुनर्लेपनखातेन होमजप्येन शुध्यति ।**

** आधारेण च विप्राणां भूमिदोषो न विद्यते ॥ ४२ ॥ इति ।**

लेपनं कुड्यस्य । खननं स्थलस्येति यथायोगम् अवगन्तव्यम् । तद् उभयं कृत्वा ब्राह्मणान् प्रवेश्य शान्तिकजपहोमौ कुर्यात् । तावता भूमिः शुध्यति ।न तु भाण्डवद् अत्यन्तदोषो भूमेर् विद्यते । यदा पुनर् दीर्घकालं चण्डालो निवसेत् तदा हारीतोक्तं द्रष्टव्यम् ।

चण्डालैः सह संवासं दीर्घकालम् अकामिकम् ।

विज्ञानान् मृण्मयं पात्रं सर्वं त्यजति तद्गृहे ॥

बालकृच्छ्रं ततः कुर्यात् तप्तकृच्छ्रं तथैव च ।

ब्राह्मणांस् तर्पयेत् पश्चात् ब्रह्मकूर्चेन शुध्यति ॥ इति । (हार्स्म् २०।१९–२१)

तत्र च गोशतं दक्षिना । तद् आह च्यवनः:

    चण्डालसंकरे स्वभवनदहनम् । सर्वमृण्मयभाण्डभेदनम् । **[१२२]** दारवाणां तु तक्षणम् । शङ्खशुक्तिसुवर्णरजतचैलानाम् अद्भिः प्रक्षालनम् । कांस्यताम्रपात्राणाम् आकरेण शुद्धिः । सौवीरपयोदधितक्राणां परित्यागः । गोमूत्रयावकाहारो मासं क्षपयेत् । बालवृद्धस्त्रीणाम् अर्धं प्रायश्चित्तम् । आ षोडशाद् बालाः । सपतत्यूर्ध्वगता वृद्धाः । चीर्णे प्रायश्चित्ते ब्राह्मणभोजनं गोशतं दद्यात् । अभावे सर्वस्वम् ।

इति ॥ ४२ ॥

गृहव्यतिरिक्तक्षेत्रारामग्रामान्तरयात्रादाव् अज्ञानेन चण्डालसंकरे प्रायश्चित्तम् आह ।

**चण्डालैः सह संपर्कं मासं मासार्धम् एव वा ।**

** गोमूत्रयावकाहारो मासार्धेन विशुध्यति ॥ ४३ ॥ इति ।**

मासं च अर्धमासं च मासार्धम् । तेन विशुध्यति । माससंकरे मासव्रतेन शुध्यति । अर्धमाससंकरे अर्धमासव्रतेन विशुद्धिर् इत्य् अर्थः । संपर्कं करोति चेद् इति शेषः । चण्डालशब्देन पुल्कसादयो ऽप्य् उपलक्ष्यन्ते । अत एव संवर्तः ।

चण्डालैः संकरे विप्रः श्वपाकैः पुल्कसैर् अपि ।

गोमूत्रयावकाहारो मासार्धेन विशुध्यति ॥ (संस्म् १८०)

[१२३] इति । उक्तकालाधिककालसंकरे हारीतेनोक्तं द्रष्टव्यम् ।\

चण्डालैः सह संयोगे प्राजापत्येन शुध्यति ।

विप्रान् दशावरान् कृत्वा तैर् अनुज्ञाप्य शासनात् ॥

आ कण्ठस्य प्रमाणं तु कुर्याद् गोमयकर्दमम् ।

तत्र स्थित्वा त्व् अहोरात्रं वायुभक्षः समाहितः ॥

बालकृच्छ्रं ततः कुर्यात् गोष्ठे वसति सर्वदा ।

सकेशवपनं कुर्यात् परमां शुद्धिम् आप्नुयात् ॥ इति । (हार्स्म् २०।३०–३२)

॥ ४३ ॥

रजक्यादिभिः सह संवासे चण्डालसंवासात् न्यूनं प्रायश्चित्तम् आह ।

**रजकी चर्मकारी च लुब्धकी वेणुजीविनी ।**

** चातुर्वर्ण्यस्य च गृहे त्व् अविज्ञाता तु तिष्ठति ॥ ४४ ॥**

** ज्ञात्वा तु निष्कृतिं कुर्यात् पूर्वोक्तस्यार्धम् एव च ।**

[१२४] गृहदाहं न कुर्वीत शेषं सर्वं च कारयेत् ॥ ४५ ॥ इति ।

दध्ना च सर्पिषा चेत्यादिकं पूर्वोक्तम् ॥ ४४–४५ ॥

इदानीं चण्डालस्य सकृद्गृहप्रवेशे कर्तव्यां शुद्धिम् आह ।_

**गृहस्याभ्यन्तरं गच्छेत् चण्डालो यदि कस्यचित् ।**

** तम् अगाराद् विनिर्वास्य मृद्भाण्डं तु विसर्जयेत् ॥ ४६ ॥**

** रसपूर्णं तु यद् भाण्डं न त्यजेत् तु कदाचन ।**

** गोमयेन तु संमिश्रैर् जलैः प्रोक्षेद् गृहं तथा ॥ ४७ ॥ इति ।**

कस्यचिद् इति ब्राह्मणादीनाम् अन्यतमस्य । प्रोक्ष्य अजां गां वा गृहं प्रवेशयेत् । तद् आह हारीतः ।

गृहस्याभ्यन्तरे यस्य चण्डालो यदि गच्छति ।

पार्थिवानां हि पात्राणां त्यागः सद्यो हि सर्वशः ॥

अनष्टरसभाण्डानां गृहवन् मन्यते यथा।

अजस्य गोः प्रवेशाद् धि शुद्ध्यते नात्र संशयः ॥ इति । (हार्स्म् २०।३५–३६)

अनष्टरसानि रसपूर्णभाण्डान्नि । यः पुनः गृहान्तरवासी वन्न् अपि चण्डालप्रवेशवति गृहे कदाचिद् भुङ्क्ते, भुक्तवतस् तस्यापि गृहे यो ऽन्यो गृहान्तरवासी समागत्य भुङ्क्ते तयोर् उभयोः प्रायश्चित्तम् आपस्तम्बो दर्शयति ।

[१२५] अविज्ञातश् च चण्डालस् तिष्ठते यत्र वेश्मनि ।

स विज्ञातस् तु कालेन तत्र कार्यं विशोधनम् ॥

प्राजापत्यं तु शूद्राणां तेषां तदनुसारतः ।

यैस् तत्र भुक्तं पक्वान्नं कृच्छ्रार्धं तेषु दापयेत् ॥

तेषाम् अपि तु यैर् बुक्तं पादम् एकं विधीयते ।

कूपैकपानैर् दुष्टानां स्पर्शसंपर्कदूषितः ॥

नरो ह्य् एकोपवासेन पञ्चगव्येन शुध्यति ।

बालापत्या तथा रोगी गर्भिणी या तु दूषिता ॥

तेषां नक्तं प्रदातव्यं बालानां प्रहरद्वयम् ॥ 

इति ॥ ४६–४७ ॥

अथ कृम्युपहतदेहस्य वर्णभेदेन भिन्नां शुद्धिम् आह ।

[१२६] ब्राह्मणस्य व्रणद्वारे पूयशोणितसंभवे ।

** कृमिर् उत्पद्यते यस्य प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥ ४८ ॥**

** गवां मूत्रपुरीषेण दध्ना क्षीरेण सर्पिषा ।**

** त्र्यहं स्नात्वा च पीत्वा च कृमिदुष्टः शुचिर् भवेत् ॥ ४९ ॥**

** क्षत्रियो ऽपि सुवर्णस्य पञ्च माषान् प्रदाय तु ।**

** गोदक्षिणां तु वैश्यस्याप्य् उपवासं विनिर्दिशेत् ॥ ५० ॥**

** शूद्राणां नोपवासः स्यात् शूद्रो दानेन शुध्यति । इति ।**

यद्य् अपि कृम्युत्पत्तिर् विहितातिक्रमप्रतिषिद्धाचरणरूपा न भवति तथापि जन्मान्तरसञ्चितदुरितफलरूपायास् तस्या विहितकर्मानुष्ठानाधिकारविरोध्यशुद्ध्य्-आपादकत्वात् तन्निवृत्तये ऽवश्यं शुद्धिः कर्तव्या । सा च शुद्धिः प्रायश्चित्तसमानत्वात् प्रायश्चित्तप्रकरणे वक्तुम् उचिता । प्रायश्चित्तसाम्याम् अभिप्रेत्य प्रश्नवाक्ये प्रायश्चित्तशब्देन व्यवहारः । मुख्यप्रायश्चित्ताभावं द्योतयितुं संदेहद्योतकः कथंशब्दः प्रयुक्तः । तत्र ब्राह्मणस्य दिनत्रयं पञ्चगव्यस्नानपाने । क्षत्रियस्य पञ्चमाषपरिमितं सुवर्णदानं च । पञ्चकृष्णलात्मको माषः । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

[१२७] जालसूर्यमरीचिस्थं त्रसरेणू रजः स्म्र्तम् ।

ते ऽष्टौ लिक्षा तु तास् तिस्रो राजसर्षप उच्यते ॥

गौरस् तु ते त्रयः षट् ते यवो मध्यस् तु ते त्रयः ।

कृष्णलः पञ्च ते माषस् ते सुअर्णस् तु षोडश्क़् ॥ इति । (य्ध् १।३६२–६३)

वैश्यस्य गोदानोपवासौ । शूद्रस्य गोदानम् एव । एतच् च नाभेर् अधोभागे द्रष्टव्यम् । उपरिभागे तु मनुर् आह ।

ब्राह्मणस्य व्रणद्वारे पूयशोणितसंभवे ।

कृमिर् उत्पद्यते यस्य प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥

गवां मूत्रपुरीषेण त्रिसंध्यं स्नानम् आचरेत् ।

त्रिरात्रं पञ्चगव्याशी त्व् अधोनाभ्या विशुध्यति ॥

नाभिकण्ठान्तरोद्भूते व्रणे चोत्पद्यते कृमिः ।

षड्रात्रं तु तदा प्रोक्तं प्राजापत्यं शिरोव्रणे ॥ इति ।

यत् तु च्यवनेनोक्तम्: “कृमिदर्शने सान्तपनं वृषभो दक्षिणा” इति । तद् युगपद् बहुप्रदेशविषयम् ॥ ४८–५० ॥

चर्यमाणे प्रायश्चित्ते न्यूनातिरेकदोषोपशान्तिर् विप्रवाक्याद् भवतीय् आह ।

**अच्छिद्रम् इति यद् वाक्यं वदन्ति क्षितिदेवताः ॥ ५१ ॥**

** प्रणम्य शिरसा ग्राह्यम् अग्निष्टोमफलं हि तत् । इति ।**

विप्रवाक्यस्य छिद्रपरिपूरकत्वं संभावयितुम् अग्निष्टोमसाम्येन [१२८] तद्वाक्यं प्रशस्यते । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विप्रवाक्यस्य प्रयोजकत्वम् आपस्तम्बः ।

पूर्णे ऽपि कालनियमे न शुद्धिर् ब्राह्मणैर् विना ।

अपूर्णेष्व् अपि कालेषु शोधयन्ति द्विजोत्तमाः ॥ इति ॥ ५१ ॥

महाफलसाधनेषु यज्ञादिष्व् अपि छिद्रपूर्त्तिर् विप्रवाक्यसाध्या । किम् उतास्मिन् प्रायश्चित्तव्रते इत्य् अभिप्रेत्याह ।

**जपच्छिद्रं तपच्छिद्रं यच्छिद्रं यज्ञकर्मणि ॥ ५२ ॥**

** सर्वं भवति निश्छिद्रं ब्राह्मणैर् उपपादितम् । इति ।**

यद्य् अपि विप्रवाक्यस्य समस्तव्रतशेषत्वाद् इदं प्रायश्चित्तप्रकरणान्ते वक्तुम् उचितम् तथापि द्रव्यशुद्धिप्रकरणस्यात्रापि स्वीकृतत्वाद् अवान्तरप्रायश्चित्तप्रकरणस्य समाप्ताव् इदम् उक्तम् इत्य् अविरोधः ॥ ५२ ॥

आपत्काले स्वयं व्रतं कर्तुम् अशक्तश् चेत् तदा ब्राह्मणैः कारयेद् इत्य् आह ।

**व्याधिव्यसैनि श्रान्ते दुर्भिक्षे डामरे तथा ॥ ५३ ॥**

[१२९] उपवासो व्रतं होमो द्विजसंपादितानि वै । इति ।

व्याधिना व्यसनी राजयक्ष्मादिप्रबलरोगग्रस्तः । श्रान्त आहवाध्वगमनादिना । तयोर् उभयोः व्रतं पुत्रादिर् अनुतिष्ठेत् । तद् आह आपस्तम्बः ।

अशक्तस्यापि बालस्य पिता वा यदि वा गुरुः ।

तद्व्रतं तस्य गृह्णीयात् ततो मुच्येत किल्बिषात् ॥ इति ।

दुर्भिक्षं दैविको दोषः । डामरं परराजाद्युपप्लवः । तत्रोभयत्रावश्यकबहुकुटुम्ब-भरणाद्यवरुद्धः तदनवरुद्धेन सख्यादिना व्रतं कारयेत् ॥ ५३ ॥

अत्यन्तापदम् अभिप्रेत्य पक्षान्तरम् आह ।

**अथ वा ब्राह्मणास् तुष्टाः सर्वं कुर्वन्त्य् अनुग्रहम् ॥ ५४ ॥**

** सर्वान् कामान् अवाप्नोति द्विजसंपादितैर् इह । इति ।**

ब्राह्मणा वेदपारगा महान्तः पूर्वकृतोपकारादिना तुष्टाः सन्तो ऽस्याम् आपदि निर्दोषस् त्वम् इत्य् अनुगृह्णन्ति तदा तावतैवास्य विशुद्धिः । अनुष्ठानम् अन्तरेणापि महापुरुषवचनमात्रसंपादितैर् आशीर्विशेषैर् अशेषकामप्राप्तिर् भवति । तत्र पापक्षयो भवतीति को विस्मयः । महापुरुषस्य गुरुपित्रादेः संकल्पमात्राद् एव कामप्राप्तिर् आथर्वणे श्रूयते ।

[१३०] यं यं लोकं मनसा संविभाति

	विशुद्धसत्त्वः कामयते यांश् च कामान् ।

तं तं लोकं जयते तांश् च कामान्

	तस्माद् आत्मज्ञं ह्य् अर्चयेद् भूतिकामः ॥ (मुणुप् ३।१।१०)

इति ॥ ५४ ॥

अन्वयव्यतिरेकाभ्यां महदनुग्रहस्य विषयं दर्शयति ।

**दुर्बले ऽनुग्रहः प्रोक्तस् तथा वै बालवृद्धयोः ॥ ५५ ॥**

** अतो ऽन्यथा भवेद् दोषः तस्मान् नानुग्रहः स्मृतः । इति ।**

दुर्बलः पूर्वोक्तव्याधिग्रस्तादिः । दुर्बलबालवृद्धानाम् अनुग्रहणे योग्या महान्तो देवलेन दर्शिताः ।

प्रायश्चित्तं यथोद्दिष्टम् अशक्यं दुर्बलादिभिः ।

इष्यते ऽनुग्रहस् तेषां लोकसंग्रहकारणात् ॥

[१३१] एको नार्हति तत् कर्तुम् अज्ञो वा नाप्य् अनुग्रहम् ।

धर्मज्ञा बहवो विप्राः कर्तुम् अर्हन्त्य् अनुग्रहम् ॥ इति ।

अतो ऽन्यथा प्रबलस्यानुग्रहे प्रत्यवायः । तस्मात् तान् नानुगृह्णीयात् ॥ ५५ ॥

प्रबलं युवानम् अनुगृह्णतः प्रत्यवायं विशदयति ।

**स्नेहाद् वा यदि वा लोभाद् भयाद् अज्ञान्तो ऽपि वा ॥ ५६ ॥**

** कुर्वन्त्य् अनुग्रहं ये तु तत् पापं तेषु गच्छति । इति ।**

स्नेहाद् अनुग्रहः पुत्रमित्रादिषु । लोभाद् धनिकेषु । अज्ञानाद् दुर्बलेष्व् अनुग्रह इति शास्त्रम् अज्ञात्वा पण्डितंमन्यतया यस्मिन् कस्मिंश्चिद् अनुग्रहः । यद्य् अपि परकीयं पापम् इतरस्मिन् न संक्रामति तथापि परीक्षाम् अकृत्वा प्रायश्चित्तं विधातुर् अयथाशास्त्रानुष्ठाननिमित्तं पापान्तरम् उदेतीत्य् अभिप्रेत्य तत् पापं तेषु गच्छतीत्य् उक्तम् इति । एवं प्रायश्चित्ताधिकारिणं सम्यक् परीक्ष्य प्रायश्चित्तं विधेयम् । तद् आह देवलः ।

कर्तारं देशकालौ च प्रमाणं कारणं क्रियाम् ।

अवेक्ष्य च बलं चैव प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ इति ।

बौधायनो ऽपि

शरीरं बलम् आयुश् च वयः कालं च कर्म च ।

परीक्ष्य धर्मविद् बुद्ध्या प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ॥ इति । (ब्ध्१।१।१।१५)

॥ ५६ ॥

[१३२]

अनुग्रहम् अनर्हतः प्रबलस्यानुग्रहे यथा प्रत्यवायः तथानुग्रहयोग्यस्य दुर्बलस्य नियमविधाने ऽपि प्रत्यवाय इत्य् आह ।

**शरीरस्यात्यये प्राप्ते वदन्ति नियमं तु ये ॥ ५७ ॥**

** महत्कार्योपरोधेन न स्वस्थस्य कदाचन । इति ।**

शरीरस्यात्यये मुमूर्षोर् भूम्यां शयनम् । तस्मिन् प्राप्ते सति तेन कर्तुम् अशक्यं प्रायश्चित्तव्रतादिनियमं कर्तव्यत्वेन ये वदन्ति तेषु तत् पापं गच्छतीति पूर्ववाक्याद् अनुषज्यते । तत्र हेतुः:। महत्कार्योपरोधेनेति । महतां देवतोपासकानां योगिनां कार्यं महत्कार्यम् । अन्तकाले देवतास्मरणादि । तस्योपरोधः प्रतिबन्धः । मुमूर्षुर् हि परिसरवर्तिभिर् आप्तैर् बोधितो देवतां स्मर्तुम् उद्युङ्क्ते तदानीम् एतां तदुक्तव्रतकर्तव्यतां श्रुत्वा कर्तुम् अश्क्नुवन् व्याकुलचित्तः पूर्वम् उद्युक्तां देवतास्मृतिम् अपि परित्यजति । सो ऽयं पुरुषार्थप्रतिबन्धः । तस्य च निमित्तं प्रायश्चित्तविधातार इति युक्तस् तेषां प्रत्यवायः । एवं तर्हि सर्वत्र प्रायश्चित्तं विधातुं भीताः स्युर् इत्य् आशङ्क्योक्तं न स्वस्थस्य कदाचनेति । स्वस्थशरीरस्य पूर्वोक्तः कार्योपरोधः कदाचिद् अपि नास्तीति तं प्रति प्रायश्चित्तं विधातुं न भेतव्यम् इति भावः ॥ ५७ ॥

“व्याधिव्यसनिनि” (६।५३) इत्य् अत्र प्रतिनिधित्वेन व्रतम् अनुष्ठेयम् इत्य् उक्तम् । इदानीं तस्य व्यतिरेकम् आह ।

[१३३]

**स्वस्थस्य मूढाः कुर्वन्ति वदन्त्य् अनियमं तु ते ॥ ५८ ॥**

** ते तस्य विघ्नकर्तारः पतन्ति नरके ऽशुचौ । इति ।**

ये तु मूढा व्याध्यादिग्रस्तस्यैव प्रतिनिधिर् इति शास्त्ररहस्यम् अजानन्तः स्वस्थस्य कस्यचित् परिवृढादेः दाक्षिण्यादिना तदीयं व्रतनियमम् अनुतिष्ठन्ति तस्य च नियमाभावं शास्त्रीयत्वेन तस्य स्वस्थस्य पापनिवृत्तिविघ्नं वरन्तो रौरवादिके नरके पतन्ति ॥ ५८ ॥

इदानीं पण्डितम्ंअन्यतया विप्रवाक्यम् अवज्ञाय स्वेच्छयैव किंचिद् व्रतं शास्त्रीयत्वेन परिकल्प्यानुतिष्ठतो न पापनिऋत्तिर् इत्य् आह ।_

**स्वयम् एव व्रतं कृत्वा ब्राह्मणं यो ऽवमन्यते ॥ ५९ ॥**

** वृथा तस्योपवासः स्यान् न स पुण्येन युज्यते । इति ।**

स्वकपोलकल्पितव्रतस्य पापनिवर्तकत्वाभावः शातातपेन स्पष्टीकृतः ।

[१३४] यद् विना धर्मशास्त्रेण प्रायश्चित्तं विधीयते ।

न तेन शुद्धिम् आप्नोति प्रायश्चित्ते कृते ऽपि सः ॥ इति ॥ ५९ ॥

व्यतिरेकम् उक्त्वान्वयम् आह ।

**स एव नियमो ग्राह्यो यद्य् एको ऽपि वदेद् द्विजः ॥ ६० ॥**

** कुर्याद् वाक्यं द्विजानां तु अन्यथा भ्रूणहा भवेत् । इति ।**

धर्मरहस्ये ऽभिज्ञानां बहूनां द्विजानां प्रायश्चित्तविधानं मुख्यः कल्पः । एकस्य विधायकत्वम् अनुकल्पः । उभयथापि विप्रेणानुज्ञात एवेति नियमो ज्ञातव्यः । अन्यथा द्विजानुज्ञाम् अन्तरेण स्वयम् एव शास्त्रं पर्यालोच्य प्रकटपापस्य प्रायश्चित्तं कुर्वन् प्रत्यवायी स्यात् ॥ ६० ॥

विप्रवाक्यस्य प्रायश्चित्तप्रयोजकत्वं प्रतिपदयति ।

**ब्राह्मणा जङ्गमं तीर्थं तीर्थभूता हि साधवः ॥ ६१ ॥**

** तेषां वाक्योदकेनैव शुध्यन्ति मलिना जनाः । इति ।**

साधूनां तीर्थरूपत्वं शुद्धस्वरूपत्वात् । तथा च श्रूयते ।

[१३५] अग्निः शुचिव्रततमः शुचिर् विप्रअः शुचिः कविः । इति । (र्व् ६।६।४०।१) ॥ ६१ ॥

विशिष्टमातापितृजन्यत्वं ब्राह्मणत्वम् । न केवलं तावतैव ब्राह्मणवाक्यस्य प्रशस्तत्वम् । किं त्व् अनेकदेवताप्रतिपादकानां वैदिकमन्त्राणां धारणया सर्वदेवतात्मकत्वेनापि तद्वाक्यं प्रशस्तम् इत्य् आह ।

**ब्राह्मना यानि भाषन्ते मन्यन्ते तानि देवताः ॥ ६२ ॥**

** सर्वदेवमयो विप्रो न तद्वचनम् अन्यथा । इति ।**

ब्रह्म वेदः । निरन्तरं तन्निष्ठाः सन्तस् तदर्थं यथावद् ब्रुवाणा ब्राह्मणाः । अतो वेदविद्वचनं देवता अनुमन्यन्ते । तस्य च सर्वदेवमयत्वं श्रूयते ।

यावतीर् वै देवतास् ताः सर्वा वेदविदि ब्राह्मणे वसन्ति । इति ।

अङ्गिरा अपि ।

ब्राह्मणो देवताः सर्वाः स च सर्वस्य दैवतम् ॥ इति ॥ ६२ ॥

[१३६]

“यद् एव विद्यया । । । करोति तद् एव वीर्यवत्तरं भवति” (छुप् १।१।१०) इति श्रुतौ विद्यासंयुक्तं कर्म केवलात् कर्मणः प्रशस्तम् इति श्रुतम् । तेनैव न्यायेन विद्यासंयुक्तं व्रतं केवलाद् व्रतात् प्रशस्तम् इत्य् आह ।

**उपवासो व्रतं चैव स्नानं तीर्थं जपस् तपः ॥ ६३ ॥**

** विप्रसंपादितं यस्य संपूर्णं तस्य तत् फलम् । इति ।**

विप्रसंपादितं विप्रैर् अनुज्ञातम् उपवासादिकम् । फलसंपूर्त्तिर् निःशेषेणाशुद्धिर्निवृत्तिः

॥ ६३ ॥

कृम्युपहतस्य देहस्य शुद्धिम् उक्त्वा तादृशस्यैवान्यस्य शुद्धिम् आह ।

**अन्नाद्ये कीटसंयुक्ते मक्षिकाकेशदूषिते ॥ ६४ ॥**

** तदन्तरा स्पृशेच् चापस् तद् अन्नं भस्मना स्पृशेत् ॥ इति ।**

अत्तुं योग्यम् अद्यम् । अन्नं च तद् अद्यं च अन्नाद्यं पक्वम् अन्नम् । न त्व् आमम् इत्य् अर्थः । तद् यदि भोजनपात्रे भाण्डे वा कीटेन [१३७] मक्षिकया केशेन वा संयुज्यते तदा तत् कीटादिकम् अपनीय तस्यान्नस्याभ्यन्तरे ऽद्भिः संप्रोक्ष्य किंचिद् भस्म प्रक्षिपेत् । मक्षिकादिदूषितत्वं गोघ्रातत्वादीनाम् उपलक्षणम् । अत एव बृहस्पतिः ।

गोघ्राते च क्षुते वान्ते मक्षिकाकेशदूषिते ।

मृद्भस्मसलिलं चैव प्रक्षेप्तव्यं विशुद्धये ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

पक्षिजग्धं गवाग्रातम् अवधूतम् अवक्षुतम् ।

दूषितं केशकीटैश् च मृत्क्षेपेण विशुध्यति ॥ इति । (म्ध् ५।१२५)

वस्तावधूननरेणुस्पृष्टम् अवधूतम् । क्षुतोत्पन्नबिन्दुस्पृष्टम् अवक्षुतम् । यत् तु गौतमेनोक्तम्: “नित्यम् अभोज्यं केशकीटावपन्नम्” इति, तत् केशकीटादिभिः सह पक्वविषयम् ॥ ६४ ॥

केशकीटादिदूषितान्नशोधनप्रसङ्गेन बुद्धिस्थं भोजनकालीनं कंचिन् नियमविशेषम् आह ।

**भुञ्जानश् चैव यो विप्रः पादं हस्तेन संस्पृशेत् ॥ ६५ ॥**

** स्वम् उच्छिष्टम् असौ भुङ्क्ते पाणिना मुक्तभाजने ।**

[१३८] पादुकास्थो न भुञ्जीत पर्यङ्के संस्थितो ऽपि वा ॥ ६६ ॥

** श्वानचण्डालदृष्टौ च भोजनं परिवर्जयेत् । इति ।**

वामहस्तेन पादसंस्पर्शे सति स्वोच्छिष्टभोजने यावान् प्रत्यवायः तावान् एव भवति । वामहस्तेन पात्रम् अनालभ्य भोजने ऽपि तावान् एव प्रत्यवायः । पीठे समुपविष्टः पद्भ्यां पादुके आक्रम्य न भुञ्जीत । तथा पर्यङ्के स्थित्वा वोर्ध्वं स्थित्वा वा न भुञ्जीत । भोजनमध्ये श्वादिदर्शने भोजनम् एव परित्यजेत् । पादुकास्थ इत्य् एतावद् भिन्नासनगतादीनाम् अप्य् उपलक्षणम् । अत एव व्यासः ।

 न च भिन्नासनगतो न शयानः स्थितो ऽपि वा ।

न पादुकास्थितो वापि न हसन् विलपन्न् अपि ॥ इति ॥ ६५–६६ ॥

“अन्नाद्य” (६।६४) इत्य् अनेन प्रासङ्गिकम् अन्नशोधनम् उक्तम् । इदानीं प्राधान्येन सुद्धिप्रकरणम् एवानुवर्तयितुम् इच्छन् प्रतिजानीते ।

**यद् अन्नं प्रतिषिद्धं स्याद् अन्नशुद्धिस् तथैव् च ॥ ६७ ॥**

[१३९] यथा पराशरेणोक्तं तथैवाहं वदामि वः । इति ।

यद् अन्नं प्रतिषिद्धं तथैव या चान्नस्य शुद्धिः तत् सर्वं वृद्धपराशरेण पूर्वकल्पीयस्मृतिकर्त्रा यथोक्तं तथा वदामि । तत्र तत्र वचने पराशरपरामर्शस्यायम् अभिप्रायः:

धाता यथापूर्वम् अकल्पयत् । (र्व् ८।८।४८।३)

इति,

यथर्ताव् ऋतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।

दृश्यन्ते तानि तान्य् एव तथा भावो युगदिषु ॥ (म्ध् १।३०)

इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यां प्रतिकल्पम् अधिकारिपुरुषाणां मनुवसिष्ठादीनां समानसृष्टिप्रतिभानात् कलियुगधर्मशास्त्राधिकारी पराशरो ऽपि तस्मिंस् तस्मिन् कल्पे सृज्यते । अतो ऽस्मिन्न् अपि कल्पे कलियुगधर्मेषु मदुक्तस्य ग्रन्थस्य प्राधान्यं न विस्मर्तव्यम् इति ॥ ३७ ॥

प्रतिज्ञाते प्रतिषिद्धशुद्धी दर्शयति ।

**शृतं द्रोणाढकस्यान्नं काकश्वानोपघातितम् ॥ ६८ ॥**

[१४०] केनेदं शुध्यते चेति ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् । इति ।

द्रोणाढकशब्दयोर् अर्थं वक्ष्यति । द्रोणेनाढकेन वा परिमितस्य व्रीहियवादिद्रव्यस संबन्धि पक्वम् अन्नं श्वकाकाभ्यां यदि लेहनादिनोपघातितं स्यात् तदा स्वयं शास्त्रज्ञो ऽपि तच्छुधिसिद्धये धर्मज्ञाण् ब्राह्मणान् वाचयितुं केनेदं शुध्यतीति पृच्छेत् ॥ ६८ ॥

ततो धर्मरहस्यविद्ब्राह्मणनिर्दिष्टां शुद्धिं चिकीर्षुस् तद् अन्नं संगृह्णीयात् न तु परित्यजेत् इत्य् आह ।

काकश्वानावलीढं तु द्रोणान्नं न परित्यजेत् ॥ ६९ ॥ इति ।

द्रोणशब्देनाढको ऽप्य् उपलक्ष्यते ॥ ६९ ॥

इदानीं द्रोणाआढकयोः परिमाणम् आह ।_

**वेदवेदाङ्गविद्विप्रैर् धर्मशास्त्रानुपालकैः ।**

** प्रस्था द्वात्रिंशतिर् द्रोणः स्मृतो द्विप्रस्थ आढकः ॥ ७० ॥ इति ।**

नानादेशीयैर् विद्वद्भिस् तात्कालिकस्वस्वव्यवहारनिर्वाहाय स्वेच्छयैव द्रोणादिपरिमाणानि निर्णीयन्ते । तानि नाशस्त्रीयाणीत्य् अभिप्रेत्य वेदवेदाङ्गेत्यादिना विशेषितम् ॥ ७० ॥

[१४१]

यववराहाधिकरणन्यायेन शास्त्रज्ञप्रसिद्ध एव शास्त्रार्थो ऽत्र ग्रहीतव्यो न तु म्लेच्छप्रसिद्ध इत्य् आह ।

**ततो द्रोणाढकस्यान्नं श्रुतिस्मृतिविदो विदुः । इति ।**

ततस् तस्मात् शास्त्रीयपरिमाणात् परिमितं यत् द्रोणाढकस्यान्नं तद् एवात्र शुद्धम् इति शास्त्रे विवक्षितम् इति श्रुतिस्मृतिकुशला मन्यन्ते ।

<u>ननु</u> – शास्त्र एव द्रोणाढकपरिमाणम् अन्यथाभिहितम् । तथा च भविष्यत्पुराणम् ।

पलद्वयंतु स्मृतं द्विगुणं कुडवं मतम् ।

चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थः प्रस्थाश् चत्वार आढकः ॥

आढकैस् तैश् चतुर्भिस् तु द्रोणस् तु कथितो बुधैः ।

कुम्भो द्रोणद्वयं प्रोक्तं खारी द्रोणास् तु षोडश ॥ इति ।

<u>नैष दोषः</u>, देशभेदेन शास्त्रद्वयस्य व्यवस्थापनीयत्वात् ॥

द्रोणाढकशब्दव्यावर्त्त्यम् आह ।

**काकश्वानावलीढं तु गवाघ्रातं खरेण वा ॥ ७१ ॥**

** स्वल्पम् अन्नं त्यजेद् विप्रः शुद्धिर् द्रोष्णाढके भवेत् ।**

[१४२] इति । धनिकविषयं द्रोणपरिमाणम् । निर्धनविषयम् आढकपरिमाणम् । तत्र यथायथं द्रोणाढकाच् च स्वल्पम् अन्नं काकादिभिर् अवलीढं चेत् तत् परित्याज्यम् एव । विवक्षिता शुद्धिर् द्रोणाढकविषयेति द्रष्टव्यम् ॥ ७१ ॥

तां शुद्धिं दर्शयति ।

**अन्नस्योद्धृत्य तन्मात्रं यच् च लालाहतं भवेत् ॥ ७२ ॥**

** सुवर्णोदकम् अभ्युक्ष्य हुताशेनैव तापयेत् ।**

** हुताशनेन संस्पृष्टं सुवर्णसलिलेन च ॥ ७३ ॥**

** विप्राणां ब्रह्मघोषेण भोज्यं भवति तत्क्षणात् । इति ।**

द्रोणाढकपरिमितस्यान्नस्य मध्ये यावति भागे संस्पर्शसंभावना तावन्तं भागम् अपनयेत् । अवशिष्टे ऽपि यावति लालास्पर्शः संभावितः तावद् अपनयेत् । इतरत् सर्वं सुवर्णयुक्तेनोदकेन संप्रोक्ष्ये सकृत् वह्नौ तापयेत् । ताभ्यां सुवर्णोदकवह्निभ्यां संस्कृतं पुनः शुद्धिहेतूनां पवमानसूक्तादीनां घोषेण संस्कृत्य विप्रैर् अनुज्ञातं तद् भुञ्जीत । अत एव बौधायनः: “सिद्धहविषाम् । महतां श्ववायसप्रभृत्युपहतानां तदग्रं पिण्डमात्रम् उद्धृत्य पवमानाः सुवर्जन इत्य् अनेनाभ्युक्षणम् । मधूदके [१४३] पयोविकारे पात्रात् पात्रान्तरानयनेन शौचम् । एवं तैलसर्पिषी” इति (ब्ध् १।६।१४।१४–१६) । जमदग्निर् अपि ।

शृतान्नं द्रोणमात्रस्य श्वकाकाद्युपघातितम् ।

ग्रासम् उद्धृत्याग्नियोगात् प्रोक्षणं तत्र शोधनम् ॥

अन्नम् एकाढकं पक्वं श्वकाकाद्युप्घातितम् ।

केशकीटावपन्नं च तद् अप्य् एवं विशुध्यति ॥

क्रीतस्यापि विनिर्दिष्टं तद्वद् एव मनीषिभिः । इति ।

शातातपो ऽपि ।

केशकीटशुना स्पृष्टं वायसोपहतं च यत् ।

क्लीबाभिशस्तपतितैः सूतिकोदक्यनास्तिकैः ॥

दृष्टं वा स्याद् यद् अन्नं तु तस्य निष्कृतिर् उच्यते ।

अभ्युक्ष्य किंचिद् उद्धृत्य तद् भूञ्जीत विशेषतः ॥

भस्मना वापि संस्पृश्य संस्पृशेद् उल्मुखेन वा ।

सुवर्णरजताभ्यां वा भोज्यं घ्रातम् अजेन च ॥ इति ।

हारीतो ऽपि: “श्वकाकगृध्रोपघाते केशकीटपिपीलिकादिभिर् अन्नाद्युपघाते काञ्चनभस्मरजतताम्रवज्रवैडूर्यगोवालाजिनेभदन्तानाम् [१४४] अन्यतमेनाद्भिः सण्स्पृष्टं मन्त्रप्रोक्षणपर्यग्निकरणादित्यदर्शनात् शुद्धिर् भवति” इति (हार्स्म् २०।४६) ।

॥ ७२–७३ ॥

अन्नस्य शुद्धिम् उक्त्वा रसस्य शुद्धिम् आह ।

**स्नेहो वा गोरसो वापि तत्र शुद्धिः कथं भवेत् ॥ ७४ ॥**

** अल्पं परित्यजेत् तत्र स्नेहस्योत्पवनेन च ।**

** अनलज्वालया शुद्धिर् गोरसस्य विधीयते ॥ ७५ ॥ इति **

स्नेनस् तैलादिः । गोरसः क्षीरादिः । तत्राल्पं चेत् श्वादिभिर् उपहतं तत् त्याज्यम् एव । अनल्पस्य स्नेहस्य पाकेन शुद्धिः । अनल्पस्य गोरसस्य वह्निज्यालया पर्यग्निकरणेन शुद्धिः । तद् आह लौगाक्षिः ।

पयोदधिविकारादि शुचि पात्रान्तरे स्थितम् ।

प्लावनोत्पवनाभ्यां च पर्यग्निकरणेन च ॥ इति ।

प्लावनं प्रोक्षणम् । शङ्खो ऽपि ।

[१४५] प्लावनं घृततैलानां पावनं गोरसस्य च ।

भाण्डानि प्लावयेद् अद्भिः शाकं मूलफलानि च ॥

सिद्धम् अन्नं तथा सर्पिः क्षीरं च दधि चाम्बु च ।

एषां शुनावलीढानां तेजसा शुद्धिर् इष्यते ॥ इति ।

शातातपस् तु विलीनावलीनभेदेन व्यवस्थितां शुद्धिं दर्शयति ।

तापनं घृततैलानां मधुनो गोरसस्य च ।

तन्मात्रम् उद्धृतं शुध्येत् कठिनं तु पयो दधि ॥

अवलीनं तथा सर्पिर् विलीनं पचनेन तु । इति ।

क्वचित् तु दोषाभावम् आह शङ्खः: “घृतदधिपयस्तक्राणाम् अपवरकभाण्डे स्थितानाम् अदोषः । आधारदोषे तु नयेत् पात्रात् पात्रान्तरं द्रव्यम् । घृतं तु पायसं क्षीरं तथैवेक्षुरसो गुडः । शूद्रभाण्डस्थितं तक्रं तथा मधु न दुष्यति” इति । यमो ऽपि ।

देवद्रोण्यां विवाहेषु यज्ञेषु प्रकृतेषु च ।

काकैः श्वभिस् तु संस्पृष्टम् अन्नं न तु विसर्जयेत् ॥ इति ॥

देवद्रोणी देवयात्रा । शातातपो ऽपि ।

[१४६] गोकुले यज्ञशालायां तिकचक्रेक्षुयन्त्रणे ।

न मीमांस्यानि शौचानि स्त्रीषु बालातुरेष्व् अपि ॥ इति ।

प्रकीर्णकरणाभिधे मलिनतावहाख्याधरे

	वदन्तम् उपपातके ऽप्य् उचितसत्क्रियां निष्कृतिम् ।

रसान्नपरिशुद्धिम् अप्य् अकृतषष्ठमाध्यायम्

	अप्य् उदारविवृत्तिं वशी मधुरवाङ्मयो माधवः ॥

इति श्रीपाराशरसंहितायां प्रायश्चित्तकाण्डे षष्हो ऽध्यायः ॥ ६ ॥

    **इति श्रीमहाराजाधिराजवैदिकमार्गप्रवर्तकपरमेश्वर-श्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरन्धरस्य माधवामात्यस्य कृतौ पराशरस्मृतिव्याख्यायां षष्ठो ऽध्यायः ॥ ६ ॥**

अथ सप्तमो ऽध्यायः

अन्नरसयोः शुद्धिः षष्ठाध्याये वर्णिता । सप्तमाध्याये ऽवशिष्टान्नां द्रव्याणां शुद्धिः विवक्षुर् महाप्रकरणप्राप्तप्रायश्चित्तशङ्काव्युदासाय प्रतिजानीते ।

**अथातो द्रव्यशुद्धिस् तु पराशरवचो यथा । इति ।**

अवान्तरप्रकरणम् आरभ्यान्नरसशुद्धिकथनानन्तरं यस्माद् इतरद्रव्यशुद्धिर् बुद्धिस्था यस्माच् चान्तरेण द्रव्यशुद्धिं महाप्रकरणगतप्रायश्चित्तव्रतचर्याया नित्यकर्मादीनां चानुष्ठानं निपुणं न भवति ततस् तत्साद्गुण्यहेतुद्रव्यशुद्धिर् अभिधीयते ॥

तत्र दर्वीस्रुक्स्रुवादीनाम् उच्छिष्टामेध्यादिदूषितानां शुद्धिम् आह ।

**दारवाणां तु पात्राणां तक्षणात् शुद्धिर् इष्यते ॥ १ ॥ इति ।**

मूत्रपुरीषादिप्रदेशे चिरावस्थानेन दृढवासितौ गन्धलेपौ यदि मृज्जलप्रकालनेन नापगच्छेयातां तदा वास्यादिना दारवाणि तक्षणीयानि । तक्षणेनाप्य् अनपगमे परित्यागः । तद् आह बौधायनः: “दारुमयाणां पात्राणाम् उच्छिष्टसमन्वारब्धानाम् अवलेखनम् । उच्छिष्टलेपोपहतानां तक्षणम्” इति (ब्ध् १।६।१३।२६–२७) । मूत्रपुरीषरेतःप्र्भृतीनाम् अल्पकालसंस्पर्शे तु गन्धलेपयोर् अपनेतुं शक्यत्वात् तदपनयनपर्यन्तं मृज्जलाभ्यां प्रयत्नेन प्रक्षालनीयानि,

यावन् नापैत्य् अमेध्याक्ताद् गन्धो लेपश् च तत्कृतः ।

तावन् मृद्वारि देयं स्यात् सर्वासु द्रव्यशुद्धिषु ॥ इति । (म्ध् ५।१२६)

इति स्मरणात् । यत्र तु गन्धलेपपर्यन्तः संसर्गो नास्ति किं तु केवलं संस्पर्शमात्रं तत्र प्रोक्षणात् शुद्धिः । एतद् एवाभिप्रेत्य मनुर् आह ।

स्फ्यशूर्पशकटानां च मुसलोलूखलस्य च ।

अद्भिस् तु प्रोक्षणं शौचं बहूनां धान्यवाससाम् ॥ (म्ध् ५।११७–१८)

[१४९] इति । यज्ञकाले तु स एव विशेषम् आह ।

मार्जनं यज्ञपात्राणां पाणिना यज्ञकर्मणि ।

चमसानां ग्रहाणाण् च शुद्धिः प्रक्षालनेन तु ॥

चरूणां स्रुक्स्रुवाणां च शुद्धिर् उष्णेन वारिणा ॥ इति । (म्ध् ५।११६–१७)

पात्रलग्नस्नेहनिवृत्त्यर्थम् उष्णोदकम् । अत एव याज्ञवल्क्यः ।

चरुस्रुक्स्रुवसस्नेहपात्राण्य् उष्णेन वारिणा । इति । (य्ध् १।१८३) ॥ १ ॥

कांस्यताम्रयोर् अल्पोपहतयोः शुद्धिम् आह ।

**भस्मना शुध्यते कांस्यं ताम्रम् अम्लेन शुध्यति । इति ।**

अम्लं क्षारस्याप्य् उपलक्षणम् । अत एव याज्ञवल्क्यः ।

त्रपुसीसकताम्राणां क्षाराम्लोदकवारिभिः । इति । (य्ध् १।१९०)

ताम्रादीनां तैजसानाम् उपघाततारतम्येन शुद्धिविशेषम् आह बौधायनः: “तैजसानां मूत्रपुरीषासृङ्मद्यैर् अत्यन्तम् आहतानाम् आवर्तनम् । अल्पसंसर्गे तु परिलेखनम् । स्पर्शमात्रोपघाते तु त्रिःसप्तकृत्वो भस्मना परिमार्जनम् । अतैजसानाम् एवंभूतानाम् उत्सर्गः” (ब्ध् १।६।१३।३२–३५) [१५०] इति ॥

स्त्रिया जारसंपर्कोपहतौ शुद्धिम् आह ।

**रजसा शुध्यते नारी विकलं या न गच्छति ॥ २ ॥ इति ।**

विकलं वैकल्यं गर्भधारणम् । तस्मिन् सति परित्याग एव । न तु शुद्धिः । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

व्यभिचाराद् ऋतौ शुद्धिः गर्भे त्यागो विधीयते । इति । (य्ध् १।७२)

एतत् शूद्रगर्भविषयम् । तद् आह वसिष्ठः ।

ब्राह्मणक्षत्रियविशां स्त्रियः शूद्रेण संगताः ।

अप्रजाता विशुध्यन्ति प्रायश्चित्तेन नेतराः ॥ इति । (वध् २१।१२)

वर्णान्तरगर्भे तु प्रायश्चित्तेन शुद्धिर् अस्ति । तद् उक्तं चतुर्विंशतिमते ।

विप्रगर्भे पराकः स्यात् क्षत्रिये तु तथैन्दवम् ।

वैश्ये तद् एव कर्तव्यं पराकेन समन्वितम् ॥

शूद्रगर्भे तु संत्यागस् तत्र चाण्डालदर्शनात् । इति ।

गर्भपर्यवसानहीनो ऽपि व्यभिचारस् त्रिविधः । कायिको मानसो वाचिकश् चेति । तत्र कायिके प्रचेता आह ।

विप्रा शूद्रेण संयुक्ता न चेत् तस्मात् प्रसूयते ।

[१५१] प्रायश्चित्तं स्मृतं तस्याः कृच्छ्रं चान्द्रायणत्रयम् ॥

चान्द्राय्णे द्वे कृच्छ्रस्य विप्राया वैश्यसंगमे ।

कृच्छ्रचान्द्रायणे स्यातां तस्याः क्षत्रियसंगमे ॥

क्षत्रिया शूद्रसंपर्के कृच्छ्रं चान्द्रायणद्वयम् ।

चान्द्रायणं सकृच्छ्रं तु चरेद् वैश्येन संगता ॥

शूद्रं गत्वा चरेद् वैश्या कृच्छ्रं चान्द्रायणोत्तरम् ।

आनुलोम्येन कुर्वीत कृच्छ्रं पादावरोपितम् ॥ इति ।

एतद् अभ्यासविषयम् । अनभ्यासे तु चतुर्विंशतिमते दर्शितम् ।

रजसा शुध्यते नारी परपुंशाभिगामिनी ।

तथापि मुनिना प्रोक्तं प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥

कृच्छ्रार्धं ब्राह्मणी कुर्यात् विप्रस्य गमने सति ।

क्षत्रियस्य चरेत् कृच्छ्रं वैश्ये सान्तपनं चरेत् ॥

शूद्रस्य गमने चैव पराकं तु समाचरेत् । इति ।

वाचिकमानसयोर् वसिष्ठ आह: “मनसा भर्तुर् अतिचारे त्रिरात्रं यावकं क्षीरोदनं च [१५२] भुञ्जानाधः शयीत । ऊर्ध्वं त्रिरात्राद् अप्सु निमग्नायाः सावित्र्यष्टशतैः शिरोभिर् जुहुयात् पूता भवतीति विज्ञायते । वाक्यसंबन्धे एतद् एव मासं चरित्वा ऊर्ध्वं मासाद् अप्सु निमग्नायाः सावित्र्याश् चतुर्भिर् अष्टशतैः शिरोभिर् जुहुयात्” इति (वध् २१।६८) । मानसे यद् इदं प्रायश्चित्तम् उक्तं तद् ऋतुदर्शनाद् अर्वाग् व्यवहार्यत्वसिद्ध्यर्थम् । ऋतुदर्शनानन्तरं तु तेनैव व्यवहार्यत्वसिद्धिः । तद् आह मनुः ।

मृत्तोयैः शुध्यते शोध्यं नदी वेगेन शुध्यति ।

रजसा स्त्री मनोदुष्टा संन्यासेन द्विजोत्तमः ॥ इति । (म्ध् ५।१०८)

तद् एतत् सर्वम् अभिप्रेत्य “रजसा शुध्यते नारी” इत्य् आचार्येणोक्तम् ॥ २ ॥

नद्या उपरिभागे रथ्योदकादीनां उपहतौ शुद्धिम् आह ।

**नदी वेगेन शुध्येत लेपो यदि न दृश्यते । इति ।**

प्रवहन्त्यां नद्यां पतितान्य् उच्छिष्टामेध्यादीनि यदा प्रवाहवेगेन स्नानतीर्थम् अतिक्रम्य गच्छन्ति तदा तस्मिंस् तीर्थे लेपशेषो यावद् दृश्यते तावन् नास्ति शुद्धिः । तददर्शने तु स्नानपानादिकर्मार्थं शुद्धैवेयं नदी । सत्य् अपि लेपे यद्य् अक्षोभ्योदकयुक्ता सा नदी तदा लेपयुक्तं तत्तीर्थमात्रं वर्ज्यम् । इतरप्रदेशेषु सा नदी शुद्धा । तद् आह देवलः ।

[१५३] अक्षोभ्यानि तडागानि नदीवापीसरांसि च ।

कश्मलाशुचियुक्तानि तीर्थं तत् परिवर्जयेत् ॥ इति ।

नदीशुद्धिम् उक्त्वा कूपादिशुद्धिम् आह ।

**वापीकूपतडागेषु दूषितेषु कथंचन ॥ ३ ॥**

** उद्धृत्य वै घटशतं पञ्चगव्येन शुध्यति । इति ।**

कूपादिदूषणं द्विधा श्रूयते । श्वमार्जारादीनां तत्र पतितानां मरणात् मृतशवानां तत्रैव चिरं जरणाच् च । तत्र मरणमात्रविषयम् इदं विशोधनम् । एतद् एव हारीतो ऽप्य् आह ।

वापीकूपतडागेषु दूषितेषु विशोधनम् ।

घटानां शतम् उद्धृत्य पञ्चगव्यं क्षिपेत् ततः ॥ इति । (हार्स्म् ११।३)

संवर्तो ऽपि ।

वापीकूपतडागानां दूषितानां च शुद्धये ।

अपां घटशतोद्धारः पञ्चगव्येन शोधनम् ॥ इति । (संस्म् १८६)

इयम् एव शुद्धिर् उपानदादिदूषणे ऽपि । तद् आह आपस्तम्बः ।

उपानच्छ्लेष्मविण्मूत्रं स्त्रीरजो मद्यम् एव च ।

पतितैर् दूषिते कूपे कुम्भ्नां शतम् उद्धरेत् ॥ 

[१५४] इति । मृतशरीरजरणकृतायाम् अत्यन्तोपहतौ विष्णुर् आह ।

मृतपञ्चनखात् कूपाद् अत्यन्तोपहतात् तथा ।

अपः समुद्धरेत् सर्वाः शेषं शास्त्रेण शोधयेत् ॥

वह्निप्रज्वालनं कृत्वा कूपे पक्वेष्टकाचिते ।

पञ्चगव्यं न्यसेत् तत्र नवतोयसमुद्भवे ॥ इति । (विस्म् ३।४३)

मनुष्यशरीरजरणे ऽप्य् एवम् एव शुद्धिः । तद् आह हारीतः ।

वापीकूपतडागेषु मानुषं शीर्यते यदि ।

अस्थिछर्मविनिर्मुक्तं दूषितं श्वखरादिभिः ॥

उद्धृत्य तज्जलं सर्वं शोधनं परिमार्जनम् ॥ इति । (हार्स्म् ५।२३–२४)

प्रौढेषु नास्ति दोषः । तद् आह विष्णुः ।

जलाशयेषु स्वल्पेषु स्थवरेषु महीतले ।

कूपवत् कथिता शुद्धिर् महत्सु च न दूषणम् ॥ इति । (विध् ३।४८)

देवलो ऽपि ।

अक्षुद्राणाम् अपां नास्ति प्रभूतानां च दूषणम् ।

स्तोकानाम् उद्धृतानां च कश्मले दूषणं भवेत् ॥

[१५५] इति । अल्पोदकेष्व् अपि पूर्वोदाहृआद् दोषाद् अल्पे दोषे विष्णुर् आह ।

अव्याप्तं चेद् अमेध्येन तद्वद् एव शिलागतम् ।

सोमसूर्यांशुपातेन मारुतस्पर्शनेन च ॥

गवां मूत्रपुरीषेण शुध्यन्त्य् आप इति स्मृताः ॥ इति । (विध् ३।१३–१४)

उच्छिष्टाद्युपघाताभावे ऽपि गवां पानाद् यद् उदकं न क्षीयते तद् एव शुद्धम् । न तु ततो ऽल्पम् । तद् आह देवलः ।

अविगन्धा रसोपेता निर्मलाः पृथिवीगताः ।

अक्षीणाश् चैव गोपानाद् आपः शुद्धिकराः स्मृताः ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

आपः शुद्धा भूमिगता वैतृष्ण्यं यासु गोर् भवेत् ।

अव्याप्ताश् चेद् अमेध्येन गन्धवर्णरसान्विताः ॥ इति । (म्ध् ५।१२८)

नवोदके कालात् शुद्धिम् आह यमः ।

[१५६] अजा गावो महिष्यश् च नारी चैव प्रसूतिका ।

दशरात्रेण शुध्यन्ति भूमिष्ठं च नवोदकम् ॥ इति । 

उद्धृतोदकं प्रति देवल आह ।

उद्धृताश् चापि शुध्यन्ति शुद्धैः पात्रैः समुद्धृताः ।

एकरात्रोषिआश् चापस् त्याज्याः शुद्धा अपि स्वयम् ॥ इति ।

यमो ऽपि ।

अपो निशि न गृह्णीयात् गृह्णन्न् अपि कदाचन ।

निधायाग्निम् उपर्यासां धाम्नो धाम्न इतीरयेत् ॥ इति ॥ ३ ॥

पूर्वं रजसा शुध्यते नारी इत्य् अत्र योषितो विवाहोत्तरकालीना शुद्धिर् विवेचिता । इदानीं विवाहात् प्राचीनां शुद्धिं विविनक्ति ।

**अष्टवर्षा भवेद् गौरी नववर्षा तु रोहिणी ॥ ४ ॥**

** दशवर्षा भवेत् कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला । इति ।**

गौर्यादयस् तिस्र उद्वाहाय शुद्धाः, तद्दातुः फलविशेषस्मरणात् । रजस्वला त्व् अशुद्धा, तद्दानस्य निन्दितत्वात् । तत्र फलनिन्दे दर्शयति बृहस्पतिः ।

गौरी ददन् नाकपृष्ठं वैकुण्ठं रोहिणीं ददत् ।

कन्यां ददद् ब्रह्मलोकं रौरवं तु रजस्वलाम् ॥ (बृस्म् २।३७)

[१५७] इति । यद्य् अप्य् एकादशे वर्षे रजोदर्शनं न प्रतिनियतं तथापि कासुचिद् दर्शनात् तत्संभावनया रजस्वलेति निर्देशः । तां ददद् रौरवं नरकं प्राप्नोति इति शेषः ॥ ४ ॥

कन्यायाम् अशुद्धिम् अभिप्रेत्य “अत ऊर्ध्वं रजस्वला” इत्य् उक्तम् । ताम् एवाशुद्धिंप्रदर्शयितुम् अदातारं निन्दति ।

**प्राप्ते तु द्वादशे वर्षे यः कन्यां न प्रयच्छति ॥ ५ ॥**

** मासि मासि रजस् तस्याः पिबन्ति पितरः स्वयम् । इति ।**

ऋतुदर्शनम् उपलक्षयितुं द्वादशे वर्षे इत्य् उक्तम् । अत एव गौतमेन “प्रदानं प्राग् ऋतोः” (ग्ध् १८।२१) इत्य् उक्तम् । यमो ऽप्य् एतद् एवाह ।

तस्माद् उद्वाहयेत् कन्यां यावन् नर्तुमती भवेत् । इति ।

अतश् च ऋतुदर्शनात् प्राग् यो न प्रयच्छति तस्य पितरः प्रतिमासं तद्रजः पिबन्ति । असत्य् ऋतुदर्शने द्वादशे ऽपि वर्षे कन्यादानप्रतिग्रहौ न निषिद्धौ । अत एव मनुः ।

त्रिंशद्वर्षो वहेत् कन्यां हृद्यां द्वादशवार्षिकीम् ।

[१५८] त्र्यष्टवर्षो ऽष्टवर्षां वा धर्मे सीदति सत्वरः ॥ इति । (म्ध् ९।९४)

इति ॥ ५ ॥

ऋतुदर्शने सत्य् अप्रदाता न केवलं पितॄन् एव नरके पातयति किं तु स्वयम् अपि सकुटुम्बः पतेद् इत्य् आह ।

**माता चैव पिता चैव ज्येष्ठो भ्राता तथैव च ॥ ६ ॥**

** त्रयस् ते नरकं यान्ति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम् । इति ।**

मात्रादयस् त्रयः कन्याप्रदानाधिकारिणः सर्वान् उपलक्षयन्ति । ते च पूर्वम् एव “पिता पितामहः” इत्यादिवचनोदाहरणेन विवाहप्रकरणे प्रदर्शिताः ॥ ६ ॥

रजोदर्शनात् प्राग् अदानं तथा नरकहेतुः तथा रजस्वलोद्वाहो ऽपि नरकहेतुर् इत्य् आह ।

**यस् तां समुद्वहेत् कन्यां ब्राह्मणो मदमोहितः ॥ ७ ॥**

** असंभाष्यो ह्य् अपाङ्क्तेयः स विप्रो वृषलीपतिः । इति ।**

तां दृष्टरजसम् । असंभाष्यत्वापाङ्क्तेयत्वयोर् हेतुर् [१५९] वृषलीपतित्वम् । विवाहात् पूर्वं दृष्टरजस्का वृषली । तथा च मनुः ।

पितुर् गृहे तु या कन्या रजः पश्यत्य् असंस्कृता ।

सा कन्या वृषली ज्ञेया तत्पतिर् वृषलीपतिः ॥ इति । (म्ध् ३।१९) ॥ ७ ॥

यस् तु मदमोहादिनातिक्रान्तनिषेधस् ताम् उद्वाह्य सकृद् भुक्त्वा कथंचिद् दैवयोगाद् अनुतप्येत् तदा तस्य शुद्धिप्रकारम् आह ।

**यः करोत्य् एकरात्रेण वृषलीसेवनं द्विजः ॥ ८ ॥**

** स भैक्षभुग् जपन् नित्यं त्रिभिर् वर्षैर् विशुध्यति । इति ।**

जप्यविशेषानभिधानात् सामान्यप्राप्ताया गायत्र्या जप्यत्वमात्रावगन्तव्यम् ॥ ८ ॥

रात्रौ चण्डालादिस्पर्शे शुद्धिं प्रश्नपूर्वकम् आह ।

**अस्तंगते यदा सूर्ये चण्डालं पतितं स्त्रियम् ॥ ९ ॥**

** सूतिकां स्पृशतश् चैव कथं शुद्धिर् विधीयते ।**

** जातवेदःसुवर्णं च सोममार्गं विलोक्य च ॥ १० ॥**

** ब्राह्मणानुमतश् चैव स्नानं कृत्वा विशुध्यति । इति ।**

ज्तवेदाश् च स्वर्णं च जातवेदःसुवर्णम् । शुक्लपक्षे [१६०] सोमदर्शनसंभवे सोमो विलोकनीयः । तदलाभे वह्निः । तस्याप्य् अभावे सुवर्णम् । तस्याप्य् अभावे सोममार्गः । एतेषाम् अन्यतमं विलोक्य विप्रैर् अनुज्ञातः स्नायात् ॥ ९–१० ॥

रजस्वलयोर् योषितयोर् अन्योन्यसंस्पर्शे वर्णक्रमेण शुद्धिम् आह ।

**स्पृष्ट्वा रजस्वलान्योन्यं ब्राह्मणी ब्राह्मणी तथा ॥ ११ ॥**

** तावत् तिष्ठेन् निराहारा त्रिरात्रेणैव शुध्यति ।**

** स्पृष्ट्वा रजस्वलान्योन्यं ब्राह्मणी क्षत्रिया तथा ॥ १२ ॥**

** अर्धकृच्छ्रं चरेत् पूर्वा पादम् एकम् अनन्तरा ।**

** स्पृष्ट्वा रजस्वलान्योन्यं ब्राह्मणी वैश्यजा तथा ॥ १३ ॥**

** पादहीनं चरेत् पूर्वा पादम् एकम् अनन्तरा ।**

** स्पृष्ट्वा रजस्वलान्योन्यं ब्राह्मणी शूद्रजा तथा ॥ १४ ॥**

** कृच्छ्रेण शुध्यते पूर्वा शूद्रा दानेन शुध्यति । इति ।**

द्वयोर् ब्राह्मण्यो रजस्वलयोर् अन्योन्यं स्पर्शे सति तत् आरभ्य स्नानपर्यन्तम् उभयोर् आहारत्यागः । त्रिरात्रकृच्छ्रं चरेत् । एतच् च सहशयनादिचिरस्पर्शविषयम् । सकृत् स्पर्शे तु काश्यपोक्तं द्रष्टव्यम् ।

रजस्वला च संस्पृष्टा ब्राह्मण्या ब्राह्मणी यदि ।

एकरात्रं निराहारा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ इति ।

ब्राह्मणीक्षत्रिययोः स्पर्शे ब्राह्मण्याः कृच्छ्रार्धं क्षत्रियायाः पादकृच्छ्रम् । ब्राह्मणीवैश्ययोः स्पर्शे ब्राह्मण्याः [१६१] पादोनकृच्छ्रं वैश्यायाः पादकृच्छ्रम् । ब्राह्मणीशूद्रयोः स्पर्शे ब्राह्मण्याः प्राजापत्यं शूद्रायाः पादोनम् । एतत् सर्वं कामकारविषयम् । तथा च वृद्धवसिष्ठः ।

स्पृष्ट्वा रजस्वलान्योन्यं ब्राह्मणी शूद्रजापि च ।

कृच्छ्रेण शुध्यते पूर्वा शूद्रा दानेन शुध्यति ॥

स्पृष्ट्वा रजस्वलान्योन्यं ब्राह्मणी वैश्यजापि च ।

पादहीनं चरेत् पूर्वा कृच्छ्रपादं तथोत्तरा ॥

स्पृष्ट्वा रजस्वलान्योन्यं ब्राह्मणी क्षत्रिया तथा ।

कृच्छ्रार्धात् शुध्यते पूर्वा उत्तरा तु तदर्धतः ॥

स्पृष्ट्वा रजस्वलान्योन्यं क्षत्रिया शूद्रजापि च ।

उपवासैस् त्रिभिः पूर्वा त्व् अहोरात्रेण चोत्तरा ॥

स्पृष्ट्वा रजस्वलान्योन्यं क्षत्रिया वैश्यजापि च ।

त्रिरात्रात् शुध्यते पूर्वा त्व् अहोरात्रेण चोत्तरा ॥

स्पृष्ट्वा रजस्वलान्योन्यं वैश्या शूद्री तथैव च ।

त्रिरात्रात् शुध्यते पूर्वा उत्तरा तु दिनत्रयात् ॥

वर्णानां कामतः स्पर्शे विधिर् एष सनातनः । इति ।

अकामतस् तु वृद्धविष्णुनोक्तम्: “रजस्वला हीनवर्णां रजस्वलां स्पृष्ट्वा न तावद् अश्नीयात् यावन् न शुद्धिः स्यात् । सर्वर्णाम् अधिकवर्णां वा स्पृष्ट्वा सद्यः स्नात्वा शुध्यति” (विध् २२।७३–७४) [१६२] इति । रजस्वलायाः चण्डालादिस्पर्शे विशेषो वृद्धवसिष्ठेनोक्तः ।

चण्डालाद्यैः श्वपाकेन संस्पृष्टा चेद् रजस्वला ।

तान्य् अहानि त्व् अतिक्रम्य प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥

प्रथमे ऽह्नि त्रिरात्रं स्यात् द्वितीये द्व्यहम् एव तु ।

अहोरात्रं तृतीये ऽह्नि परतो नक्तम् आचरेत् ॥

शूद्रयोच्चिष्टया स्पृष्टा शुना तु द्व्यहम् आचरेत् ।

तान्य् अहानि व्यतिक्रम्य् प्रायश्चित्तं समचरेत् ॥ इति ।

व्यतिक्रम्येति अनशनेन तीर्त्वेत्य् अर्थः । एतद् बुद्धिपूर्वकस्पर्शविषयम् । अबुद्धिपूर्वे तु बौधायनोक्तं द्रष्टव्यम् ।

रजस्वला तु संस्पृष्टा चण्डालान्त्यश्ववायसैः ।

तावत् तिष्ठेन् निराहारा यावत् कालेन शुध्यति । इति ।

भोजनकालस्पर्शे बौधायन आह ।

रजस्वला तु भुञ्जाना श्वान्त्य्जातीन् स्पृशेद् यदि ।

गोमूत्रयावकाहारा षड्रात्रेण विशुध्यति ॥

अशक्ता काञ्चनं दद्यात् विप्रेभ्यो वापि भोजनम् । इति । (ब्ध् १।३।४–९)

यदा तूच्छिष्टयोः परस्परस्पर्शो भवति तदा अत्रिणा विशेषः प्रदर्शितः ।

[१६३] उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पर्शा कदाचित् स्त्री रजस्वला ।

कृच्छ्रेण शुध्यते पूर्वा शूद्रा दानैर् उपोषिता ॥ इति । (अत्र्स्म् ५।७)

उच्छिष्टद्विजसंस्पर्शे मार्कण्डेय आह ।

द्विजान् कथंचिद् उच्छिष्टान् रजःस्त्री यदि संस्पृशेत् ।

अधोच्छिष्टे त्व् अहोरात्रम् ऊर्ध्वोच्छिष्टे त्र्यहं जपेत् ॥ इति ।

भोजनकाले रजस्वलान्तरदर्शने आपस्तम्ब आह ।

उदक्या यदि वा भुङ्क्ते दृष्ट्वान्यां तु रजस्वलाम् ।

आ स्नानकालं नाश्नीयाद् ब्रह्मकूर्चं ततः पिबेत् ॥ इति ।

चण्डालदर्शने त्व् अत्रिर् आह ।

रजस्वला तु भुञ्जाना चण्डालं यदि पश्यति ।

उपवासत्रयं कुर्यात् प्राजापत्यं तु कामतः ॥ इति । (वृअत्र्स्म् ५।५५,५६)

शवादिस्पर्शे शातातप आह ।

आर्तवाभिप्लुता नारी स्पृशेच् चेत् शवसूतकम् ।

ऊर्ध्वं त्रिरात्रात् स्नातां तां त्रिरात्रम् उपवासयेत् ॥ इति । (शास्म् २।१२७)

स्पर्शपूर्वकभोजनादौ विशेषम् आह अत्रिः ।

[१६४] आर्तवाभिप्लुता नारी मृतसूतकयोः स्पृशेत् ।

भुक्त्वा पीत्वा चरेत् कृच्छ्रं स्पृष्ट्वा तु त्र्यहम् एव च ॥ इति । (अत्स्म् ५।८)

श्वादिसंशने व्यास आह ।

रजस्वला यदा दष्टा श्वानजम्बूकरासभैः ।

पञ्चरात्रं निराहारा पञ्गव्येन शुध्यति ॥ इति । (व्यास्म् ३।६९)

बन्धुमरणश्रवणादौ स एवाह ।

मलवद्वसनायां तु अप्रायत्यं भवेत् यदि ।

अभिषेकेण शुद्धिः स्यान् नाशनं वा दिनत्रयम् ॥

आर्तवाभिप्लुता नारी नावगाहेत् कदाचन ।

उद्धृतेन जलेनैव स्नात्वा शेषं समापयेत् ॥

स्वकं गात्रं भवेद् अद्भिः साङ्गोपाङ्गमलैर् युतम् ।

न वस्त्रपीडनं कुर्यात् नान्यवासा भवेत् पुनः ॥ इति । (व्यास्म् ३।४२–४४)

॥ ११–१४ ॥

इदानीं रजोनिमित्तां शुद्धिं दर्शयति ।_

**स्नाता रजस्वला या तु चतुर्थे ऽहनि शुध्यति ॥ १५ ॥**

** कुर्याद् रजोनिवृत्तौ तु दैवपित्र्यादि कर्म च । इति ।**

रजोदर्शनम् आरभ्य दिनत्रयं नास्ति शुद्धिः । चतुर्थे [१६५] ऽहनि स्नाताया रजोनिवृत्तियभावे ऽपि भर्तुः शुश्रूषादौ शुद्धिः । पञ्चमे ऽहनि दैवपित्र्ययोः । तद् आह आपस्तम्बः ।

श्रद्धा भर्तुश् चतुर्थे ऽह्नि स्नाता नारी रजस्वला ।

दैवे कर्मणि पित्र्ये च पञ्चमे ऽहनि शुध्यति ॥ इति ।

कानिचित् दिनानि रजो यद्य् अनुवर्तेत तदा तन्निवृत्तिपर्यन्तं दैवपित्र्ययोः शुद्धिर् नास्ति । निवृत्ते तु रजसि दैवं पित्र्यं च कर्तव्यम् ॥ १५ ॥

रोगजन्यानुवृत्तौ विशेषम् आह ।

**रोगेण यद् रजः स्त्रीणाम् अन्वहं तु प्रवर्तते ॥ १६ ॥**

** नाशुचिः सा ततस् तेन तत् स्यात् वैकालिक मतम् । इति ।**

रागरोगादिनिमित्तभेदाद् अनेकविधा हि रजःप्रवृत्तिः । तद् उक्तं स्मृत्यन्तरे ।

रागजं रोगजं चैव कालोत्पन्नं तथैव च ।

द्रव्यजं चैव संप्रोक्तं तच् चतुर्धा प्रदृश्यते ॥

अर्वाक् प्रसूतेर् उत्पन्नं मेदोवृद्ध्याङ्गनासु यत् ।

तद् रागजम् इति प्रोक्तं मदोद्रेकसमुद्भवम् ॥

अत्यर्थं यद् रजः स्त्रीणां तद् रागजम् इति स्मृतम् ।

अष्टादशदिनाद् ऊर्ध्वं स्नानप्रभृति संख्यया ॥

[१६६] यद् रजस् तु समुत्पन्नं तत् कालोत्पन्नम् उच्यते ।

भक्ष्यद्रव्यस्य वैषम्याद् धातुवैषम्यसंभवम् ॥

द्रव्यजं रज इत्य् उक्तं तत् कदाचित्कसंभवम् ॥ इति ।

प्रतिदिनं नैरन्तर्यस्रावेण रोगजं विद्यात् । तेन रोगजेन रजसा ततो रजोदर्शनानन्तरं सा स्त्री कालप्राप्तरजसेवाशुचिर् न भवति । तत्र हेतुः वैकालिकम् इति । सामान्येन रजोयोग्यः कालो मासः, “मासि मासि रजः स्त्रीणाम्” (य्ध् २।३४) इति शास्त्रात्, लोकप्रसिद्धेश् च । यस्याः कस्याश्चित् धातुस्वभावविशेषाद् विंश्तिरात्रादिकः कालविशेषः प्रतिनियतो भवति ततो विपरीतकालो विकालः । प्रतिदिनं तत्रानुवर्तनाद् वैकालिकत्वम् । यत् तु गर्भिण्याः प्राक्प्रसवाद् रागजम् उदाहृतं तत्र कालप्राप्तरजोवद् दिनत्रयाशौचं विज्ञेयम् । द्रव्यजे त्व् अङ्गिरा आह ।

आ द्वादशाहान् नारीणां मूत्रवत् शौचम् इष्यते ।

अष्टादशाहात् स्नानं स्यात् त्रिरात्रं परतो ऽशुचिः ॥

एतत् तु द्रव्यजे विद्याद् रोगजे पूर्वम् ईरितम् । इति । (अङ्स्म् १।१२७)

प्रसूतिकाविषये शुद्धिविशेषम् आह प्रजापतिः ।

[१६७] प्रसूतिका तु या नारी स्नानतो विंशतेः परम् ।

आर्तवी रजसा प्रोक्ता प्राक् तु नैमित्तिकं रजः ॥

न तु नैमित्तिकेन स्यात् रजसा स्त्री रजस्वला ।

रजस्य् उपरते तत्र स्नानेनैव शुचिर् भवेत् ॥

अन्यत्र गर्भविश्लेषात् पातनाद् वा रजस्वला ।

गर्भस्रावे ऽपि सा स्नानाद् विंशतेः परतो शुचिः ॥

गर्भस्य पतने चैव स्नानात् क्षालनतो ऽप्य् अधः ।

निःसंदिग्धे परिज्ञाते चार्तवे शुद्धिकारणम् ॥

संदिग्धमात्रे स्नानं स्याद् इत्य् उवाच प्रजापतिः ।

अतो दिवा वा रात्रौ वा मलवद्वसना यदि ॥

तद्दिनादि त्रिरात्रं स्यान् न संक्या नाडिकावशात् ।

तृतीयभागे संप्राप्ते मलं स्यान् निशि चेत् स्त्रियाः ॥

प्रभातात् तु त्रिरात्रेण शुद्धिं तस्या विनिर्दिशेत् । इति । (प्रज्स्म् ३।१७–२३)

॥ १६ ॥

[१६८]

रोगजन्यरजो ऽनुवृत्तौ अस्पृश्यत्वलक्षणासुचिताभावे ऽपि दैवे पित्र्ये चास्त्य् एवाशुचित्वम् इत्य् आह ।

**साध्वाचारा न तावत् स्यात् रजो यावत् प्रवर्तते ॥ १७ ॥**

** रजोनिवृत्तौ गम्या स्त्री गृहकर्मणि चैव हि । इति ।**

साधुः दैवपित्र्यार्थं पाकादिरूप आचारो यस्याः सा साध्वाचारा । रजसि निवृत्ते पश्चात् पुरुषेण गम्या भवति । उक्तपाकादिगृहकर्मणि च योग्या भवति ॥ १७ ॥

पूर्वं “चतुर्थे ऽहनि शुध्यति” इत्य् उक्तं ततः प्राचीने दिनत्रये शुद्ध्यभावं विशदयति ।

**प्रथमे ऽहनि चण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी ॥ १८ ॥**

** तृतीय रजकी प्रोक्ता चतुर्थे ऽहनि शुध्यति । इति ।**

चण्डाल्यादिगमने यावान् प्रत्यवायः तावान् उदक्यागमने इत्य् अभिप्रेत्य तैर् नामभिर् व्यवहारः । यथा कुण्डपायिनामयने [१६९] “मासम् अग्निहोत्रं जुहोति” इति अग्निहोत्रनामनिर्देशेन नित्याग्निहोत्रधर्मातिदेशः तद्वत् ॥ १८ ॥

यदा ज्वरादिभिर् आतुरस्य रजस्वलाभिस्पर्शने प्रत्यासन्नबन्धुमरणे वा स्नानं प्राप्नोति तदा कथं कर्तव्यम् इत्य् अत आह ।

**आतुर स्नान उत्पन्ने दशकृत्वो ह्य् अनातुरः ॥ १९ ॥**

** स्नात्वा स्नात्वा स्पृशेद् एनं ततः शुध्येत् स आतुरः । इति ।**

तत्र प्रतिस्नानम् आतुरस्य वासो विपरिवर्तनीयम् । तद् आह अत्रिः ।

आतुरस्नान उत्पन्ने दशकृत्वो ह्य् अनातुरः ।

स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वावगाहेत स विशुध्येत आतुरः ॥

वासोभिर् दशभिश् चैव परिधाय यथाक्रमम् ।

दद्यात् तु शक्तितो दानं पुण्याहेन विशुध्यति ॥ इति । (लत्र्स्म् ५।६०–६२)

उशना अपि ।

ज्वराभिभूता या नारी रजसा च परिप्लुता ।

कथं तस्या भवेत् शौचं शुद्धिः स्यात् केन कर्मणा ॥

चतुर्थे ऽहनि संप्राप्ते स्पृशेद् अन्या तु तां स्त्रियम् ।

सा सचैलावगाह्यापः स्नात्वा चैव पुनः स्पृशेत् ॥

दश द्वादशकृत्वो वा आचामेच् च पुनः पुनः ।

१७०] अन्ते च वाससां त्यागः ततः शुद्धा भवेत् तु सा ॥

दद्याच् छक्त्या ततो दानं पुण्याहेन विशुध्यति । इति ।

तथा सूतिकामरणे स्मृत्यन्तरे विशेषो दर्शितः ।

सूतिकायां मृतायां तु कथं कुर्वन्ति याज्ञिकाः ।

कुम्भे सलिलम् आदाय पञ्चगव्यं तथैव च ॥

पुण्यर्ग्भिर् अभिमन्त्यापो वाचा शुद्धिं लभेत् ततः ।

तेनैव स्नापयित्वा तु दाहं कुर्यात् यथाविधि ॥ इति ।

रजस्वलामरणे तु,

पञ्चभिः स्नापयित्वा तु गव्यैः प्रेतां रजस्वलाम् ।

वस्त्रान्तरावृतां कृत्वा दाहयेद् विधिपूर्वकम् ॥ 

इति तत्रैव विशेष उक्तः ॥ १९ ॥

उच्छिष्टस्य द्विजस्यान्येनोच्छिष्टेन द्विजेन शुना शूद्रेण वा संस्पर्शे शुद्धिम् आह ।_

**उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पृष्टः शुना शूद्रेण वा द्विजः ॥ २० ॥**

** उपोष्य रजनीम् एकां पञ्चगव्येन शुध्यति । इति ।**

उच्चिष्टेन संस्पृष्टः उच्छिष्टसंस्पृष्टः । उच्छिष्टश् चासाव् उच्छिष्टसंस्पृष्टश् चेति विग्रहः । रजनीम् उपोष्य रात्रिभोजनं परित्यजेद् इत्य् अर्थः । यत् तु अत्रिणोक्तम्,

उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पृष्टो ब्राह्मणो ब्राह्मणेन तु ।

दशरूपं जपेत् पश्चात् गायत्र्याः शोधनं भवेत् ॥

इति, तद् एतद् अशक्तविषयम् । शुना स्पर्शे विशेषम् आह संवर्तः ।

कृतमूत्रपुरीषो वा भुक्तोच्छिष्टो ऽथ वा द्विजः ।

श्वभिः स्पर्शे जपेत् देव्याः सहस्रं स्नानपूर्वकम् ॥ इति ॥ २० ॥

[१७१]

अनुच्छिष्टस्य विप्रस्योच्छिष्टशूद्रस्पर्शे स्नानमात्रम् । उच्छिष्टस्य विप्रस्योच्छिष्टशूद्रस्पर्शे प्राजापत्यकृच्छ्रम् इत्य् आह ।

**अनुच्छिष्टेन शूद्रेण स्पर्शे स्नानं विधीयते ॥ २१ ॥**

** तेनोच्छिष्टेन संस्पृष्टः प्राजापत्यं समाचरेत् । इति ।**

यद्य् अप्य् अनुच्छिष्टोच्छिष्टशब्दौ शूद्रविशेषणतया श्रुतौ तथापि विधीयमानस्नानप्राजापत्यानुसारेण विप्रे ऽपि तौ योजनीयौ ॥ २१ ॥

पूर्वं कांस्यस्य या शुद्धिर् उक्ता ताम् अनूद्य तत्र विशेषम् आह ।

**भस्मना शुध्यते कांस्यं सुरया यन् न लिप्यते ॥ २२ ॥**

** सुरामात्रेण संस्पृष्टं शुध्यते ऽग्न्युपलेखनैः । इति ।**

सुरास्पृष्टस्य कांस्यस्य न भस्मघर्षणमात्रेण शुद्धिः । किं तु उपलेखनतापनाभ्याम् । उपलेखनं नाम् शस्त्रेणोपरिभागस्य तक्षणम् । मूत्रपुरीषलेपेष्व् एषैव शुद्धिः । तद् उक्तं स्मृत्यन्तरे ।

[१७२] भस्मना शुध्यते कांस्यं सुरया यन् न लिप्यते ।

सुरामूत्रपुरीषैस् तु शुध्यते ऽग्न्युपलेखनैः ॥

आमिषेण तु यल् लिप्तं पुनर्दाहेन शुध्यति । इति ॥ २२ ॥

गवाघ्रातादीनां दशकृत्वो भस्मघर्षणेन शुद्धिर् इत्य् आह ।

**गवाघ्रातानि कांस्यानि श्वकाकोपहतानि च ॥ २३ ॥**

** शुध्यन्ति दशभिः क्षारैः शूद्रोच्छिष्टानि यानि च । इति ।**

एतद् एव शातातपो ऽप्य् आह ।

गवाघ्रातेषु कांस्येषु शूद्रोच्छिष्टेषु वा पुनः ।

दशभिर् भस्मभिः शुद्धिः श्वकाकोपहतेषु च ॥ इति (शात्स्म् ३।६१)

॥ २३ ॥

गण्डूषाद्युपहतस्य भूनिक्षेप इत्य् आह ।

गण्डूषं पादशौचं च कृत्वा वै कांस्यभाजने ॥ २४ ॥

षण्मासान् भुवि निःक्षिप्य उद्धृत्य पुनर् आहरेत् । इति ।

[१७३]

अयं च भूनिःक्षेपः कांस्यकारघर्षणस्याप्य् उपलक्षणम् । अत एव अङ्गिराः ।

गण्डूषं पादशौचं च कृत्वा वै कांस्यभाजने ।

षण्मासं भुवि निःक्षिप्य पुनर् आकारम् आदिशेत् ॥ इति । (अङ्स्म् २।१९)

यत् तु बौधायनेनोक्तम्: “तैजसानां पात्राणाम् उच्छिष्टोपहतानां त्रिःसप्तकृत्वः परिमार्जनम् । तथा मूत्रपुरीषलोहितरेतःप्रभृत्युपहतानां पुनःकरणम्” (ब्ध् १।६।१४।४–६) इति, तत्र पुनःकरणं चिरलेपविषयं द्रष्टव्यम् ॥ २४ ॥

आयसादीनां कटाहादीनां सीसपात्रस्याप्य् अत्यन्तोपहतस्य शुद्धिम् आह ।

**आयसेष्व् आयसानां च सीसस्यानौ विशोधनम् ॥ २५ ॥ इति ।**

अयोमयेषु घर्षणसाधनेषु आयसानां घर्षणेन शोधनम् । सीसस्य त्व् अग्नौ प्रविलापनम् । अयःसंघर्षणम् अश्मसंघर्षणस्याप्य् उपलक्षणम् । अत एव मार्कण्डेयपुराणम् ।

गात्राणां च मनुष्याणाम् अम्बुना शौचम् इष्यते ।

तथायसानां तोयेन त्व् अश्मसंघर्षणेन च ॥ (मार्पु ३५।५–६)

[१७४] इति । तोयेनेत्य् अल्पोपहतविषयम् ॥ २५ ॥

गजदन्तादीनाम् शुद्धिम् आह ।

**दन्तम् अस्थि तथा भृङ्गं रूप्यं सौवर्णभाजनम् ।**

** मणिपाषाणपात्राणीत्य् एतान् प्रक्षालयेज् जलैः ॥ २६ ॥**

** पाषाणे तु पुनर् घर्षः शुद्धिर् एव उदाहृता । इति ।**

अस्थिशब्देन गजास्थ्यादिनिर्मितं करण्डकादि । शृङ्गशब्देन महिषशृङ्गादिनिर्मितं करण्डकादि । मनिपात्राणि प्रवालस्फटिकादीनि । पाषाणपात्रस्य तु प्रक्षालनं पाषाणान्तरघर्षणं चेत्य् उभयं वेदितव्यम् । जलैः प्रक्षालनं निर्लेपविषयम् । तद् आह मनुः ।

निर्लेपं काञ्चनं भाण्डम् अद्भिर् एव विशुध्यति ।

अब्जम् अश्ममयं चैव राजतं चानुपस्करम् ॥ (म्ध्५।११२)

[१७५] इति । अब्जं शङ्खशुक्त्यादि । अनुपस्कृतं निर्लेपम् । यत् तु मनुनैवोक्तम्,

तैजसानां मणीनां च सर्वस्याश्ममयस्य च ।

भस्मनाद्भिर् मृदा चैव शुद्धिर् उक्ता मनीषिभिः ॥ (म्ध् ५।१११)

इति, तत् सलेपविषयम् । शुद्ध्यन्तराणि मुनिभिर् दर्शितानि । तत्र शातातपः ।

सुवर्णं रजतं ताम्रं त्रपु कृष्णायसं तथा ।

रीतिकासीसलोहानि शुध्यन्ते ऽश्मप्रघर्षणात् ॥ इति । (शास्म् ३।४८)

यमः ।

रजतस्य सुवर्णस्य ताम्रस्य त्रपुणस् तथा ।

रीत्ययःकांस्यसीसानां भस्मना शौचम् इष्यते ॥ इति । (यम्स्म् ५।३९)

उशनसापि: “सुवर्णरजतताम्रत्रपुसीसकांस्यानाम् अद्भिर् एव भस्मसंयुक्ताभिः । मणिमयानाम् अद्भिर् एव मृत्संयुक्ताभिः । तैजसानां चोच्छिष्टानां भस्मना त्रिः प्रक्षालनम् । कनकमणिरजतशङ्खशुक्त्युपलानां वज्रविदलनरज्जुचर्मणां चाद्भिः शौचम्” इति (उश्स्म् ५।१७–२०) । विष्णुः:

[१७६] विण्मूत्ररेतासवरक्तलिप्तम्

	आवर्तनोल्लेखनतापनैर् वा ।

त्रिःसप्तकृत्वः परिमार्जनैर् वा 

	भस्माम्बुना शुध्यति तैजसानाम् । इति । (विस्म् ११।६७)

एतेषां सर्वेषां यथायोगं चिरक्षिप्रलेपालेपभेदेन व्यवस्था द्रष्टव्या ॥ २६ ॥

मृद्भाण्डस्य धान्यस्य चोच्छिष्टाभ्युपहतौ शुद्धिम् आह ।

**मृण्मये दहनात् शुद्धिर् धान्यानां मार्जनाद् अपि ॥ २७ ॥ इति ।**

दहनं सलेपविषयम् । अत एव बौधायनः: “मृण्मयानां पात्राणाम् उच्छिष्टसमन्वारब्धानाम् अवचूर्णनम् । उच्छिष्टलेपोपहतानां पुनर् दहनम् । मूत्रपुरीषलोहितरेतःप्रभृत्युपहतानाम् उत्सर्गः” (ब्ध् १।६।१३।३१–३३) [१७७] इति । एतच् च श्वादिस्पर्शविषयम् । चण्डालादिस्पर्शे तु स्मृत्यन्तरोक्तं द्रष्टव्यम् ।

चण्डालाद्यैस् तु संस्पृष्टं धान्यं वस्त्रम् अथापि वा ।

क्षालनेन विशुध्येत परित्यागान् महीमयम् ॥ इति ।

मार्जनं प्रोक्षणं प्रक्षालनं वा । तत्रोभयोर् व्यवस्थितविषयत्वं दर्शयति मनुः ।

अद्भिस् तु प्रोक्षणं शौचं बहूनां धान्यवाससाम् ।

प्रक्षालनेन त्व् अल्पानाम् अद्भिः शौचं विधीयते ॥ इति । (म्ध् ५।११८)

विष्णुः: [१७८] “अल्पस्य धान्यस्य यन्मात्रम् उपहन्यते तन्मात्रम् उत्सृज्य शेषस्य कण्डनप्रक्षालने कुर्यात्” इति (विध् २३।२५) । बौधायनः: “चण्डालादिस्पर्शने ऽनेकपुरुषोद्धार्याणां प्रोक्षणम् । मूत्रादिसंपर्के तन्मात्रापहारः । असृक्पांस्वादिद्रव्यसंयोगे निस्तुषीकरणम्” इति (ब्ध् १।६।१३।१७–१९) । काश्यपः: “प्रोक्षणपर्यग्निकरणवगाहनैर् व्रीहियवगोधूमानाम् । विमर्शनप्रोक्षणैः फलीकृतानाम् । विघर्षणविदलनप्रोक्षणैः शमीधान्यानाम्” इति (काश्स्म् १२।३–४) । अस्यार्थः – अनेकपुरुषोद्धर्याणां व्रीहियवगोधूमानां यथाक्रमं प्रोक्षणपरग्निकरणावगहनैः शुद्धिः । अवगाहनं प्रक्षालनम् । व्रीह्यादितण्डुलानां फलीकृतानां विमर्शनेन । [१७९] विमर्शनं कराभ्यां घर्षणम् । कण्डनेन शुक्लीकरणं वा । शमीधान्यानां मुद्गादीनां अनेकपुरुषोद्धार्याणां विघर्षणेन । आदिपुराणे ।

गृहदाहे समुत्पन्ने संस्थिते पशुमानुषे ।

अभोज्यस् तद्गतो व्रीहिधातुद्रव्यस्य संग्रहः ॥

मृण्मयेनावगुप्तानाम् अधोभुवि च तिष्ठताम् ।

यवमाषतिलादीनां न दोषं मनुर् अब्रवीत् ॥

ततः संक्रममाणे ऽग्नौ स्थाने च दह्यते ।

न च प्राणिवधो यत्र केवलं गृहदीपनम् ।

तत्र द्रव्याणि सर्वाणि गृह्णीयाद् अविचारयन् ॥ इति ॥ २७ ॥

वेण्वादीनाम् एकैकस्यालोपहतौ संहतानां महोपहतौ चैकविधां शुद्धिम् आह ।

**वेणुवल्कलचीराणां क्षौमकार्पासवाससाम् ।**

** और्णनेत्रपटानां च प्रोक्षणात् शुद्धिर् इष्यते ॥ २८ ॥ इति ।**

वेणुशब्देन तत्कार्याणि कटव्यजनादीनि गृह्यन्ते । [१८०] वल्कलचीराण्य् अरण्यवासिनां प्रसिद्धानि । क्षौमं दुकूलम् । कार्पासवासांसि प्रसिद्धानि । और्णः कम्बलः । नेत्रपटा अरण्यवासिनाम् एव प्रसिद्धा भूर्जत्वगादयः । अस्याश् चाल्पविषयशुद्धित्वं देवलो दर्शयति ।

और्णकौशेयकुतपपट्टक्षौमदुकूलजाः ।

अल्पशौचा भवन्त्य् एते शोषणप्रोक्षणादिभिः ॥

तान्य् एवामेध्ययुक्तानि क्षालयेच् छोषकैः स्वकैः ।

धान्यकल्कैस् तु फलजै रसैः क्षारानुगैर् अपि ॥ इति ।

एकैकस्य लेपोपहतौ याज्ञवल्क्य आह ।

सोषैर् उदकगोमूत्रैः शुध्यत्य् आविककौशिकम् ।

सश्रीफलैर् अंशुपट्टं सारिष्टैः कुतपं तथा ॥

सगौरसर्षपैः क्षौमं पुनः पाकाच् च मृण्मयम् ॥ इति । (य्ध् १।१८६–८७)

आविकं कम्बलः । कौशेयं कृमिकोशोत्थम् । अंशुपट्टं नेत्रपटः । अरिष्टानि पुत्रजीवफलानि । कुतपः पार्वतीयच्छागरोमनिर्मितः कम्बलविशेषः । मनुर् अपि ।

कौशेयाविकयोर् ऊषैः कुतपानाम् अरिष्टकैः ।

श्रीफलैर् अंशुपट्टानां क्षौमाणां गौरसर्षपैः ॥

[१८१] क्षौमवत् शङ्खशृङ्गाणाम् अस्थिदन्तमयस्य च ।

शुद्धिर् विजानता कार्या गोमूत्रेणोदकेन वा ॥ इति । (म्ध् ५।१२०–२१)

अङ्गिरा अपि ।

शौचं महार्घरोम्णां तु वाय्वग्न्यर्केन्दुरश्मिभिः ।

रेतःस्पृष्टं शवस्पृष्टम् आविकं च प्रदुष्यति ॥ इति ।

अत्र च रेतःस्पर्शो लेपरहितो विवक्षितः ॥ २८ ॥

मुञ्जादीनां वेणुवत् शुद्धिम् आह ।

**मुञ्जोपस्करशूर्पाणां शणस्य फलचर्मणाम् ।**

** तृणकाष्ठस्य रज्जूणाम् उदकाभ्युक्षणं मतम् ॥ २९ ॥ इति ।**

मुञ्जो रशनादिप्रकृतिभूतस् तृणविशेषः । तेन संपादित उपस्करो विष्टरादिः । यद्य् अपि पूर्ववचने वेणुविकाराणां कटादीनां प्रोक्षणस्योक्तत्वात् तेनैव शूर्पशुद्धिर् अभिहिता तथापि तण्डुलफलीकरणादौ तल्लेपस्य लग्नत्वात् शुद्ध्यन्तराशङ्का भवति तन् मा भूद् इति पुनर् इह ग्रहणम् । शणो गोण्यादिहेतुर् वल्कलविशेषः । तेन तद्विकाराः सर्वे ऽपि विवक्षिताः । फलम् आम्रादि । चर्म कृष्णाजिनादि । तृणं च काष्ठं च तृणकाष्ठम् । रज्ज्वः प्रसिद्धाः । अत्र फलशब्देन शाकमूलादीन्य् उपलक्ष्यन्ते । अत एव याज्ञवल्क्यः ।

[१८२] शाकरज्जूमूलफलवासोविदलचर्मणाम् ।

पात्राणां चमसानां च वारिणा शुद्धिर् इष्यते ॥ इति । (य्ध् १।१८२–८३)

शाकं वासुकादि । रज्जुर् बल्वजादिनिर्मिता । मूलम् आर्द्रकादि । फलम् आम्रादि । वैदलं वैणवादि । चर्म अजादीनाम् । पात्राणि प्रोक्षणपात्रप्रभृतीनि । चमसा होतृचमसादयः । तत्र वारिशुद्धिः प्रोक्षणं प्रक्षालनं च । तद् उभयं यथायोगं द्रष्टव्यम् । अत एव मनुना धान्यं दृष्टान्तितम् ।

चैलवच् चर्मणां शुद्धिर् वैदलानां तथैव च ।

ऽ शाकमूलफलानां च धान्यवत् शुद्धिर् इष्यते ॥ इति । (म्ध् ५।११९)

काश्यपो ऽपि: [१८३] “तृणकाष्ठरज्जुमुञ्जचर्मवेणुविदलफलपत्रमूलादीनाम् चैलवत् शौचम् । मृद्दारुचर्मणां चात्यन्तोपहतानां त्यागः” इति (काश्स्म् १२।८–९) । ब्रह्मपुराणे ऽपि ।

शवविण्मूत्रशुक्रैस् तु दूषितं च मृदम्बुभिः ।

शोध्यादौ शोदनीयं च गोमूत्रक्षारवारिभिः ॥

रज्जुवल्कलपत्राणां चमसालाबुचर्मणाम् ।

कृत्वा शौचं ततः शुद्दिः गोवालैर् घर्षणं पुनः ॥ इति ।

व्यासो ऽपि ।

वस्त्रं मृदम्भसा शुद्धं रज्जुर् वैदलम् एव च ।

रज्ज्वादिकं चातिदुष्टं त्याज्यं तन्मात्रम् एव च ॥ इति । (व्यास्म् ४।१७)

उशना अपि: “मूलफलपुष्पभूमितृणदारुपलालधान्यानाम् अभ्युक्षणम्” इति (औश्स्म् ३।४१) । यत् तु बौधायनेनोक्तम्: “कृष्णाजिनानां बिल्वतण्डुलैः” इति (ब्ध् १।६।१३।१३), पैठीनसिर् अपि: [१८४] “रौरवाद्यजिनानां बिल्वतण्डुलवत्” इति, तत् नूतनचर्मविषयम् ॥ २९ ॥

सतूलशय्यादीनां शुद्धिम् आह ।

**तूलिकाद्युपधानानि रक्तवस्त्रादिकानि च ।**

** शोषयित्वातपेनैव प्रोक्षणात् शुद्धिताम् इयुः ॥ ३० ॥ इति ।**

तूलं शाल्मलिफलादिजन्यं तेन निर्मिता शय्या तूलिका । आदिशब्देनासनोपाश्रयादीनि गृह्यन्ते । उपधानम् उच्छीर्षकम् । तूलिकादीनि चोपधानं च तूलिकाद्युपधानानि । रक्तवस्त्रं माञ्जिष्ठम् । आदिशब्देन कौसुम्भहारिद्रादीनि । एतेषाम् अमेध्यादिलेपरहितोपहतौ आतपशोषणं प्रोक्षणं च । एतच् च करोन्मार्जनस्याप्य् उपलक्षणम् । अत एव देवलः ।

तूलिकाद्युपधानानि पुष्परकाम्बराणि च ।

शोषयित्वा तथा किंचित् करैर् उन्मार्जयेन् मुहुः ॥

पश्चात् तु वारिणा प्रोक्ष्य शुचीन्य् एवम् उपाहरेत् ॥ इति ।

निर्लेपकौसुम्भपुष्परक्तानि कुङ्कुमकुसुम्भादिरक्तानि । पुष्परक्तग्रहणं अन्यस्यापि हरिद्रादिरक्तस्य क्षालनासहस्य [१८५] प्राप्त्यर्थम् । न माञ्जिष्ठादेः, तस्य क्षालनसहत्वात् । सलेपोपहतौ स एवाह ।

अल्पशौचे भवेत् शुद्धिः शोषणप्रोक्षणादिभिः ।

तान्य् एवामेध्ययुक्तानि निर्णिज्यात् क्षारपर्ययैः ॥

तान्य् अप्य् अतिबलिष्ठानि यथावत् परिशोधयेत् । इति ।

निर्लेपकौसुम्भादौ षट्त्रिंशन्मते ऽभिहितम् ।

कुसुम्भकुङ्कुमै रक्तं तथा लाक्षारसेन वा ।

प्रोक्षणेनैव शुध्येत चण्डालस्पर्शने सदा ॥ इति ।

शङ्खो ऽपि ।

कुसुम्भकुङ्कुमानां च और्णकार्पासयोस् तथा ।

प्रोक्षणात् कथिता शुद्धिर् इत्य् आह भवान् यमः ॥ इति ॥ ३० ॥

द्रव्योपहतौ शुद्धिर् वर्णिता । इदानीं श्वादिभिर् इव मार्जारादिभिर् अप्य् उपहते शङ्काप्रसक्ताव् अपवदति ।

**मार्जारमक्षिकाकीटपतङ्गकृमिदर्दुराः ।**

** मेध्यामेध्यं स्पृशन्तो ऽपि नोच्छिष्टं मनुर् अब्रवीत् ॥ ३१ ॥**

[१८६] इति । मेध्यं चामेध्यं च मेध्यामेध्यम् । यद्य् अपि मार्जारादय उभयं स्पृशन्तो वर्तन्ते तथापि मेध्यं तावता नोच्छिष्टम् इति योजनीयम् ॥ ३१ ॥

भूमिस्पृष्टोदकादाव् अशुद्धिम् अपवदति ।

**महीं स्पृष्ट्वागतं तोयं याश् चाप्य् अन्योन्यविप्रुषः ।**

** भुक्तोच्छिष्टं तथा स्नेहं नोच्छिष्टं मनुर् अब्रवीत् ॥ ३२ ॥ इति ।**

पादप्रक्षालनाचमनादाव् अधः पतितं यद् उदकं भूमिं स्पृष्ट्वा पुनर् बिन्दुरूपेणागत्य स्पृशति, ये चान्योन्यमुखोद्गता बिन्दवः संभाषणे सरीरे पतन्ति, यश् च स्नेहो भोजनानन्तरं प्रक्षालनेनानिर्हार्यः, तत् सर्वं नासुद्ध्यापादकम् ॥ ३२ ॥

मुखान्तर्गतताम्बूलादीनाम् उच्छिष्टशङ्काम् अपवदति ।

**ताम्बूलेक्षुफले चैव भुक्तस्नेहानुलेपने ।**

** मधुपर्के च सोमे च नोच्छिष्टं धर्मतो विदुः ॥ ३३ ॥ इति ।**

ताम्बूलं च इक्षुश् च फलं च ताम्बूलेक्षुफलम् । पूर्ववचनोक्तो ऽपि भुक्तस्नेहो ऽत्र दृष्टान्तत्वेन पुनर् उपात्तः । मधुपर्को यज्ञविवाहादौ दध्यादिभक्षणम् । सोमो यागे सोमपानम् । एतेषु नास्त्य् उच्छिष्टदोषः ॥ ३३ ॥

रथ्योदकादौ प्रयत्नेन कर्तव्यः शुद्धिविशेषो नास्तीत्य् आह ।

**रथ्याकर्दमतोयानि नावः पन्थास् तृणानि च ।**

** मारुतार्केण शुध्यन्ति पक्वेष्टकचितानि च ॥ ३४ ॥**

[१८७] इति । पक्वेष्टकचितानि चैत्यवृक्षवेदिकादीनि । निर्दिष्टानाम् एतेषां चण्डालादिस्पर्शे ऽपि वाय्वातपाभ्यां शुद्धिः । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

रथ्याकर्दमतोयानि स्पृष्टान्य् अन्त्यश्ववायसैः ।

मारुतार्केण शुध्यन्ति पक्वेष्टकचितानि च ॥

पन्थानश् च विसुध्यन्ति सोमसूर्यांशुमारुतैः ॥ इति । (य्ध् १।१९४–९७)

बौधायनो ऽपि ।

आसनं शयनं यानं नावः पन्थास् तृणानि च ।

मारुतार्केण शुध्यन्ति पक्वेष्टकचितानि च ॥ इति । (ब्ध् १।५।९।७)

उपरिभागस्पर्शे शङ्ख आह ।

रथ्याकर्दमतोयेन ष्ठीवनाद्येन वा त्व् अथ ।

नाभेर् ऊर्ध्वं नरः स्पृष्टः सद्यः स्नानेन शुध्यति ॥ इति । (शङ्स्म् ११।३६)

अधोभागस्पर्शे यम आह ।

[१८८] सकर्दमं तु वर्षासु प्रविश्य ग्रामसंकरम् ।

जङ्घयोर् मृत्तिकास् तिस्रः पादयोर् मृत्तिका स्मृता ॥ इति । (यम्स्म् ४।१९)

॥ ३४ ॥

उदकपानगतधारादीनाम् आसुद्धिम् अपवदति ।_

**अदुष्टाः सन्तता धारा वातोद्धूताश् च रेणवः ।**

** स्त्रियो वृद्धाश् च बालाश् च न दुष्यन्ति कदाचन ॥ ३५ ॥ इति ।**

कमण्डल्वादिकात् निर्गत्य मुखपर्यन्तम् अविच्छिन्ना अपि उदकधारा नोच्छिष्टाः । नानाविधाशुचिप्रदेशाद् वायुनोत्थापिता अपि रेणवः स्पर्शार्हाः । पुरुषवत् प्रातःस्नानाद्यभावे ऽपि योषिदादयः स्पृश्याः शुद्धाश् च । रेणुशुचित्वं रासभादिभ्यो ऽन्यत्र द्रष्टव्यम् । तद् आह शातातपः ।

रेणवः शुचयः सर्वे वायुना समुदीरिताः ।

अन्यत्र रसभाजाविश्वकाकोलूकवायसाम् ॥ इति ।

स्मृत्यन्तरे ऽपि ।

श्वकाकोष्ट्रखरोलूकसूकरग्राम्यपक्षिनाम् ।

अजाविरेणुसंस्पर्शाद् आयुर् लक्ष्मीश् च हीयते ॥

[१८९] इति । गवादीनां रेणवो न केवलं दोषहरिताः प्रत्य् उत प्रशस्ताः । तद् आह उशनाः ।

गवाश्वरथयानानां प्रशस्ता रेणवः सदा । इति ।

विषयविशेषेण शुद्धिम् आह याज्ञवल्क्यः ।

रश्मिर् अग्निर् अजच्छाया गौर् अश्वो वसुधानिलः ।

विप्रुषो मक्षिकाः स्पर्शे वत्सः प्रस्रवणे शुचिः ॥ इति । (य्ध् १।१९३)

विप्रुषो नीहारबिन्दवः । एते चण्डालादिस्पृष्टा अपि स्पर्शे शुचयः । वत्स ऊधोगतक्षीराकर्षणे शुद्धः । वत्सन्यायो बालस्तन्यपाने ऽप्य् अवगन्तव्यः । तथा च वसिष्ठः ।

श्वहताश् च मृगा मेध्याः पातितं च द्विजैः फलम् ।

बालैर् अनुपरिक्रान्तं स्त्रीभिर् आचरितं च यत् ॥ इति । (वध् ३।४५)

द्विजैः पक्षिभिः । उशनाः: “गौर् मेध्या पृष्ठे । पुरस्ताद् अजादयः । स्त्रियः सर्वतः । हृदयम् आसाम् अशुचि” इति (उश्स्म् ३।१७–२०) । बृहस्पतिर् अपि ।

[१९०] पादौ शुची ब्राह्मणानाम् अजाश्वस्य मुखं शुचि ।

गवां पृष्ठानि मेध्यानि सर्वगात्राणि योषिताम् ॥ इति ।

सुमन्तुः: “स्त्रीबालमशकमक्षिकामार्जारमूषिकाछायासनशयनयानाम्बुविप्रुषो नित्यं मेध्याः” इति । बृहस्पति-हारीतौ ।

मार्जारश् चैव दर्वी च मारुतश् च सदा शुचिः । इति ।

शङ्खः: “मार्जारश् चंक्रमे शुचिः” इति (शङ्स्म् १६।१४) । मनुः ।

नित्यं शुद्धः कारुहस्तः पण्यं यच् च प्रसारितम् ।

ब्रह्मचारिगतं भैक्षं नित्यं मेध्यम् इति स्थितिः ॥ इति । (म्ध् ५।१२९)

यमः ।

आसनं शयनं यानं स्त्रीमुखं कुतपं क्षुरम् ।

न दूषयन्ति विद्वांसो यज्ञेषु चमसं तथा ॥

[१९१] गौर् अजो विप्रुषश् छाया मक्षिकाः शलभाः शुकाः ।

अश्वो हस्ती रणे छत्रं रश्मयश् चन्द्रसूर्ययोः ॥

भूमिर् अग्निर् अजो वायुर् आपो दधि घृतं पयः ।

सर्वाण्य् एतानि शुद्धानि स्पर्शे मेध्यानि नित्यशः ॥

आपः शुद्धा भूमिगताः शुचिर् नारी पतिव्रता ।

शुचिर् धर्मपरो राजा संतुष्टो ब्राह्मणः शुचिः ॥

नित्यम् आस्यं शुचि स्त्रीणां शकुनिः फलपातने ।

प्रस्रवे तु शुचिर् वत्सः श्वा मृगग्रहणे शुचिः ॥ इति । (यम्स्म् ४।३१–३५)

पैठीनसिर् अपि: “स्त्रीणां मुखं रतिसंसर्गे” इति । वसिष्ठ-अत्रि-बौधायन-शातातपाः ।

स्त्रियश् च रतिसंसर्गे श्वा मृगग्रहणे शुचिः । इति ।

मनुः ।

[१९२] श्वभिर् हतस्य यन् मांसं शुचि तन् मनुर् अब्रवीत् ।

क्रव्याद्भिश् च हतस्यान्यैश् चण्डालाद्यैश् च दस्युभिः ॥ इति । (म्ध् ५।१३१)

देवलः ।

तरवः पुष्पिता मेध्या ब्राह्मणाश् चैव सर्वदा ।

भस्म क्षौद्रं सुवर्णं च सदर्भाः कुतपास् तिलाः ॥

अपामार्गशिरीषार्कपद्मम् आमलकं मणिः ।

माल्यानि सर्षपा दूर्वाः सदा भद्राः प्रियंगवः ॥

अक्षताः सिकता लाजा हरिद्रा चन्दनं यवाः ।

पलाशखदिराश्वत्थास् तुलसी धातकी वटः ॥

एतान्य् आहुः पवित्राणि ब्रह्मज्ञा हव्यकव्ययोः ।

पौष्टिकानि मलघ्नानि शोधनानि च देहिनाम् ॥

अकश्मलैः समिद्धो ऽग्निर् दुर्मनुष्यैर् अदूषितः ।

सर्वेषाम् अप्य् अशौचानां समर्थः शोधनाय सः ॥

अग्नेर् वृषलभुक्तस्य ग्रहणं नास्त्य् अनापदि ।

श्वपाको वृषलो भोक्तुं ब्राह्मनाग्निं च नार्हति ॥

चण्डालाग्नेर् अमेध्याग्नेः सूतकाग्नेश् च कर्हिचित् ।

[१९३] पतिताग्नेश् चिताग्नेश् च शिष्टैर् ग्रहणं स्मृतम् ॥

अग्राम्या मृद् भवेत् शुद्धा श्लक्ष्ंआविण्मूत्रदूषिता । इति ।

ब्रह्मपुराणे ऽपि ।

ग्रामाद् दण्डशतं त्यक्त्वा नगरे च चतुर्गुणम् ।

भूमिः सर्वत्र शुद्धा स्यात् यत्र लेपो न दृश्यते ॥ इति ।

लेपे तु याज्ञवल्क्य आह ।

भूशुद्धिर् मार्जनाद् दाहात् कालाद् गोक्रमणात् तथा ।

सेकाद् उल्लेखनाल् लेपाद् गृहं मार्जनलेपनात् ॥ इति । (य्ध् १।१८८)

यमो ऽपि ।

खननात् पूरणात् दाहाद् अद्भिर् घर्षणलेपनात् ।

गोभिर् आक्रमणात् कालाद् भूमिः शुध्यति सप्तधा ॥ इति ।

देवलस् त्व् अमेध्यदुष्टमलिनत्वभेदैस् त्रिविधाम् अशुद्धिं तद्विशुद्धिं च विशदयति ।

यत्र प्रसूयते नारी म्रियते दह्यते नरः ।

चण्डालाध्युषितं यत्र तत्र विष्ठादिसङ्गतिः ॥

एवं कश्मलभूयिष्टा भूर् अमेध्या प्रकीर्थिता ।

[१९४] श्वसूकरखरोष्ट्राद्दिसंस्पृषा दुष्टतां व्रजेत् ॥

अङ्गारतुषकेशास्थिभस्याद्यैर् मलिना भवेत् ।

पञ्चधा च चतुर्धा च भूर् अमेध्या विशुध्यति ॥

दुष्टापि या त्रिधा द्वेधा शुध्यते मलिनैकधा । इति ।

तत्र पञ्चविधा शुद्धिर् मनुना दर्शिता ।

संमार्जनेनाञ्जनेन सेकेनोल्लेखनेन च ।

गवां च परिवासेन भूमिः शुध्यति पञ्चधा ॥ इति । (म्ध् ५।१२४)

एतेष्व् एव पञ्चविधेषु यथायोगं चातुर्विध्यादिकं योजनीयम् । यद् वा दहनादयः पञ्चविधा देवलोक्ता द्रष्टव्याः ।

दहनात् खननाच् चैव उपलेपनधानवात् ।

पर्जन्यवर्षणात् भूमेः शौचं पञ्चविधं स्मृतम् ॥ इति ।

गृहशुद्धिं संवर्त आह ।

गृहशुद्धिं प्रवक्ष्यामि अन्तःस्थशवदूषणे ।

संप्रोक्ष्य मृण्मयं भाण्डं सिद्धम् अन्नं तथैव च ॥

गृहाद् अपास्य तत् सर्वं गोमयेनोपलेपयेत् ।

[१९५] गोमयेनोपलिप्याथ धूमैर् आघ्रापयेद् बुधः ॥

ब्राह्मणैर् मन्त्रपूतैश् च हिरण्यकुशवारिणा ।

सर्वम् अभ्युक्षयेद् वेश्म ततः शुद्ध्यत्य् असंशयम् ॥ इति । (संस्म् १९८–२००)

बौधायनः: “उद्बन्धशवोपघाते वेश्मनो भित्तितक्षणम्” इति (ब्ध् १।६।१३।३३) । देहविषये शुद्ध्यशुद्धी विभजति मनुः ।

ऊर्ध्वं नाभेर् यानि खानि तानि मेध्यानि सर्वशः ।

यान्य् अधस्ताए अमेध्यानि देहाच् चैव मलाश् च्युताः ॥

विण्मूत्रोत्सर्गशुद्ध्यर्थं मृद्वार्य् आदेयम् अर्थवत् ।

दैहिकानां मलानां च शुद्धिषु द्वादशस्व् अपि ॥ इति । (म्ध् ५।१३२–३४)

अर्थवत् शास्त्रोक्तवत् । अत्र च कर्णविट्प्रभृतिषूत्तरेषु षट्सु मृद्ग्रहणं वैकल्पिकम्,

आददीत मृदो ऽपश् च षट्सु पूर्वेषु शुद्धये ।

उत्तरेषु तु षट्स्व् अद्भिः केवलाभिस् तु शुध्यति ॥

इति स्मृत्यन्तरे वचनात् । मृदम्भसोर् इयत्ताम् आह मनुः ।

[१९६] यावन् नापैत्य् अमेध्याक्तो गन्धो लेपश् च तत्कृतः ।

तावन् मृद् वारि चादेयं सर्वासु द्रव्यशुद्धिषु ॥ इति । (म्ध् ५।१२६)

विद्यमानाप्य् उपहतिर् यत्र न दृष्टा तत्र तद्दर्शनात् पूर्वं शुद्धम् एव तद् वस्तु । तद् आह स एव ।

त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानाम् अकल्पयन् ।

अदृष्टम् अद्भिर् निर्णिक्तं यच् च वाचा प्रशस्यते ॥ इति । (म्ध् ५।१२७)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

वाक्शस्तम् अम्बुनिर्णिक्तम् अज्ञातं च सदा शुचिः । इति । (य्ध् १।१९१)

॥ ३५ ॥

येयं पूर्वोक्ता शुद्धिः सा सर्वाप्य् अनापद्विषयेत्य् अभिप्रेत्याह ।

**देशभङ्गे प्रवासे वा व्याधिषु व्यसनेष्व् अपि ।**

** रक्षेद् एव स्वदेहादि पश्चाद् धर्मं समाचरेत् ॥ ३६ ॥ इति ।**

देशभङ्गः परसैयापादितः । प्रवासस् तीर्थयात्रादौ परगृहाद्यवस्थानम् । व्याधयो ज्वरादयः । व्यसनानि स्वामिकोपादिजनितानि । एतेषु प्राप्तेषु श्रद्धाजाड्येन शुद्ध्यशुद्धी न [१९७] विचारयितव्ये । किं तर्हि शुचिभिर् अशुचिभिर् वा द्रव्यैर् आत्मपुत्रकलत्रादीनां यथा रक्षा भवति तथा कृत्वा शास्तायाम् आपदि पश्चात् द्रव्यशुद्ध्यादिरूपं शास्त्रोक्तं धर्मम् आचरेत् ।

॥ ३६ ॥

“रक्षेद् एव स्वदेहादि” इत्य् अमुम् अर्थं प्रपञ्चयति ।

**येन केन च धर्मेण मृदुना दारुणेन वा ।**

** उद्धरेद् दीनम् आत्मानं समर्थो धर्मम् आचरेत् ॥ ३७ ॥ इति ।**

शुद्धद्रव्यादिसंपादितो धर्मो मृदुः । तद्विपरीतो धर्मो दारुणः । स्तन्यपानमांसभक्ष्णादिः । तयोर् मध्ये येन केनापि व्याध्यादिभिर् दीनम् आत्मानम् आ पद्भ्य उद्धृत्य समर्थो व्याध्यादिरहितो यथाशास्त्रं धर्मम् आचरेत् ॥ ३७ ॥

तत्राचरणीयो धर्मो द्विविधः । आचारकाण्डोक्तविहितानुष्ठानप्रतिषिद्धवर्जनरूप एकः प्रायश्चित्तकाण्डोक्तविधिनिषेधातिक्रमसमाधानरूपो ऽपरः । तद् उभयं विविच्योभयत्रापि शान्तापद् एवाधिकारीत्य् आह ।

**आपत्काले तु निस्तीर्णे शौचाचारं तु चिन्तयेत् ।**

** शुद्धिं समुद्धरेत् पश्चात् स्वस्थो धर्मं समाचरेत् ॥ ३८ ॥**

इति । शौचाचारम् इत्य् अनेन प्रथमकाण्डोक्तो धर्मः परामृष्टः । [१९८] शुद्धिम् इत्य् अनेन प्रायश्चित्तकाण्डोक्तो धर्मो निर्दिष्टः । शुद्धो यथा भवति तथा पापात् समुद्धरेद् इत्य् अर्थः । स्वस्थ इत्य् उपसंहारः । उक्तं द्विविधम् अपि धर्मं स्वस्थ एव समाचरेत् । न त्व् आपन्नः । एतद् एवाभिप्रेत्य याज्ञवल्क्य आह ।

क्षात्रेण कर्मणा जीवेद् विशां वाप्य् आपदि द्विजः ।

निस्तीर्य ताम् अथात्मानं पावयित्वा न्यसेत् पथि ॥ इति । (य्ध् ३।३५)

॥ ३८ ॥

आख्याय सप्तमे ऽस्मिन्न् अध्याये द्रव्यशुद्धिर् अवशिष्टा ।

सैषा माधवविभुना व्याख्यायि पराशरस्मृतौ विदुषा ॥

इति श्रीमहाराजाधिराजवैदिकमार्गप्रवर्तकपरमेश्वर-

**श्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरन्धरस्य माधवामात्यस्य **

कृतौ पराशरस्मृतिव्याख्यायां माधवीयायां सप्तमो ऽध्यायः ॥ ७ ॥

अथाष्टमो ऽध्यायः

सप्तमाध्याये द्रव्यशुद्धिः प्रतिपादिता । तत्रान्ते “शुद्धिं समुद्धरेत्” इत्य् उक्तम् । तत्रोद्धारप्रकारः प्रकीर्णकादिप्रायश्चित्तरूपश् चतुर्थादित्रिष्व् अध्यायेषूपवर्णितः । अथावशिशिष्ट उपवर्णनीयः । षष्ठाध्याये च “वैश्यं वा क्षत्रियं वापि” इत्यादिनोपपातकानां प्रायश्चित्तान्य् उपवर्णयन् बहुवक्तव्यसद्भावाद् उपपातकविशेषस्य गोवधस्य प्रायश्चित्तं तत्रोपेक्षितम् । तद् इदानीम् अध्यायद्वयेन विवक्षुर् आदौ मुनिविप्रतिपत्तिं सूचयितुं पृच्छति ।

**गवां बन्धनयोक्त्रेषु भवेन् मृत्युर् अकामतः ।**

** अकामकृतपापस्य प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥ ८।१ ॥ इति ।**

योक्त्राणि पाशाः । बन्धनार्थानि योक्त्राणि बन्धनयोक्त्राणि । तेषु बद्धानां गवाम् इतस् ततः संचरणादिना गले निरुद्धानां कथंचित् मृत्युर् भवेत् । स चाकामकृतः । पुरुषेण [२००] तन्मरणाय प्रयत्नस्याकृतत्वात् । तादृशस्य गोवधस्य प्रायश्चित्तं वक्तव्यम् । सर्वमुनिसंमतं मुख्यं प्रायश्चित्ताधिकारं द्योतयितुम् अकामकृतस्येत्य् अनुवादः । कामकृतस्य तु प्रायश्चित्तं कैश्चिद् एव मुनिभिर् अभ्युपगम्यते । न तु सर्वैः । तद् आह मनुः ।

अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तं विदुर् बुधाः ।

कामकारकृते ऽप्य् आहुर् एके श्रुतिनिदर्शनात् ॥ इति । (म्ध् ११।४५)

जाबालिर् अपि ।

अकामकृतपापानां ब्रुवन्ति ब्राह्मणा व्रतम् ।

कामकारकृते ऽप्य् एके द्विजानां वृषलस्य च ॥ इति ।

देवलो ऽपि ।

यत् स्याद् अनभिसंधाय पापं कर्म सकृत् कृतम् ।

तस्येयं निष्कृतिः प्रोक्ता धर्मविद्भिर् मनीषिभिः ॥

विधेः प्राथमिकाद् अस्माद् द्वितीये द्विगुणं स्मृतम् ।

[२०१] तृतीये त्रिगुणं कृच्छ्रं चतुर्थे नास्ति निष्कृतिः ॥

अभिसंधिकृते पापे सकृद् वा नेह निष्कृतिः ।

अपरे निष्कृतिं ब्रूयुर् अभिसंधिकृते ऽपि च ॥ इति ।

बौधायनस् तु कामकृतस्य प्रायश्चित्ताभावम् आह ।

अमत्या ब्राह्मणं हत्वा दुष्टो भवति धर्मतः ।

ऋषयो निष्कृतिं तस्य वदन्त्य् अमतिपूर्वके ॥

मतिपूर्वं हते तस्मिन् निष्कृतिर् नोपलभ्यते ॥ इति । (ब्ध् २।१।१।६)

छागलेयो ऽपि ।

प्रायश्चित्तम् अकामानां कामावाप्तौ न विद्यते । इति ।

अङ्गिरास् तु कामकृतस्य द्विगुणं व्रतम् आह ।

अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तं न कामतः ।

स्यात् त्व् अकामकृते यत् तु द्विगुणं बुद्धिपूर्वके ॥ इति ।

एवं च कामकृते विप्रतिपत्ताव् अपि अकामकृते तदभावात् तादृशः सर्वसंमतो मुख्याधिकारी ।

अत्रेदं विचार्यते – भवत्व् अकामकृतस्य प्रायश्चित्तसद्भावे मुनीनाम् अविवादः कामकृतस्य तूक्तरीत्या मुनिविप्रतिपत्तौ को निर्णय इतीदं विचार्यते ।

अत्र केचिद् निर्णयम् आहुः – द्विविधा हि पापस्य शक्तिः । नरकोत्पादिका व्यवहारनिरोधिका चेति अतस् तन्निवर्तकस्य **[२०२]** प्रायश्चित्तस्यापि शक्तिर् द्विधा भिद्यते । नरकनिवारिका व्यवहारजननी चेति । तत्र प्रायश्चित्ताभाववादिनां मुनीनां नरकनिवारणाभावो ऽभिप्रेतः । सद्भाववादिनां तु व्यवहारजननी शक्तिर् अभिप्रेता । अयं च निर्णयो याज्ञवल्क्येन विस्पष्टम् अभिहितः ।

प्रायश्चित्तैर् अपैत्य् एनो यद् अज्ञानकृतं भवेत् ।

कामतो ऽव्यवहार्यस् तु वचनाद् इह जायते ॥ इति । (य्ध् ३।२२६)

अस्यायम् अर्थः – यद् एनो ब्रह्मघातादिकम् अज्ञानकृतं तत् विहितैर् द्वादशवार्षिकादिभिर् अपैति । कामतस् तु कृतं चेत् स पुमान् शिष्टैर् व्यवहार्यः केवलम् इह लोके भवति । न तु तस्य नरकापादकम् एनः प्रायश्चित्तैर् अपैति ।

<u>ननु</u> – एवं सति प्रायश्चित्तं पापस्य कांचिच् छक्तिम् अपनुदति कांचिन् नेत्य् अर्धजरनीयं प्रसज्येत । न हि कुक्कुट्या एको भागः पच्यते अपरो भागः प्रसवाय कल्पत इति क्वचिद् दृष्टम् ।

<u>न, वचनाद्</u> अर्धजरतीत्य् अस्याप्य् अङ्गीकार्यत्वात्, “किं हि वचनं न कुर्यात् । नास्ति वचनस्यातिभारः” इति न्यायात् । अन्यथा यौक्तिकं मन्यः पापशक्तिं प्रायश्चित्तशक्तिं च केन दृष्टान्तेन समर्थयिष्यति । वचनं च कामकृतानां द्विगुणं व्रतं दर्शयति ।

विहितं यद् अकामानां कामात् तत द्विगुणं भवेत् । इति ।

अतो द्विगुणप्रायश्चित्तेनेह लोके व्यवहारः सिध्यति । [२०३] यस् तु व्यवहारम् अनपेक्ष्य परलोकनिर्वाहम् एव केवलम् अपेक्षिते तस्य बुद्धिपूर्वकेषु महापातकेषु मरणान्तिकम् एव प्रायश्चित्तम् । तत्र शातातपः: “अकावावाप्तौ प्रायश्चित्तम् । कामकारकृते त्व् आत्मानम् अवसादयेत्” इति । स्मृत्यन्तरे ऽपि ।

यः कामतो महापापं नरः कुर्यात् कथंचन ।

न तस्य निष्कृतिर् दृष्टा भृग्वग्निपतनाद् ऋते ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

प्रास्येद् आस्त्मानम् अग्नौ वा समिद्धे त्रिर् अवाक्शिराः ।

लक्ष्यं शस्त्रभृतां वा स्यात् विदुषाम् इच्छयात्मनः ॥ इति । (म्ध् ११।७३)

तस्मात् कामकारिणो मरणेन नरकपातनिवृत्तिः व्रतचर्यया तु व्यवहारसिद्धिर् इति निर्णयः ।

<u>अपरे पुनर्</u> एवम् आहुः – यद् उक्तं मरणान्तिकप्रायश्चित्तेन नरकनिवृत्तिर् इति तत् तथैव । यत् तु व्रतचर्यया व्यवहारसिद्धिर् एव न तु नरकनिवृत्तिर् इति तत् विपर्येति । चीर्णव्रतस्य नरकस् तावन् निवर्तते । इह लोके तु तस्य शिष्टैः सह व्यवहारो ऽस्ति । एतच् च “अव्यवहार्यः” इति याज्ञवल्क्यवचने पदं छित्त्वा योजनीयम् । कामतश् चेत् पापं कृतं स पापी कृतप्रायश्चित्तो ऽप्य् अव्यवहार्य इह लोके जायते । तच् चाव्यवहार्यत्वं वचनबलाद् अवगन्तव्यम् । वचनं च मानवम् एतत् ।

बालघ्नांश् च कृतघ्नांश् च विशुद्धान् अप् धर्मतः ।

शरणागतहन्तॄंश् च स्त्रीहन्तॄंश् च् न संवसेत् ॥ इति । (म्ध् ११।१९०)

अतः कृतप्रायश्चित्ता महापातकिनः परलोके शुद्धा अपि शिष्टैर् इह बहिःकार्याः ॥

<u>ननु</u> – उपपातकिनाम् अपि कृतप्रायश्चित्तानां बहिष्कार एवोचितः । तथा च वैय्यासिकं न्यायसूत्रम्: “बहिस् तूभयथापि स्मृतेर् आचाराच् च” (शासू ३।४।४३) **[२०५]** इति । अस्यायम् अर्थः – यद्य् उपपातकं यदि वा महापातकं उभयथापि कृतप्रायश्चित्ताः शिष्टैर् बहिःकार्याः । “प्रायश्चित्तं च पश्च्यामि” इति निन्दास्मृतेः शिष्टाचाराच् च – इति चेत् ।

<u>मैवम्</u> – अयं हि बहिष्कार ऊर्ध्वरेतोविषयम् । न तु गृहस्थविषयः । ऊर्ध्वरेतोविचाराणाम् एव तत्र प्रस्तुतत्वात् । इदं च कौशिकेन स्पष्टीकृतम् ।

नैष्ठिकानां वनस्थानां यतीनां चावकीर्णिनाम् ।

शुद्धानाम् अपि लोके ऽस्मिन् प्रयापत्तिर् न विद्यते ॥ इति ।

तद् एवम् ऐहिकव्यवहाराय परलोकाय वा कामकृतानां महापातकानाम् उपपातकानां चास्त्य् एव प्रायश्चित्तम् इति सिद्धम् ॥ ८।१ ॥

“प्रायश्चित्तं कथं भवेत्” इति सेतिकर्तव्यताकस्य प्रायश्चित्तस्य पृष्टत्वात् परिषदुपसत्तिरूपाम् आद्याम् इतिकर्तव्यताम् आह ।

**वेदवेदाङ्गविदुषां धर्मशास्त्रं विजानताम् ।**

** स्वकर्मरतविप्राणां स्वकं पापं निवेदयेत् ॥ ८।२ ॥ इति ।**

नामधारकविप्राणां परिषत्त्वं नास्तीति वक्ष्यमाणम् अर्थं हृदि निधाय तद्व्यावृत्तिसमर्थैर् विशेषणैर् परिषद्योग्या ब्राह्मणा विशेष्यन्ते । यद्य् अपि मन्वादिधर्मशास्त्रज्ञानमात्रेण ब्राह्मणाः प्रायश्चित्तं विधातुं सर्मर्थाः तथापि [२०६] “शुनालीढं हविर् यथा” (दस्म् ७।४३) इति न्यायेन अनधीतवेदैः स्वकर्मानुष्ठानरहितैर् निर्दिष्टं प्रायश्चित्तं न पापापनोदनक्षमम् । तस्मात् स्वकर्मनिष्ठान् वेदपारंगतान् उपेत्य तेषाम् अग्रे चिकीर्षितप्रायश्चित्तनिमित्तं पापम् अशेषेण निवेदयेत् । सेयं परिषद् उपसत्तिः । ताम् एताम् उपसत्तिम् अङ्गिरा अपि स्पष्टं दर्शयति ।

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि उपस्थानस्य लक्षणम् ।

उपस्थितो हि न्यायेन व्रतादेशनम् अर्हति ॥

सद्यो निःसंशये पापे न भुञ्जीतानुपस्थितः ।

भुञ्जानो वर्धयेत् पापं पर्षद् यत्र न विद्यते ॥

संशये तु न भोक्तव्यं यावत् कार्यविनिश्चयः ।

प्रमादश् च न कर्तव्यो यथैवासंशये तथा ॥

कृत्वा पापं न गूहेत गूह्यमानं विवर्धते ।

स्वल्पं वाथ प्रभूतं वा धर्मविद्भ्यो निवेदयेत् ॥

ते हि पापकृतो वैद्या हन्तारश् चैव पाप्मनाम् ।

[२०७] व्याधितस्य यथा वैद्या बुद्धिमन्तो रुजापहाः ॥

प्रायश्चित्ते समुत्पन्ने ह्रीमान् सत्यपरायणः ।

मृदुर् आर्जवसंपन्नः शुद्धिं याचेत मानवः ॥

सचैलं वाग्यतः स्नात्वा क्लिन्नवासाः समाहितः ।

क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा ततः पर्षदम् आव्रजेत् ॥

उपस्थाय ततः शीघ्रम् आर्तिमान् धरणीम् व्रजेत् ।

गात्रैश् च शिरसा चैव न च किंचिद् उदाहरेत् ॥ इति । (अङ्/स्म् ३।७४–८१)

॥ २ ॥

यथोक्तविशेषणरहितानां परिषत्त्वं निषेद्धुं तेषां स्वरूपम् आह ।

**सावित्र्याश् चापि गायत्र्याः संधोपास्त्यग्निकार्ययोः ।**

** अज्ञानात् कृषिकर्तारो ब्राह्मणा नामधारकाः ॥ ३ ॥ इति ।**

“तत् सवितुर् वरेण्यम्” इति सवितृप्रतिपादकत्वात् सावित्री । णिकारयकारयोर् विश्लेषेण चतुर्विंशत्यक्षरत्वाद् गायत्री, “चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री” इति श्रुतेः । सावित्र्यादीनाम् अज्ञानान् न मुख्या ब्राह्मणाः । [२०८] ब्रह्म वेदः । तम् अधीत्यार्थं चावगत्य ये ऽनुतिष्ठन्ति मुख्यास् ते ब्राह्मणाः । तद् आह अङ्गिराः ।

जन्मशारीरविद्याभिर् आचारेण श्रुतेन च ।

धर्मेण च यथोक्तेन ब्राह्मणत्वं विधीयते ॥ इति । (अङ्स्म् १।५१)

ये तु सावित्रीं सम्यक् न जानन्ति दूरे तदनुष्ठानं ते विशिष्टमातापितृजन्या अपि ब्राह्मणनाममात्रं धारयन्ति । न तु यथोक्तब्राह्मणशब्दार्थत्वं तेषु विद्यते । अत एव याजनाध्यापनादिजीवनहेत्वसंभवाज् जीवनाय कृषिं कुर्वन्ति । तेषु ब्राह्मणशब्दार्थत्वाभावं व्यास आह ।

ब्रह्मबीजसमुत्पन्नो ब्राह्मसंस्कारवर्जितः ।

जातिमात्रोपजीवी यः सो ऽब्राह्मण इति स्मृतः ॥ इति । (व्यास्म् ४।४२)

नामधारकवत् ब्राह्मणब्रुवस्यापि न मुख्यं ब्राह्मण्यम् । ब्राह्मणब्रुवश् च चतुर्विंशतिमते दर्शितः ।

गर्भाधानादिसंस्कारैर् वेदोपनयनैर् युतः ।

नाध्यापयति नाधीते स भवेद् ब्राह्मणब्रुवः ॥ इति ॥

॥ ३ ॥

अमुख्यब्राह्मणानां वृद्धव्यवहारदर्शनेन प्रायश्चित्तविशेषपरिज्ञाने ऽपि परिषत्त्वयोग्यत्वं नास्तीत्य् आह ।

[२०९] अव्रतानाम् अमन्त्राणां जातिमात्रोपजीविनाम् ।

** सहस्रशः समेतानां परिषत्त्वं न विद्यते ॥ ४ ॥ इति ।**

सौम्यप्राजापत्यादिव्रतहीना अव्रताः । अनधीतवेदा अमन्त्राः ।

<u>ननु</u> – अध्यात्मविद्यायुक्तस्यैकस्यैव परिषत्त्वम् अस्ति, “एको वाध्यात्मवित्तमः” (य्ध् १।९) इति स्मरणात् । अध्यात्मविद्यारहितस्य त्व् एकस्य परिषत्त्वाभावे ऽपि चतुर्णां परिषत्त्वं स्मर्यते: “चत्वारो वेदधर्मज्ञाः परिषत्” (य्ध् १।९) इति । अनयैव दिशाध्ययनादिरहितानां पञ्चषाणां परिषत्त्वाभावे ऽपि शतसहस्रादिसंख्यायुक्तानां परिषत्त्वं भविष्यतीत्य् आशङ्क्य तन्निवारणाय “**सहस्रशः समेतानाम्**” इत्य् उक्तम् । अध्यय्नादिहीनवन् नास्तिकादीनाम् अपि परिषत्त्वं नास्ति । यद् उक्तं चतुर्विंशतिमते ।

वेदपारम् अनीता ये धर्मशास्त्रविवर्जिताः ।

परिषत्त्वं न तेषां स्यान् नाश्तिकानां विशेषतः ॥

अनाहिताग्नयो ऽज्ञानाः केवला वेदपारगाः ।

[२१०] पिशुनाः क्रूरकर्माणः परिषत्त्वं न विद्यते ॥

शास्त्रज्ञा दुष्टकर्माणः प्रतिकूलास् त्व् असूयकाः ।

हैतुका भिन्नमर्यादास् ते ऽपि पर्षद्विवर्जिताः ॥

इति ॥ ४ ॥

पूर्वत्र “धर्मशास्त्रं विजानताम्” (७२) इति विशेषणेन तद्विज्ञानरहितस्य प्रायश्चित्तवक्तृत्वं नास्तीति यद् अर्थात् सूचितं तद् एवात्र श्लोकद्वयेन प्रपञ्चयति ।

**यद् वदन्ति तमोमूढा मूर्खा धर्मम् अतद्विदः ।**

** तत् पापं शतधा भूत्वा तद्वक्तॄन् अधिगच्छति ॥ ५ ॥**

** अज्ञात्वा धर्मशास्त्राणि प्रायश्चित्तं ददाति यः ।**

** प्रायश्चित्ती भवेत् पूतः किल्बिषं पर्षदि व्रजेत् ॥ ६ ॥ इति ।**

अज्ञानं द्विविधम् । सत्य् अपि धर्मशास्त्रपाठे न्यायनिर्णयकौशलाभावेन प्रकृतस्य सूक्ष्मस्य प्रायश्चित्तविशेषस्यापरिज्ञानम् एकम् । वृद्धव्यवहारेण सत्य् अपि परिज्ञाने धर्मशास्त्रापरिशीलनम् अपरम् । तद् उभयम् अभिलक्ष्य श्लोकद्वयम् । तमोमूढाः प्रज्ञामान्द्येन तमसा सूक्ष्मन्यायेषु विभ्रान्ताः । मूर्खाः पण्डितंमन्याः । अतद्विदः प्रायश्चित्तविशेषम् अज्ञानन्तः । तादृशाः पुरुषा यत् पापम् उद्दिश्य धर्मं प्रायश्चित्तम् अन्यथा वदन्ति तत् पापं शतगुणां भूत्वा तान् मूर्खान् वक्तॄन् प्राप्नोति । अङ्गिराश् चैतद् एवाह ।

[२११] यत् तु दत्तम् अजानद्भिः प्रायश्चित्तं सभागतैः ।

तत् पापं शतधा भूत्वा दातॄन् एवोपतिष्ठति ॥ इति । (अङ्स् ३।५४)

प्रायश्चित्ती चान्यथाकारित्वान् न शुध्यति । यस् तु धर्मशास्त्रपाठहीनः प्रायश्चित्तविशेषं लोकतो ऽवगत्य निर्दिशति तत्र यथाशास्त्रानुष्ठायित्वात् प्रायश्चित्ती पूतो भवति । स तु वक्ता किल्बिषं व्रजेत्, धर्मशास्त्राणाम् अपठितत्वात् । तत्पाठाभावे च विधायकवचनस्योदाहर्तुम् अशक्यत्वात् । उदाहृत्यैव वचनं प्रायश्चित्तं निर्देष्टव्यम् इति हि पूर्वम् उक्तम्:

मुनिवक्त्रोद्गतान् धर्मान् गायन्तो वेदवित्तमाः । इति । (पार्स्म् ६।३५)

अङ्गिरा अपि ।

वचः पूर्वम् उदाहार्त्यं यथोक्तं धर्मवक्तृभिः ।

पश्चात् कार्यानुसारेण शक्त्या कुर्युर् अनुग्रहम् ॥

न हि तेषाम् अतिक्रम्य वचनानि महात्मनाम् ।

प्रज्ञानैर् अपि विद्वद्भिः शक्यम् अन्यत् प्रभाषितुम् ॥ इति । (अङ्स्म् ३।४१)

॥ ५–६ ॥

[२१२]

धर्मशास्त्रपरिज्ञानस्य न्यायनिर्णयकौशलस्य च सद्भावे ऽप्य् अन्वधानादिचित्तदोषशङ्काव्युदासाय स्वसमानैस् त्रिचतुरैः सह संवादो ऽपेक्षीत इत्य् अभिप्रेत्याह ।

**चत्वारो वा त्रयो वापि यं ब्रूयुर् वेदपारगाः ।**

** स धर्म इति विज्ञेयो नेतरैस् तु सहस्रशः ॥ ७ ॥ इति ।**

बहूनाम् अन्योन्यसंवादेन यो निश्चितः स एव धर्म इति विज्ञेयः । इतरैर् अन्योन्यसंवादम् अनाद्रियमाणैः सहस्रसंख्याकवचनपाठपुरःसरम् अभिहितो ऽपि विसंवादशङ्काया अनिराकृतत्वान् नासौ धर्मत्वेन स्वीकार्यः ॥ ७ ॥

सत्य् अपि त्रिचतुराणां परस्परसंवादे विप्रकीर्णेष्व् अनेकेषु धर्मशास्त्रेषु क्वापि कस्यचिद् विशेषस्य संभवात् प्रायश्चित्तनिर्देशवेलायां पुनः शास्त्राणि पर्यालोच्यैव निर्देष्टव्यम् इत्य् आह ।

**प्रमाणमार्गं मार्गन्तो ये धर्मं प्रवदन्ति वै ।**

** तेषाम् उद्विजते पापं सद्भूतगुणवादिनाम् ॥ ८ ॥ इति ।**

प्रमाणमार्गो धर्मशास्त्रतात्पर्यम् । तस्य मार्गः न्यायेन [२१३] निष्कर्षः । तं कुर्वन्ति एव ये धर्मं प्रवदन्ति तेभ्यः पापम् उद्विजते नाशयोग्यताम् आपद्यते इति यावत् । तत्र हेतुः सद्भूत इति । सद्भूतः सत्यभूतो ऽन्यथाभावम् अप्राप्तः, परस्परसंवादेनानवधानादि-दोषाभावात् । पुनः शास्त्रपर्यालोचनेन निगूढरहस्यावगमाच् च गुणो धर्मः, श्रेयोहेतुत्वात् । तादृशधर्मवादित्वात् तेभ्यः पापस्योद्वेगो युक्तः । परस्परसंवादः पुनर् धर्मशास्त्रपाठश् च अङ्गिरसा दर्शितः ।

तस्मिन्न् उत्सारिते पापे यथावद् धर्मपाठकाः ।

ते तथा तत्र जल्पेयुर् विमृशन्तः परस्परम् ॥ इति । (अङ्स्म् ३।९७)

पापे पापकारिणि पुरुषे ॥ ८ ॥

ननु – परिषदुद्विग्नं पापं यदि कर्तर्य् एवावतिष्ठते तदा प्रायश्चित्तम् अनर्थकम् । अथ परिषदं प्राप्नुयात् तर्हि कथम् उद्वेगः । — इति अत आह ।

**यथास्मनि स्थितं तोयं मारुतार्केण शुध्यति ।**

** एवं परिषदादेशात् नाशयेत् तस्य दुष्कृतम् ॥ ९ ॥ **

[२१४] नैव गच्छति कर्तारं नैव गच्छति पर्षदम् ।

** मारुतार्कादिसंयोगात् पापं नश्यति तोयवत् ॥ १० ॥ इति ।**

निम्ने महति वा पाषाणे वर्षधाराभिः स्थितम् उदकं मारुतार्कादिसंयोगो विनाशं प्रापयति । एवम् इयं परिषत् शास्त्रीयस्य प्रायश्चित्तस्यादेशात् तस्य दुष्कृतिं नाश्यति । न हि मारुतादाव् आसज्जते । किं तु शुष्यत्य् एव केवलम् । एवम् इदम् अपि पापं न कर्तर्य् अवतिष्ठते नापि परिषदं प्राप्नोति । किं तु स्वरूपनाशम् एव प्राप्नोति । एतद् एव चतुर्विंशतिमते ऽपि अभिहितम् ।

यथा भूमिगतं तोयम् अर्कपादैर् विनश्यति ।

एवं परिषदादिष्टं नश्यते तस्य दुष्कृतम् ॥

नैव गच्छति कर्तारं नैव गच्छति पर्षदम् ।

मारुतार्कसमायोगात् पापं नश्यति तोयवत् ॥ इति ।

अङ्गिरास् तु प्रश्नपूर्वकम् एतद् एव विशदयति ।

प्रायश्चित्ते यदा चीर्णे ब्राह्मणे दग्धकिल्बिषे ।

सर्वं पृच्छामि तत्त्वेन तत् पापं क्व नु तिष्ठति ॥

नैव गच्छति कर्तारं नैव गच्छति पर्षदम् ।

[२१५] मारुतार्कसमायोगाज् जलवत् संप्रलीयते ॥

यथाश्मनि स्थितं तोयं नाशम् एत्य् अर्कमारुतैः ।

तद्वत् कर्तरि यत् पापं नाशयेद् विदुषां सभा ॥

तेषां नेत्राग्निदग्धं सत् पापं तस्य तु धीमतः ।

नश्यते नात्र संदेहः सूर्यदृष्टं हिमं यथा ॥ इति ॥ ९–१० ॥

अथ मुख्यानुकल्पभेदेन परिषद्भेदान् आह ।

**चत्वारो वा त्रयो वापि वेदवन्तो ऽग्निहोत्रिणः ।**

** ब्राह्मणानां समर्था ये परिषत् साभिधीयते ॥ ११ ॥**

** अनाहिताग्नयो ये ऽन्ये वेदवेदाङ्गपारगाः ।**

** पञ्च त्रयो वा धर्मज्ञाः परिषत् सा प्रकीर्तिता ॥ १२ ॥**

** मुनीनाम् आत्मविद्यानां द्विजानां यज्ञयाजिनाम् ।**

** वेदव्रतेषु स्नातानाम् एको ऽपि परिषद् भवेत् ॥ १३ ॥**

** पञ्च पूर्वं मया प्रोक्तास् तेषां चासंभवे त्रयः ।**

** स्ववृत्तिपरितुष्टा ये परिषत् सा प्रकीर्तिता ॥ १४ ॥ इति ।**

[२१६]

ग्राममध्ये विद्यमानानां वेदविद्यादिगुणयुक्तानां ब्राह्मणानां मध्ये ये ऽत्यन्तं समर्थास् ते चत्वारो मुख्या परिषत् । तदसंभवे त्रयो वा परिषत्त्वेन ग्राह्याः । एतत् पक्षद्वयम् आहितागिष्व् अभिहितम् । तदसंभवे वानाहिन्ताग्न्यः । तत्रापि पञ्चेति मुख्यः कल्पः । त्रय इत्य् अनुकल्पः । तस्यापि पक्षद्वयस्यासंभवे सत्य् एक एव परिषद् भवेत् । तम् एकं विशेष्टुं मुनीनाम् इत्याद्य् उक्तम् । आत्मनि ब्रह्मणि विद्यानुभवो येषां ते आत्मविद्याः । तथाविधाः कृतकृत्याः सन्तो ऽपि लोकानुग्रहाय यज्ञैर् इष्टवन्तो यज्ञयाजिनः । वेदानाम् ऋगादीनां चतुर्णाम् अध्ययनायानुष्ठितानि तत्तद्वेदोक्तानि व्रतानि वेदव्रतानि । तत्तद्व्रतसहितेषु वेदेषु समाप्तेषु यथाविधि स्नाताः । “श्रोव्रतेन स्नातानाम्” इति वा पाठः । आथर्वणिकानां वेदव्रतेषु मुख्यं व्रतं शिरोव्रतम् । तथा च आथर्वणिका आमनन्ति ।

क्रियावन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठाः 

	स्वयं जुह्वत एकर्षि श्रद्धयन्तः ।

तेषाम् एवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत

	शिरोव्रतं विधिवद् यैस् तु चीर्णम् ॥ (मुउप् ३।२।१०)

[२१७] इति । तस्मिन् शिरोव्रते सत्य् अनन्तरम् अध्ययनं परिसमाप्य यथाविधि स्नाताः । तेषाम् एतेषां यथोक्तसर्वगुणसंपन्नानां मध्ये यः को ऽप्य् एकः परिषद् भवेत् । अत्र साग्निकानाम् अनग्निकानां द्वौ द्वौ पक्षौ अध्यात्मविदस् त्व् एकः पक्षः – इति पञ्च पक्षा मया प्रोक्ताः । तेषां सर्वेषाम् असंभवे केचन विद्यमानाः श्रेष्ठास् त्रयः । ते च यद्य् आयुधजीवनाद्यधर्मवृत्तिम् अनुपजीव्य यथासंभववृत्तिमात्रेण परितुष्टास् तेषाम् अपि परिषत्त्वम् अविरुद्धम् । अङ्गिरसापि परिषद्विकल्पा दर्शिताः ।

चत्वारो वा त्रयो वापि वेदवन्तो ऽग्निहोत्रिणः ।

ये सम्यङ्नियता विप्राः कार्याकार्यविनिश्चिताः ॥

प्रायश्चित्तप्रणेतारः सप्त ते ऽपि प्रकीर्तिताः ।

एकविंशतिभिश् चान्यैः परिषत्त्वं समागतैः ॥

सावित्रीमात्रसारैस् तु चीर्णवेदव्रतैर् द्विजैः ।

यतीनाम् अग्रविद्यानां ध्यायिनाम् आत्मयाजिनाम् ॥

शिरोव्रतैश् च स्नातानाम् एको ऽपि परिषद् भवेत् ।

एषा लाघवकार्येषु मध्यमेषु तु मध्यमा ॥

महापातकचिन्तासु शतशो भूय एव च ॥ इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

[२१८] लोकवेदाङ्गधर्मज्ञाः सप्त पञ्च त्रयो ऽपि वा ।

यत्रोपविष्टा विप्राः स्युः सा यज्ञसदृशी सभा ॥ इति ।

॥ ११–१४ ॥

नामधारकविप्राणां परिषत्त्वं नास्तीति यत् पूर्वम् उदाहृतं तद् एव दृष्टान्तेन दृढीकर्तुं सिंहावलोकनन्यायेन पुनः परामृशति ।

**अत ऊर्ध्वं तु ये विप्राः केवलं नाम्धारकाः ।**

** परिषत्त्वं न तेष्व् अस्ति सहस्रगुणितेष्व् अपि ॥ १५ ॥ इति ।**

अत ऊर्ध्वं वर्णितेषु परिषत्पक्षेषु अवगम्यमानेभ्यो गुणवद्भ्यो ब्राह्मणेभ्य ऊर्ध्वं तद्व्यतिरिक्ता गुणरहिता इति यावत् ॥ १५ ॥

गुणरहितेषु ब्राह्मणेषु ब्राह्मण इति नाममात्रं केवलं वर्तते । न तु ब्राह्मणशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं मुख्यो ऽर्थो ऽस्तीत्य् एवमर्थं दृष्टान्ताभ्यां विशदयति ।

**यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।**

** ब्राह्मण्स् त्व् अनधीयानस् त्रयस् ते नामधारकाः ॥ १६ ॥ इति ।**

हस्तित्वं मृगत्वं जातिद्वयं तत्तच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । न चैतत् काष्ठमयचर्ममययोर् विद्यते । तथापि हस्तिमृगनामनी सादृश्यमात्रेण प्रयुज्येते । तद्वद् वेदाध्ययनहीने ब्राह्मणशब्द्प्रयोगः ॥ १६ ॥

_ननु – ब्राह्मणशब्दस्यावयवार्थतस् तस्मिन् मा भूत् । जातिस् तु [२१९] विद्यते । विशिष्टमातापितृजन्यत्वं ब्राह्मणत्वजातिः । तथा च ब्राह्मणशब्दस्य तस्मिन् यौगिकत्वाभावे ऽपि रूढेः सद्भावाद् विषमौ दृष्टान्तौ – तिय् आशङ्क्याह । _

**ग्रामस्थानं यथा शून्यं यथा कूपस् तु निर्जलः ।**

** यथा हुतम् अनग्नौ च अमन्त्रो ब्राह्मण्स् तथा ॥ १७ ॥ इति ।**

ग्रामशब्दो हि जननिवासस्थाने भूभागविशेषे मुख्यया वृत्त्या वर्तते । कूपशब्दश् च जलाधारे खाते । होमशब्दश् च शास्त्रसंस्कृतवह्नौ हविःप्रक्षेपम् आह । तत्र जनविशिष्टस्थानं मुख्यो ग्रामः । जनशून्यग्रामस् तु ग्रामाभासः । कूपहोमयोर् अप्य् आभासत्वम् एवं योजनीयम् । तैर् एतैर् दृष्टान्तैर् अयं नामधारको जातिमात्रसद्भावे ऽपि योगहीनत्वात् ब्राह्मणाभासः । न तु मुख्यः । पङ्कजशब्दस्य च यदि अपि जातिः प्रवृत्तिनिमित्तं तथाप्य् अवयवार्थस् तस्मिन् निमित्ते ऽन्तर् भवत्य् एव । ततो योगरूढ इति व्यवह्रियते । एवं ब्राह्मणशब्दस्यापि योगरूढत्वात् जातिसद्भावे ऽपि योगहीनत्वाद् आभासत्वं द्रष्टव्यम् ॥ १७ ॥

ननु – मुख्यसंभवे सत्य् अमुख्यं न ग्राह्यम् । तदसंभवे त्व् अमुख्यम् अपि ग्राह्यम् – इति लोकवेदस्थितिः । तथा चाध्ययनादिसंपन्नमुख्यब्राह्मणानां असंभवे सति ब्राह्मणाभासानाम् अपि क्वचित् परिषत्त्वं स्यात् – इत्य् आशङ्क्याह ।

[२२०] यथा षण्ढो ऽफलः स्त्रीषु यथा गौर् ऊषराफला ।

** यथा चाज्ञे ऽफलं दानं तथा विप्रो ऽनृचो ऽफलः ॥ १८ ॥ इति ।**

अमुख्यम् अपि यत्र कार्यक्षमं भवति तत्र मुख्यासंभवे तद् उपादेयम् । यथा वैदिके कर्मणि सोमाभावे पूतीकाभिषवः । यथा वा लोके शाल्याभावे कोद्रवादिः । तद्वद् ब्राह्मणाभासस्यापि कार्यक्षमत्वे स्यात् क्वचिद् उपादेयत्वम् । न त्व् अध्ययनहीनस्य प्रायश्चित्तविधानक्षमतास्ति । न हि पुंस्त्वोपेतस्य वतस्यासंभवे ऽपि षण्ढः प्रजाम् उत्पादयन्न् उपलभ्यते । नापि भूमिर् ऊषरा क्वचित् फलति । नप्य् अज्ञः प्रतिगृह्णन् दात्रे फलहेतुः । एवम् असाव् अपि ऋगादिमन्त्रहीनो न पापनिवृत्तिफलहेतुः ॥ १८ ॥\

ननु – नामधारकः षण्ढादिवद् अफलश् चेत् तर्हि संस्कारैर् अपि तस्य को ऽतिशयः स्यात् । न हि शृङ्गारसहस्रेणापि षण्ढः प्रजनयितुं प्रभवति – इत्य् आश्ङ्क्य दृष्टान्तेन संस्कारकृतोत्कर्षं संभावयति ।

[२२१] चित्रकर्म यथानेकैर् अङ्गैर् उन्मील्यते शनैः ।

** ब्राह्मण्यम् अपि तद्वद् धि संस्कारैर् मन्त्रपूर्वकैः ॥ १९ ॥ **

इति । चित्रकारः प्रथमं पटादौ मषीरेखाभिः सर्वावयवसंपूर्णानि मनुष्यादिरूपाणि लिखति । न च तानि तावता दर्शनीयत्वम् आपद्यन्ते । पुनस् तान्य् एव रूपाणि नानाविधवर्णप्रक्षेपेणोन्मीलितानि दर्शनीयताम् आपद्यन्ते । एवं जातिब्राह्मण्यं शास्त्रीयसंस्कारैर् उत्कृष्यते । मन्त्रसंस्कारेण विद्यादयो ऽप्य् उपलक्ष्यन्ते । अत एव अङ्गिराः ।

जन्मशारीरविद्याभिर् आचारेण श्रुतेन च ।

धर्मेण च यथोक्तेन ब्राह्मणत्वं विधीयते ॥

चित्रकर्म यथानेकैर् अङ्गैर् उन्मील्यते शनैः ।

ब्राह्मण्यम् अपि तद्वत् स्यात् संस्कारैर् विधिपूर्वकैः ॥ इति ॥ १९ ॥

ननु – यत्र संस्कृता बहवो न सन्ति तत्रैकेन संस्कृतेन सतरे नामधारकाः प्रायश्चित्तविधायिनः स्युर् इत्य् आशङ्क्याह ।

**प्रायश्चित्तं प्रयच्छन्ति ये द्विजा नामधारकाः ।**

** ते द्विजा पापकर्माणः समेता नरकं ययुः ॥ २० ॥ इति ।**

समेताः एकेन संस्कृतेन संगताः । ययुः यान्तीत्य् अर्थः । [२२२] यद्य् अपि संस्कृतः स्वयं नरकं नार्हति तथाप्य् अनर्हैः सहैकस्यां परिषद्य् उपवेशनात् तस्य नरकप्राप्तिः । एतच् च चतुर्विंशतिमते स्पष्टीकृतम् ।

प्रायश्चित्तं प्रयच्छन्ति ये द्विजा नामधारकाः ।

ते सर्वे पापकर्माणः समेतो नरकं व्रजेत् ॥ इति ।

समेतो नामधारकैः संगतः । तावतैवापराधेन मन्त्रसंस्कृतो ऽपि नरकं प्राप्नोति ।

॥ २० ॥

ननु – संस्कृतानां बहूनाम् अपि गृहिणां कथं परिषत्त्वं स्यात् । नामधारकवत् तेषाम् इन्द्रियरतत्वाद् इत्य् आशङ्क्याह ।

**ये पठन्ति द्विजा वेदं पञ्चयज्ञरताश् च ये ।**

** त्रैलोक्यं तारयन्त्य् एते पञ्चेन्द्रियरता अपि ॥ २१ ॥ इति ।**

वेदो हि निखिलपापापनयने समर्थः । तथा च तैत्तिरीयब्राह्मणे वह्न्यादिपरम्परया प्राप्तं पापं स्वाध्यायो ऽपहन्तीति श्रूयते: “अग्निं वै जातं पाप्मा जग्राह । तं देवा आहुतीभिः पाप्मानम् अपाघ्नन्न् आहुतीनां यज्ञेन यज्ञस्य दक्षिणाभिर् [२२३] दक्षिणानां ब्राह्मणेन ब्राह्मणस्य छन्दोभिश् छन्दसां स्वाध्यायेनापहतपाप्मा स्वाध्यायो देवपवित्रं वा एतत्” इति (त्स् ३।७।३४–३९) । मनुर् अपि ।

वेदाभ्यासो ऽन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रिया क्षमा ।

नाशयन्त्य् आशु पापानि महापातकजान्य् अपि ॥

यथैधांस्य् ओजसा वह्निः प्राश्य निर्दहति क्षणात् ।

तथा ज्ञानाग्निना पापं सर्वं दहति वेदवित् ॥ (म्ध् ११।२४६–४७)

[२२४] यथा जातबलो वह्निर् दहत्य् आर्द्रान् अपि द्रुमान् ।

तथा दहति वेदज्ञः कर्मजं दोषम् आत्मनः ॥ (म्ध् १२।१०१)

इति । ये तु श्रद्धालव एव सन्तः प्रज्ञामान्द्यादिदोषेण पठितं वेदं धारयितुम् असमर्थाः ते ऽपि पञ्चयज्ञानुष्ठानात् क्षीणपापा एव । पञ्चयज्ञानां पापक्षयहेतुत्वं च प्रथमाध्याये प्रपञ्चितम् । अतश् च पञ्चेन्द्रियप्रसक्तानाम् अपि क्षीणपापत्वेन परिषत्त्वम् अविरुद्धम् ॥ २१ ॥

_ननु – एवम् अपि पञ्चयज्ञादिभिः परिशुद्धेषु गृहिषु परकीयं पापम् अनुप्रविशति, परान्नभोजनादेस् तत्प्रापकत्वात्, _

_ दुष्कृतं हि मनुष्याणाम् अन्नम् आश्रित्य तिष्ठति ।_

_ अन्नादेर् भ्रूणहा मार्ष्टि ॥॥॥॥॥॥। ।_

इत्यादिस्मरणात् – इत्य् अत आह ।_

**संप्रणीतः श्मशानेषु दीप्तो ऽग्निः सर्वभक्षकः ।**

** एवं च वेदविद् विप्रः सर्वभक्षो ऽपि दैवतम् ॥ २२ ॥ इति ।**

न ह्य् अग्निः श्मशाने नीतः शवादिभक्षकः इत्य् एतावता देवत्वं परित्यजति । एवं वेदविदो भूदेवस्य अभक्ष्याभोज्यादिदोषमात्रेण भूदेवत्वं नापैति, एकैकस्य मन्त्रस्याभक्ष्यभक्षणाद्यशेषदोषनिवर्तकत्वात् । तथा च मन्त्रलिङ्गम् ।

[२२५] यद् अन्नम् अद्म्य् अनृतेन देवा दास्यन्नदास्यन्नुत वा करिष्यन् ।

यद् देवानां चक्षुष्यागो ऽस्ति यद् एव किंच

प्रतिग्राहम् अग्निर् मा तस्माद् अनृणं कृणोतु ॥

यद् अन्नम् अद्मि बहुधा विरूपं वासो हिरण्यम् उत गाम् अजाविम् । (र्व् ३।६।२१।५)

इत्यादि । अनृतेन परकीयादौ स्वकीयत्वादिवचनेन । दास्यण्ननर्हेभ्यो नष्टशौचाचारादिभ्यः स्नेहानुबन्धेन हव्यकव्ययोः प्रयच्छन् । अदास्यन्नातिथ्यदिभ्यो योग्येभ्यो ऽप्रयच्छन् । करिष्यन्न् अन्नभक्षणव्यतिरिकतम् प्रतिषिद्धं वा कुर्वन् चक्षुष्य् आगो नग्नपरयोषिदवलोकनादि । तथा देवानाम् आगः विष्ण्वाद्यं देवं दृष्ट्वाप्य् अनमस्करादि । यद् एव किंच अश्वमहिषकालपुरुषाद्यप्रतिग्राह्यं यत् किंचित् प्रतिजग्राहं प्रतिगृहीतवान् अस्मि । बहुधा विरूपं गणान्नगणिकान्नादिरूपेणानेकदोषयुक्तं यद् अन्नम् अद्मि भक्षितवान् अस्मि । यथोक्तान् सर्वस्माद् दोषजातात् माम् अनृणं पूतम् अग्निः करोत्व् इति मन्त्रार्थः । तथा पवमानसूक्तादिमहिमानम् अभिधीयते ।

क्रयविक्रयाद् योनिदोषाद् रक्षाद् भोज्यात् प्रतिग्रहात् ।

असंभोजनाच् चापि नृशंसं तत् पावमानीभिर् अहं पुनामि ॥

	इति (र्व् ७।२।३, परिशिष्टम् २)

तथा माम् अविधाने समगाः पठन्ति ।

[२२६] अभोज्यभोजने एते पन्था अधो दिवः । (साम्विब्र् २।५।३)

इति साम गायेद् इति शेषः । मनुर् अपि ।

प्रतिगृह्याप्रतिग्राह्यं भुक्त्वा वान्नं विगर्हितम् ।

जपंस् तरत्समन्दीयं पूयते मानवस् त्र्यहात् ॥

हत्वा लोकान् अपीमांस् त्रीन् अश्नन्न् अपि यतस् ततः ।

ऋग्वेदं धारयन् विप्रो नैनः प्रप्नोति किंचन ॥ (म्ध् ११।२५३, २६१)

इति ॥ २२ ॥

ननु – उक्तरीत्या वेदविदः स्वकीयपापम् अपनयन्तु नाम । तथापि वैलोक्यं तारयन्त्य् एते – इति यद् उक्तं तत् कथम् । इत्याशक्क्य दृष्टान्तेन तद् उपपादयति ।

[२२७] अमेध्यानि तु सर्वाणि प्रक्षिप्यन्ते यथोदके ।

** तथैव किल्बिषं सर्वं प्रक्षिपेच् च द्विजानले ॥ २३ ॥ इति ।**

गङ्गादिजले स्नातुं प्रविष्टाः शरीरात् स्वेदादीन्य् अमेध्यानि प्रक्षिपन्ति । नैतावता तज्जलम् अपूतं भवति । प्रत्य् उत मलोपेतान् पुरुषान् मलापनयनेन पुनाति । एवं प्रायश्चित्ती स्वकीयम् अशेषं पापं वेदवित्सु प्रक्षिपति । तत्र प्रक्षेपणं नाम तदपनयनाय तेषाम् अग्रे निवेदनम् । ते च तदपनयाङ्गीकारमात्रेणम् न दुष्यन्ति प्रत्य् उत तदपनयनसमर्थं शास्त्रीयम् उपायम् उपदिश्य पापिनम् उद्धरन्ति तस्मात् तारयन्तीत्य् उपपन्नम् ॥ २३ ॥

_ननु – वेदविद्यायाश् चेद् ईदृशो महिमा तर्हि वेदविदां दैनन्दिनगायत्र्युपास्त्यादिष्व् अलसानाम् अपि परिषत्त्वं प्रसज्येतेत्य् अत आह ।स्

**गायत्रीरहितो विप्रः शूद्राद् अप्य् अशुचिर् भवेत् ।**

** गायत्रीब्रह्मतत्त्वज्ञाः संपूज्यन्ते जनैर् द्विजाः ॥ २४ ॥ इति ।**

गायत्री च ब्रह्म च गायत्रीब्रह्मणी । तयोस् तत्त्वं गायत्रीब्रह्मतत्त्वम् । तत्र गायत्र्यस् तत्त्वम् अङ्गन्यासकालवर्णविशेषध्यानादि । ब्रह्मणस् तत्त्वं वेदोक्तो निःशेषानुष्ठेयो ऽर्थः । तद् उभयं यथावद् अवगत्यानुतिष्ठन्तस् तत्त्वज्ञा इह विवक्षिताः । [२२८] यद् वा ब्रह्म परमात्मा । तस्य तत्त्वं वेदान्तप्रतिपाद्यं स्वरूपम् । तद् गायत्र्यन्तर्गततच्छब्दवाच्यत्वेनावगत्योपासते ये ते गायत्रीब्रह्मतत्त्वज्ञाः ॥ २४ ॥

ननु – यस्मिन् ग्रामे जितेन्द्रियः शास्त्रोक्तस्वधर्मवर्ती शूद्रो विद्यते तत्र पञ्चेन्द्रियरताद् दुःशीलाद् वरं तस्यैव शूद्रस्य परिषत्त्वम् इत्य् अत आह ।

**दुःशिलो ऽपि द्विजः पूज्यो न तु शूद्रो जितेन्द्रियः ।**

** कः परित्यज्य गां दुष्टां दुहेच् छीलवतीं करीम् ॥ २५ ॥ इति ।**

कः परित्यज्य इत्यादिर् दृटान्तः । जातिशीलयोर् मध्ये जात्युत्कर्ष एव प्राधान्येनोपादेयः । शीलं तु यथासंभवम् । अत एव चतुर्विंशतिमते शूद्रोपदेशस्यानुपादेयत्वं प्रपञ्चयति ।

श्वचर्मणि यथा क्षीरम् अपेयं ब्राह्मणादिभिः ।

तद्वत् शूद्रमुखाद् वाक्यं न श्रोतव्यं कथंचन् ॥

पण्डितस्यापि शूद्रस्य शास्त्रज्ञानरतस्य च ।

वचनं तस्य न ग्राह्यं शुनोच्छिष्टं हविर् यथा ॥

[२२९] शूद्रो ज्ञानावलेपेन ब्राह्मणान् भाषते यदि ।

स याति नरकं घोरं यावद् आभूतसंप्लवम् ॥

कृष्णसर्पं द्विजं नष्टं शूद्रं च प्रतिपाठकम् ।

गर्दभं जारजातं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ इति ॥ २५ ॥

ननु – दुःशीलानां परिषत्त्वाभ्युपगमे तन्निर्दिष्टप्रायश्चित्तस्यान्यथाभावः शक्यते इत्य् अत आह ।

**धर्मशास्त्ररथारूढा वेदखड्गधरा द्विजाः ।**

** क्रीडार्थम् अपि यद् ब्रूयुः स धर्मः परमः स्मृतः ॥ २६ ॥ इति ।**

यथा युद्धार्थं रथम् आरुह्य खड्गं धृत्वा समागतस्य योद्धुं मुहूर्त्मात्रं विलम्बिते ऽपि युद्धे खड्गचालनादिरूपा युद्धोचितैव लीला प्रवर्तते । न त्व् अप्रस्तुताक्षद्यूताद्रूपा । तद्वत् धर्मशास्त्रवासनावसितत्वात् क्रीडन्न् अपि यथाशास्त्रम् एव ब्रूते । किम् उ वक्तव्यं बुद्धिपुऋवं परिषद्य् उपवेश्य,

` अब्रुवन् विब्रुवन् वापि नरो भवति किल्बिषी । (म्ध् ८।१३)

इत्यादिशास्त्रं चावगत्यान्यथा न ब्रूते इति ॥ २६ ॥

इत्थं योग्यायोग्यपरषदौ विविच्य तत्र योग्यायाः परिषदो ऽपेक्षितं विशेषणजातं दर्शयति ।_

[२३०] चातुर्वेद्यो विकल्पी च अङ्गविद् धर्मपाठकः ।

** त्रयश् चाश्रमिणो मुख्याः पर्षद् एषा दशावरा ॥ २७ ॥ इति ।**

तत्र चातुर्वेद्याद्यादिशब्दार्थान् अङ्गिरा विवृणोति ।

चतुर्णाम् अपि वेदानां पारगा ये द्विजोत्तमाः ।

स्वैः स्वैर् अङ्गैर् विनाप्य् एते चातुर्विद्या इति स्मृताः ॥

धर्मस्य पर्षदश् चैव प्रायश्चित्तक्रमस्य च ।

त्रयाणां यः प्रमाणज्ञः स विकल्पी भवेत् द्विजः ॥

शब्दे छन्दसि कल्पे च शिक्षायां च सुनिश्चितः ।

ज्योतिषाम् अयने चैव सनिरुक्ते ऽङ्गविद् भवेत् ॥

वेदविद्याव्रस्नातः कुलशीलसमन्वितः ।

अनेकधर्मशास्त्रज्ञः प्रोच्यते धर्मपाठकः ॥

ब्रह्मचर्याश्रमाद् ऊर्ध्वं विप्रो ऽयं वृद्ध उच्यते । इति ।

चातुर्वेद्यत्वाद्युक्तविशेषणविशिष्टा गार्हस्थ्याद्यन्यतमाश्रमवर्तिनो दश संख्याकाः परिषच्छब्दवाच्याः । दशसंख्या अवरा यस्यां परिषदि सा दशावरा । दशत्वम् अवरः पक्षः । ततो प्य् अर्वाचीनः पक्षो नास्तीत्य् अर्थः । ये तु “चत्वारो वा त्रयो वापि” (पर्स्म् ८।७) [२३१] इत्यादिपक्षाः पूर्वम् उपन्यस्थाः । ते सर्वे ऽपि गोवधाद् अर्वाचीनविषये द्रष्टव्याः । सेयं दशसंख्योपेता परिषद् ब्राह्मणस्य प्रायश्चित्तित्वे सत्य् अवगन्तव्या । यदा क्षत्रियवैश्यौ प्रायश्चित्तिनौ भवतः तदा विशेषम् अङ्गिरा आह ।

परिषद् या ब्राह्मणानां सा राज्ञां द्विगुणा मता ।

वैश्यानां त्रिगुणा चैव परिषच् च व्रतं स्थितम् ॥

ब्राह्मणो ब्राह्मणानां तु क्षत्रियाणां पुरोहितः ।

वैश्यानां याजकश् चैव त एव व्रतदाः स्मृताः ॥

अगुरुः क्षत्रियाणां च वैश्यानां चाप्य् अयाजकः ।

प्रायश्चित्तं समादिश्य तप्तकृच्छ्रं समाचरेत् ॥ इति ।

यथा क्षत्रियवैश्ययोः परिषद्वृद्धिः तथा व्रतम् अपि वर्धते । इयं च व्रतवृद्धिर् उत्तमजातिहनने द्रष्टव्या, इतरविषये व्रतह्रासस्याभिधानात् । तथा च चतुर्विंशतिमते दर्शितम् ।

प्रायश्चित्तं यद् आम्नातं ब्राह्मणस्य महर्षिभिः ।

पादोनं क्षत्रियः कुर्याद् अर्धं वैश्यः समाचरेत् ॥

[२३२] शूद्रः समचरेत् पादम् अशेषेष्व् अपि पाप्मसु ॥ इति ॥ २७ ॥

अथ व्रतादेशनम्

इत्थं प्रायश्चित्तिना कर्तव्यम् उपस्थानम् उपस्थेया परिषच् चेत्य् उभयं निरूपितम् । अथ व्रतादेशनं निरूपणीयम्, तस्योपस्थानानन्तरभावित्वात् । अनन्त्रभावश् च अङ्गिरसा दर्शितः ।

उपस्थानं व्रतादेशः स्वीयाशुद्धिप्रकाशनम् ।

प्रायश्चित्तचतुष्कं च विहितं धर्मकर्तृभिः ॥ इति ।

तद् एतद् व्रतादेशनं राजानुमत्या कर्तव्यम् इत्य् आह ।

**राज्ञश् चानुमते स्थित्वा प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् ।**

** स्वयम् एव न कर्तव्यं कर्तव्या स्वल्पनिष्कृतिः ॥ २८ ॥ इति ।**

अत्र गोवधस्य प्रकृतत्वात् तम् आरभ्याधिकेषु राजानुज्ञयैव व्रतं निर्दिशेत् । न तु राजानं वञ्चयित्वा स्वयं तत् कर्तव्यम् । गोवध्द् अल्पेषु तु पापेषु विनापि राजानुज्ञां निष्कृतिर् दातुं शक्यते । एतच् च देवलो ऽप्य् आह ।

याचितास् तेन ते चापि ब्राह्मणाः पापभिरुणा ।

निष्कृतिं व्यवहारार्थं कुर्यात् तस्मै नृपाज्ञया ॥

[२३३] स्वयं वा ब्राह्मणैः कृच्छ्रम् अल्पदोषे विधीयते ।

राज्ञा च ब्राह्मणैश् चैव महत्सु सुपरीक्ष्य च ॥ इति ।

हारीतो ऽपि ।

राज्ञो ऽनुमतिम् आश्रित्य प्रायश्चित्तानि दापयेत् ।

स्वयम् एव कुर्वीत कर्तव्यं स्वल्पम् एव च ॥ इति ॥ २८ ॥

यथा परिषद् राजानं नातिक्रमेत् तथा राजापि परिषदं नातिक्रामेद् इत्य् आह ।

**ब्राह्मणांस् तान् अतिक्रम्य राजा कर्तुम् यद् इच्छति ।**

** तत् पापं शतधा भूत्वा राजानम् अनुगच्छति ॥ २९ ॥ इति ।**

कर्तुं प्रायश्चित्तं कारयितुम्, अन्तर्भावितण्यर्थस्य् विवक्षितत्वात् ॥ २९ ॥

इदानीं परिषदा समाचरणीयान् नियमविशेषान् आह ।_

**प्रायश्चित्तं सदा दद्याद् देवतायतनाग्रतः ।**

** आत्मकृच्छ्रं ततः कृत्वा जपेद् वै वेदमातरम् ॥ ३० ॥ **

[२३४] इति । दद्याद् इत्य् अत्रायोगव्यवच्छेदो विवक्षितः । परिषद्य् उपविश्यादाने प्रत्यवायस्मरणात् । तद् आह अङ्गिराः ।

आर्त्तानां मार्गमाणानां प्रायश्चित्तानि ये द्विजाः ।

जानन्तो न प्रयच्छन्ति ते तेषां समभागिनः ॥

तस्माद् अर्त्तं समासाद्य ब्राह्मणांस् तु विशेषतः ।

जानद्भिः पर्षदः पन्था न हातव्यः पराङ्मुखैः ॥

तस्य कार्यो व्रतादेशः पावनार्थे हितेप्सुभिः ।

अज्ञानाम् उपदेष्टव्यं क्रमशः सर्वम् एव च ॥

यथाभ्युद्धरते कश्चिद् भयार्त्तं ब्राह्मणम् क्वचित् ।

एवं पापात् समुद्धृत्य तेन तुल्यं फलं लभेत् ॥ इति ।

सर्वथा दद्याद् इत्य् अयं नियमो यथाविध्युपपन्नविषयः । तथा च हारीतः ।

यत्नाद् एव पुरस्कृत्य विप्रांस् तत्र दश्वरान् ।

प्रणिपत्य च भक्त्या च प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् ॥ इति ।

विनिर्दिशेत् यायेत इति यावत् । यथाविध्युपपत्त्यभावे प्रायश्चित्तं न देयम् । तद् आह अङ्गिराः ।

अनर्चितैर् अनाहूतैर् अपृष्टैश् च यथाविधि ।

प्रायश्चित्तं न दातव्यं जानद्भिर् अपि च द्विजैः ॥ इति ।

ज्ञानेनाज्ञानेन वा प्रायश्चित्तस्यान्यथानिर्देशे प्रत्यवायं स एवाह ।

[२३५] अजानन् यस् तु विब्रूयाज् जानन् यश् चान्यथा वदेत् ।

उभयोर् इह तयोर् दोषः पक्षयोर् उभयोर् अपि ॥ इति ।

विधिवत्कृतस्य प्रायश्चित्तस्य गौरवलाघवनिर्णयाय देशकालादयः परीक्षणीयाः । तद् आह बौधायनः ।

शरीरं बलम् आयुश् च वयः कालं च कर्म च ।

समीक्ष्य धर्मविद् बुद्ध्या प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ॥ इति । (ब्ध् १।१।१।१५)

हारीतो ऽपि ।

यथावयो यथाकालं यथाप्राणं च ब्राह्म्णे ।

प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं ब्राह्मणैर् धर्मपाठकैः ॥

येन शुद्धिम् अवाप्नोति न च प्राणैर् वियुज्यते ।

आर्तिं वा महतीं याति न चैतद् व्रतम् आदिशेत् ॥ इति ।

विश्वामित्रो ऽपि ।

जातिशक्तिगुणापेक्षं सकृद् बुद्धिकृतं तथा ।

अनुबन्धादि विज्ञय प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ॥ इति ।

परिषद्धर्मप्रश्नादीतिकर्तव्यता अङ्गिरसा दर्शिता ।

ततस् ते प्रणिपातेन दृष्ट्वा तं समुपस्थितम् ।

विप्राः पृच्छन्ति तत् कार्यम् उपविश्यासने स्थितम् ॥

किं ते कार्यं किम् अर्थं वा सदा मृअगयसे द्विजान् ।

पर्षदि ब्रूहि तत् सर्वं यत् कार्यं हितम् आत्मनः ॥

सत्येन द्योतते राजा सत्येन द्योतते रविः ।

[२३६] सत्येन द्योतते वह्निः सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥

भूर् भुवः स्वस् त्रयो लोकास् ते ऽपित् सत्ये प्रतिष्ठिताः ।

अस्माकं चैव सर्वेषां सत्यम् एव परं बलम् ॥

यदि चेद् वक्ष्यसे सत्यं नियतं प्राप्स्यसे शुभम् ।

यद्य् आगतो ऽस्य् असत्येन न तु शुध्यसि केनचित् ॥

सत्येन तु विशुध्यन्ति शुद्धिकामाश् च मानवाः ।

तस्मात् तद् वद यत् सत्यम् आदिमध्यावसानिकम् ॥

एवं तैः समनुज्ञातः सर्वं ब्रूयाद् अशेषतः ।

तस्मिन् निवेदिते कार्ये निष्कास्यो यस् तु कार्यवान् ॥

तस्मिन्न् उत्सारिते पापे यथावद् धर्मपाठकाः ।

ते तथा तत्र जल्पेयुर् विमृशन्तः परस्परम् ॥

आपद्धर्मेषु यत् प्रोक्तं यच् च सानुग्रहं भवेत् ।

परिषत्संपदश् चैव कार्याणां च बलाबलम् ॥

प्राप्य देशं च कालं च यच् च कार्यान्तरं भवेत् ।

पर्षत् संचिन्त्य तत् सर्वं प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् ॥

सर्वेषां निश्चितं यत् स्याद् यच् च प्राणान् न घातयेत् ।

आहूय श्रावयेद् एकः पर्षदा यो नियोजितः ॥

शृणुष्व भो इदं विप्र यत् ते आदिश्यते व्रतम् ।

यथा भवेत् तथा चीर्णे तदा शुद्धिप्रकाशनम् ॥

कार्यं सर्वं प्रयत्नेन शक्त्या विप्राभिभाषितम् ।

[२३७] इति । एतच् च सर्वं कस्यचित् देवतायतनस्य शैवस्य वैष्णवस्य वा पुरः स्थित्वा निर्देष्टव्यम् । “देवतायतनाग्रतः” इत्य् एतत् पुण्यतीर्थादेर् अप्य् उपलक्षणम् । एवं प्रायश्चित्तं निर्दिश्यानन्तरं निर्देष्टारः सर्वे ऽप्य् आत्मविशुद्ध्यर्थं तत्तत्प्रायश्चित्तानुसारेण स्वल्पम् अधिकं वा किंचित् कृच्छ्रं चरित्वा तदन्ते वेदमातरं गायत्रीं यथाशक्ति जपेयुः इति । एतद् एव हारीतो ऽप्य् आह ।

प्रायश्चित्तं तु निर्दिश्य कथं पापात् प्रमुच्यते ।

यत् पवित्रं विजानीयात् जपेद् वा वेदमातरम् ॥ इति ॥ ३० ॥

“वेदवेदाङ्गविदुषाम्” (८।१) इत्य् आरभ्य “जपेद् वै वेदमातरम्” (८।३०) इत्यन्तेन ग्रन्थसंदर्भेण यत् परिषन्निरूपणं तत् सर्वम् अतीताध्यायोकेषु आगाम्यध्याये वक्ष्यमाणेषु च प्रायश्चित्तेषु समानम् अवगन्तव्यम् । अध्यायादौ यत् पृष्टं गोवधप्रायश्चित्तं तद् इदानीम् अध्यायपरिसमाप्तेर् निरूपयति । तत्र “सशिखम्” इत्यादिना बहुविधम् इतिकर्तव्यम् आह ।

**सशिखं वपनं कृत्वा त्रिसंध्यम् वगाह्नम् ।**

** गवां मध्ये वसेद् रात्रौ दिवा गाश् चाप्य् अनुव्रजेत् ॥ ३१ ॥ इति ।**

शिखापि यथा न परिशिष्यते तथा वपनं [२३८] कुर्यात् । संध्यात्रये च नद्यादाव् अवगाहेत् । रात्रौ गोष्ठे गोमध्ये शयीत । दिवसे तु चरन्तीर् गा अनुचरेत् ॥ ३१।

इतिकर्तव्यतानन्तरम् आह ।_

**उष्णे वर्षति शीते वा मारुते वाति वा भृशम् ।**

** न कुर्वीतात्मनस् त्राणं गोर् अकृत्वा तु शक्तितः ॥ ३२ ॥ इति ।**

निदाघसन्तापे प्रथमतो गवां छायां संपाद्य पश्चात् स्वयं छायायाम् उपविशेत् । एवं वर्षादौ । वर्षति सति वृष्टिपीडितानां गवां शालादिसंपादनेन रक्षां कुर्यात् । तथा हेमन्तशिशिरयोर् निशि निवासाय शीतरहितं स्थानं संपादयेत् । तथा यदा कदाचित् मारुते भृशं वाति सति स्थानादिसंपादनेन तदुपद्रवात् संरक्षेत् । यदा गवां रक्षां कर्तुं न शक्नुयात् तदा स्वात्मनो ऽपि रक्षां न कुर्यात् ॥ ३२ ॥

अन्यद् इतिकर्तव्यम् आह ।

**आत्मनो यदि वान्येषां गृहे क्षेत्रे खले ऽथ वा ।**

** भक्षयन्तीं न कथयेत् पिबन्तं चैव वत्सकम् ॥ ३३ ॥ इति ।**

स्वकीयेषु परकीयेषु वा गृहादिषु संचितं शाल्यादिकं यदि काचिद् गौर् भक्षयेत् तदा तां पश्यन्न् अपि निवारकारणाम् अग्रे न कथयेत् । तथा वत्सो यदि दोहकालाद् अन्यत्र स्तनं [२३९] पिबेत् तदा तम् अपि वत्सं न कथयेत् ॥ ३३ ॥

पुनर् अप्य् अन्यद् इतिकर्तव्यम् आह ।

**पिबन्तीषु पिबेत् तोयं संविशन्तीषु संविशेत् ।**

** पतितां पङ्कमग्नां वा सर्वप्राणैर् समुद्धरेत् ॥ ३४ ॥ इति ।**

स्वयम् अत्यन्ततृष्णार्तो ऽपि गवाम् उदकपानात् पूर्वम् उदकं न पिबेत् । तथा चिरस्थितिगतिभ्यां पादयोर् व्यथां प्राप्यापि गोसंवेशनात् प्राक् स्वयं न संविशेत् । यत्र क्वापि रोगार्त्ता सती भूमौ पतिता वा जलपानाद्यर्थं गत्वा पङ्के मग्ना वा गौर् यदा दृष्टा तदानीम् एव सव्प्राणेषु लौल्यं परित्यज्य सर्वेणापि प्रयत्नेन तां गाम् उद्धरेत् ॥ ३४ ॥

ननु – स्वप्राणेष्व् अलुब्धस्य प्रक्रान्तव्रतसमाप्त्यभावे दुरितक्षयो न स्याद् इत्य् अत आह ।

**ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा यस् तु प्राणान् परित्यजेत् ।**

** मुच्यते ब्रह्महत्याया गोप्ता गोर् ब्राह्मणस्य च ॥ ३५ ॥ इति ।**

अनुष्ठेयेभ्यः सर्वेभ्यो ऽपि व्रतेभ्यः इदम् अधिकं व्रतं यद् गोब्राह्मणाद्यर्थे मरणम् । तत्र कुतो व्रतभङ्गशङ्कावकाशः । स्वयं मरणम् अभ्युपगम्य गोब्राह्मणरक्षणे प्रवृत्तो यदि कथंचिज् जीवेत् तदा गोब्राह्मणयोः संगोप्ता जीवन्न् अपि ब्रह्महत्याया मुक्तो भवति ॥ ३५ ॥

अङ्गानि विधायाङ्गिनं व्रतविशेषं विदधाति ।

[२४०] गोवधस्यानुरूपेण प्राजापत्यं विनिर्दिशेत् ।

** प्राजापत्यं ततः कृच्छ्रं विभजेत् तच् चतुर्विधम् ॥ ३६ ॥ इति ।**

एकभक्तादिरूपं प्राजापत्यव्रतं गोवधस्य प्रायश्चित्तम् । तच् च व्रतं वक्ष्यमाणप्रकारेण चतुर्विधम् । तत्र गोवधस्य तारतम्यं न्यायागमाभ्यां निश्चित्य तत्तारतम्यानुसारेणान्यतमं प्राजापत्यव्रतविशेषं निर्दिशेत् । यतो वधतारतम्यानुसारेण प्रायश्चित्ततारतम्यं विनिर्देश्यं ततो व्रततारतम्यावगतं प्राजापत्यव्रतं चतुर्विधं यथा भवति तथा विभजेत् ॥ ३६ ॥

इदानीं विभागं प्रकटयति ।_

**एकाहम् एकभक्ताशी एकाहं नक्तभोजनः ।**

** अयाचिताश्य् एकम् अहर् एकाहं मारुताशनः ॥ ३७ ॥**

** दिनद्वयं चैकभक्तो द्विदिनं चैकभोजनः ।**

** दिनद्वयम् अयाची स्याद् द्विदिनं मारुताशनः ॥ ३८ ॥**

** त्रिदिनं चैकभक्ताशी त्रिदिनं नक्तभोजनः ।**

** दिनत्रयम् अयाची स्यात् त्रिदिनं मारुताशनः ॥ ३९ ॥**

** चतुरहं चैकभकाशी चतुरहं नक्तभोजनः ।**

[२४१] चतुर्दिनम् अयाची स्याच् चतुरहं मारुताशनः ॥ ४० ॥ इति ।

एकभक्तनक्तायाचितोपवासाः प्राजापत्यस्वरूपम् । सो ऽयम् आद्यः कल्पः । द्विगुणीभूतैकभक्तादिचतुष्टयं यत् तत् द्वितीयः कल्पः । त्रिगुणीभूतैकभक्तादिचतुष्टयं तृतीयः कल्पः । चतुर्गुणीभूतैकभक्तादिचतुष्टयं चतुर्थः कल्पः । त एते चत्वारः कल्पा वधभेदेषु योजनीयाः । तद् यथा – एकहायणस्य वधे प्रथमः । द्विहायणस्य वधे द्वितीयः । त्रिहायणस्य वधे तृतीयः । उपरितनवयस्कस्य वधे चतुर्थः इति ॥ ३७–४० ॥

यथोक्तव्रतचरणान्तरकर्तव्यम् आह ।

**प्रायश्चित्ते ततश् चीर्णे कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् ।**

** विप्राणां दक्षिणां दद्यात् पवित्राणि जपेद् द्विजः ॥ ४१ ॥ इति ।**

पवित्राणि पवमानसूक्तादीनि । भोजनदक्षिणाजपाः शक्त्यनुसारेण द्रष्टव्याः ॥ ४१ ॥

उपस्थानव्रतादेशनचर्यात्मकान् त्रीन् प्रायश्चित्तपादान् अभिधाय शुद्धिप्रकाशनरूपं चतुर्थपादम् आह ।_

**ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु गोघ्नः शुद्धो न संशयः । इति ।**

स्वकीयविशुद्धिख्यापनार्थं स्वबन्धून् अशेषान् ब्राह्मणान् भोजयेत् । एतावता चतुष्पादप्रायश्चित्तस्यानुष्ठितत्वात् अस्य शुद्धौ नाश्ति कश्चित् संशयः ।

सशिखम् इत्यादिना साङ्गं प्रायश्चित्तं यद् उक्तं तद् एव च्यवन आह: [२४२] “प्राजापत्यव्रतं गोवधे प्रायश्चित्तम् । नखानि रोमाणि छित्त्वा सशिखं वपनं कृत्वा त्रिषवणस्नानं गवाम् अनुगमनं सह शयनं सुमहत्तृआणि रथ्यासु चारयेत् । व्रतान्ते ब्राह्मणभोजनम्” इति । आचार्येणैकहायनादिचतुर्विधवध्यभेदम् अभिप्रेत्य व्रते पक्षचतुष्टयम् उपन्यस्तम् । तद् एव भङ्ग्यन्तरेण वृद्धप्रचेता आह ।

एकवर्षे हते वत्से कृच्छ्रपादो विधीयते ।

अबुद्धिपूर्वे पुंसां स्यात् द्विपादस् तु द्विहायने ॥

त्रिहायणे त्रिपादः स्यात् प्राजापत्यम् अतः परम् । इति ।

<u>ननु</u> – आचार्योक्ताद् गोवधप्रायश्चित्ताद् अधिकानि बहुविधानि गोवधप्रायश्चित्तानि नानामुनिभिर् दर्शितानि । तत्र कानिचित् कालेनाधिकानि । तद् यथा – एकमासद्विमासत्रिमासादिव्रतानि कालतो ऽधिकानि । तथा कानिचिद् दानेनाधिकानि । तद् यथैकगोदानम् आरभ्य सहस्रगोदानपर्यन्तानि कानिचित् कायक्लेशेनाधिकानि । तद् यथा – द्वादशरात्रोपवासादीनि । 

<u>बाढम्</u> । तत्र निमित्तगौरवं व्रतगौरवं च पर्यालोच्य न्यायेन विषयव्यवस्था कल्पनीया । तां च वयं प्रदर्शयामः । तत्र याज्ञवल्क्यो व्रतचतुष्टयम् आह ।

पञ्चगव्यं पिबेद् गोघ्नो मासम् आसीत संयतः ।

गोष्ठेशयो गो ऽनुगामी गोप्रदानेन शुध्यति ॥

[२४६] कृच्छ्रं चैवातिकृच्छ्रं च चरेद् वापि समाहितः ।

दद्यात् त्रिरत्रं चोपोष्य वृषभैकादशास् तु गाः ॥ इति । (य्ध् ३।२६३–६४)

तत्र गोस्वामिभेदम् उपजीव्य व्यवस्था । जातिमात्रब्राह्मणस्वामिके त्रिरात्रोपवासो वृषभैकादशगोदानं च । क्षत्रियस्वामिके पञ्चगव्याशनम् । वैश्यस्वामिके मासम् अतिकृच्छ्रम् । शूद्रस्वामिके कृच्छ्रम् । विष्णुर् व्रतत्रयम् आह ।

गोघ्नस्य पञ्चगव्येन मासम् एकं निरन्तरम् ।

प्राजापत्यं पराको वा चान्द्रायणम् अथापि वा ॥ इति । (विध् २।१४)

एतत् त्रयम् अपि क्षत्रियस्वामिकविषयम् । यत् तु शङ्खलिखिताभ्याम् उक्तम्: “गोघ्नः पञ्चगव्याहारः पञ्चविंशतिरात्रम् उपवसेत् । [२४७] सशिखं वपनं कृत्वा गोचर्मणा प्रावृतो गाश् चानुगच्छन्त् गोष्ठेशयो गां दद्यात्” इति, एतत् तु वैश्यस्वामिकविषयम् । यत् तु संवर्तेनोक्तम्,

गोघ्नस्यातः प्रवक्ष्यामि निष्कृतिं तत्त्वतः शुभाम् ।

गोघ्नः कुर्वीत संस्थानं गोष्ठे गोरूपसंस्थिते ॥

तत्रैव क्षितिशायी स्यान् मासार्धं संयतेन्द्रियः ।

सक्तुयावकभैक्षाशी पयो दधि घृतं शकृत् ॥

एतानि क्रमशो ऽश्नीयात् द्विजस् तत्पापमोक्षकः ।

शुध्यते सो ऽर्धमासेन नखरोमविवर्जितः ॥

स्नानं त्रिषवणं कुर्याद् गवाम् अनुगमनं तथा ।

एतत् समाहितः कुर्यात् स नरो वीतमत्सरः ॥

सावित्रीं च जपेन् नित्यं पवित्राणि च शक्तितः ।

ततश् चीर्णव्रतः कुर्यात् विप्राणां भोजनं परम् ॥

भुक्तवत्सु च विप्रेषु गां च दद्यात् सदक्षिणाम् ।

[२४५] वृषभं तिलधेनुं वा ततो मुच्येत किल्बिषात् ॥ इति । (संस्म् १२९–३४)

यच् च सुमन्तुनोक्तम्: “गोघ्नस्य गोप्रदानं गोष्ठे शयनं द्वादशरात्रं पञ्चगव्यप्राशनं गवां चानुगमनम्” इति, तत् शूद्रस्वामिकविषयम् । यत् तु मनुनोक्तम्,

उपपातकसंयुक्तो गोघ्नो मासं यवान् पिबेत् ।

कृतवापो वसेद् गोष्ठे चर्मणार्द्रेण संवृतः ॥

[२४६] चतुर्थकालम् अश्नीयाद् अक्षारलवणं मितम् ।

गोमूत्रेण चरेत् स्नानं द्वौ मासौ नियतेन्द्रियः ॥

दिवानुगच्छेत् ता गास् तु तिष्ठन्न् ऊर्ध्वं रजः पिबेत् ।

शुश्रूषित्वा नमस्कृत्य रात्रौ वीरासनी भवेत् ॥

तिष्ठन्तीष्व् अनुतिष्ठेत व्रजन्तीष्व् अप्य् अनुव्रजेत् ।

आसीनास्व् अपि चासीनो नियतो वीतमत्सरः ॥

आतुराम् अभियुक्तां वा चौरव्याघ्रादिभिर् भयैः ।

पतितां पङ्कमग्नां वा सर्वप्राणैर् विमोक्षयेत् ॥

उष्णे वर्षति शीते वा मारुते वाति वा भृशम् ।

न कुर्वीतात्मनस् त्राणं गोर् अकृत्वा तु शक्तितः ॥

आत्मनो यदि वान्येषां गृहे क्षेत्रे खले ऽपि वा ।

भक्षयन्तीं न कथयेत् पिबन्तं चैव वत्सकम् ॥

[२४७] अनेन विधिना यस् तु गोघ्नो गा अनुगच्छति ।

स गोहत्याकृतं पापं त्रिभिर् मासैर् व्यपोहति ॥

वृषभैकादशा गाश् च दद्यात् सुचरितव्रतः ।

अविद्यमाने सर्वस्वं वेदविद्भ्यो निवेदयेत् ॥ (म्ध् ११।१०९–१७)

इति, एतत् ब्राह्मणपरिगृहीताया बुद्धिपूर्वकवधविषये द्रष्टव्यम् । यत् त्व् आङ्गिरसोक्तम्,

उपपातकसंयुक्तो गोघ्नो भुञ्जीत यावकम् ।

अक्षारलवणं रूक्षं षष्ठे काले ऽस्य भोजनम् ॥

कृतवापो वसेत् गोष्ठे चर्मणा तेन संवृतः ।

द्वौ मासौ स्नानम् अप्य् अस्य गोमूत्रेण विधीयते ॥

पादशौचक्रिया कार्या अद्भिः कुर्वीत केवलम् ।

व्रतिवद् धारयेद् दण्डं समन्त्रां चैव मेखलाम् ॥

गां चैवानुव्रजेन् नित्यं रज आसां सदा पिबेत् ।

तिष्ठन्तीषु च तिष्ठेच् च व्रजन्तीष्व् अप्य् अनुव्रजेत् ॥

शुश्रूषित्वा नमस्कृत्वा रात्रौ वीरासनी भवेत् ।

गोमतीं च जपेद् विद्याम् ओंकारं वेदम् एव च ॥

आतुराम् अभिशस्तां च रोगव्याघ्रादिभिर् भयैः ।

[२४८] पतितां पङ्कलग्नां च सर्वप्राणैर् विमोक्षयेत् ॥

उष्णे वर्षति शीते वा मारुते वाति वा भृशम् ।

न कुर्वीतात्मनस् त्राणं गोर् अकृत्वा तु शक्तितः ॥

आत्मनो यदि वान्येषां गेहे क्षेत्रे ऽथ वा खले ।

भक्षयन्तीं न कथयेत् पिबन्तं चैव वत्सकम् ॥

अनेन विधिना गोघ्नो यस् तु गा अनुगच्छति ।

स तद्वधकृतं द्वाभ्यां मासाभ्यां तु व्यपोहति ॥

वृषभैकादशा गाश् च दद्यात् सुचरितव्रतः ।

अविद्यमाने सर्वस्वं वेदविद्भ्यो निवेदयेत् ॥

इति, तत् ब्राह्मणस्वामिककामकृतगोवध एव तारुण्यादिगुणवद्विषयं द्रष्टव्यम् । अत्र जप्यां गोमतीं विद्यां यम आह ।

गोमतीं कीर्तयिष्यामि सर्वपापप्रणाशिनीम् ।

तां तु मे वदतो विप्राः शृणुध्वं सुसमाहिताः ॥

गावः सुरभयो नित्यं गावो गुग्गुलगन्धिकाः ।

गावः प्रतिष्ठा भूतानां गावः स्वस्त्ययनं महत् ॥

अन्नम् एव परं गावो देवानां हविर् उत्तमम् ।

पावनं सर्वभूतानां रक्षन्ति च वहन्ति च ॥

हविषा मन्त्रपूतेन तर्पयन्त्य् अमरान् दिवि ।

ऋषीणाम् अग्निहोत्रेषु गावो होमप्रयोजिकाः ॥

**[२४९] **सर्वेषाम् एव भूतानां गावः शरणम् उत्तमम् ।

गावः पवित्रं परमं गावो मङ्गलम् उत्तमम् ॥

गावः स्वर्गस्य सोपानं गावो धन्याः सनातनाः ।

नमो गोभ्यः श्रीमतीभ्यः सौरभेयीभ्य एव च ॥

नमो ब्रह्मसुताभ्यश् च पवित्राभ्यो नमो नमः । इति । (यम्स्म् ५।२–८)

यत् तु हारीतेनोक्तम्: “गोघ्नस् त्वचम् ऊर्ध्वलाङ्गूलां परिधाय गा अनुतिष्ठेत तिष्ठमानासु । आसीनास्व् आसीनः । संवेशमानासु संविशेत् । संवीताङ्गो वीतमत्सरः । शीतवातोष्णातिवर्षेषु नात्मनस् त्राणं कुर्यात् गोर् अकृत्वा । चोरपङ्कव्याघ्रादिभ्यो भयेभ्यो मोचयेत् । एवं सुचरितप्रायश्चित्तो वृषभम् ऐकादशं गाश् च दत्वा त्रयोदशमासेन पूतो भवति” इति (हार्स्म् २३।४०–४७), यद् अपि वसिष्ठेन: “गां चेद् धन्यात् तस्याश् चर्मणार्द्रेण परिवेष्टितः **[२५०]** षण्मासान् कृच्छ्रं तप्तकृच्छ्रं वातिष्ठेत् ऋषभवैहतौ च” इति (वध् २१।१८–२२) — दद्याद् इति शेषः — , देवलेनापि: “गोघ्नः षण्मासान् तच्चर्मपरिवृतो गोग्रासाहारो गोव्रजनिवासी गोभिर् एव सह चरन् मुच्यते” इति, – एतत् त्रितयम् अपि स्वनस्थब्रह्मणगोवधे कामकृते द्रष्टव्यम् । 

यत् तु कात्यायनेनोक्तम्,

गोघ्नस् तच्चर्मसंवीतो वसेद् गोष्ठे ऽथ वा पुनः ।

गाश् चानुगच्छेत् सततं मौञ्जी वीरासनादिभिः ॥

[२५१] वर्षशीतातपक्लेशवह्निपङ्कभयदिभिः ।

मोक्षयेत् सर्वयत्नेन पूयते वत्सरैस् त्रिभिः ॥ (क्स्म् २।९।१५)

इति, यच् च शङ्खेनोक्तम्,

पादं तु शूद्रहत्यायाम् उदक्यागमने तथा ।

गोवधे च तथा कुर्यात् परस्त्रीगमने तथा ॥ (शङ्स्म् १३।३२)

इति, यच् च गौतमो ऽपि: “गां च वैश्यवत्” इति (ग्ध् २२।२३), इति – एतत् त्रितयम् अपि कामकृते सवनस्थब्राह्मणगोवधे द्रष्टव्यम् ।

यत् तु यमेन,

गोसहस्रं शतं वापि दद्यात् सुचरितव्रतः ।

अविद्यमाने सर्वस्वं वेदविद्भ्यो निवेदयेत् ॥ (यम्स्म् ५।१९)

इति, – तत् सवस्थश्रोत्रियगुणवद्गोवधे द्रष्टव्यम् । अत एव प्रचेताः: “स्त्रीगर्भिणीगोगर्भिणी-बालवधेषु भ्रूणहा भवति” इति । अनयैव दिशा व्यासादिवचनेष्व् अपि प्रायश्चित्तगौरवलाघवे गोगतगुणागुणौ परीक्ष्य विषयव्यवस्था योजनीया । वचनानि तु प्रदर्श्यन्ते । तत्र व्यासः ।

[२५२] मासं वापि पिबेद् गोघ्नः शुचि गोमूत्रयावकम् ।

दद्याद् वा दशकं चैव धेनूनां ब्राह्मणाय वा ॥ इति । (व्यास्म् ६।१८)

पैठीनसिः: “गोष्ठे वसन् यवागूं प्रसृतितण्डुलशृतां मासं भुक्त्वा गोभ्यः प्रियं कुर्वाणो गोघ्नः शुध्यति” इति । विश्वामित्रः ।

कृच्छ्रांश् च चतुरः कुर्याद् गोवधे बुद्धिपूर्वके ।

अमत्या तु द्वयं कुर्यात् तदर्धं वृद्धबालयोः ॥ इति ।

जाबालिः ।

प्राजापत्यं चरेन् मासं गोहत्या चेद् अकामतः ।

गोहतो गो’नुगामी स्याद् गोप्रदानेन शुध्यति ॥ इति ।

जातूकर्ण्यः ।

गां चेद् अकामतो हन्यात् ब्राह्मणानुज्ञया ततः ।

प्राजापत्यत्रयं कृत्वा स्पर्शयेद् ब्राह्मणाय गाः ॥ इति ।

व्याघ्रः ।

गां चेद् धन्यान् नरो ऽकामात् पणसप्तशतं तथा ।

श्रोत्रियाय दरिद्राय दद्यात् शुद्ध्यर्थम् आत्मनः ॥ इति ।

हारीतः ।

अकामाद् वा सकामाद् वा गोघ्नस्य पुरुषस्य वै ।

[२५३] ब्राह्मणान् ज्ञापयेत् तत्र यथावद् अनुपूर्वशः ॥

सशिखं वपनं कृत्वा मासम् एकं व्रतं चरेत् ।

पयोशी पञ्चगव्याशी गोष्ठशायी जितेन्द्रियः ॥

गवाम् अनुगमं चैव तस्माच् च नियतव्रतः ।

अद्भिर् यस् तर्पयेन् नित्यं शोधयेद् दुष्कृतं स्मरन् ॥

एकरात्रं जले स्थित्वा त्रिरात्रं तदनन्तरम् ।

गोदानं सर्वशक्त्या च ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ॥

स किल्बिषान् समुत्थाय मुच्यते नात्र संशयः ॥ इति । (हार्स्म् २।३८–४२)

चतुर्विंशतिमते ।

गोघ्नः पावनं सम्यग् गदतो मे निबोधत ।

शस्त्रादिभिश् च हत्वा गां मानवं व्रतम् आचरेत् ॥

रोधादिना चाङ्ग्रसम् आपस्तम्बोक्तम् एव वा ।

[२५४] पादं चरेद् रोधवधे कृच्छ्रार्धं बन्धपातने ॥

अतिवाह्य च पादोनं कृच्छ्रम् अज्ञानताडने ।

गर्भिणीं कपिलां दोग्ध्रीं होमधेनुं च सुव्रताम् ॥

रोधादिना घातयित्वा द्विगुणं व्रतम् आचरेत् ।

अतिवृद्धाम् अतिकृशाम् अतिबालां च रोगिणीम् ॥

हत्वा पूर्वविधानेन चरेद् अर्धं व्रतं द्विजः ।

ब्राह्मणान् भोजयेत् शक्त्या दद्याद् धेम तिलांश् च गाः ॥

हेमगोतिलदानेन नरः पापात् प्रमुच्यते ॥ इति ॥ ४२ ॥

गावः श्लाध्यास् त्रिलोक्याम् इति निगमगिरस् तादृशीनां वधे यत्

	प्रायश्चित्तं प्रणीतं किम् अपि गणयतस् तच् च सामान्यगीतम् ।

भारद्वाजान्ववायः प्रथितसमुदयः स्वोदितैर् एव सूक्तैर्

	अध्यायस्याष्टमस्य व्यतनुत विवृत् शाश्वतीं माधवार्यः ॥

इति श्रीमहाराजाधिराज-वैदिकमार्गप्रवर्तक-परमेश्वर-

**श्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरन्धरस्य माधवामात्यस्य **

कृतौ पराशरस्मृतिव्याख्यायां माधवीयायां अष्टमो ऽध्यायः ॥ ८ ॥

**अथ नवमो ऽध्यायः **

[२५५]

अष्टमाध्याये गोवधस्य सामान्यप्रायश्चित्तम् उपवर्णितम् । अथ नवमाध्याये रोधादिनिमित्तविशेषान् उपजीव्य प्रायश्चित्तविशेषा अभिधीयन्ते । तत्र

एकपादं चरेद् रोधे द्वौ पादौ बन्धने चरेत् । (पर्स्म् ९।३)

इति वक्ष्यति ।

तयोः पुरस्ताद् अपवादम् आद्यश्लोकेन दर्शयति ।

**गवां संरक्षणार्थाय न दुष्येद् रोधबन्धयोः ।**

** तद्वधं तु न तं विद्यात् कामाकामकृतं तथा ॥ १ ॥ इति ।**

व्रजे शालायां वा गाः प्रवेश्य तृणादिभक्षणप्रतिबन्धो रोधः । गले पाशेन दोहाद्यर्थं पादेषु रज्वा वा नियन्त्रणं बन्धः । तौ च रोधबन्धौ द्विविधौ हिताव् अहितौ च । रोगग्रस्ताया गोर् अपथ्यभक्षणनिवारणं हितो रोधः । क्षुदिताया गोः तृणादिभक्षणनिवारणम् अहितो रोधः । एवं बन्धस्यापि द्वैविध्यम् । [२५६] तत्र हितयोर् बन्धरोधयोः प्रत्यवायजनकत्वाभावान् न प्रायश्चित्तनिमित्तत्वम् । एतद् एव अङ्गिरा आह ।

सायं सङ्गोपनार्थं तु न दुष्येद् रोधबन्धयोः । इति । (अङ्स्म् २।२९)

॥ १ ॥

लगुषादिभिर् निपातने प्रायश्चित्तम् आह ।

**दण्डाद् ऊर्ध्वं यद् अन्येन प्रहाराद् यदि पातयेत् ।**

** प्रायश्चित्तं तदा प्रोक्तं द्विगुणं गोवधे चरेत् ॥ २ ॥ इति ।**

दण्डस्य लक्षणम् “अङ्गुष्ठमातः” (९।१०) इत्य् अनेन वक्ष्यति । तस्माद् दण्डाद् ऊर्ध्वम् अधिकप्रमाणेनेत्य् अर्थः । अन्येन लगुडादिना पातयेन् मारयेत् । अकामकृते गोवधे यत् प्रायश्चित्तं पूर्वाध्याये प्रोक्तं तद् एवात्र द्विगुणीभूतम् आचरेत् ॥ २ ॥

इदानीं प्रायश्चित्तविशेषान् अभिधातुम् अन्यानि वधनिमित्तान्य् उपन्यस्यति ।_

**रोधबन्धनयोक्त्राणि घातश् चेति चतुर्विधम् । इति ।**

वधनिमित्तम् इति शेषः । चतुर्विधान् रोधादिवधान् स्वयम् एव स्पष्टीकरिष्यति ।

तेषु बन्धेषु प्रायश्चित्तान्य् आह ।

[२५७] एकपादं चरेद् रोधे द्वौ पादौ बन्धने चरेत् ॥ ३ ॥

** योक्त्रेषु पादहीनं स्यात् चरेत् सर्वं निपातने । इति ।**

पूर्वाध्यायोक्तप्राजापत्यव्रतस्य पादभेदेन रोधादिवधेषु प्रायश्चित्तान्य् अवगन्तव्यानि ।

<u>ननु</u> – एतद् अङ्गिरोवचनेन विरुध्यते । अङ्गिरा हि मासद्वयकृच्छ्रं गोव्रतत्वेनाभिधाय रोधादिवधेषु तत्पादादीनि विधत्ते:

पादं चरेत् रोधवधे द्वौ पादौ बन्धने चरेत् ।

योजने पादहीनं स्यात् चरेत् सर्वं निपातने ॥ इति । (अङ्स्म् २।३१)

<u>नायं दोषः</u>, गुणवदगुणवद्विषयत्वेन अङ्गिरः-पराशरवचनयोर् व्यवस्थापनीयत्वात् । अन्यथा अङ्गिरसः संवर्त-आपस्तम्बाभ्यां सह विरोधः कथं परिह्रियेत । संवर्तः पक्षकृच्छ्रं गोवधव्रतम् अभिधायैतद् आह । 

प्रायश्चित्तस्य पादं तु विरोधे व्रतम् आचरेत् ।

द्वौ पादौ बन्धने चैव पादोनं योजने तथा ॥

पाषाणैर् लोष्टकैर् दण्डैस् तथा शस्त्रादिभिर् नरः ।

निपात्य संचरेत् सर्वं प्रायश्चित्तं विशुद्धये ॥ (संस्म् १३९–४०)

[२५८] इति । आपस्तम्बो ऽपि दिनचतुष्टयकृत्यं पादत्वेन प्रकृत्येदम् आह ।

एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च ।

उपवासेन चैकेन पादकृच्छ्रः प्रकीर्तितः ॥

एकपादं चरेद् रोधे द्वौ पादौ बन्धने चरेत् ।

योजने पादहीनं स्यात् चरेत् सर्वं निपातने ॥ इति । (आप्स्म् १।१६)

<u>ननु</u> – एवम् अपि पूर्वापरविरोधो दुष्परिहरः । पूर्वाध्याये ह्य् अकामकृते षोडशरात्रकृच्छ्रो ऽभिहितः । अत्र तु कामकृते रोधवधे चतूरात्रो ऽभिधीयते ।

<u>नायं दोषः</u>, अत्र प्रामादिकस्य बालवत्सादिवधस्य प्रायश्चित्तम् इदम् इति परिहरणीयत्वात् । 

<u>एवं तर्हि</u> चतूरात्राष्टरात्रद्वादशरात्रषोडशरात्ररूपाणां चतुर्विधानां कृच्छ्राणां बालवत्सादिविषयाणां पूर्वम् अभिहितत्त्वात् पुनर् उक्तम् – इति चेत्,

<u>न</u>, रोधनीयस्य वत्सादेः शूद्रस्वामिकत्वादिलक्षणस्य हीननिमित्तस्यात्र कल्पनीयत्वात् । तस्मान् न को ’पि विरोधः ॥ ३ ॥

वधनिमित्तस्य रोधस्य स्वरूपम् आह ।

**गोवाटे वा गृहे वापि दुर्गे वाप्य् असमस्थले ॥ ४ ॥**

[२५९] नदीष्व् अथ समुद्रेषु त्व् अन्येषु च नदीमुखे ।

** दग्धदेशे मृता गावः स्तम्भनाद् रोध उच्यते ॥ ५ ॥ इति ।**

दुर्गाणि पर्वतसंकीर्णमार्गादीनि । असमस्थलं निम्नोन्नतप्रदेशः । अन्येषु वापीतडागादिषु नदीमुखं समुद्रनदीसंगमप्रदेशः । दग्धदेशो दावाग्न्यादिना दग्धः सन्न् उष्णभस्माक्रान्तप्रदेशः । यथोक्तेषु स्थानेषु स्तम्भनाद् गावो मृता भवन्ति । अतस् तादृशस् स्तम्भनम् अत्र रोध उच्यते । ईदृशरोधनिमित्तं प्रायश्चित्तम् आपस्तम्ब आह ।

कान्तारेष्व् अथ दुर्गेषु गृहदाहभयेषु च ।

यदि तत्र विपत्तिः स्यात् पाद एको विधीयते ॥ इति । (आप्स्म् १।१९)

॥ ४५ ॥

वधनिमित्तबन्धनस्य स्वरूपम् आह ।

**योक्त्रदामकडोरैश् च कण्ठाभरणभूषणैः ।**

** गृहे वापि वने वापि बद्धा स्याद् गौर् मृता यदि ॥ ६ ॥**

** तद् एव बन्धनं विद्यात् कामाकामकृतं च तत् ।**

[२६०] इति । योक्त्रं पाशः शकटयुगच्छिद्रसंबद्धः । दामकं धेनुबन्धनहेतुः पाशः । डोरं रज्जुमात्रम् । कण्ठाभरणं घण्टाकिङ्किण्यादि । भूषणं ललाटादौ निबद्धवराटकादि । ईदृशैः साधनैर् बद्धा गौर् गृहे स्थिता वा चरणाय अरण्ये गता वा यदि म्रियते तदा मरणनिमित्तं योक्त्रादिकम् अत्र बन्धनम् उच्यते । गोषु योक्त्रादियोजनं कामकृतं बन्धनम्, गोशालायां स्थापितेषु योक्त्रादिषु यदि गावो लग्नाः स्युस् तदादीम् अकामकृतं बन्धनम् इति द्विविधं बन्धनं विज्ञेयम् । एतच् च सप्रायश्चित्तम् आपस्तम्ब आह ।

कण्ठाभरणदोषेण गौर् वा यत्र विपद्यते ।

चरेद् अर्धं व्रतं तत्र भूषणार्थं हि तत्कृतम् ॥ इति । (आप्स्म् १।१७)

॥ ६ ॥

वधनिमित्तस्य योक्त्रस्य स्वरूपम् आह ।

**हले वा शकटे पङ्क्तौ पृष्ठे वा पीडितो नरैः ॥ ७ ॥**

** गोपतिर् मृत्युम् आप्नोति योक्त्रो भवति तद्वधः ॥ इति ।**

पङ्क्तिः गले मेढीबन्धनम् । गोपतिर् बलीवर्दः । स च स्थावरेण रोगेण वा वोढुम् अशक्तो हलरथपङ्क्तिगोणीभारेषु वाहितो म्रियेत तदा तन्मरणनिमित्तवहननियोजनं योक्त्रम् **[२६१] **इत्य् उच्यते । अत एव आपस्तम्बः ।

दमने दामने रोधे सङ्घाते चैव योजने ।

नस्तः सकलपाशैर् वा मृते पादोनम् आचरेत् ॥ इति । (आप्स्म् १।१८)

अशिक्षितवलीवर्दस्य वोढुं शिक्षणं दमनम् । दाम्ना पाशेन संपादितो दामनः । रोधो गलनिरोधः । संघातः समूहः । पङ्क्तिः पूर्वोक्ता । तत्र योजनं बन्धनम् । नस्तः नासिकायां दोरप्रक्षेपः । सकलपाशा इतरे सर्वे बन्धनविशेषाः ॥ ७ ॥

वधनिमित्तस्य घातस्य स्वरूपम् आह ।

**मत्तः प्रमत्त उन्मत्तश् चेतनो वाप्य् अचेतनः ॥ ८ ॥**

** कामाकामकृतक्रोधो दण्डैर् हन्याद् अथोपलैः ।**

** प्रहृता वा मृता वापि तद् धि हेतुर् निपातने ॥ ९ ॥ इति ।**

मत्तो धनादिना दृप्तः । प्रमत्तो मद्यपानादिना परवशः । उन्मत्तो व्याध्यादिना विभ्रान्तः । चेतनो लोकव्यवहारदक्षः । अचेतनो मुग्धः । पातयिष्यामीति बुद्धिः कामः । व्यर्थचेष्टामात्रम् अकामः । ताभ्याम् उत्पादितः क्रोधो यस्यासौ दण्डादिभिर् यदि हन्यात् तदा मरणम् अन्तरेण केवलं प्रहृता स्यात् तत्र कामकृतसंप्रहारो घात इत्य् उच्यते । अकामकृतं तु मारणं घातः । दण्डोपलाभ्यां शस्त्रादीन्य् उपलक्ष्यन्ते । अत एव आपस्तम्बः ।

[२६२] पाषाणैर् लगुडैः पाशैः शस्त्रेणान्येन वा बलात् ।

निपातयति यो गा वै सर्वम् एव समाचरेत् ॥ इति । (आप्स्म् १।१९)

॥ ८–९॥

“दण्डाद् ऊर्ध्वं यद् अन्येन” (९।२) इत्य् अत्र दण्डाद् अधिकेन लगुडादिना कृतस्य प्रहारस्य प्रायश्चित्तनिमित्तत्वं वदतार्थाद् दण्डप्रहारस्य निर्दोषत्वम् अङ्गीकृतम् । तत्र को ऽसौ दण्ड इत्य् आकाङ्क्षायाम् आह ।

**अङ्गुष्ठमात्रस्थूलस् तु बाहुमात्रः प्रमाणतः ।**

** आर्द्रस् तु सपलाशश् च दण्ड इत्य् अभिधीयते ॥ १० ॥ इति ।**

अङ्गुष्ठमात्र इत्य् अनेन ततोधिकं स्थौल्यं व्यावर्त्यते । न स्वल्पम्, अल्पस्य वधहेतुत्वाभावात् । बाहुमात्र इत्य् अनेनाप्य् अधिकदैर्घ्यव्यावृत्तिः, अतिदीर्घेण प्रहारे मुखपर्त्यन्तप्रसारणेन चक्षुराद्युपघातप्रसङ्गात् । आर्द्रत्वं सपलाशत्वं च वेदनानुत्पत्त्यर्थम् । उक्तलक्षणेन दण्डेन भीतिम् एवोत्पदयेत् । न तु वेदनाम् इत्य् आशयः ।

॥ १० ॥

_यथोक्तदण्डप्रहारेण रुग्नस्य गोः पातमूर्च्छनयोः सतोः प्रत्यवायप्रायश्चित्तप्रसक्ताव् अपवदति _

**मूर्च्छितः पतितो ऽवापि दण्डेनाभिहतः स तु ।**

** उत्थितस् तु यदा गच्छेत् पञ्च सप्त दशैव वा ॥ ११ ॥**

[२६३] ग्रासं वा यदि गृह्णीयात् तोयं वापि पिबेद् यति ।

** पूर्वं व्याध्युपसृष्टश् चेत् प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ १२ ॥ इति ।**

यस् तु गौश् चिरं व्याधिपीडितो ऽत्यन्तकृशश् चारणार्थं यथोक्तदण्डेनाभिहतः सन् पतितो मूर्च्छितो वापि भवेत् स पुनर् उत्थाय कानिचित् पदानि गच्छेत् तर्हि प्रहर्तुः प्रत्यवायो नास्ति । अथोत्थातुम् अशक्तस् तदापि तृणे भक्षिते नास्ति प्रत्यवायः । भक्षयितुम् अशक्तो यदि जलं पिबेत् तदापि नास्ति प्रत्यवायः । उत्थानतृणभक्षणजलपानान्य् अकृत्वा मूर्च्छानन्तरम् एव म्रियेत चेत् तदा प्रहर्ता प्रत्यवैतीत्य् अर्थाद् अवगन्तव्यम् ॥ ११–१२ ॥

गोगर्भस्य वधे प्रायश्चित्तम् आह ।

** पिण्डस्थे पादम् एकं तु द्वौ पादौ गर्भसंमिते ।**

** पादोनं व्रतम् उद्दिष्टं हत्वा गर्भम् अचेतनम् ॥ १३ ॥ इति ।**

चतस्रो गर्भावस्थाः । पिण्डः संमितो ऽचेतनः सचेतनश् चेति । गर्भाशये पतितं वीर्यं कललबुद्बुदादिक्रमेणार्धमासे पिण्डभावम् आपद्यते । स एव मासमात्रेण दार्ढ्यम् आपद्य संमित इत्य् उच्यते । संयङ्मितः परिवृतो दृढीभूतः संमितः । स च सप्तमे मासि प्राणवायुसंचाररूपां चेतनाम् आपद्यते । मासाद् ऊर्ध्व्स्म् आ सप्तमान् मासाद् अचेतन् इत्य् उच्यते । तदूर्धं पतितो मृतो भवेत् । अत्र पिण्डस्थे गर्भे प्राजापत्यस्य पादम् आचरेत् । संमितवधे अर्धकृच्छ्रम् । अचेतनवधे पादत्रयम् । सचेतनस्य चतुर्थस्य वधे प्रायश्चित्तं वक्ष्यति ॥ १३ ॥

[२६४]

पादकृच्छ्रादीनां चतुर्णाम् अङ्गभूतांश् चतुरो वपनविशेषान् आह ।

**पादे ऽङ्गरोमवपनं द्विपादे श्मश्रुणो ऽपि च ।**

** त्रिपादे तु शिखावर्जं सशिखं तु निपातने ॥ १४ ॥ इति ।**

रोमवपनेन नखनिकृन्तनम् अप्य् उपलक्ष्यते । नितरां पातनं निपातनम् । संपूर्णस्य सचेतनस्य गर्भस्य वधे इत्य् अर्थः । इदं चतुर्विधं वपनं शङ्खो ऽप्य् आह ।

रोमाणि प्रथमे पादे द्विपादे श्मश्रुवापनम् ।

पादहीने शिखावर्जं सशिखं तु निपातने ॥ इति ।

नखनिकृन्तनं आपस्तम्ब आह ।

पादे तु नखरोमाणि द्विपादे श्मश्रुवापनम् ।

त्रिपादे तु शिखा धार्या चतुर्थे सशिखं स्मृतम् ॥ इति । (आप्स्म् १।३३)

॥ १४ ॥

पवनविशेषवच् चतुर्धा व्यवस्थितान् दानविशेषान् आह ।

**पादे वस्त्रयुगं चैव द्विपादे कांस्यभाजनम् ।**

** त्रिपादे गोवृषं दद्याच् चतुर्थे गोद्वयं स्मृतम् ॥ १५ ॥**

[२६५] इति । गोवृषो बलीवर्दः । द्विपादे कांस्यभाजनम् अशक्तस्य । शक्तस्य त्व् अर्धसुवर्णम् । तद् आह शङ्खः ।

कृच्छ्रपादे वस्त्रदानं कृच्छ्रार्धे त्व् अर्धकाञ्चनम् ।

पादन्यूने तु गां दद्यात् पूर्णे गोमिथुनं स्मृतम् ॥ इति । (शङ्स्म् १८।२९)

॥ १५ ॥

चतुर्थावस्थस्य सचेतनस्य गर्भस्य वधे प्रायश्चित्तम् आह ।

**निष्पन्नसर्वगात्रस् तु दृश्यते वा सचेतनः ।**

** अङ्गप्रत्यङ्गसंपूर्णो द्विगुणं गोव्रतं चरेत् ॥ १६ ॥ इति ।**

अष्टमे मासे सर्वावयवसंपूर्णो भवति । प्रसवप्रत्यासन्नकाले सचेतन इतस् ततः संचरन्न् उपलक्षयितुं शक्यते । अङ्गानि शिरआदीनि । प्रत्यङ्गानि ग्रीवादीनि । तथा च स्मर्यते ।

अङ्गान्य् अत्र शिरो हस्तौ वक्षः पार्श्वौ कटी तथा ।

पादाव् इति षड् उक्तानि शास्त्रविद्भिः समासतः ॥

प्रत्यङ्गानि पुनर् ग्रीवा बाहू पृष्ठं तथोदरम् ।

ऊरू जङ्घे षड् इत्य् आहुस् तथा रोमनखं परम् ॥ इति ।

तैर् अङ्गैः प्रत्यङ्गैश् च सम्पूर्णे गर्भे निहते प्राजापत्यद्वयम् आचरेत् । तद् एतच् चतुर्विधं गोगर्भवधप्रायश्चित्तं षट्त्रिंशन्मते ऽपि दर्शितम् ।

पाद उत्पन्नमात्रे तु द्वौ पादौ दृढतां गते ।

पादोनं व्रतम् उद्दिष्टं हत्वा गर्भम् अचेतनम् ॥

[२६६] अङ्गप्रत्यङ्गसंपूर्णे गर्भे चेतःसमन्विते ।

द्विगुणं गोव्रतं तत्र एषा गोघ्नस्य निष्कृतिः ॥ इति ।

आपस्तम्बो ऽपि ।

पादो ऽसंपन्नमात्रे तु द्वौ पादौ च घने चरेत् ।

पादोनं व्रतम् आचष्टे हत्वा गर्भम् अचेतनम् ॥

अङ्गप्रत्यङ्गसंपूर्णे चेतनेन समन्विते ।

द्विगुणं गोव्रतं तत्र एषा गोघ्नस्य निष्कृतिः ॥ इति । (आप्स्म् १०।३५–३६)

॥ १६ ॥

अवयवविशेषेषु प्रायश्चित्तविशेषान् आह ।

**पाषाणेनाथ दण्डेन गावो येनाभिघातिताः ।**

** शृङ्गभङ्गे चरेत् पादं द्वौ पादौ नेत्रघातने ॥ १७ ॥**

[२६७] लाङ्गूले पादकृच्छ्रं तु द्वौ पादाव् अस्थिभञ्जने ।

** त्रिपादं चैव कर्णे तु चरेत् सर्वं निपातने ॥ १८ ॥ इति ।**

येन पुंसा पाषाणादिसाधनैर् गवाम् उपघातः क्रियते स पुमान् गोमरणाभावे ऽप्य् अवयवभङ्गप्रत्यवायनिवृत्तये निर्दिष्टं प्रायश्चित्तविशेषम् आचरेत् । यत् त्व् अङ्गिरसा दर्शितम् ।

अस्थिभङ्गं गवां कृत्वा लाङ्गूलच्छेदनं तथा ।

पातनं चैकशृङ्गस्य मासार्धं यावकं पिबेत् ॥ इति । (अङ्स्म् २।२८)

आपस्तम्बो ऽपि ।

अस्थिभङ्गं गवां कृत्वा शृङ्गभङ्गम् अथापि वा ।

त्वक्छेदे पुच्छनाशे वा मासार्धं यावकं पिबेत् ॥ (आप्स्म् १।२८)

इति, – तत् शृङ्गादिबह्ववयवभङ्गविषयं गुणवद्गोविषयं वा । यद् अप्य् अङ्गिरसोक्तम्,

शृङ्गभङ्गे ऽस्थिभङ्गे च चर्मनिर्मोचने ऽपि वा ।

दशरात्रं पिबेद् वज्रं स्वस्थापि यदि गौर् भवेत् ॥ (अङ्स्म् ३०)

[२६७] इति । वज्रं क्षीरादि । एतच् चाशक्तविषयम् ॥ १७–१८ ॥

ननु – वर्णितम् अङ्गभङ्गादिप्रायश्चित्तं न पर्याप्तम्, अङ्गभङ्गादेः कियतापि कालेन मरणपर्यवसायित्वसंभवात् । वधप्रायश्चित्तस्यैव तत्रोचितत्वात् – इत्य् आशङ्क्याह ।

**शृङ्गभङ्गे ऽस्थिभङ्गे च कटिभङ्गे तथैव च ।**

** यदि जीवति षण्मासान् प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ १९ ॥ इति ।**

शृङ्गभङ्गानन्तरं षण्मासमध्ये यदि म्रियते तदानीं शृङ्गादिभङ्गस्य तन्निमित्तत्वशङ्कया वधप्रायश्चित्तं कर्तव्यं भवेत् । यदा पुनः पदाभिभङ्गे षट्सु मासेषु जीवति तदा वधप्रायश्चित्तं न विद्यते । किं तु भङ्गादिनिमित्तम् एव प्रायश्चित्तम् अनुष्ठेयम् ॥ १९ ॥

व्रणभङ्गादौ न केवलं प्रायश्चित्ताचरणम् । किं तु तच्चिकित्सापि कर्तव्येत्य् आह ।

**व्रणभङ्गे च कर्तव्यः स्नेहाभ्यङ्गस् तु पाणिना ।**

** यवसश् चोपहर्तव्यो यावद् दृढबलो भवेत् ॥ २० ॥ इति ।**

व्रणश् च भङ्गश् च व्रणभङ्गौ । त्वक्च्छेदो व्रणः । शृङ्गाद्यस्थिच्छेदो भङ्गः । स्नेहाभ्यङ्ग इत्य् औषधप्रक्षेपस्याप्य् उपलक्षणम् । यवसस् तृणविशेषः । तेन भक्ष्यं सर्वम् उपलक्ष्यते । चिकित्सां शङ्खो ऽप्य् आह ।

[२६९] यवसश् चोपहर्तव्यो यावद् रोहेत तद्व्रणः ।

संपूर्णे दक्षिणां दद्यात् ततः पापात् प्रमुच्यते ॥ इति । (शङ्स्म् ११।१९)

॥ २० ॥

“यावद् दृढबलः” इति चिकित्साया अवधिर् अभिहितः । तम् एवानूद्यानन्तरकर्तव्यम् आह ।

**यावत् संपूर्णसर्वाङ्गस् तावत् तं पोषयेन् नरः ।**

** गोरूपं ब्राह्मणस्याग्रे नमस्कृत्वा विसर्जयेत् ॥ २१ ॥ इति ।**

अङ्गसंपूर्तिपर्यन्तं पोषणं कृत्वा पुष्टं तद्गोस्वरूपं क्षमापणबुद्ध्या नमस्कृत्य चिकित्साया उपरमेत् ॥ २१ ॥

सम्यक् चिकित्सायां कृतायाम् अपि प्रहारदार्ढ्यात् पुष्ट्यभावे किं कर्तव्यम् इत्य् अत आह ।

**यद्य् असंपूर्णसर्वाङ्गो हीनदेहो भवेत् तदा ।**

** गोघातकस्य तस्यार्धं प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् ॥ २२ ॥ इति ।**

गोघातकस्य यत् प्रायश्चित्तं प्राजापत्यं तदर्धम् अनुतिष्ठेत् ॥ २२ ॥

इदानीं चौर्यादिदोषेण कामकृतगोवधे निमित्तविशेषान् उपजीव्य प्रायश्चित्तविशेषान् आह ।_

[२७०] काष्ठलोष्टकपाषाणैः शस्त्रेणैवोद्धतो बलात् ।

** व्यापादयति यो गां तु तस्य शुद्धिं विनिर्दिशेत् ॥ २३ ॥**

** चरेत् सान्तपनं काष्ठे प्राजापत्यं तु लोष्टके ।**

** तप्तकृच्छ्रं तु पाषाणे शस्त्रे चैवातिकृच्छ्रकम् ॥ २४ ॥ इति ।**

प्राजापत्यतप्तकृच्छ्रयोः स्वरूपं पूर्वम् एवोपदर्शितम् । सान्तपनातिकृच्छ्रयोः स्वरूपं तूपरिष्टाद् वक्ष्यते ।

<u>न च</u> – काष्ठादीनां वधनिमित्तत्वे समाने सति प्रायश्चित्तवैषम्यम् अयुक्तम् इति शङ्कनीयम् । शास्त्रैकगम्ये ऽर्थे युक्तिभिर् उपालम्भासंभवात् । एवं तर्हि सर्वत्रे न्यायविचारो निरर्थक इति चेत्,

<u>न</u>, वचनानां परस्परविरोधे सति न्यायस्य निर्णायकत्वात् ॥ २३–२४ ॥

यथोकेषु चतुर्षु क्रमेण चतुर्विधान् दक्षिणाविशेषान् आह ।

**पञ्च सान्तपने गावः प्राजापत्ये तथा त्रयः ।**

** तप्तकृच्छ्रे भवन्त्य् अष्टाव् अतिकृच्छ्रे त्रयोदश ॥ २५ ॥ इति ।**

गावो देया इति शेषः । त्रयस् तिस्रः ॥ २५ ॥

प्रमापितस्य गोः परकीयत्वे तस्मै गोस्वामिने गां दत्वा पश्चात् यथोक्तं व्रतम् आचरेद् इत्य् आह ।

**प्रमापणे प्राणभृतां दद्यात् तत् प्रतिरूपकम् ।**

** तस्यानुरूपं मूल्यं वा दद्याद् इत्य् अब्रवीन् मनुः ॥ २६ ॥**

[२७१] इति । महिषाश्वादिष्व् अपि स्वामिने दानं समानम् इति विवक्षया प्राणभृताम् इत्य् उक्तम् । तद् एतत् प्रतिरूपदानं मनुर् अब्रवीत् । तथा च मानवं वचनम् ।

यो यस्य हिंस्यात् द्रव्याणि ज्ञानतो ऽज्ञानतो ऽपि वा ।

स तस्योत्पादयेत् तुष्टिं राज्ञे दद्याच् च तत्समम् ॥ इति ॥ २६ ॥

“रोधबन्धनयोक्त्राणि” इत्य् अत्र रोधबन्धनयोः प्रत्यवायहेतुत्वं वर्णितम् । इदानीं तस्यापवादम् आह ।

**अन्यत्राङ्कनलक्ष्मभ्यां वाहने मोचने तथा ।**

** सायं सङ्गोपनार्थं च न दुष्येद् रोधबन्धयोः ॥ २७ ॥ इति ।**

वृषोत्सर्गादौ दाहादिना स्थिरचिह्नकरणम् अङ्कनम् । तत्रैव गोमयहरिद्रादिना तात्कालिकछिनकरणं लक्ष्म । ताभ्याम् अन्यत्र उक्तचिह्नरहितेषु बलीवर्देष्व् इत्य् अर्थः । वाहनं गोणीभाराद्यारोपणम् । मोचनं तस्यैव भारस्यावरोपणम् । [२७२] तत्रोभयत्रैव बलीवर्दशरीरे यद्य् अपि व्यथा जायते तथापि प्रत्यवायो नास्ति । चिह्नद्वयरहितेषु बलीवर्देषु वाहनमोचनयोः शास्त्रेणैवाङ्गीकृतत्वात् । चिह्नोपेतेषु वृषेषु वाहनं न शास्त्रीयम्, वाहननिवृत्तिज्ञापनायैव चिह्नकरणात् । तथा रात्रौ संरक्षणार्थं रोधबन्धनयोः कृतयोर् अपि नास्ति प्रत्यवायः ॥ २७ ॥

पुनर् अपि व्यवस्थितान् प्रायश्चित्तविशेषान् विधातुं चत्वारि निमित्तान्य् उपन्यस्यति ।

**अतिदाहे ऽतिवाहे च नासिकाभेदने तथा ।**

** नदीपर्वतसंचारे प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् ॥ २८ ॥ इति ।**

रोगचिकित्सार्थम् अङ्क्नार्थं वा यावद् दहनम् अपेक्षितं तावतो ऽधिकदहनम् अतिदाहः । यावन्तं भारम् अक्लेशेन वोढुं शक्नोति तावतो ऽप्य् अधिकस्य भारस्यारोपणम् अतिवाहः । रज्जुस्थित्यर्थं नासिकायां छिद्रकरणं भेदनम् । पातवधसंभावनोपेतयोर् दुर्गमयोर् नदीपर्वतयोः प्रेरणं नदीपर्वतसंचारः ॥ २८ ॥

तेषु चतुर्षु निमित्तेषु क्रमेण प्रायश्चित्तान्य् आह ।

**अतिदाहे चरेत् पादं द्वौ पादौ वाहने चरेत् ।**

** नासिक्ये पादहीनं तु चरेत् सर्वं निपातने ॥ २९ ॥ इति ।**

दुर्गम् अनदीपर्वतसम्चारेण प्रमादात् पतित्वा मरणं निपातनम् । “अतिदोहे” इति वा पाठः । तस्मिन् पक्षे वत्सार्थपयो ऽनवशेष्य कृत्स्नक्षीरदोहम् अतिदोहः । तत्र वत्सापघातप्रत्यवयनिमित्तं [२७३] धेणूपघातनिमित्तं वा प्रायश्चित्तम् । यत् तु हारीतेनातिदाहातिवाहनादौ चान्द्रायणम् उक्तम्,

नासाभेदनदाहेषु कर्णच्छेदनबन्धने ।

अतिदाहातिदोहाभ्यां कृच्छ्रं चान्द्रायणं चरेत् ॥ (हार्स्म् १९।१०)

इति, तद् बहुनिमित्तसंनिपातविषयं द्रष्टव्यम् ॥ २९ ॥

यस् तु गौर् गृहे बद्धः प्रमादाद् गृहदाहे सति यदि म्रियेत तदा किं प्रायश्चित्तम् इत्य् अत आह ।

**दहनात् तु विपद्येत अनड्वान् योक्त्रयन्त्रितः ।**

** उक्तं पराशरेणैव ह्य् एकपादं यथाविधि ॥ ३० ॥ इति ।**

वृद्धपराशरेण यथाविधि उक्तम् एकं पादकृच्छ्रं चरेत् इति शेषः । एतच् च आपस्तम्बो ऽप्य् आह ।

कान्तारेष्व् अथ वा दुर्गे गृहदाहे खलेषु च ।

यदि त्व् इह विपत्तिः स्यात् पाद एको विधीयते ॥ इति । (आप्स्म् ३।१६) ॥ ३० ॥

बुद्धिसमाधानायोक्तान्य् अनुक्तानि च निमित्तानि संगृह्णाति ।

**रोधनं बन्धनं चैव भारः प्रहरणं तथा ।**

** दुर्गप्रेरणयोक्त्रं च निमित्तानि वधस्य षट् ॥ ३१ ॥**

[२७४] इति । तत्र रोधबन्धनयोक्त्राणि पूर्वम् एव व्याख्यातानि । भारो ऽतिवाहनम् । प्रहरणं शस्त्रादिभिस् ताडनम् । दुर्गप्रेरणं प्रौढभारं वाहयित्वा अत्युन्नतपर्वताग्रे नयनम् ॥ ३१ ॥

पूर्वं गृहे बद्धस्य पशोर् दाहनिमितितं प्रायश्चित्तम् अभिहितम् । इदानीं तस्यैव मरणे वधनिमित्तं प्रायश्चित्तम् आह ।

**बन्धपाशसुगुप्ताङ्गो म्रियते यदि गोपशुः ।**

** भवने तस्य पापी स्यात् प्रायश्चित्तार्धम् अर्हति ॥ ३२ ॥ इति ।**

बन्धहेतुः पाशो बन्धपाशः । तेन सुगुप्तानि रोधितानि गलपादादीन्य् अङ्गानि यस्यासौ बन्धपाशसुगुप्ताङ्गः । स चेद् भवने म्रियेत तदा कृच्छ्रार्धम् आचरेद् इति । यद्य् अपि पूर्वत्र “द्वौ पादौ बन्धने चरेत्” इत्य् अनेनेदं प्रायश्चित्तम् उपवर्णितं तथाप्य् अत्र बन्धनयोग्यायोग्यरज्जुविवेकचिकीर्षया तस्यैव पुनर् अनुवाद इत्य् अदोषः । यद् वा पूर्वोक्तस्यैव प्रायश्चित्तस्य विहितरज्जुबन्धविषयत्वम् अनेन समर्प्यते । निषिद्धरज्जुबन्धने तु संपूर्णं कृच्छ्रम् अवगन्तव्यम् ॥ ३२ ॥

तत्र तावद् वर्ज्यान् रज्जुविशेषान् दर्शयति ।

**न नारिकेलैर् न च शाणवालैः**

** न वापि मौञ्जैर् न च वल्कशृङ्खलैः ।**

[२७५] गावो न निबन्धनीया

** बध्वापि तिष्ठेत् परशुं गृहीत्वा ॥ ३३ ॥ इति ।**

वल्कानि वंशादिजनितानि । शृङ्खलान्य् अयस्ताम्रादिनिर्मितानि नारिकेलादिभिर् गावो न न बन्धनीयाः । यदि दामान्तरासंभवाद् एतैर् दामभिर् बध्येरन् तदा तन्निमित्तोपद्रवप्रसङ्गे सहसा छेत्तुं हस्तेन परशुं गृहीत्वा सावधानस् तिष्ठेत् । नारिकेलादिभिः कार्पासतन्त्वादिजन्या दृढा रज्जवः सर्वा उपलक्ष्यन्ते । अत एव अङ्गिराः ।

न नारिकेलैर् न च फालेकेन

	न मौञ्जिना नापि च वल्कलेन ।

एतैर् अनड्वान् न हि बन्धनीयो

	बध्वापि तिष्ठेत् परशुं गृहीत्वा ॥ इति । (अङ्स्म् ३।५)

फालकं कार्पासजन्यम् ॥ ३३ ॥

उपादेयान् रज्जुविशेषान् आह ।_

**कुशैः काशैश् च बध्नीयाद् गोपशुं दक्षिणामुखम् । इति ।**

यथा पाशा अनुपद्रवकारिणो विवक्षिताः तथास्थानम् अपि निम्नोन्नतादि दोषरहितं विवक्षितम् । तथा च व्यासः ।

कुशैः काशैश् च बध्नीयात् स्थाने दोषविवर्जिते । इति । (व्य्स्म् ५।१७)

[२७६]

<u>ननु</u> – नारिकेलादिपाशानाम् उपद्रवकारित्वसंभावनया प्रतिषेधः कृतः । स च दोषः कुशादिपाशेष्व् अपि समानः । तेषां सहसा त्रोटने ऽपि गृहदाहादौ पलायनमानानां गवां गलगतपाशेषु लग्नेनाग्निनोपद्रवसंभवाद् इत्य् अत आह ।

**पाशलग्नाग्निदग्धासु प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ ३४ ॥ इति ।**

कुशादिमयपाशानां शीघ्रं भस्मीभावात् सकृत् संतापमात्रं संपद्यते । न तु प्राणान्तिक उपद्रवः । अतो न तत्र प्रत्यवायः ॥ ३४ ॥

तत्रापि केनचित् प्रकारेणोपद्रवसंभावनाम् उद्भाव्य तत्रोचितं प्रायश्चित्तम् आह ।

**यदि तत्र भवेत् काष्ठं प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ।**

** जपित्वा पावनीं देवीं मुच्यते तत्र किल्बिषात् ॥ ३५ ॥ इति ।**

गलगते पाशे दह्यमाने यदि कुशमूलादिरूपं किंचित् काष्ठं तस्मिन् पाश्ē ऽवतिष्ठेत् तदा तदुल्मुकसंस्पर्शाद् ईषत्त्वग्दाहो भवेत् । तत्र गायत्रीजपेनैव शुद्धिः । पावमानीयम् इति पाठे पवमानसूक्तं जपित्वेति व्याख्येयम् ॥ ३५ ॥

[२७७]

यस्मिन् देशे मरणान्तिकः प्रमादः संभावितः तत्र गावो न प्रेषणीयाः । यदि बुद्धिमान्द्यात् प्रेषयेत् तदा तत्र मरणे प्रायश्चित्तं चरणीयम् इत्य् आह ।

**प्रेरयन् कूपवापीषु वृक्षच्छेदेषु पातयन् ।**

** गवाशनेषु विक्रीणंस् ततः प्राप्नोति गोवधम् ॥ ३६ ॥ इति ।**

यस्मिन् चारणप्रदेशे जीर्णकूपवाप्यादयो विद्यन्ते तत्र चारणार्थं प्रेषितो यदि म्रियते तदा, यत्र प्रौढा वृक्षाश् छिद्यन्ते तत्र प्रेषितः प्रौढशाखापातेन मरणं प्राप्नोति, गोमांसभक्षिणो म्लेच्छा गवाशनाः तेषु विक्रीता गौस् तैर् मार्यते अतस् तेषु त्रिष्व् अपि स्थानेषु प्रेरको गोव्रतं चरेत् ॥ ३६ ॥

उद्वृषभयज्ञादाव् उपघाते पादत्रयं प्रायश्चित्तम् आह ।_

**आराधितस् तु यः कश्चित् भिन्नकक्षो यदा भवेत् ।**

** श्रवणं हृदयं मग्नो वा कूपसङ्कटे ॥ ३७ ॥**

** कूपाद् उत्क्रमणे चैव भग्नो वा ग्रीवपादयोः ।**

** स एव म्रियते तत्र त्रीन् पादांस् तु समाचरेत् ॥ ३८ ॥ इति ।**

उद्वृषभयज्ञे हि बलीवर्दम् आराध्य धावयन्ति । तत्रातित्वरया धावतः कदाचित् कक्षो भिद्यते । केनचिद् उपघातेन कर्णे वा हृदये वा भेदो भवति । कूपसङ्कटं नाम संकीर्णतृणत्वं जलपूर्णत्वं च । तत्र वा मग्नो भवति । तादृशो कूपे पतितस्य कथंचिद् उत्क्रमणे ग्रीवादिर् भग्नो भवति । तेनैव च निमित्तेन यदि म्रियेत, तदा पादत्रयकृच्छ्रम् आचरेत् । अवारितः इति वा पाठः । तस्मिन् पक्षे चारणार्थं प्रेषयता पुरुषेण संभावितप्रमादखलेभ्यो निवारणीयत्वात् अनिवारणे यथोक्तं प्रायश्चित्तम् इति व्याख्येयम् ॥ ३७–३८ ॥

यत्र तृषार्त्ता गावः स्वयम् एवागाधकूपादिषु प्रविश्य विपद्यन्ते स्वामी तु तत् न जानाति, तत्र स्वमिनः प्रयवाय इत्य् आह ।

**कूपखाते तटाबन्धे नदीबन्धे प्रपासु च ।**

** पानीयेषु विपन्नानां प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ ३९ ॥ इति ।**

अगाधः कूपः कूपखातः । तटेन नदीतीरेण आ समताद् (?) बध्यते इति तटाबन्धः प्रौढतटाकः । नदीबन्धः सेतुः । घर्मकाले गवाम् उदकपानार्थं निर्मिताः प्रौढाः पाषाणादिद्रोण्यः प्रपा । तेषु पातुं प्रविश्य मृतास्व् अपि न स्वामिनः प्रायश्चित्तं विद्यते ॥ ३९ ॥

एवं तर्हि तादृशकूपादिनिर्मातुः प्रत्यवायो ऽस्तीत्य् आशङ्क्याह ।

**कूपखाते तटाखाते दीर्घीखाते (?) तथैव च ।**

** अन्येषु धर्मखातेषु प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ ४० ॥ इति ।**

खननं खातः । दीर्घीवाप्यः । अन्यशब्देन जलद्रोणौकुल्यादय उच्यन्ते । एतेषां धर्मार्थं निर्मितत्वात् कथंचित् तत्र पतित्वा मृतास्व् अपि गोषु न निर्मातुः प्रत्यवायो ऽस्ति ॥ ४० ॥

कूपखातादिवद् वेश्मखातादाव् अपि प्रत्यवायाभावम् आशङ्क्य धर्मार्थत्वाभावाद् अस्ति प्रत्यवाय इत्य् आह ।

**वेश्मद्वारे निवासेषु यो नरः खातम् इच्छति ।**

** स्वकार्यगृहखातेषु प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् ॥ ४१ ॥ इति ।**

वेश्मद्वारं गृहप्रवेशनिर्गममार्गः । निवासाः शालाव्रजादीनि गवां स्थानानि । तत्र यो नरः खनति, तस्य पुरुषस्य खातपातेन गोमरणे पूर्वोक्तं पादत्रयं प्रायश्चित्तं [२८०] विनिर्दिशेत् । तथान्यत्रापि गृहभित्तिवेद्यादिकरणार्थम् अङ्गनोपवनादिषु गोसंचारसंभावनावत्सु प्रदेशेषु कृताः खाताः गृहखाताः, स्वेन कृताः स्वकार्याः, स्वकार्याश् च ते गृहखाताश् च स्वकार्यगृहखाताः । तेषु गोविपत्तौ पादत्रयं प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् ॥ ४१ ॥

गृहखातादिवद् गृहे सर्पादिना वधेन प्रत्यवायप्राप्ताव् अपवदति ।

**निशि बन्धनिरुद्धेषु सर्पव्याघ्रहतेषु च ।**

** अग्निविद्युद्विपन्नानां प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ ४२ ॥ इति ।**

रात्रौ संरक्षणार्थं पाशबन्धेन निरुद्धा गावः सर्पव्याघ्रादिभिर् यदि हन्येरन् तदा स्वामिनः प्रत्यवायो नास्ति । अग्निर् ग्रामदाहः । विद्युद् अशनिः । ताभ्यां विपन्नानां न प्रत्यवायहेतुत्वम् ।

<u>ननु</u> – “दहनात् तु विपद्यन्ते” (७।१३) इत्य् अत्र प्रायश्चित्तम् उपवर्णितम् । इह तु तत् निराक्रियते इति पूर्वापरविरोध इति चेत् ।

<u>न</u>, निराकरणस्याशक्तविषयत्वात् । सत्यां शक्ताव् उपेक्षायां पूर्वोक्तं प्रायश्चित्तम् । अत एव व्यासः ।

[२८१] जलौघपल्वले मग्ना मेघविद्युद्धतापि वा ।

श्वभ्रे वा पतिताकस्मात् श्वापदेनापि भक्षिता ॥

प्राजापत्यं चरेत् कृच्छ्रं गोस्वामी व्रतम् उत्तमम् ।

शीतवाताहता वा स्याद् उद्बन्धनमृतापि वा ॥

शून्यागारे उपेक्षायां प्राजापत्यं विनिर्दिशेत् ॥ इति । (व्यास्म् ३।३९–४१)

इदं तु कार्यान्तरविरहे सत्य् उपेक्षायां वेदितव्यम् । कार्यान्तरव्यग्रतयोपेक्षायां त्व् अर्धम् ।

पल्वलौघमृगव्याघ्रश्वापदादिनिपातने ।

श्वभ्रप्रपातसर्पाद्यैर् मृते कृच्छ्रार्धम् आचरेत् ॥

अपालनात् तु कृच्छ्रं स्यात् शून्यागार उपप्लवे ॥ (विध् २१।१३)

इति विष्णुस्मरणात् ॥ ४२ ॥

विद्युद्दाहादेर् इव ग्रामघातादेर् अपि न प्रत्यवायहेतुत्वम् इत्य् आह ।

**ग्रामघाते शरौघेण वेश्मभङ्गान् निपातने ।**

** अतिपृष्टिहतानां च प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ ४३ ॥ इति ।**

शत्रुसैन्येन ग्रामे हन्यमाने सति तदन्तर्वर्तिनो गावः शरौघेण निपात्यन्ते । तथा स्तम्भसंशदिशैथिल्येन [२८२] गृहे भग्ने सति तदन्तर्वर्तिनां गवां निपातो भवति । तथा बुधशुक्रसामीप्यादिना प्रवृत्तायाम् अतिवृष्टौ शीतवातपीडिता गावो म्रियन्ते तत्र तत्स्वामिनः प्रत्यवायो नास्ति ॥ ४३ ॥

संग्रामादेर् अपि न प्रत्यवायहेतुत्वम् इत्य् आह ।

**संग्रामे प्रहतानां च ये दग्धा वेश्मकेषु च ।**

** दावाग्निग्रामघातेषु प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ ४४ ॥ इति ।**

सेनयोर् उभयोर् युद्धे सति तत्र प्रहता गावो म्रियन्ते । स्कन्धावारनिर्मितानि तृणमयानि वेश्मकानीत्य् उच्यन्ते । तेषु वैरिभिर् दह्यमानेषु तत्र गावो म्रियन्ते । तथा क्वचिद् दावाग्निना अरण्यसमीपवर्तिनो ग्रामा दग्धा भवन्ति तत्र गावा उपहन्यन्ते । न चैतेषु विषयेषु स्वामी प्रत्यवायं प्राप्नोति ॥ ४४ ॥

गवां हिते प्रवृत्तस्य प्रामादिकं गोमरणं न प्रत्यवायजनकम् इत्य् आह ।

**यन्त्रिता गौश् चिकित्सार्थं मूढगर्भविमोचने ।**

** यत्ने कृते विपद्येत प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ ४५ ॥ इति ।**

व्रणरोगादौ दाहच्छेदादिचिक्त्सार्थं रज्ज्वादिना यन्त्रिता गौः प्रमादाद् विपद्येत । तथा योनिद्वारि समागतस्य [२८३] मृतस्य गर्भस्य निर्गमनार्थं तदाकर्षणादिप्रयत्ने क्रियमाणे कथंचिद् गौर् म्रियेत् तत्र हितम् आचरन् पुरुषो न प्रत्यवैति । एतद् एव संवर्त आह ।

यन्त्रणे गोश् चिकित्सार्थे मूढगर्भविमोचने ।

यदि तत्र विपत्तिः स्यात् न स पापेन लिप्यते ॥

औषधं स्नेहम् आहारं दद्याद् गोब्राह्मणेषु च ।

दीयमाने विपत्तिश् चेन् न स पापेन लिप्यते ॥

दाहच्छेदशिराभेदैः प्रयोगैर् उपकुर्वताम् ।

द्विजानां गोहितार्थं च प्रायश्चित्तम् न विद्यते ॥ इति । (संस्म् १३७–३९)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

क्रियमाणोपकारे तु मृते विप्रे न पातकम् ।

विपाके गोवृषाणां तु भेषजाग्निक्रियासु च ॥ इति । (य्ध् ३।२८४)

अङ्गिरा अपि ।

औषधं स्नेहम् आहारं दद्याद् गोब्राह्मणेषु यः ।

विपाके तु विपत्तिः स्यात् न स दोषेण लिप्यते ॥ इति । (अङ्स्म् १।२८) ॥ ४५ ॥

[२८४]

रोधबन्धनाभ्यां गोविपत्तौ प्रायश्चित्तं पूर्वम् उपवर्णितम् । यदा बहव एकेन व्यापारेण विपद्यन्ते तदा किं व्यापारैक्याद् एकं व्रतं स्यात् । किं वा प्रहतगोसंख्याया व्रतावृत्तिः – इति विचिक्त्सायाम् इदम् आह ।

**व्यापन्नानां बहूनां च बन्धने रोधने ऽपि वा ।**

** भिषङ्मिथ्योपचारे च प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् ॥ ४६ ॥ इति ।**

पूर्वोक्तं प्रायश्चित्तं द्विगुणम् आचरेद् इत्य् आशयः । तथा च संवर्तः ।

व्यापन्नानां बहूनां च बन्धने रोधने ऽपि वा ।

द्विगुणं गोव्रतस्यास्य प्रायश्चित्तं विशुद्धये ॥ इति । (संस्म् १३५।

आपस्तम्बो ऽपि ।

विपन्नानां बहूनां तु बन्धने रोधने ऽपि वा ।

भिषङ्मिथ्याप्रयोक्ता च द्विगुणं गोव्रतं चरेत् ॥ (आप्स्म् ३।१९)

[२८५] इति । अयथाशास्त्रं चिकित्सनं भिषङ्मिथ्याप्रयोगः इति ॥ ४६ ॥

सत्यां शक्ताव् उपेक्षकस्य प्रत्यवायो ऽस्तीत्य् उक्तम् । न केवलं स्वामिन एवैतत् । किं त्व् अन्येषाम् अपीत्य् आह ।

**गोवृषाणां विपत्तौ च यावन्तः प्रेक्षका जनाः ।**

** अनिवारयतां तेषां सर्चेषां पातकं भवेत् ॥ ४७ ॥ इति ।**

पङ्कमज्जनादिर् विपत्तिः । तत्र ये केचिन् मार्गे गच्छन्तो विपन्नां गां विलोक्य यथाशक्ति प्रतीकारं न कुर्वन्ति तेषां सर्वेषाम् उपेक्षकाणां प्रत्यवायो भवति । प्रेक्षका इत्य् अनेनानुमन्त्रादयः सर्वे ऽप्य् उपलक्ष्यन्ते । अत एव पैठीनसिः ।

हन्ता मन्तोपदेष्टा च तथा संप्रतिपादकः ।

प्रोत्साहकः सहायश् च तथा मार्गानुदेशकः ॥

आश्रयः शस्त्रदाता च भक्तदाता विकर्मिणाम् ।

उपेक्षकः शक्तिमांश् चेद् दोषवक्तानुमोदकः ॥

अकार्यकारिणस् तेषां प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् । इति ॥ ४७ ॥

“व्यापन्नानाम्” (९।४६) इत्य् अत्र वध्यबहुत्वं घातकैकत्वं [२८६] चोपजीव्य प्रायश्चित्तम् उक्तम् । इदानीं वध्यैकत्वे हन्तृबहुत्वे च कथं – इत्य् आशङ्क्याह ।

**एको हतो यैर् बहुभिः समेतैर्**

** न ज्ञायते यस्य हतो ऽभिघातात् ।**

** दिव्येन तेषाम् उपलभ्य हन्ता**

** निवर्तनीयो नृपसंनियुक्तैः ॥ ४८ ॥ इति ।**

यत्र बहूनां पुरुषाणां प्रहारैर् एको गौर् हतो भवति तत्र सर्वेषां प्रहारकाणां वेदनाहेतुत्वे सत्य् अपि यदीयः प्रहारः प्राणवियोगनिमित्तम् इति न ज्ञायते । अतस् तेषां बहूनां पुरुषाणां मध्ये प्राणवियोगकारिप्रहारकर्तायम् इति पुरुषविशेषस् तुलाग्न्यादिदिव्येन निश्चित्य राजपुरुषैर् हन्तृसमूहात् स पृथक् कर्तव्यः । पृथक् कृत्य च गोव्रतं चारयेत् ॥ ४८ ॥

इतरेषां प्रहन्तॄणां प्रायश्चित्तम् आह ।_

**एका चेद् बहुभिः काचिद् दैवाद् व्यापादिता यदि ।**

** पादं पादं तु हत्यायाश् चरेयुस् ते पृथक् पृथक् ॥ ४९ ॥ इति ।**

गोहत्याया यद् व्रतम् अभिहितं तस्य व्रतस्य पादम् [२८७] एकैकः पुरुषो ऽनुतिष्ठेत् । एतच् चाकामकारविषयम् । दैवाद् इत्य् अभिधानात् । कामकारे तु द्विगुणम्,

एकां घ्नतां बहूनां तु यथोक्ताद् द्विगुणो दमः ।

इति स्मृत्यन्तरे ऽभिधानात् ॥ ४९ ॥

“सर्पव्याघ्रहतेषु” (९।४२) इत्य् अत्र सर्पादिभिर् गवि हते प्रत्यवायो नास्तीय् उक्तम् । पुरुषप्रहारेण हते त्व् अस्ति प्रत्यवायः । यत्र् अभुषु निमित्तेषु संदेहः तत्र वधनिमित्तं कथं निश्चेयम् – इत्य् आशङ्क्य लिङ्गविशेषैर् इत्य् अभिप्रेत्य तानि लिङ्गानि प्रदर्शयति ।

**हते तु रुधिरं दृश्यं व्यधिग्रस्तः कृशो भवेत् ।**

** लाला भवति दष्टेषु एवम् अन्वेषणं भवेत् ॥ ५० ॥ इति ।**

यत्र रुधिरं दृश्यते तत्र प्रहारो निमित्तम् इति निश्चेतव्यम् । कार्श्यमात्रोपलम्भे व्याधिर् मृतिहेतुः । लालादर्शने सर्पदंशनं निमित्तम् । एवन् अन्यैर् अपि तत्र् तत्रोचितैर् लिङ्गैर् निमित्तस्वरूपम् अन्विष्य निश्चेतव्यम् ॥ ५० ॥

[२८८]

शृङ्गास्थिभङ्गादौ मरणाभावे ऽपि प्रायश्चित्तविशेषम् अभिहितम् । अस्त्व् एवं बाह्यावयवभङ्गे । यदा त्व् अन्तरावयवभङ्गो न विस्पष्टः तदा कथम् – इत्य् आशङ्क्य तन्निश्चयहेतुं लिङ्गविशेषं दर्शयति ।

**ग्रासार्थं चोदितो वापि अध्वानं नैव गच्छति । इति ।**

एवम् अन्यैर् अपि लिङ्गविशेषैस् तं तं निमित्तविशेषम् अभिनिश्चित्य तत्र तत्रोचितं प्रायश्चित्तम् अनुष्ठेयम् ॥

“दण्डाद् ऊर्ध्वं यद् अन्येन” (९।२) इत्यादिना ग्रन्थसंदर्भेण निमित्तविशेषान् अनूद्य प्रायश्चित्तविशेषा अभिहिताः । ये तु पूर्वत्रानुदिता निमित्तविशेषाः ये च लिङ्गैर् अप्य् अनिश्चेयाः शङ्क्यमानाः तेषु सर्वेषु साधारणं प्रायश्चित्तं दर्शयति ।

**मनुना चैवम् एकेन सर्वशास्त्राणि जानता ॥ ५१ ॥**

** प्रायश्चित्तं तु तेनोक्तं गाघ्नश् चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति ।**

यथा कलिधर्मरहस्यं तथा तत्प्रतिपादकानि वेदशास्त्राणि जानता पराशरेण मया गोवधविशेषाणां प्रायश्चित्तविशेषा अभिहिताः । एवं मनुनाप्य् उपपातकजातस्य सर्वसाधारणं प्रायश्चित्तं गोवधम् उदाहृत्य उपवर्णितम् । किं तत्: “गोघ्नश् चान्द्रायणं चरेत्” इति । न चात्र केनापि मुनिना विप्रतिपत्तुं शक्यम् इत्य् अभिप्रेत्य एकेनेत्य् उक्तम् । मुनिमुख्येनेति यावत् ॥ ५१ ॥

पूर्वाध्याये गोवधस्येतिकर्तव्येषु वपनम् उक्तम्: “सशिखं वपनं कृत्वा” (पार्स्म् ८।३१) इति । तथास्मिन्न् अप्य् अध्याये ऽभिहितम्:

_ पादे ऽङ्गरोमवपनं द्विपादे श्मश्रुणो ऽपि च ।_

_ त्रिपादे तु शिखावर्जं सशिखं तु निपातने ॥ (पार्स्म् ९।१४)_

[२९०] इति । तत्र केनापि निमित्तेन वपनाकरणे यथोक्तं व्रतं द्विगुणम् अनुष्थेयम् इत्य् आह ।_

**केशानां रक्षणार्थाय द्विगुणं व्रतम् आचरेत् ॥ ५२ ॥**

** द्विगुणे व्रत आदिष्टे द्विगुणा दक्षिणा भवेत् । इति ।**

यत्र यत्र व्रतद्वैगुण्यं तत्र तत्र दक्षिणाद्वैगुण्यम् उक्तम् ॥ ५२ ॥

केशरक्षणं न सर्वविषयम् । किं तु राजादिविषयम् इत्य् आह ।

**राजा वा राजपुत्रो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः ॥ ५३ ॥**

** अकृत्वा वपनं तस्य प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् । इति ।**

केशरक्षणस्य राजादिविषयत्वं शङ्खो ऽप्य् आह ।

राजा वा राजपुत्रो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः ।

अकृत्वा वपनं तेषां प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥

[२९१] केशानां रक्षणार्थाय द्विगुणं व्रतम् आचरेत् ।

द्विगुणे व्रत आचीर्णे दक्षिणा द्विगुणा भवेत् ॥ इति । (शङ्स्म् १७।३९)

वपनद्विगुणव्रतयोर् अन्यतरस्याप्य् अभावे चीर्णम् अपि प्रायश्चित्तं न पापनिवर्तकं भवेत् । तद् आह आपस्तम्बः ।

राजा वा राजपुत्रो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः ।

यस् तु नो वपनं कुर्यात् प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥

केशानां रक्षणार्थाय द्विगुणं व्रतम् आचरेत् ।

द्विगुणे तु व्रते चीर्णे द्विगुणा दक्षिणा भवेत् ॥

यस्य न द्विगुणं दानं केशांश् च परिरक्षतः ।

तत् पापं तस्य तिष्ठेत वक्ता च नरकं व्रजेत् ॥

यत् किंचित् क्रियते पापं सर्वं केशेषु तिष्ठति ।

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सशिखं कारयेत् द्विजः ॥ इति । (आप्स्म् ७।४–७)

॥ ५३ ॥

स्त्रीणां तु वपने विशेषम् आह ।

**सर्वान् केशान् समुद्धृत्य छेदयेद् अङ्गुलद्वयम् ॥ ५४ ॥**

** एवं नारीकुमारीणां शिरसो मुण्डनं स्मृतम् । इति ।**

नारीग्रहणेनैव कुमारीणाम् अपि ग्रहणे सिद्धे पृथगुपादानं विधवासु वपनाङ्गीकारद्योतनार्थम् । नात्र नारीशब्दः स्त्रीमात्रवाची । किं तु सभर्तृकस्त्रीवाची । कुमार्यस् तु विवाहरहिताः । तथा च सभर्तृकाणां विवाहरहिआनां चैतद् उक्तं [२९२] भवेत् । ततो विधवानां सर्वात्मना मौण्ड्यम् अङ्गीकृतं भवति ॥ ५४ ॥

पूर्वोक्तेषु व्रताङ्गेषु कानिचिद् अङ्गानि स्त्रीणाम् अपवदति ।

**न स्त्रियाः केशवपनं न दूरे शयनाशनम् ॥ ५५ ॥**

** न च गोष्ठे वसेद् गात्रौ न दिवा गा अनुव्रजेत् ।**

** नदीषु संगमे चैव अरण्येषु विशेषतः ॥ ५६ ॥**

** न स्त्रीणाम् अजिजं वासो व्रतम् एव समाचरेत् । इति ।**

न स्त्रियाः केशवपनं शिरसो मुण्डनं इत्य् अनयोर् नान्योन्यविरोधः शङ्कनीयः, निषेधस्य कृत्स्नकेशविषयत्वात् । केशाग्रकर्तनम् एव मुण्डनं पूर्वत्र विहितम् । अतो न विरोधः । “संविशन्तीषु संविशेत्” (पार्स्म् ८।३४) इत्य् अनेन गृहमध्ये ग्रामाद् बहिर् दूरे वा यत्र गावस् तत्र शयनं प्राप्तम् । तन्निराकरणाय न दूरे शयनम् इत्य् उक्तम् । रात्रौ [२९३] गोष्ठावस्थानं दिवा गवाम् अनुव्रजनं च पुंसाम् एव । न स्त्रियाः । नदीसंगमेष्व् अरण्येषु च वासो यद्य् अपि न साक्षात् पूर्वम् उक्तः, तथापि “गो’नुगामी” (य्ध् ३।२६३) इति शास्त्राद् अर्थतः प्रसक्तं तदुभयं निवार्यते । “चर्मणार्द्रेण संवृतः” (म्ध् ११।१०८) इत्यादिशास्त्रतः प्रसक्तम् अजिनवास्स्त्वं निषिध्यते । व्रतम् एवेत्य् एवकारेण यथोक्ताङ्गनिवृत्तिर् एवानूद्यते ॥ ५५–५६ ॥

वपनादीनाम् इव त्रिसंध्यस्नानादीनाम् अपि निषेधप्रसक्ताव् आह ।

**त्रिसंध्यं स्नानम् इत्य् उक्तं सुराणाम् अर्चनं तथा ॥ ५७ ॥**

** बन्धुमध्ये व्रतं तासां कृच्छ्रचान्द्रायणादिकम् । इति ।**

“त्रिसंध्यम् अवगाहनम्” (६।९) इति यत् पूर्वम् उक्तं तत् स्त्रीणाम् अप् समानम् । सुरार्चनं नमस्कारादि । कृच्छ्रचान्द्रायणादिकं यद् व्रतं तद् योषितो बन्धुमध्ये ऽनुतिष्ठेयुः । न पुरुषा इव विजने देशे ॥ ५७ ॥

नियमान्तरम् आह ।

**गृहेषु सततं तिष्ठेत् शुचिर् नियमम् आचरेत् ॥ ५८ ॥ इति ।**

प्रक्रान्तस्य व्रतस्य समाप्तिपर्यन्तं गृहसीम्नो न बहिर् गच्छेत् ॥ ५८ ॥

[२९४]

अध्यायद्वयेन यत् प्रायश्चित्तं प्रपञ्चितं तस्याननुष्ठाने द्विविधं दिव्यं भौमं च नरकविशेषं दर्शयति ।

**इह यो गोवधं कृत्वा प्रच्छादयितुम् इच्छति ।**

** स याति नरकं घोरं कालसूत्रम् असंशयम् ॥ ५९ ॥**

** विमुक्तो नरकात् तस्मात् मर्त्यलोके प्रजायते ।**

** क्लीबो दुःखी च कुष्ठी च सप्तजन्मानि वै नरः ॥ ६० ॥ इति ।**

मित्रादीनाम् उत्कोचदानादिना जनापवादमात्रपरिहारः प्रच्छादनम् । घोरस्य नरकविशेषस्य नामधेयं काल्सूत्रम् इति । सो ऽयं दिव्यो नरकः । नैरन्तर्येण सप्तजन्मसु क्लीबत्वादिदोषयोगो भौमो नरकः ॥ ५९–६० ॥

अध्यायद्वये प्रतिपादितं प्रकरणार्थम् उपसंहरति ।

**तस्मात् प्रकाशयेत् पापं स्वधर्मं सततं चरेत् ।**

** स्त्रीबालभृत्यगोविप्रेष्व् अतिकोपं विवर्जयेत् ॥ ६१ ॥ इति ।**

यस्मात् प्रच्छादने द्विविधो नरकः प्रोक्तः तस्माद् अप्रच्छाद्य वेदविदाम् अग्रे प्रकाश्य तैर् विनिर्दिष्टं स्वस्योचितं धर्मं प्रायश्चित्तविशेषम् आचरेत् । तत ऊर्ध्वम् ईदृशपापानुत्पत्तये स्त्रीबालादिषु कोपरहितो भवेत् ॥ ६१ ॥

[२९५]

**अध्याये नवमे पराशरमुनिप्रोक्तस्मृतेर् मन्थने**

** रोधोद्बन्धनताडनाद्युचितं यत् स्यात् गवां पीडनम् ।**

** कर्मैतस्य विशेषतः समुदिता सर्वोत्तरा निष्कृतिः**

** तद्व्याख्याम् अकरोत् कृती शुभधियां भाग्याम्बुधिर् माधवः ॥**

इति श्रीमहाराजाधिराजवैदिकमार्गप्रवर्तक-

परमेश्वरश्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यदुह्रन्धरस्य

माधवामात्यस्य कृतौ पराशरस्मृतिव्याख्यायां

माधवीयायां नवमो ऽध्याहः ॥ ९ ॥

[२९६]

अथ दशमो ऽध्यायः

अष्टमनवमाध्याययोर् उपपातकस्य गोवधस्य सामान्यविशेषाभ्यां प्रायश्चित्तानि प्रपञ्चितानि । अथागम्यागमनरूपोपपातकस्य प्रायश्चित्तं दशमाध्याये ऽभिधीयते ।

तत्र प्रतिज्ञापूर्वकं सामान्यप्रायश्चित्तम् आह ।

**चातुर्वर्ण्येषु सर्वेषु हितां वक्ष्यामि निष्कृतिम् ।**

** अगम्यागमने चैव शुद्ध्यै चान्द्रायणं चरेत् ॥ १ ॥ इति ।**

चतुर्षु वर्णेष्व् अनुलोमप्रतिलोमभेदेनावान्तरजातिबहुत्वम् अभिप्रेत्य सर्वेष्व् इत्य् उक्तम् । प्रत्यवायः निष्क्रियते निवार्यते विनाश्यते यया प्रायश्चित्त्या सा प्रायश्चित्तिः निष्कृतिः । तस्या अनर्थफलनिवारकत्वाद् धितत्वम् । “ऋतौ भार्याम् उपेयात्” इति शास्त्राद् गम्या स्वभार्या । तदितरा सर्वापि योषिद् [२९७] अगम्या । तद्गमने प्राप्ते सति तच्छुद्धिनिमित्तं चान्द्रायणं प्रायश्चित्तम् आचरेत् ॥ १ ॥

चान्द्रायणस्य लक्षणम् आह ।

**एकैकं ह्रासयेद् ग्रासं कृष्णे शुक्ले च वर्धयेत् ।**

** अमावास्यायां न भुञ्जीत ह्य् एष चान्द्रायणो विधिः ॥ २ ॥ इति ।**

द्विविधं हि चान्द्रायणम्, यवमध्यं पिपीलिकामध्यं चेति । यथा यवस्य मध्यं स्थूलम् उभाव् अन्तौ सूक्ष्मौ तथा शुक्लप्रतिपदम् आरभ्य प्रतिदिनम् एकैकग्रासवृद्ध्या पूर्णमायां पञ्चदशग्रासाः । कृष्णप्रतिपदम् आरभ्य प्रतिदिनम् एकैकग्रासह्रासे सत्य् अमावास्यायाम् उपवास इति मध्यभागस्थौल्यात् यवमध्यत्वम् । यथा पिपीलिकानां शिरःपृष्टभागौ स्थूलौ मध्यं सूक्ष्मं तथा यस्य च चान्द्रायणस्य मध्यमे अमावास्यादिने सर्वग्रासह्रासः तस्य मध्यमभागसौक्ष्म्यात् पपीलिकामध्यत्वम् । तद् इदं पिपीलिकामध्यम् आचार्येणोपन्यस्यते । तथा हि कृष्णप्रतिपदि व्रतं संकल्प्य चतुर्दश ग्रासान् भुञ्जीत । ततो द्वितीयाम् आरभ्य प्रतिदिनम् एकैकस्य ग्रासस्य ह्रासे सति अमावास्यायाम् उपवासः संपद्यते । पुनः शुक्लप्रतिपदि ग्रासम् एकम् उपक्रम्य प्रतिदिनम् एकैकग्रासवृद्ध्या पौर्णमास्यां पञ्चदश ग्रासाः संपद्यन्ते । स एष पैपीलिकामध्यस्य चान्द्रायणस्यानुष्ठानप्रकरः । तद् इदं वसिष्ठो ऽप्य् आह ।

[२९९] मासस्य कृष्णपक्षादौ ग्रासान् अद्याच् चतुर्दश ।

ग्रासापचयभोजी सन् पक्षशेषं समापयेत् ॥

तथैव शुक्लपक्षादौ ग्रसं भुञ्जीत चापरम् ।

ग्रासोपचयभोजी सन् पक्षशेषं समापयेत् ॥ इति । (वध् २३।४४–४५)

चान्द्रायणाङ्गत्वेन त्रिषवणस्ननं कर्तव्यम् । तद् आह मनुः ।

एकैकं ह्रासयेत् पिण्डं कृष्णे शुक्ले च वर्धयेत् ।

उपस्पृशंस् त्रिषवणम् एतच् चान्द्रायणव्रतम् ॥ इति । (म्ध् ११।२१६)

वपनादीतिकर्तव्यतां तु गौतम आह ।

    अथातश् चान्द्रायणम् । तस्योक्तो विधिः कृच्छ्रे । वपनव्रतं चरेत् । श्वोभूतां पौर्णमासीम् उपवसेत् । आप्यायस्व सन्ते पयांसि नवो नव इति चैताभिस् तर्पणम् । आज्यहोमो हविषश् चानुमन्त्रणम् । उपस्थानं चन्द्रमसः । यद् देवा देवहेलनम् इति चतसृभिर् आज्यं जुह्यात् । देवकृतस्येति चान्ते समिद्भिः । ॐ भूर् भुवः स्वर् महर् जनस् तपः सत्यं यशः श्रीः कविर् बिडौजोजः पुरुषो धर्मः शिव इत्य् एतैर् ग्रासानुमन्त्रणम् । प्रतिमन्त्रं नमसा नमः स्वाहेति वा । सर्वग्रासप्रमाणम् आस्याविकारेण । **[३००]** चरुर् भैक्षसक्तुकणयावक-शाकपयोदधिघृतमूलफलोदकानि हवींष्योत्तरोत्तरं प्रशस्तानि । द्वादशैतानि । पौर्णमास्यां पञ्चदश ग्रासान् भुक्त्वैकापचयेनापरपक्षम् अश्नीयात् । अमावास्यायाम् उपोष्यैकोपचयेन पूर्वं पक्षम् । वपरीतम् एकेषाम् । एष चान्द्रायणो मासः ॥ इति । (ग्ध् २८।१–१८)

एकेषां मुनीनां मते पूर्वोक्तात् पैपीलिकामध्यपक्षाद् विपरीतं यवमध्यं चान्द्रायणम् । तच् च मनुर् विस्पष्टम् आह ।

एतम् एव विधिं कृत्स्नम् आचरेत् यवमध्यमे ।

शुक्लपक्षादिनियतश् चरंश् चान्द्रायणं व्रतम् ॥ इति । (म्ध् ११।२१७)

तद् एतच् चान्द्रायणद्वयं देवलो प्य् आह: “चान्द्रायणं द्विविधम् । यवमध्यं पिपीलिकामध्यम् इति । एकग्रासम् अमावास्यादि यवमध्यम् । पञ्चदशग्रासं पौर्णमास्यादि पिपीलिकामध्यम्” इति । यमो ऽपि: “अथातश् चान्द्रायणकल्पं व्याख्यास्यामः । तद् यथा ।

पौर्णमास्याम् उपेतस् तु ब्राह्मणः सुसमाहितः ।

केशश्मश्रूणि लोमानि कक्षोपस्स्थं च वापयेत् ॥

प्रयतो विधिवत् कृत्वा गृह्णीयात् सुसमाहितः ।

मधु मांसं च लवणं शुक्तानि परिवर्जयेत् ॥

[३०१] स्त्रीशूद्रौ नाभिभाषेत सत्यवादी च संयतः ।

पालाशं धारयेद् दण्डं शुचिर् मौञ्जीं च मेखलाम् ॥

यज्ञोपवीती करकं धारयेन् नियतः शुचिः ।

शाणी वल्कलचीरी वा मार्गं वा वास उच्यते ॥

सर्वाण्य् अहानि संतिष्ठेत् स्नानमौनधृतव्रतः ।

स्नानासनाभ्यां विहरेद् ब्रह्मचारी क्षपाशनः ॥

गोमयेन गोचर्ममात्रं स्थण्डिलम् उपलिप्याभ्युक्ष्य अग्निं प्रतिष्ठाप्य ब्राह्मणं दक्षिणत उपवेश्योत्तरत उदकपात्रं प्रतिष्ठाप्य प्रागुदगग्रान् दर्भान् आस्तीर्याज्यभागं कृत्वा महाव्याहृतिभिर् आज्याहुतीर् जुहुयात् । व्रतपतये ऋतं सत्यं प्रजापतिं मित्रम् अग्नीषोमौ बृहस्पतिं यजेत ।

एतान् एवम् अर्चयित्वा महाव्याहृतयस् तथा ।

ओंकारपूर्वम् आख्यातास् तथा सर्वाः पृथक् पृथक् ॥

ऋतं सत्यं च गायत्रीम् इत्य् एतानि सदा जपेत् ।

दशसाहस्रिकं वापि गायत्रीम् आह्निकं जपेत् ॥

इन्द्रः शुद्धा ऋचश् चापः प्रविश्य मनसा जपेत् ।

तत्रैव गायेत् सामानि अथ वा व्याहृतीर् जपेत् ॥

वृक्षमूलनिकेतः स्याद् रात्रौ वीरासनी भवेत् ।

आर्द्रवासाश् चरेत् कृच्छ्रं स्नात्वा वस्त्रं न पीडयेत् ॥

चरुं वा श्रपयेन् नित्यं गोभ्यो निष्क्रान्तयावकैः ।

[३०२] पायसं शाकम् अन्नं वा भैक्षं वा वाग्यतश् चरेत् ॥

आयसं तैजसं पात्रं चक्रोत्पन्नं विवर्जयेत् ।

असुराणां हि तत् पात्रम् अयस्तैजसचक्रजम् ॥

तथैवान्यतमालाभे मृदं कुर्वीत वैदिकीम् ।

यज्ञियानां तु वृक्षाणां तेषां पर्णैः स्वयं च्युतैः ।

हसन् न तु निरीक्षेत नाभिभाषेत् परस्त्रियम् ॥

गोदोहमात्रं तिष्ठेत न सप्तानां परं व्रजेत् ।

तद्विधेषु चरेद् भैक्षं नियतेषु द्विजातिषु ॥

अग्नयो यत्र हूयन्ते ब्रह्म वा यत्र पठ्यते ।

प्रयतः कृतशौचस् तु भैक्षम् अभ्युक्षयेत् ततः ॥

आदित्याभिमुखो भूत्वा गुरवे तन् निवेदयेत् ।

अनुज्ञातस् ततः कुर्याद् देवर्षिपितृपूजनम् ॥

शाकं वा यदि वा पत्रं मूलं वा यदि वा फलम् ।

संपादयेद् यम् आहारं तेनाग्नौ जुहुयात् सदा ॥

आहारार्थं द्विजे दत्वा तद् अन्नं नियमं श्रितः ।

ग्रासं शेषेण कुर्वीत यो ऽस्यास्यं प्रविशेत् सुखम् ॥

कुक्कुटाण्डप्रमाणं वा ग्रासं कुर्यात् समाहितः ।

अङ्गुल्यग्रे स्थितं वापि गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत् ॥

न तु विख्यापयेत् पिण्डं रसान् नास्वादयेत् पुनः ।

न निन्देन् न प्रशंसेत स्वाद्व् अस्वादु च भक्षयेत् ॥

[३०३] प्राक्मुखो नित्यम् अश्नीयाद् वाग्यतो ऽन्नम् अकुत्सयन् ।

ह्रासो वृद्धिर् यथा सोमे मासि मासि प्रदृश्यते ॥

अमावास्यां पौर्णमास्यां व्रतं चान्द्रायणं चरेत् ।

ग्रासान् वर्धयते सोमः पञ्च पञ्च च पञ्च च ॥

एकैकं वर्धयेत् पिण्डं शुक्ले कृष्णे च ह्रासयेत् ।

अमावास्यां न भुञ्जीत एष चान्द्रायणो विधिः ॥

एकैकं ह्रासयेत् पिण्डं कृष्णे शुक्ले च वर्धयेत् ।

एतत् पिपीलिकामध्यं चान्द्रायणम् उदाहृतम् ॥

वर्धयेत् पिण्डम् एकैकं शुक्ले कृष्णे च ह्रासयेत् ।

एतच् चान्द्रायणं नाम यवमध्यं प्रकीर्तितम् ॥ इति । (यस्म् ६।२६–६४)

पुनर् अपि प्रकारान्तरेण चान्द्रायणं त्रिविधम्, ऋषिचान्द्रायणं शिशुचान्द्रायणं यतिचान्द्रायणम् इति । तेषां स्वरूपं यम आह ।

त्रींस् त्रीन् पिण्डान् समश्नीयान् नियतात्मा दृढव्रतः ।

हविष्यान्नस्य वै मासम् ऋषिचान्द्रायणं स्मृतम् ॥

चतुरः प्रातर् अश्नीयाच् चतुरः सायम् एव च ।

पिण्डान् एतद् धि बालानां शुशुचान्द्रायणं स्मृतम् ॥

पिण्डान् अष्टौ समश्नीयान् मासं मधन्दिने रवौ ।

यतिचान्द्रायणं ह्य् एतत् सर्वकल्मशनाशनम् ॥ (यस्म् ६।२१–२३)

[३०४] विष्नुर् अपि पञ्चविधं चान्द्रायणम् आह: “अथ चान्द्रायणम् । ग्रासान् आस्याविकारम् अश्नीयात् । तांश् चन्द्रकलाभिवृद्धौ क्रमेण वर्धयेत् । हानौ च ह्रसयेत् । अमावास्यायां च नाश्नीयात् । एष चान्द्रायणो यवमध्यः । पिपीलिकामध्यो वा । यस्यामावास्या मध्या भवति स पिपीलिकामध्यः । यस्य पौर्णमासी स यवमध्यः । अष्टौ ग्रासान् प्रतिदिनम् अश्नीयात् स यतिचान्द्रायणः । सायं प्रातश् चतुरश् चतुरः स शिशुचान्द्रायणः । यथा कथंचित् षष्ठ्योनां त्रिशतीं मासेनाश्नीयात् स सामान्यचान्द्रायणः” इति (विध् ४७।१–९) ॥ २ ॥

चान्द्रायणे ऽभिहितस्य ग्रासस्य परिमाणम् आह ।

**कुक्कुटाण्डप्रमाणं तु ग्रासं वै परिकल्पयेत् ।**

** अन्यथाभावदोषेण न धर्मो न च शुध्यति ॥ ३ ॥**

[३०५] इति । उक्तपरिमाणाद् अधिकपरिमाणत्वम् अन्यथाभावः । तेन जातो यो दोषो व्रतवैकल्यं तेन दोषेण, धर्मश् चन्द्रलोकप्राप्तिहेतुस् तपोरूपो व्रतविशेषः स न संपद्यते । नाप्य् अस्य पापाच् छुद्धिर् भवति । चान्द्रायणसाध्यं फलं द्विविधम् । पुण्यलोकप्राप्तिः पापनिवृत्तिश् चेति । तद् उभयम् अधिकपरिमाणग्रासान् अश्नतो न सिध्यति । चान्द्रायणस्य फलद्वैविध्यं यम आह ।

यत् किंचित् कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा ।

द्विजश् चान्द्रायणं कृत्वा तस्मात् पापात् प्रमुच्यते ॥

एतानि विधिवत् कृत्वा षड्भिर् मासैर् हविष्यभुक् ।

व्यपेतकल्मषो विप्रश् चन्द्रस्यैति सलोकताम् ॥ इति । (यस्म् ६।१९–२०)

॥ ३ ॥

व्रतचरणान्तरं कर्तव्यम् आह ।

**प्रायश्चित्ते ततश् चीर्णे कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् ।**

** गोद्वयं वस्त्रयुग्मं च दद्याद् विप्रेषु दक्षिणाम् ॥ ४ ॥ इति ।**

संख्याविशेषानुपादानात् शक्त्यनुसारेण ब्राह्मणभोजनम् इति वेदितव्यम् ॥ ४ ॥

अगम्यागमनमात्रे प्रायश्चित्तम् अभिहितम् । तद्विशेषेषु प्रायश्चित्तानि वक्तव्यानि । तत्रात्यन्तनीचजातिगमने प्रायश्चित्तम् आह ।

**चण्डालीं वा श्वपाकीं वा ह्य् अभिगच्छति यो द्विजः ।**

** त्रिरात्रम् उपवासित्वा विप्राणाम् अनुशासनात् ॥ ५ ॥**

[३०६] सशिखं वपनं कृत्वा प्राजापत्यद्वयं चरेत् ।

** गोद्वयं दक्षिणां दद्यात् शुद्धिं पाराशरो ऽब्रवीत् ॥ ६ ॥ इति ।**

ब्राह्मण्यां शूद्राज् जाता चण्डाली । आरूष्हपतिताज् जाता च सगोत्राज् जाता वा । तद् एतत् त्रिविधं चण्डालत्वं यम आह ।

आरूढपतिताज् जातो ब्राह्मण्यां शूद्रजश् च यः ।

चण्डालौ ताव् उभौ प्रोक्तौ सगोत्राद् यश् च जायते ॥ इति । (यस्म् ६।३)

एतत् त्रिविधचण्डालसन्ततौ जाता स्त्री चण्डाली । क्षत्तोग्रयोर् जाता स्त्री श्वपाकी । तद् आह मनुः ।

क्षत्तुर् जातस् तथोग्रायां श्वपाक इति कीर्तितः । इति । (म्ध् १०।१९)

द्विजशब्दो ऽत्र ब्राह्मणपरः । क्षत्रियवैश्ययोः पृथग्वक्ष्यमाणत्वात् । उपवासित्वा उपवासं चरित्वेत्य् अर्थः । आचारार्थक्विबन्तात् शब्दनिष्पत्तेः ॥ ५–६ ॥

[३०७]

क्षत्रियवैश्ययोर् दक्षिणाधिक्यम् आह ।

**क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा चण्डालीं गच्छति यदि ।**

** प्राजापत्यद्वयं कुर्यात् दद्याद् गोमिथुनद्वयम् ॥ ७ ॥ इति ।**

स्पष्टम् ॥ ७ ॥

शूद्रस्य त्व् अल्पं व्रतम् अधिका दक्षिणेत्य् आह ।

**श्वपाकीं वाथ चण्डालीं शूद्रो वा यदि गच्छति ।**

** प्राजापत्यं चरेत् कृच्छ्रं चतुर्गोमिथुनं ददेत् ॥ ७ ॥ इति ।**

ननु – स्मृत्यन्तरेषु चण्डालीगमने प्रायश्चित्तान्य् अन्यथा स्मर्यन्ते । तत्र कानिचित् आचार्योक्तात् प्रायश्चित्तात् न्यूनानि, कानिचिद् अधिकानि । यथाह सुमन्तुः: “मातृष्वसृपितृष्वसृस्नुषाभगिनी-भागिनेयीगोचण्डालीनाम् अभिगमने तप्तकृच्छ्रम्” इति ।

तद् एतद् अकामतः प्रवृत्तस्य रेतःसेकात् प्राङ्निवृत्तौ द्रष्टव्यम् । यत् त्व् अङ्गिरसोक्तम्,

पतितान्त्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च ।

मासोप्वासं कूर्वीत चान्द्रायणम् अथापि वा ॥

[३०८] इति । तत्र चान्द्रायणं कामतः प्रवृत्तस्य रेतःसेकात् प्राङ्गनिवृत्तस्याशक्तस्यावगन्तव्यम् । शक्तस्य तु मासोपवासः । गोद्वयदक्षिणायुक्तस्य प्राजापत्यद्वयस्य मूलवचनोक्तस्य प्रत्याम्नायकल्पनाद्वारेण मासोपवाससमानत्वाद् अयम् एव विषयः । यद् अपि शङ्खेनोक्तम् ।

अकामतस् तु यो विप्रश् चण्डालीं यदि गच्छति ।

तप्तकृच्छ्रेण शुध्येत प्राजापत्यद्वयेन वा ॥

कामतस् तु यदा विप्रश् चण्डालीं यदि सेवते ।

चान्द्रायणेन शुध्येत प्राजापत्यद्वयेन च ॥ इति । (शङ्स्म् १७।१९–२०)

एतन्मूलवचनेन समानविषयम् । यमस् तु विषयव्यवस्थापूर्वकं पक्षद्वयम् आह ।

चण्डालपुल्कसानां तु भुक्त्वा गत्वा च योषितम् ।

कृच्छ्राब्दम् आचरेत् ज्ञानाद् अज्ञानाद् ऐन्दवद्वयम् ॥ इति । (यस्म् ६।७)

एतच् चोभयं रेतःसेकपर्यन्तसकृद्गमनविषये । यत् तु गौतमेनोक्तम्: “अन्त्यावसायिनीगमने कृच्छ्राब्दः । अमत्या द्वादशरात्रम्” (ग्ध् २४।३८–३९) [३०९] इति, तत्राब्दकृच्छ्रो यमोक्तसमानविषयः । द्वादशरात्रं तु सुमन्तुप्रोक्ततप्तकृच्छ्रसमान-विषयम् । यद् अप्य् अङ्गिरसोक्तम्,

अन्त्यजानां तु गमने भोजने च प्रमापणे ।

पराकेण विशुद्धिः स्याद् भगवान् अङ्गिराब्रवीत् ॥ (आङ्स्म् ५।१९)

इति, तद् अपि तप्तकृच्छ्रसमानविषयम् । यद् अपि वसिष्ठेनोक्तम्: “द्वादशरात्रम् अब्भक्षो यो द्वादशरात्रम् उपवसेत् । अश्वमेधावभृथं वा गच्छेत् । एतेनैव चाण्डालीव्यवायो व्याख्यातः” (वध् २३।३८–४१) इति, एतद् अपि बृहद्यमोक्तचान्द्रायणद्वयसमानविषयम् । यच् च संवर्तेनोक्तम्,

यश् चण्डालीं द्विजो गच्छेत् कथंचित् काममोहितः ।

त्रिभिः कृच्छ्रैर् विशुध्येत प्राजापत्यानुपूर्वकैः ॥

इति — प्राजापत्यतप्तकृच्छातिकृच्छ्राणि पाजापत्यानुपूर्वकाणि — एतच् चान्द्रायणद्वयेन समानविषयम् । यद् अपि मनुनोक्तम्,

[३१०] यत् करोत्य् एकरात्रेण वृषलीसेवनाद् द्विजः ।

तद् भैक्षभुग् जपन् नित्यं त्रिभिर् वर्षैर् व्यपोहति ॥ (म्ध् ११।१७८)

इति — वृषली चण्डाली —, तथा च स्मृत्यन्तरे,

चण्डाली बन्धकी वेश्या रजःस्था या च कन्यका ।

ऊढा च समगोत्रेण वृषल्यः पञ्च कीर्तिताः ॥

इति, तद् एकदिनाभ्यासविषयम् । यद् अपि मनुनोक्तम्,

रेतःसेकः स्वयोन्यासु कुमारीष्व् अन्त्यजासु च ।

सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु गुरुतल्पसमं विदुः ॥ (म्ध् ११।५८)

इति, याज्ञवल्क्येनापि,

सखिभार्याकुमारीषु स्वयोनिष्व् अन्त्यजासु च ।

सगोत्रासु सुतस्त्रीषु गुरुतल्पसमं स्मृतम् ॥ (य्ध् ३।२३१)

[३११] इति, एतच् च पक्षाभ्यासविषयम् । यच् च मनुनोक्तम्,

गुरुतल्पव्रतं कुर्याद् रेतः सिक्त्वा स्वयोनिषु ।

सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु कुमारीष्व् अन्त्यजासु च ॥ (म्ध् ११।१७०)

इति, एतच् च मासाभ्यासविषयम् । यच् च यमेनोक्तम्,

रेतः सिक्त्वा कुमारीषु चण्डालीष्व् अन्त्यजासु च ।

सपिण्डापत्यदारेषु प्राणत्यागो विधीयते ॥ (यस्म् ५।४१)

इति, एतच् च संवत्सराभ्यास्विषयम् ॥ ८ ॥

**अथ मातृगमनप्रायश्चित्तम् उच्यते **

यद्य् अप्य् एतन् नोपपातकम्, तस्यातिपातकेषु पाठात्, तथाप्य् अगम्यागमनावान्तरभेदवद् अत्राभिधानम् । अत्राज्ञानकृते मात्रादिगमने प्रायश्चित्तम् आह ।

**मातरं यदि गच्छेत् तु भगिनीं स्वसुतां तथा ।**

** एतास् तु मोहितो गत्वा त्रीणि कृच्छ्राणि संचरेत् ॥ ८ ॥**

** चान्द्रायणत्रयं कुर्यात् शिश्नच्छेदेन शुध्यति । इति ।**

मातरं जननीम्, इतरासां मातॄणाम् “पितृदारान् समारुह्य” (यस्म् १०।२१) [३१२] इति वक्ष्यमाणत्वात् । भगिन्य् एकोदरा, तस्या एव मुख्यत्वात् । तथा स्वसुतेति सवर्णायां भार्यायाम् उत्पन्ना । तत्र त्रीणि प्रायश्चित्तानि । प्राजापत्यत्रयम् एकम्, चान्द्रायणत्रयं द्वितीयम्, शिश्नच्छेदस् तृतीयम् । एतच् च मैथुनप्रकारभेदविषयतया योजनीयम् । मैथुनं चाष्टविधम्,

स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषण्म् ।

संकल्पो ऽध्यवायश् च क्रियानिवृत्तिर् एव च ॥

एतन् मैथुनम् अष्टाङ्गं वदन्ति ब्रह्मवादिनः ।

विपरीतं ब्रह्मचर्यम् एतद् एवाष्टलक्षणम् ॥ (ब्रवैपु २।१९।२६–२७)

इति स्मरणात् । तत्राद्यं व्रतम् अल्पत्वात् अप्रवर्तकस्मरणादिपञ्चविधापराधविषयम् । द्वितीयं तु पूर्वस्मात् गुरुत्वात् प्रवर्तकसंकल्पाध्यवसायविषयम् । तृतीयं त्व् अतिमहत्वात् क्रियानिर्वृत्तिविषायम् ।

<u>ननु</u> – मोहित इत्य् अभिधानाद् अकामकृतविषयम् इदम् । तथा च संकल्पाध्यवसायौ तत्र न संभवतः इति चेत् ।

मैवम् – मदान्धकारादौ मातेयम् इत्य् अज्ञात्वा गविष्याम्य् एताम् इति संकल्पाध्यवसायसंभवात् । यद् वा मातेयम् इति ज्ञाते ऽपि प्रत्यवायगौरवम् अज्ञात्वा प्रवृत्तस्य संकल्पाध्यवसायसंभवात् । न च – मातरि भगिन्यां च समानं प्रायश्चित्तम् अयुक्तम् इति वाच्यम्, **[३१३]** भगिन्याम् आवृत्तिविषयत्वस्य कल्पनीयत्वात् । शिश्नच्छेदोत्तरकालकर्तव्यं मनुर् आह ।

स्वयं वा शिश्नवृषणाव् उत्कृत्याधाय चाञ्चलौ ।

नैरृतीं दिशम् आतिष्ठेद् आ निपाताद् अजिह्मगः ॥ इति । (म्ध् ११।१०४)

उशना अपि: “खट्वाङ्गधारी गुरुतल्पगः सवृषणं शिश्नम् उत्कृत्य नैरृतीं दिशम् अञ्जलिनादाय व्रजेद् आ निपातात् पूतो भवतीति” (उष्स्म् १।१९) इति । शङ्खलिखिताव् अपि: “क्षुरेण शिश्नवृषणाव् उत्कृत्यादायावेक्षमाणो व्रजेत्” इति । एवं गच्छन् यत्र कुड्यादिना प्रतिबध्यते तत्रैवामरणान्तं तिष्ठेत् । तद् आह वसिष्ठः: “सवृषणं शिश्नम् उत्कृत्याञ्जलाव् आधाय दक्षिणाभिमुखो गच्छेत् । यत्रैव प्रहितस् तत्रैव तिष्ठेद् आ प्रलयम्” इति (वध् २०।१३) । अज्ञानकृताभ्यासाज्ञानकृतस्कृज्जनईगमने ऽपि । पूर्वोक्ताद् अधिकक्लेशोत्पादकं व्रतविशेषं वसिष्ठ आह: “निष्कालको घृताभ्यक्तो गोमयेनाग्निना पादप्रभृत्यात्मानम् अवदाहयन् पूतो भवतीति विज्ञायते” (वध् २०।१४) [३१४] इति । के शिरस्य् अवस्थिता अलकाः केशाः कारकाः । निर्गताः कालका यस्माद् असौ निष्कालकः मुण्डितशिरा इत्य् अर्थः ।

<u>ननु</u> – अस्य वधस्य कामकृतसकृद्गमनविष्यत्वे ततो ऽभ्यधिकक्लेशप्रदस्य वधान्तरस्याभावात् कामकृताभ्यासे प्रायश्चित्तं न स्याद् इति चेत् ।

<u>मैवम्</u>, गोमयस्यैवेषदार्द्रत्वातिशुष्कत्वादिभेदेन चिरक्षिप्रदाहिनो वधभेदस्य कल्पनीयत्वात् । यत् तु शिश्नच्छेदादिवधात् न्यूनप्रयाससाध्यं सूर्म्यादिलिङ्गनादिमरणम् अन्यैर् मुनिभिः प्रदर्शितं तत्रोभयेच्छान्यतरेच्छादिभेदेन विषयव्यवस्था कल्पनीया । तद् आह मनुः ।

गुरुतल्प्य् अभिभाष्यैनस् तप्ते स्वप्याद् अयोमये ।

सूमीं ज्वलन्तीं वाश्लिष्य मृत्य्ना च विशुध्यति ॥

स्वयं वा शिश्नवृषणाव् उत्कृत्याधाय चाञ्जलौ ।

नैऋतीं दिशम् आतिष्ठेद् आ निपाताद् अजिह्मगः ॥ (म्ध् ११।१०३–०४)

[३१५] इति । यमो ऽपि ।

गुरुदारावगमनं कृत्वा मोहेन वै द्विजः ।

ज्वलन्तीम् आयसीं शय्यां संविशेद् गुरुतल्पगः ॥

सूर्मीं ज्वलन्तीं वाश्लिष्य मृत्य्ना स विशुध्यति । इति । (यस्म् ५।४३–४४)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

तप्ते ऽयःशयने सार्धम् आयस्या योषिता स्वपेत् ।

गृहीत्वोत्कृत्य वृषणौ नैऋत्यां वोत्सृजेत् तनुम् ॥ इति । (यस्म् ३।२५९)

अङ्गिरा अपि ।

गुरुतल्पी शिलां तप्ताम् आयसीं वा स्त्रियं विशेत् ।

उत्कृत्य वृषणौ वाप् धारयेद् अञ्जलौ स्वयम् ॥

मरणाय तदा पद्भ्यां प्रव्रजेद् दिशम् उत्तराम् ।

शरीरस्य विमोक्षेण मुच्यते कर्मणो ऽशुभात् ॥

ख्यापयन् गुरुतल्पी वा तप्ते चैवायसे स्वपेत् ।

समालिङ्गेत् स्त्रियं वापि तप्तां कार्ष्णायसीं नरः ॥ इति । (अङ्स्म् ३।३७–३९)

तप्ते लोहशयने गुरुतल्पगः शयीत । सूर्मीं ज्वलन्तीं वाश्लिष्येत् । लिङ्गं वा सवृषणम् उत्कृत्याञ्जलाव् आधाय दक्षिणाप्रतीचीं व्रजेद् अजिह्मम् आ शर्तीरनिपातनात् । मृतः शुध्यति – [३१६] इति । बौधायनो ऽपि: “गुरुतल्पगस् तप्ते लोहशयने शयीत । ज्वलन्तीं वा सूर्मीम् आश्लिष्यात् । लिङ्गं वा सवृषणं परिवास्याज्जलाव् आधाय दक्षिणाप्रतीच्योर् अन्यतरेण गच्छेद् आ निपातात्” इति (ब्ध् २।१।१३।१५) । तत्र तयोर् इच्छतोः संयोगे तप्तलोहशयनम् । स्त्रिया प्रोत्साहितस्य ज्वलत्सूर्म्यालिङ्गनम् । आत्मना प्रोत्साहितायां तु गमने सवृषणलिङ्गोत्कर्तनादि ॥ ९ ॥

जननीगमने ऽभिहितं यत् प्रयश्चित्तं तत् तद्भगिनीगमने ऽप्य् अतिदिशति ।

**मातृष्वसृगमे चैवम् आत्मम्मेढ्रनिकर्तनम् ॥ १० ॥ इति ।**

एवम् सति सामान्यातिदेशान् मानसे क्रीडादौ वसिष्ठोक्तं व्रतद्वयम् अवगन्तव्यम् । मेढ्रनिकर्तनेन मरणपर्यन्तव्रतम् उपलक्ष्यते । न च – जननीतद्भगिन्योः समानव्रतम् अयुक्तम् इति शङ्कनीयम्, जनन्याम् अकामकृते तद्भगिन्यां कामकृते च समानत्वसंभवात् । उपरितनवचनेन तु “अज्ञानेन” इति विशेषणाद् एतस्य वचनस्य कामकृतविषयत्वम् अवगम्यते ॥ १० ॥

[३१७]

अकामकृते मातृष्वसृगमने प्रायश्चित्तम् आह ।

**अज्ञानेन तु यो गच्छेत् कुर्याच् चान्द्रायणद्वयम् ।**

** दशगोमिथुनं दद्याच् छुद्धिं पाराशरो ऽब्रवीत् ॥ ११ । इति ।**

गवोर् धेनुवृषभयोर् मिथुनं गोमिथुनम् । दशसंख्याकं गोमिथुनं दशगोमिथुनम् । विंशतिसंख्याका गाव इत्य् अर्थः ।

<u>ननु</u> – याज्ञवल्क्येन मातृष्वसृगमने गुरुतल्पव्रतम् अतिदिष्टम्:

पितुः स्वसारं मातुश् च मातुलानीं स्नुषाम् अपि ।

मातुः सपत्नीं भगिनीम् आचार्यतनयां तथा॥

आचार्यपत्नीं स्वसुतां गच्छंस् तु गुरुतल्पगः ॥ (य्ध् ३।२३२–३३)

इति ।

<u>बाढम्</u> । कामकृते गुरुतल्पव्रतम् अस्माभिर् अपि पूर्ववाक्ये दर्शितम् । चान्द्रायणं त्व् अकामकृते इत्य् अविरोधः । एतद् एवाभिप्रेत्य हारीत आह: “पितृव्यस्त्रीगमने स्वसृमातृष्वसृपितृष्वसृगमने कन्यासगोत्रास्वस्त्रीयागमने भागिनेयीगमने चान्द्रायणम्” इति (हास्म् २३।११) । शङ्खलिखिताव् अपि: “एवं मातुलानीमातृष्वसृस्नुषादुहितृगमने तथाचार्यदुहितरि चान्द्रायणम्” **[३१८]** इति । बृहद्यमो ऽपि ।

चण्डालीं पुल्कसीं म्लेच्छीं स्नुषां च भगिनीं सखीम् ।

मातापित्रोः स्वसारं च निक्षिप्तां शरणागताम् ॥

मातुलानीं प्रव्रजितां सगोत्रां नृपयोषितम् ।

शिष्यभार्यां गुरोर् भार्यां गत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति ।

चतुर्विंशतिमते ऽपि ।

पितृष्वसा मातुलानी श्वश्रूर् मातृषवसा तथा ।

एता गत्वा स्त्रियो मोहाच् चरेच् चान्द्रायणव्रतम् ॥ इति ।

यद्य् अप्य् अकामकृतस्य मूलवचनेन चान्द्रायणद्वयं विंशतिगावश् चाभिहिताः तथापि तस्य रेतःसेकपर्यन्तगमनविषयत्वात् । एकचान्द्रायणवचनानां च रेतसेकात् प्राग् एव निवृत्तौ योजनीयत्वान् न को ऽपि विरोधः । यद् अपि चतुर्विंशतिमते ऽभिहितम्,

पितृव्यभ्रातृभार्यां च भगिनीं मातुर् एव च ।

श्वश्रूम् आरुह्य धात्रीं च तप्तकृच्छ्रं समाचरेत् ॥

इति, यद् अपि संवर्तेनाभिहितम्,

भगिनीं मातुर् आप्तां च स्वसारं चान्यमातृजाम् ।

एता गत्वा स्त्रियो मोहात् तप्तकृच्छ्रं समाचरेत् ॥ (संस्म् १५९)

[३१९] इति, एतद् उभयम् आरोहणपर्यन्तं प्रवृत्तस्य योनिलिङ्गसंबन्धात् प्राङ् निवृत्तौ द्रष्टव्यम् ॥ ११ ॥

जननीव्यतिरितपितृभार्यागमने प्रायश्चित्तम् आह ।

**पितृदारान् समारुह्य मातुर् आप्तां तु भ्रातृजाम् ।**

** गुरुपत्नीं स्नुषां चैव भ्रातृभार्यां तथैव च ॥ १२ ॥**

** मातुलानीं सगोत्रां च प्राजापत्यत्रयं चरेत् ।**

** गोद्वयं दक्षिणां दद्यात् शुध्यते नात्र संशयः ॥ १३ ॥ इति ।**

पितृदाराः जननीव्यतिरिक्ताः पितृभार्या असवर्णाश् च । मातुर् आप्ता मातुः प्रियसखी । भ्रातृजा ज्येष्ठस्य कनिष्ठस्य वा सुता । गुरुशब्दो हि मुख्यया वृत्त्या पितरम् आचष्ट्ते । तथा च मनुः ।

निषेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि ।

संभावयति चान्नेन स विप्रो गुरु उच्यते ॥ इति । (म्ध् २।१४२)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

स गुरुर् यः क्रियाः कृत्वा वेदम् अस्मै प्रयच्छति । इति । (य्ध् १।३४)

पितृव्यतिरिक्तः श्रुतोपकार्य् अपि मुख्यो गुरुः । तच् च मनुनैवोक्तम् ।

अल्पं वा बहु वा यस् श्रुतस्योपकरोति यः ।

तम् अपीह गुरुं विद्यात् श्रुतोपक्रियया तया ॥ (म्ध् २।१४९)

[३२०] इति । व्यासस् तु मुख्यामुख्यगुरून् सर्वान् संगृह्य दर्शयति: “गुरवो मातृपितृपत्याचार्या विद्यादातृज्येष्ठभ्रातृऋत्विजो भयत्रातान्नदाता च” इति । एवं च सत्य् अत्र पितृदारान् इति पितुः पृथग् उपादानात् तद्व्यतिरिक्ताचार्यादिर् एव गुरुपत्नीर् इत्य् अत्रानेन गुरुशब्देन विवक्षितः । स्नुषादयः प्रसिद्धाः । अकामतः सकृद् गत्वा सदक्षिणं प्राजापत्यत्रयं चरेत् । कामतस् त्व् अग्निप्रवेशः । तद् उक्तं चतुर्विंशतिमते ।

मातरं गुरुपत्नीं च स्वसारं स्वसुतां तथा।

गत्वा तु प्रविशेद् अग्निं नान्या शुद्धिर् विधीयते ॥ इति ।

विष्णुस्मृताव् अपि: “मातृगमनं दुहितृगमनं स्नुषागमनम् इत्य् अतिपातकानि ।

अतिपातकिनस् त्व् एते प्रविशेयुर् हुताशनम् ।

न ह्य् अन्या निष्कृतिस् तेषां विद्यते हि कथंचन ॥ इति । (विध् ३४।१–२)

यत् तु शङ्केन,

अधःशायी जटाधारी पर्णमूलफलाशनः ।

एककालं समश्नानो वर्षे तु द्वादशे गते ॥

[३२१] रुक्मस्तेयी सुरापश् च ब्रह्महा गुरुतल्पगः ।

व्रतेनैतेन शुध्यन्ति महापातकिनस् त्व् इमे ॥ (शङ्स्म् १७।१–३)

इति, तत् सवर्णोत्तमवर्णपितृदारगमने अकामतो द्रष्टव्यम् । यच् च संवर्तेनोक्तम्,

पितृदारान् समारुह्य मातृवर्जं नराधमः ।

भगिनीं मातुर् आप्तां च स्वसारं वान्यमातृजाम् ॥

एतास् तिस्रः स्त्रियो गत्वा तप्तकृच्छ्रं समाचरेत् ॥ (संस्म् १५९)

इति, तद् धीनवर्णगुरुदारेषु रेतःसेकाद् अर्वाग् द्रष्टव्यम् । यच् च याज्ञवल्क्येनोक्तम्,

प्राजापत्यं चरेत् कृच्छ्रं समा वा गुरुतल्पगः ।

चान्द्रायणं वा त्रीन् मासान् अभ्यस्यन् वेदसंहिताम् ॥ (य्ध् ३।२६०)

इति, एतत् त्रैवार्षिकप्राजापत्यव्रतं ब्राह्मणीपुत्रस्य शूद्रजातीयगुरुभार्यागमने द्रष्टव्यम् । यदा तु गुरुपत्नीम् असवर्णां व्यभिचारिणीम् अबुधिपूरं गच्छति तदा वेदजपसहितत्रैमासिकचान्द्रायणम् द्रष्टव्यम् । यच् च व्याघ्रेनोक्तम्,

[३२२] कृच्छ्रं चैवातिकृच्छ्रं च तथा कृच्छ्रातिकृच्छ्रकम् ।

चरेन् मासत्रयं विप्रः क्षत्रियागमने गुरोः ॥

इति, तत्र बुद्धिपूर्वं सकृद्गमने उभयोर् इच्छातः प्रवृत्ते अतिकृच्छ्रः । तया प्रोत्साहितस्य कृच्छ्रः । स्वेनैव प्रोत्साहितायां कृच्छ्रातिकृच्छ्रः । तत्राप्य् अभ्यासे मरणान्तिकम् एव । यथाह देवलः ।

मत्या गत्वा पुनर् भार्यां गुरोः क्षत्रसुतां द्विजः ।

अण्डाभ्यां वर्जितं लिङ्गम् उत्कृत्य च मृतः शुचिः ॥ इति ।

अबुद्धिपूर्वे सकृद्गमने कण्वोक्तं द्रष्टव्यम् ।

चान्द्रायणं तप्तकृच्छ्रम् अतिकृच्छ्रं तथैव च ।

सकृद् गत्वा गुरोर् भार्याम् अज्ञानात् क्षत्रियां द्विजः ॥ इति ।

तत्राप्य् उभयोर् इच्छातः प्रवृत्ते तप्तकृच्छ्रम् । तया प्रोत्साहितस्यातिकृच्छ्रम् । स्वेन प्रोत्सितायां चान्द्रायणं द्रष्टव्यम् । अभ्यासे तु जातूकर्ण्यः ।

गुरोः क्षत्रसुतां भार्यां पुनर् गत्वा त्व् अकामतः ।

वृषणमात्रम् उत्कृत्य शुध्येच् जीवन् मृतश् च सः ॥ इति ।

वैश्यायां बुद्धिपूर्वे सकृद् गमने कण्व आह ।

तप्तकृच्छ्रं पराकं च तथा सान्तपनं गुरोः ।

भार्यां वैश्यां सकृद् गत्वा बुद्ध्या मासं चरेत् द्विजः ॥ इति ।

तत्राप्य् उभयोर् इच्छातः प्रवृत्ते तप्तकृच्छ्रम् । तया प्रोत्साहितस्य सान्तपनम् । आत्मना प्रोत्सितायां पराकः । अभ्यासे लिङ्गस्याग्रच्छेदः कार्यः । तथाह लौगाक्षिः ।

गुरोर् वैश्यां पुनर् गत्वा गत्वा चापि पुनः पुनः ।

लिङ्गाग्रं छेदयित्वा तु ततः शुध्यति किल्बिषात् ॥

[३२३] इति । अस्माद् एव ज्ञापकाद् अभ्यासे यद् उक्तं गुरुतल्पप्रायश्चित्तं तद् एव बहुशो ऽभ्यासे ऽपि द्रष्टव्यम् । अबुद्धिपूर्वके सकृद् गमने प्रजापतिर् आह ।

पञ्चरात्रं तु नाश्नीयात् सप्ताष्टौ वा तथैव च ।

वैश्यां भार्यां गुरोर् गत्वा सकृद् अज्ञानतो द्विजः ॥ इति । (=म्ध् ३।४०)

तत्राप्य् उभयोर् इच्छातः प्रवृत्तौ सप्तरात्रम् । तया प्रोत्साहितस्य पञ्चरात्रम् । आत्मना प्रोत्साहितायाम् अष्टरात्रम् इति । अभ्यासे त्व् आमरणान्तं ब्रह्मचर्याचरणम् । तद् आह हारीतः ।

अभ्यस्य विप्रो वैश्यायां गुरोर् अज्ञानमोहितः ।

स षडङ्गं ब्रह्मचर्यं संचरेद् यावदायुषम् ॥ इति । (हार्स्म् २१।२९)

शूद्रागमने बुद्धिपूर्वे जाबालिर् आह ।

अतिकृच्छ्रं तप्तकृच्छ्रं पराकं च तथैव च ।

गुरोः शूद्रां सकृद् गत्वा बुद्ध्या विप्रः समाचरेत् ॥ इति ।

तत्राप्य् उभयोर् इच्छातः प्रवृत्तौ तप्तकृच्छ्रम् । तयैव प्रोत्सितस्यातिकृच्छ्रम् । आत्मना प्रोत्साहितायां प्राक इति द्रष्टव्यम् । अभ्यासे तु द्वादशवर्षं ब्रह्मचर्यं कर्तव्यम् । तथाह उपमन्युः ।

पुनः शूद्रां गुरोर् गत्वा बुद्ध्या विप्रः समाहितः ।

ब्रह्मचर्यं स दुष्टात्मा संचरेद् द्वादशीह् समाः ॥

[३२४] इति । अज्ञाने दीर्घतमा आह ।

प्राजापत्यं सान्तपनं सप्तरात्रोपवासनम् ।

गुरोः शूद्रां सकृद् गत्वा चरेद् विप्रः समाहितः ॥ इति ।

तत्राप्य् उभयोर् इच्छातः प्रवृत्तौ सान्तपनम् । तया प्रोत्साहितस्य प्राजापत्यम् । आत्मना प्रोत्साहितायां सप्तरात्रोपवास इति । अभ्यासे तु मनुनोक्तं द्रष्टव्यम् ।

चान्द्रायणं वा त्रीन् मासान् अभ्यसेन् नियतेन्द्रियः ।

हविष्येण यवाग्वा वा गुरुतल्पापनुत्तये ॥ इति । (म्ध् ११।१०६)

साधारणस्त्रियां गुरुतल्पदोषो नास्तीत्य् आह व्याघ्रः ।

जात्युक्तं पारदार्यं वा गुरुतल्पत्वम् एव च ।

साधारणस्त्रियां नास्ति कन्यादूषणम् एव च ॥ इति ।

यत् तु नारदेनोक्तम्,

माता मातृष्वसा श्वश्रूर् मातुलानी पितृष्वसा ।

पितृव्यसखिशिष्यस्त्री भगिनी तत्सखी स्नुषा ।

दुहिताचार्यभार्या च सगोत्रा शरणागता ॥

राज्ञी प्रव्रजिता धात्री साध्वी वर्णोत्तमा च या ।

आसाम् अन्यतमां गत्वा गुरुतल्पग उच्यते ॥ (न्स्म् १२।७३–७५)

इति, तद् एतद् अकामतो ऽभ्यासे कामतः सकृद् गमने च द्रष्टव्यम् । यच् च वसिष्ठेनोक्तम्: [३२५] “सखिसयोनिसगोत्राशिष्यभार्यासु स्नुषायां गवि गुरुतल्पसमानम्” (वध् १।२३) इति, यच् च मनुनोक्तम्,

गुरुतल्पव्रतं कुर्याद् रेतः सिक्त्वा स्वयोनिषु ।

सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु कुमारीष्व् अत्यन्तजासु च ॥

इति, यद् अपि व्याघ्रेण,

आश्रितस्यापि विदुष आहिताग्नेश् च योगिनः ।

आचार्यस्य च राज्ञश् च भार्यां प्रव्रजितां तथा ॥

नप्त्रीं पुत्रीं च पौत्रीं च सखीं मातुस् तथैव च ।

पितुः सखीं तथा गत्वा गुरुतल्पव्रतं चरेत् ॥

इति, संवर्तेनापि,

पितृव्यदारगमने भ्रातृभार्यागमे तथा ।

गुरुतल्पव्रतं कुर्यान् निष्कृतिर् नान्यथा भवेत् ॥ (संस्म् १५८)

इति, याज्ञवल्क्येनापि,

पितृष्वसारं मातुश् च मातुलानीं स्नुषाम् अपि ।

[३२६] मातुः सपत्नीं भगिनीम् आचार्यतनयां तथा ॥

आचार्यपत्नीं स्वसुतां गच्छंस् तु गुरुतल्पगः ॥ (य्ध् ३।२३२–३३)

इति, तान्य् एतानि वचनानि नारदवचनवद् व्यवस्थापनीयानि । यानि तूक्तविषय एव न्यूनप्रायश्चित्तानि चान्द्रायणादीनि तानि संबन्धकनीयस्त्वम् आश्रित्य योजनीयानि । तच् च संबन्धकनीयस्त्वं सुमन्तुना प्रदर्शितम्: “पितृपत्न्यः सर्वा मातरः । तद्भ्रातरो मातुलाः । तद्भगिन्यश् च मातृष्वसारः । भगिनीसपत्न्यश् च भगिन्यः । तदपत्यं भागिनेयम् । अतो ऽन्यथा सङ्करकारणानि कृत्वायाज्याः पतिताश् च भवन्ति” इति । अत्रातिदेशिकव्यपदेशदर्शनात् प्रायश्चित्ताल्पत्वं सिध्यति । एतद् एवाभिप्रेत्य संवर्त आह ।

गुरोर् दुहितरं गत्वा स्वसारं पितुर् एव च ।

तस्या दुहितरं चैव चरेत् चान्द्रायणं व्रतम् ॥

सनाभिनीं मातुलानीं स्नुषां मातुः सनाभिनीम् ।

गच्छन्न् एताः स्त्रियो मोहात् पराकेण विशुध्यति ॥

सखिभार्यां समारुह्य श्वश्रूं चैव हि मानवः ।

[३२७] अहोरात्रोषितो भूत्वा तप्तकृच्छ्रद्वयं चरेत् ॥

कुमारीगमने चैव व्रतम् एतत् समादिशेत् ॥ इति । (संस्म् १५६–६२)

सुमन्तुर् अपि: “मातृपितृष्वसृस्नुषाभगिनीभागिनेयीगोचण्डालीगमनेषु तप्तकृच्छ्रत्रयं सान्तपनं च” इति । चतुर्विंशतिमते ऽपि ।

भ्रातुश् चैव कनिष्ठस्य भार्यां गत्वा तु कामतः ।

सान्तपनं प्रकुर्वीत कृच्छ्रद्वयम् अथापि वा ॥

मातुश् च स्वस्रियां गत्वा पितृव्यतनयां तथा ।

तप्तकृच्छ्रं प्रकुर्वीत षड्रात्रं तत्सुतासु च ॥

गुरोर् दुहितरं गत्वा पराकं तु समाचरेत् ।

भागिनेयीं द्विजो गत्वा चरेच् चान्द्रायणम् व्रतम् ॥

मातुलस्य सुतां गत्वा पितुश् च स्वस्रियां तथा ।

प्राजापत्यं प्रकुर्वीत हारीतवचनं तथा ॥

[३२८] मातुश् च स्वस्रियस्यैव भार्यां गत्वा तु कामतः ।

पितृव्यतनयस्यैव सपादं कृच्छ्रम् आचरेत् ॥

दौहित्रीं पुत्रतनयां चरेच् चान्द्रायणं व्रतम् ।

तत्सुतां च स्नुषां गत्वा पराकं तु समाचरेत् ॥

चरेच् चान्द्रायणं विप्रो गत्वोपाध्याययोषितम् ।

आचार्यस्य पराकं तु बौधायनवचो यथा ॥

संबन्धिनः स्त्रियं गत्वा सपादं कृच्छ्रम् आचरेत् ।

विधवागमने कृच्छ्रम् अहोरात्रसमन्वितम् ॥

व्रतस्यागमने कृच्छ्रं सपादं तु समाचरेत् ।

सखिभार्यां समारुह्य ज्ञातिस्वजनयोषितम् ॥

स कृत्वा प्राकृतं कृच्छ्रं पादकृच्छ्रं ततः पुनः ।

कुमारीगमने विप्रश् चरेच् चान्द्रायणव्रतम् ॥

पतितां तु द्विजो गत्वा तद् एव व्रतम् आचरेत् । इति ।

अत्र प्रोक्तेषु सर्वेषु व्रतेषु गौरवलाघवे परीक्ष्य यथायथं बुद्धिपूर्वाबुद्धिपूर्वाभ्यासानभ्यासादिविषयत्वं योजनीयम् । मूलवचनपठितपितृदारादि-व्यतिरिक्तपरदारगमने व्याघ्रेणोक्तं द्रष्टव्यम् ।

ब्राह्मणो ब्राह्मणीं गच्छेद् अकामां यदि कामतः ।

कृच्छ्रं चान्द्रायणं कुर्याद् अर्धम् एव प्रमादतः ॥

अर्धम् एव सकामायां तप्तकृच्छ्रं सकृद्गतौ ।

अर्धम् अर्धं नृपादीनां दारेषु ब्राह्मणश् चरेत् ॥

[३२९] एतद् व्रतं चरेत् सार्धं श्रोत्रियस्य परिग्रहे ।

अश्रोत्रियश् चेद् द्विगुणम् अगुप्ताम् अर्धम् एव च ॥ इति ।

कण्वो ऽपि ।

शूद्रदारान् गतो विप्रो ह्य् अतिकृच्छ्रं समाचरेत् ।

चान्द्रायणं विशो राज्ञः समं च ब्राह्मणव्रतम् ॥ इति ।

यदि च ब्राह्मणेनैव चातुर्वर्ण्यप्रसूतासु क्रमेण निविष्टं तदानीं ब्राह्मणस्य ब्राह्मणीगमने यद् उक्तं तद् एव पादहीनं क्षत्रियादिगमने द्रष्टव्यम्, व्याघ्रवचनात्,

विप्रेण वै निविष्टाश् चेच् चातुर्वर्ण्यप्रसूतयः ।

क्रमेण पादशो हीनं व्रतं तासु गतश् चरेत् ॥ इति ।

अयम् एव न्यायः क्षत्रियादिपरिगृहीतास्व् अपि द्रष्टव्यः । ब्राह्मणभार्यां शूद्रां ब्राह्मणो गत्वा प्राजापत्यं कुर्यात्, वसिष्ठवचनात्: “ब्राह्मणश् चेद् अप्रेक्षापूर्वकं ब्राह्मणदारान् अभिगच्छेत् निवृत्तधर्मकर्मणः कृच्छ्रः अनिवृत्तधर्मकर्मणो ऽतिकृच्छ्रः” (वध् २१।१६) [३३०] इति । इदम् अबुद्धिपूर्वे सकृद्गमने । बुद्धिपूर्वे तु द्विगुणम्, “अर्धम् एव प्रमादतः” इति लिङ्गात् । ब्राह्मणस्य क्षत्रियादिभार्यागमने यद् उक्तं तद् एव क्षत्रियादीनां स्वजातिभार्यागमने द्रष्टव्यम् । कुतः,

विप्रो नृपस्य भार्यायां यत् करोति समागमे ।

तद् एव क्षत्रियस्यापि कुर्याद् अतैव संगमे ॥ (प्रस्म् ३।६९)

इति प्रजापतिधर्मलिङ्गात् । गर्भपर्यन्ते परदारगमने यम आह ।

वर्षे द्वे परदारेषु त्रीणि श्रोत्रियदारके । इति । (यस्म् ५)

प्रातिलोम्येन परदारगमने संवर्त आह ।

कथंचित् ब्राह्मणीं गच्छेत् क्षत्रियो वैश्य एव वा ।

गोमूत्रयावकाहारो मासार्धेन विशुध्यति ॥

शूद्रस् तु ब्राह्मणीं गत्वा कथंचित् काममोहितः ।

गोमूत्रयावकाहारो मासेनैकेन शुध्यति ॥ (संस्म् १६६–६७)

[३३१] इति । एतद् अत्यन्तव्यभिचारिब्राह्मणीविषयम्, इतरविषये वधस्मरणात् । तथा च वसिष्ठः ।

    शूद्रश् चेद् ब्राह्मणीम् अभिगच्छेद् वीरणैर् वेष्टयित्वा शूद्रम् अग्नौ प्रास्येत् । ब्राह्मण्याः शिरसि वपनं कारयित्वा सर्पिषाभ्यज्य नग्नां कृष्णखरम् आरोप्य महापथम् अनुसंव्राजयेत् । पूता भवतीति विज्ञायते । वैश्यश् चेद् ब्राह्मणीम् अभिगच्छेत् लोहितदर्भैर् वेष्टयित्वा वैश्यम् अग्नौ प्रास्येत् । ब्राह्मण्याः शिरसि वपनं कारयित्वा सर्पिषाभ्यज्य नग्नां गौरखरम् आरोप्य महापथम् अनुसंव्राजयेत् । पूता भवतीति विज्ञायते । राजन्यश् चेद् ब्राह्मणीम् अभिगच्छेत् शरपत्रैर् वेष्टयित्वा राजन्यम् अग्नौ प्रास्येत् । ब्राह्मण्याः **[३३२]** शिरसि वपनं कारयित्वा सर्पिषाभ्यज्य नग्नां रक्तख्रम् आरोप्य महापथम् अनुसंव्राजयेत् । पूता भवतीति विज्ञायते । एवं वैश्यो राजन्यायाम् । शूद्रश् च राजन्यवैश्ययोः । इति (वस्म् २१।१–११) ॥

स्वैरिणीगमने शङ्खलिखिताव् आहतुः: “स्वैरिण्यां वृषल्यां चावकीर्णः सचैलं स्नात उदकुम्भं दद्याद् ब्राह्मणाय । वैश्यायां चतुर्थकालाहारो ब्राह्मणान् भोजयेत् । क्षत्रियायां त्रिरात्रोपोषितो यवाढकं दद्यात् । ब्राह्मण्यां त्र्यहम् उपोष्य घृतपात्रं दद्यात्” इति । बन्धकीगमने षट्त्रिंअन्मते प्रायश्चित्तम् उक्तम् ।

ब्राह्मणो बन्धकीं गत्वा किंचिद् दद्यात् द्विजातये ।

राजन्यां हि धनुर् दद्याद् वैश्यां गत्वा तु चैलकम् ॥

[३३३] शूद्रां गत्वा तु वै विप्र उदकुम्भं द्विजातये ।

दिवसोपोषितो वा स्याद् दद्याद् विप्राय भोजनम् ॥ इति ।

बन्ध्कीलक्षणं स्मृत्यन्तरे ऽभिहितम् ।

चतुर्थे स्वैरिणी प्रोक्ता पञ्चमे बन्धकी भवेत् । इति । (यस्म् ५।३७)

इदं च प्रायश्चित्तं गर्भानुत्पत्तिविषयम् । तदुत्पत्तौ यद्विशेषेण प्रायश्चित्तम् उक्तं तद् एव तत्र द्विगुणं कुर्यात् । तद् आह उशनाः ।

गमने तु व्रतं यत् स्याद् गर्भे तद्द्विगुणं चरेत् । इति । (उष्स्म् १।३७)

शूद्र्यां गर्भम् आदधतश् चतुर्विंशतिमते विशेष उक्तः: “वृषल्याम् अभिजातस् तु त्रीणिवर्षाणि चतुर्थकालसमये सक्तून् भुञ्जीत” इति । गर्भाद् अर्वाक् तु तत्रैवाभिहितम् ।

शूद्राणां हीनजातीनां स्त्रियं गत्वा तु कामतः ।

प्राजापत्यं प्रकुर्वीत इष्टिं वा वारुणीं द्विजः ॥ इति ।

पुल्कस्यासिगमने संवर्त आह ।

पुल्कसीगमनं कृत्वा कामतो ऽकामतो ऽपि वा ।

कृच्छ्रं चान्द्रायणं कुर्यात् ततो मुच्येत किल्बिषात् ॥

[३३४] नटीं शौलूषकीं चैव रजकीं वेणुजीविनीम् ।

गत्वा चान्द्रायणं कुर्यात् तथा चर्मोपजीविनीम् ॥ इति । (संस्म् १५०–५१)

यत् तु बृहत्संवर्तः,

रजकव्याधशौलूषवेणुचर्मोपजीविनीः ।

एतास् तु ब्राह्मणो गत्वा चरेच् चान्द्रायणद्वयम् ॥ (बृसंस्म् १।२७)

इति, आपस्तम्बो ऽपि,

म्लेच्छी नटी चर्मकारी रजकी बुरुडी तथा ।

एतासु गमनं कृत्वा चरेच् चान्द्रायणद्वयम् ॥ (आप्स्म् २।२६)

इति, तद् अभ्यासविषयम् । यच् च शातातपेन,

कैवर्तीं रजकीं चैव वेणुचर्मोपजीविनीम् ।

प्राजापत्यविधानेन कृच्छ्रेणैकेन शुध्यति ॥ (शास्म् ३।११)

इति — चर्मोपजीविनीं गच्छन्न् इति शेषः —, तद् रेतःसेकात् [३३५] प्राङ्निवृत्तिविषयम् । कापालिकस्त्रीगमने यम आह ।

कापालिकान्नभोक्तॄणां तन्नारीगामिनां तथा ।

ज्ञानात् कृच्छ्राब्दम् उद्दिष्टम् अज्ञानाद् ऐन्दवद्वयम् ॥ इति । (यस्म् ५।१२)

जातिभेदेन गर्भाधाने चतुर्विंशतिमते ऽभिहितम् ।

ब्राह्मणीगमने कृच्छ्रं गर्भे सान्तपनं चरेत् ।

राज्ञी गर्भे पराकः स्याद् वैश्यागर्भे त्र्यहाधिकम् ॥

शूद्रागर्भे द्विजः कुर्यात् तद्वच् चान्द्रायणव्रतम् ।

चण्डाल्यां गर्भम् आरोप्य गुरुतल्पव्रतं चरेत् ॥ इति ।

विधवागमने चतुर्विंशतिमते ऽभिहितम् ।

विधवागमने कृच्छ्रम् अहोरात्रसमन्वितम् ।

व्रतस्थागमने कृच्छ्रं सपादं तु समाचरेत् ॥ इति ।

मुखमैथुने तु उशन्सोक्तम्: “यस् तु पुनर् ब्राह्मणे धर्मपत्नीमुखे मैथुनं सेवेत स दुष्यति । प्राजापत्येन शुध्यति” इति (उष्स्म् २।३१–३२) । रजस्वलागमने संवर्त आह ।

रजस्वलां तु यो गच्छेद् गर्भिणीं पतितां तथा ।

तस्य पापविशुद्ध्यर्थम् अतिकृच्छ्रो विशोधकः ॥ (संस्म् १६३)

[३३५] इति । आपस्तम्बो ऽपि ।

उदक्यां यदि गच्छेत ब्राह्मणो मदमोहितः ।

प्राजापत्येन शुध्येत ब्राह्मणानां च भोजनात् ॥ इति । (आप्स्म् २।१३)

चतुर्विंशतिमते ऽपि ।

रजस्वलां द्विजो गत्वा पराकं तु समाचरेत् ।

सान्तपनं द्वितीये ऽह्नि प्राजापत्यं परे ऽहनि ॥ इति ।

शातातपो ऽपि: “अनुदकमूत्रपुरीषकरणे श्वकाकस्पर्शने सचैलस्नानं महाव्याहृतिहोमश् च । रजस्वलाभिगमने चैतद् एव” इति (शास्म् १।१९–२०) । वसिष्ठो ऽपि: “रजस्वलादिव्यवाये शुक्लम् ऋषभं दद्यात् कृष्णलिङ्गम्” इति (वध्?) । मनुर् अपि ।

अमानुषीषु गोवर्जम् उदक्यायाम् अयोनिषु ।

रेतः सिक्त्वा जले चैव कृच्छ्रं सान्तपनं चरेत् ॥ (म्ध् ११।१७३)

[३३७] इति । गौतमो ऽपि: “उदक्यागमने त्रिरात्रम्” इति (ग्ध् २४।३२) । शङ्खलिखिताव् अपि: “रजस्वलावधूतादिगमने त्रिरात्रोपवासो घृतप्राशनं च कुर्यात्” इति । अत्र यानि ह्रासवृद्धियुतानि तान्य् उभयेच्छानुअतरेच्छादिविषयत्वेन व्यवस्थापनीयानि । पितृष्वसृसुतादिविवाहे प्रायश्चित्तम् आह सुमन्तुः: “पितृष्वसृसुतां मातुलसुतां मातृसगोत्रां समानार्षेयीं च विवाह्य चान्द्रायणं चरेत् । परित्यज्य चैनां बिभृयात्” इति । शातातपो ऽपि ।

मातुलस्य सुताम् ऊढ्वा मातृगोत्रां तथैव च ।

समानप्रवरां चैव द्विजश् चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति । (शास्म् ३।२३)

बौधायनो ऽपि: “सगोत्रां चेद् अमत्योपगच्छेत् मातृवद् एनां बिभृयात् । प्रजातां चेत् कृच्छ्रपादं [३३८] चरित्वा यन् म आत्मनो निन्दाभूत् पुनर् अग्निश् चक्षुर् अदाद् इत्य् एताभ्यां जुहुयात्” इति ।

<u>ननु</u> – पितृष्वसृसुतामातुलसुतयोर् विवाहस्य तत्प्रकरणे अङ्गीकृतत्वाद् अत्र प्रायश्चित्तविधानं विरुद्धम् इति चेत् ।

<u>मैवम्</u>, आसुरादिविवाहोडासुतायाः सापिण्ड्यनिवृत्त्या विवाहानङ्गीकारेण प्रायश्चित्तस्य तद्विषयत्वात् ।

<u>ननु</u> – गुरुतल्पगस्य पूर्वोदाहृतेभ्यो व्रतेभ्यो ऽन्यान्य् अपि कानिचिद् व्रतानि स्मर्यन्ते । तत्र अङ्गिराः ।

महाव्रतं चरेद् वापि दद्यात् सर्वस्वम् एव वा ।

गुर्वर्थे वा मृतो युद्धे मुच्यते गुरुतल्पगः ॥ इति । (अङ्स्म् ६।१३)

सुमन्तुर् अपि: “गुरुदारगामी संवत्सरं कण्टकिनः शाखां [३३९] परिष्वज्याधःशायी त्रिषवणो बैक्षाहारः पूतो भवतीति । अश्वमेधावभृथस्नानेन वा” इति । एतान्य् अपि पूर्वोक्तनीत्या गुरुतारतम्यं तत्पत्नीतारतम्यं तत्संयोगतारतम्यं चोपजीव्य व्यवस्थापनीयानि ॥ १२–१३ ॥

पश्वादिगमनस्य पितृदारादिगमनाद् अर्वाचीनत्वेन तत्राल्पं प्रायश्चित्तम् आह ।

**पशुवेश्यादिगमने महिष्य् उष्ट्री कपीस् तथा । **

** खरीं च सूकरीं गत्वा प्राजापत्यव्रतं चरेत् ॥ १४ ॥ इति ।**

पशुर् अश्वादिः । वेशो भृतिः । तां जीवनहेतुतयार्हतीति वेश्या । यद्य् अपि कपी सूकरी चाल्पदेहत्वान् न मनुष्यैर् गन्तुं योग्या तथापि केषुचिद् देशविशेषेषु प्रौढदेहयोर् अपि तयोः सद्भावात् तदुपगमनविषयम् इदं व्रताभिधानम् । वेश्यायां गर्भात् प्राग् इदम् अवगन्तव्यम् । गर्भे तु कण्व आह ।

प्रसूतो यस् तु वेश्यायां भैक्ष्ययुङ् नियतेन्द्रियः ।

शतसाहस्रम् अभ्यस्य सावित्रीम् एति शुद्धताम् ॥ इति ।

चतुर्विंशतिमते ऽपि पशुगमने प्राजापत्यम् उक्तम् ।

सर्वेषां पशुजातीनां गमने कृच्छ्रम् आचरेत् ।

शुनीं चैव द्विजो गत्वा अतिकृच्छ्रं समाचरेत् ॥

[३४०] इति । वेदविदस् तु तिर्यग्गमने कूष्माण्डकैर् मन्त्रैर् होमः । तद् आह गौतमः: “अमानुषीषु गोवर्जस्त्रीकृते कूष्माण्डैर् घृतहोमः” इति (ग्ध् २३।४०) ॥ १४ ॥

पश्वन्तरेभ्यो गोः प्रशस्तत्वात् तदभिगमने ऽधिकं प्रायश्चित्तम् आह ।

**गोगामी च त्रिरात्रेण गाम् एकां ब्राह्मणो ददन् । इति ।**

शुध्यतीति शेषः । एतच् च सकृद्गमने रेतःसेकात् प्राङ्निवृत्तौ द्रष्टव्यम् । रेतःसेकान्ते तु सकृद्गमने संवर्त आह ।

नरो गोगमने कुर्यात् कृच्छ्रं सान्तपनं तथा । इति । (संस्म् १५५)

आवृत्तौ जाबालिर् आह ।

तप्तकृच्छ्रं तु गां गत्वा परदारांस् तथैव च ।

इतरेषां पशूनां तु कृच्छ्रपादो विधीयते ॥ इति ।

बहुक्षीरादिगुणवत्यां गवि आवृत्तौ चतुर्विंशतिमते दर्शितम् ।

नरो गोगमनं कृत्वा चरेच् चान्द्रायणव्रतम् ।

[३४१] इति । तत्रैव विषये ऽत्यन्ताभ्यासे विष्णुर् आह: “कुर्यात् परदारगमने गोव्रतम्, गोगमने च । तिर्यग्योनाव् आकाशे ऽप्सु दिवा गोयाने च सवासाः स्नानम् आचरेत्” इति (विध् ५३।१–४) । वेदविद्विप्रसंबन्धिन्यां गवि गुणवत्याम् अत्यन्ताभ्यासे शङ्खलिखिताव् आहतुः: “तिर्यग्योनिषु गोवर्जं सचैलं स्नातो यवसाहारं गोभ्यो दद्यात् । गोष्व् अवकीर्णः संवत्सरं प्राजापत्यं चरेत्” इति । यथोक्तविशेषणविशिष्टायां सवनस्थविप्रसंबन्धिन्यां गवि गौतम आह: “सखिसयोनिसगोत्राशिष्यभार्यासु स्नुषायां गवि च तल्पसमः । अवकर इत्य् एके” इति (ग्ध् २४।१०–११) । गोसंयुक्तशकटादिवाहने ऽवस्थाय स्त्रियं भूञ्जानस्य यम आह ।

यदि गोभिः समायुक्तं यानम् आरुह्य वै द्विजः ।

मैथुनं सेवने तत्र मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत् ॥

[३४२] त्रिरात्रं क्षपणं कृत्वा सचैलं स्नानम् आचरेत् ।

गोभ्यो यवाढकं दत्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥ इति । (यस्म् ५।३–४)

मनुर् अपि ।

मैथुनं तु समासेव्य पुंसि योषिति वा द्विजः ।

गोयाने ऽप्सु दिवा चैव सवासाः स्नानम् आचरेत् ॥ इति । (म्ध् ११।१७४)

पूर्वं महिष्या गमने यत् प्राजापत्यम् उक्तं तद् अभ्यासविषयम् । सकृद्गमने त्व् इदानीम् आह ।

**महिष्युष्ट्रीखरीगामी त्व् अहोरात्रेण शुध्यति ॥ १५ ॥ इति ।**

महिषी च उष्ट्री च खरी च, ता गच्छतीति महिष्युष्ट्रीखरीगामी । स एकोपवासेन शुध्यति इति ।

॥ १५ ॥

अथोत्तमजातिप्रसूताया नार्याश् चण्डालस्ंपर्के प्रायश्चित्तं वक्तव्यम् । तस्य चापद्विषयत्वम् अभिप्रेत्यापद्विशेषानुवादेन तत्र तावत् पुरुषकर्तव्यम् आह ।

**डामरे समरे वापि दुभिक्षे वा जनक्षये ।**

** बन्धिग्राहे भयार्त्तौ वा सदा स्वस्त्रीं निरीक्षयेत् ॥ १६ ॥ **

[३४३] इति । डामरः परसैन्यकृतोपद्रवादिः । समरः सेनयोर् युद्धम् । दुर्भिक्षं वृष्ट्यभावादिना अशनाभावः । जनक्षयः मारिकादेवतानिमित्तैः प्रचुरैः रोगविशेषैः बहूनां प्रजानां मरणम् । बन्दिग्राहो बलात्कारेण स्त्रीणाम् अपहारः । भयार्त्तिश् चोरराजादिकृत उपद्रवः । एवंविधासु आपत्सु पुरुषः स्वप्राणरक्षार्थ पलायमानो न स्त्रियम् उपेक्षेत । किं तु तस्या अपि यथा रक्षा भवति तथा निरीक्षणं कुर्यात् ॥ १६ ॥

यदा पुरुषो रक्षितुम् अशक्तः तदानीम् आपन्नायाः स्त्रियाः कथंचिच् चण्डालसंपर्के किं कर्तव्यम् इत्य् अत आह ।

**चण्डालैः सह संपर्कं या नारी कुरुते ततः ।**

** विप्रान् दश वरान् कृत्वा स्वकं दोषं प्रकाशयेत् ॥ १७ ॥**

** आकण्ठसंमिते कूपे गोमयोदककर्दमे ।**

** तत्र स्थित्वा निराहारा त्व् अहोरात्रेण निष्क्रमेत् ॥ १८ ॥**

** सशिखं वपनं कृत्वा भुञ्जीयाद् यावकौदनम् ।**

** त्रिरात्रम् उपवासित्व् त्व् एकरात्रं जले वसेत् ॥ १९ ॥**

** शंखपुष्पीलतामूलं पत्रं वा कुसुमं फलम् ।**

** सुवर्णं पञ्चगव्यं च क्वाथयित्वा पिबेज् जलम् ॥ २० ॥**

[३४४] एकभक्तं चरेत् पश्चाद् यावत् पुष्पवती भवेत् ।

** व्रतं चरति तद् यावत् तावत् संवसते बहिः ॥ २१ ॥ इति ।**

वरान् “वेदवेदाङ्गवित्” इत्यादिप्रोक्तगुणविशिष्टान् । तादृशान् दशसंख्याकान् विप्रान् परिषदं कृत्वा तेषाम् अग्रे स्वकीयं पापम् अवञ्चनेन निवेदयेत् । यद् वा “चातुर्वेद्य” इत्यादिवचने प्रोक्तानां दशानां विप्राणां अग्रे निवेदयेत् । ततस् तैर् अनुज्ञाता व्रतम् एवं समाचरेत् । कण्ठप्रमाणं कूपं खात्वा सोदकेन गोमयेन तम् आपूर्य तत्रैकं दिनं निरन्तरम् अवस्थाप्योपोष्य परेद्युर् निर्गच्छेत् । निर्गत्य च यावकान्नं भुञ्जीत । ततो दिनत्रयम् उपोष्य चतुर्थं दिनम् आकण्ठजले स्थित्वा पञ्चमे शङ्खपुष्पीमूलादिभिः पञ्चभिः सुवर्णेन पञ्चगव्येन च क्वथितं जलं पिबेत् । ततः षष्ठदिनम् आरभ्य यावद् ऋतुदर्शनम् एकभक्तं दिने चरेत् । व्रतदिनेषु न गृहे ऽवतिष्ठेत । किं तु बहिर् एव निवसेत् ॥ १७–२१ ॥

[३४५]

यथोक्तव्रताचरणानन्तरकर्तव्यम् आह ।

**प्रायश्चित्ते ततश् चीर्णे कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् ।**

** गोद्वयं दक्षिणं दद्याच् छुद्धिं पाराशरो ऽब्रवीत् ॥ २२ ॥ इति ।**

अयं च दक्षिणाशिरस्को व्रतविशेषः स्मृत्यन्तरे ऽपि दर्शितः ।

चण्डालेन तु संपर्कं यदि गच्छेत् कथंचन ।

सशिखं वपनं कृत्वा भुञ्जीयाद् यावकौदनम् ॥

त्रिरात्रम् उपवासः स्याद् एकरात्रं जले वसेत् ।

आत्मना संमिते कूपे गोमयोदककर्दमे ॥

तत्र स्थित्वा निराहारा त्रिरात्रं तु ततः क्षिपेत् ।

शङ्खपुष्पीलतामूलं पुष्पं वा कुसुमं फलम् ॥

क्षीरं सुवर्णसंमिश्रं क्वाथयित्वा ततः पिबेत् ।

एकभक्तं चरेत् पश्चात् यावत् पुष्पवती भवेत् ॥

बहिस् तावच् च निवसेद् यावच् चरति सा व्रतम् ।

प्रायश्चित्ते ततश् चीर्णे कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् ॥

गोद्वयं दक्षिणां दद्यात् शुद्धिं स्वायंभुवो ऽब्रवीत् ॥ 

इति, तद् एतद् अकामकृतविषयम् । कामकृते तु सकृद्गमने ऋष्यशृङ्ग आह ।

संपृक्ता स्याद् अथान्त्यैर् या सा कृच्छ्राब्दं समाचरेत् ।

[३४६] इति । यद्य् आहितगर्भाया एव पश्चाच् चण्डालादिव्यवायः तदा तेनैव विशेष उक्तः ।

अन्तर्वत्नी तु युवतिः संपृक्ता यान्त्य् अयोनिना ।

प्रायश्चित्तं न सा कुर्याद् यावद् गर्भो न निःसृतः ॥

न प्रचारं गृहे कुर्यान् न चाङ्गेषु प्रसाधनम् ।

न शयीत समं भर्त्रा न च भुञ्जीत बान्धवैः ॥

प्रायश्चित्तं गते गर्भे विधिं कृच्छ्रादिकं चरेत् ।

हिरण्यम् अथ वा धेनुं दद्याद् विप्राय दक्षिणाम् ॥ इति ।

यदा तु कामतो ऽन्त्यजसंपर्कं करोति तदा उशनसोक्तं द्रष्टव्यम् ।

अन्त्यजेन तु संपर्के भोजने मैथुने कृते ।

प्रविशेत् संप्रदीप्ताग्नौ मृत्युना सा विशुध्यति ॥ इति । (उष्स्म् २।६)

॥ २२ ॥

रेतःसेकान्तस्य चण्डालगमनस्य प्रायश्चित्तम् अभिधाय रेतःसेकात् प्राङ्निवृत्तौ प्रायश्चित्तम् आह ।

**चातुर्वर्ण्यस्य नारीणां कृच्छ्रं चान्द्रायणं व्रतम् ।**

** यथा भूमिस् तथा नारी तस्मात् तां न तु दूषयेत् ॥ २३ ॥**

[३४७] इति । चण्डालगमनस्यात्यन्तजुगुप्सितत्वाद् योषितः परित्याग एव । न तु व्रतेन शुद्धिर् इत्य् आशङ्क्य ताम् आशाङ्कां निवर्तयितुं भूमिदृष्टान्तम् उपन्यस्यति । भूमिर् हि चण्डालादिवासेनोपहतापि खननलेपनादिभिः संशोध्य पुनः स्वीक्रियते । एवं योषिद् अपि चरितव्रता पुनः स्वीकरणीया । न तु तां दूषयेत् । न परित्यजेद् इति यावत् । यद्य् अप्य् अत्र चातुर्वर्ण्यस्येति सामान्येनाभिहितं तथाप्य् एतत् ब्राह्मणीव्यतिरिक्ताविषये सङ्कोचनीयम्, ब्राह्मण्याः संवर्तेन विशेषाभिधानात् ।

चण्डालं पुल्कसं म्लेच्छं श्वपाकं पतितं तथा ।

ब्राह्मण्य् अकामतो गत्वा चान्द्रायणचतुष्टयम् ॥

रजकव्याधशैलूषवेणुचर्मोपजीविनः ।

ब्राह्मण्य् एतान् यदा गच्छेद् अकामाद् ऐन्दवत्रयम् ॥ इति । (संस्म् १६७–६८)

॥ २३ ॥

आपत्काले चण्डालवशंगताया नार्या रेतःसेकासेकयोः प्रायश्चित्तम् अभिहितम् । इदानीं आपन्नाया एव बलात् शूद्रादिसंपर्के सति रेतःसेकासेकयोः प्रायश्चित्तद्वयम् आह ।

**बन्दिग्राहेण या भुक्ता हत्वा बद्ध्वा बलाद् भयात् ।**

** कृत्वा सान्तपनं कृच्छ्रं शुध्येत् पाराशरो ऽब्रवीत् ॥ २४ ॥**

** सकृद्भुक्ता तु या नारी नेच्छन्ती पापकर्मभिः ।**

** प्राजापत्येन शुध्येत ऋतुप्रस्रवणेन च ॥ २५ ॥**

[३४८] इति । रज्ज्वादिभिर् बध्वा कशादिभिर् ताडयित्वा भयम् उत्पाद्य या बलाद् भुक्ता भवति सा सान्तपनं कृत्वा शुध्येद् इति पराशरस्य मतम् । प्रासादम् आरुह्य प्रेक्षते इत्य् अस्मिन्न् अर्थे “प्रासादात् प्रेक्षते” इति यथा पञ्चमी तथा भयम् उत्पाद्येत्य् अस्मिन्न् अर्थे भयाद् इति पञ्चमी द्रष्टव्या । द्वितीयवचने ऽपि हत्वा बध्वेत्य् अनुषञ्जनीयम् । ब्राह्मण्याः प्रातिलोम्येन द्विजातिव्यवाये संवर्त आह ।

ब्राह्मण्यकामाद् गच्छेत् तु क्षत्रियं वैश्यम् एव वा ।

गोमूत्रयावकैर् मासात् तदर्धाच् च विसुध्यति ॥ इति । (बृसंस्म् ५।३०)

षट्त्रिंशन्मते ऽपि: “ब्राह्मणी क्षत्रियवैश्यसेवायाम् अतिकृच्छ्रं कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ चरेत् । क्षत्रिययोषितो ब्राह्मणराजन्यवैश्यसेवायां कृच्छ्रार्धं प्राजापत्यम् अतिकृच्छ्रं च । वैश्ययोषितो ब्राह्मणराजन्यवैश्यसेवायां कृच्छ्रपादः कृच्छ्रार्धं प्राजापत्यं च । शूद्रायाः शूद्रसेवने प्राजापत्यम् । ब्राह्मणराजन्यवैश्यसेवायाम् अहोरात्रं त्रिरात्रं कृच्छ्रार्धम्” [३४९] इति । यदा त्व् आहितगर्भैव पश्चात् शूद्रादिभिर् व्यभिचरति तदा गर्भपातशङ्कया प्रसवोत्तरकाले एव प्रायश्चित्तं कुर्यात् । तथा च स्मृत्यन्तरे ।

अन्तर्वत्नी तु या नारी समेताक्रम्य कामिना ।

प्रायश्चित्तं न कुर्यात् सा यावद् धर्मो न निःसृतः ॥

जाते गर्भे व्रतं पश्चात् कुर्यान् मासं तु यावकम् ।

न गर्भदोषस् तत्रास्ति संस्कार्यः स यथाविधि ॥ इति । (शास्म् ३।७–८)

॥ २४–२५ ॥

योषित्कृतापराधेन न केवलं तस्याः प्रायश्चित्तम् । किं तु तद्भर्तुर् अपीत्य् आह ।

**पतत्य् अर्धं शरीरस्य यस्य भार्या सुरां पिबेत् ।**

** पतितार्धशरीरस्य निष्कृतिर् न विधीयते ॥ २५ ॥ इति ।**

यस्य विप्रस्य ब्राह्मण्यादिषु चतसृषु भार्यासु अन्यतमा या काचित् सुरां पिबेत् तस्य विप्रस्य स्त्रीपुंसद्वयात्मकं यत् शरीरं तस्य शरीरस्यार्धं स्त्रीरूपं पतति । स्त्रिया अर्धशरीरत्वं श्रुतिप्रसिद्धम्: [३५०] “अर्धो वा एष आत्मनो यत् पत्नी” इति । तत्र पतितस्यार्धशरीरस्य स्त्रीरूपस्य सुरापानप्रोक्तव्रतव्यतिर्क्तेन स्वल्पव्रतेन निष्कृतिः परिशुद्धिर् न विद्यते । किं तु सुरापानव्रतम् एव तया कार्यम् इत्य् अर्थः । यद् वा पतितं स्त्रीरूपम् अर्धशरीरं यस्य पुरुषस्यासौ पतितार्धशरीरः । तस्य स्वयं सुराम् अपिबतो ऽपि भार्याकृतापराधेन निष्कृतिः परिशुद्धिः कर्माधिकारलक्षणा न विद्यते । अतस् तदधिकारसिद्ध्यर्थं तेन प्रायश्चित्तम् आचरितव्यम् । एतद् एवाभिप्रेत्य मनु-वसिष्ठाभ्याम् एतद् एव वचनं पठितम् । योषित्कृतापराधेन पुरुषस्य यथा प्रत्यवायः तथा पुरुषानुष्ठितधर्मेण योषितो निष्कृतिर् भविष्यतीति न शङ्कनीयम् । यतो याज्ञवल्क्य आह ।

पतिलोकं न सा याति ब्राह्मणी या सुरां पिबेत् ।

इहैव सा शुनी गृध्रो सूकरी चोपजायते ॥ (य्ध् ३।२५६)

[३५१] इति । वसिष्ठो ऽपि ।

या ब्राह्मणी सुरां पीतवती न तां देवाः पतिलोकं नयन्ति ।

इहैव सा भ्रमति क्षीणपुण्या आस्योल्का भवति शुक्तिका वा ॥ इति । (वध् २१।११)

॥ २६ ॥

पतितार्धशरीरेण पुरुषेण यत् कर्तव्यं प्रायश्चित्तं तद् आह ।

**गायत्रीं जपमानस् तु कृच्छ्रं सान्तपनं वरेत् । इति ।**

जपमान इति वर्तमानप्रयोगात् यावद् व्रतसमाप्तिस् तावज् जपः कर्तव्य इत्य् अवगम्यते ।

सान्तपनस्यानेकधा भिन्नत्वाद् अत्र विवक्षितं सान्तपनविशेषं दर्शयति ।

**गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ॥ २७ ॥**

** एकरात्रोपवासश् च कृच्छ्रं सान्तपनं स्मृतम् । इति ।**

अत्र द्विरात्रं सप्तरात्रं चेति द्विविधं सान्तपनं निर्दिश्यते । तच् चोभयं प्रायश्चित्तकाण्डप्रथमाध्याये याज्ञवल्क्यवचनद्वयोदाहरणेन विशदीकृतम् ॥ २७ ॥

[३५२]

यथा कथंचित् परपुरुषेण संयुज्य तत उपरताया अनुतापं गताया योषितो यथोचितं प्रायश्चित्तं पूर्वत्राभिहितम् । अथानुतापरहिताया दुःसङ्गाद् अनुपरतायास् त्यागम् आह ।

**जारेण जनयेद् गर्भं मृते ऽव्यक्ते गते पतौ ॥ २८ ॥**

** तां त्यजेद् अपरे राष्ट्रे पतितां पापकारिणीम् । इति ।**

पत्यौ मृते वा देशान्तरसंचारेणाज्ञाततया गते वा या स्त्री निरङ्कुशा सती जारं स्वीकृत्यापत्यम् उत्पादयति । पापं कर्तुं शीलम् अस्या इति पापकारिणी न कदाचित् पापाद् उपरता । अत एव पतितां तादृशीं स्वराष्ट्राद् उत्सार्य परराष्ट्रे प्रेषयेत् ।

<u>ननु</u> – स्त्रीपरित्यागश् चतुर्विंशतिमते निषिद्धः ।

स्त्रीणां नास्ति परित्यागो ब्रह्महत्यादिभिर् विना ।

तत्रापि गृहमध्ये तु प्रायश्चित्तानि कारयेत् ॥

परित्यक्ता चरेत् पापं बह्व् अल्पं वापि किंचन ।

तत् पापं शतधा भूत्वा बान्धवान् अनुगच्छति ॥

यावन्ति नारीरोमाणि तत्प्रसूतिकुलेषु च ।

तावद्वर्षसहस्राणि परित्यागी स पच्यते ॥

कुम्भीपाके महाघोरे ज्ञातयः पापकारिणः ।

वसन्ति स्त्रीपरित्यागाद् यावद् आभूतसंप्लवम् ॥

[३५३] पितृमातृपरित्यागी भार्यात्यागी सुहृत्त्यजः ।

असिपत्रवनं सेव्य चण्डालानां शतं व्रजेत् ॥ इति ।

<u>मैवम्</u>, परित्यागनिषेधस्यानुतापितप्रायश्चित्ताधिकारिस्त्रीविषयत्वात्, “प्रायश्चित्तानि कारयेत्” इत्य् अभिधानात्, श्वपाकोपहतानां परित्यागस्य तत्रैवाङ्गीकृतत्वात्:

चतस्र एव संत्याज्याः पतने सत्य् अपि स्त्रियः ।

श्वपाकोपहता या तु भर्तृघ्नी पितृपुत्रगा ॥ इति ।

वसिष्ठो ऽपि ।

चतस्रस् तु परित्याज्याः शिष्यगा गुरुगा च या ।

पतिघ्नी तु विशेषेण जुङ्गितोपगता च या ॥ इति । (वध् २१।१०)

जुङ्गितो जुगुप्सितः श्वपाकादिः । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

व्यभिचाराद् ऋतौ शुद्धिर् गर्भे त्यागो विधीयते ।

गर्भभर्तृवधादौ च तथा महति पातके ॥ इति । (य्ध् १।७२)

यत् तु मनुनोक्तम्,

विप्रदुष्टां स्त्रियं भर्ता निरुन्ध्याद् एकवेश्मनि । (म्ध् ११।१७६)

[३५४] इति, न तत् मूलवचनेन समानविषयम्, भर्तृरहितस्त्रीविषयत्वान् मूलवचनस्य, मनुवाक्ये तु “निरुन्ध्यात्” इति भर्तृकर्तव्यताभिधानात्, तदुपरितनाक्येन प्रायश्चित्ताभिधानाच् च ।

यत् पुंसः परदारेषु तच् चैनां चारयेद् व्रतम् ॥

सा चेत् पुनः प्रदुष्येत सदृशेनोपमन्त्रिता ।

कृच्छ्रं चान्द्रायणं चैव तद् अस्याः पावनं स्मृतम् ॥ इति । (म्ध् ११।१७६–७७)

यद् अपि याज्ञवल्क्येनोक्तम्,

हृताधिकारां मलिनां पिण्डमात्रोपजीविनीम् ।

परिभूताम् अधःशय्यां वासयेद् व्यभिचारिणीम् ॥ (य्ध् १।७०)

इति, तद् अपि निरुन्ध्याद् इत्य् अनेन मनुवचनेन समानविषयम् । तस्माद् यथोक्तस्य स्त्रीपरित्यागस्य न किंचिद् बाधकम् अस्ति ॥ २८ ॥

“जारेण जनयेत्” इत्य् अनेन प्रमितव्यभिचारवतीं प्रत्यभिहितम् । अथ शङ्कितव्यभिचारां प्रत्याह ।

**ब्राह्मणी तु यदा गच्छेत् परपुंसा समन्विता ॥ २९ ॥**

** सा तु नष्टा विनिर्दिष्टा न तस्यागमनं पुनः । **

[३५५] इति । स्त्रियास् तावद् रक्षका याज्ञवल्क्येन परिगणिताः ।

रक्षेत् कन्यां पिता विन्नां पतिः पुत्रास् तु वार्धके ।

अभावे ज्ञातयस् तेषां न स्वातन्त्र्यं क्वचित् स्त्रियाः ॥ इति । (य्ध् १।७५)

मनुर् अपि ।

पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने ।

पुत्रस् तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वान्तन्त्र्यम् अर्हति ॥ (म्ध् ९।३)

बाल्ये पितुर् वशे तिष्ठेत् पाणिग्राहस्य यौवने ।

पुत्रस्य स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यम् अर्हति ॥ इति । (म्द् ५।१४८)

अत्र प्रोक्तेभ्यो रक्षकेभ्यः पित्रादिभ्यो व्यतिरिक्तः पुमान् पर इत्य् उच्यते । तेन पुंसा समन्विता प्रीत्यतिशयद्योतकहास्यादिव्यवहारपुरःसरं सम्यगन्विता ब्राह्मणी स्त्री यदा केनचिद् व्याजेन ग्रामान्तरं देशान्तरं वा गत्वा निवसेत् सा नष्टेति विनिर्देश्या बन्धुमध्ये प्रक्यापनीया । न तु तस्याः पुनः स्वगृहागमनम् अस्ति । गृहं प्रत्यागतापि निर्वासनीयेत्य् अर्थः ॥ २९ ॥

परपुरुषेण सह यथोक्तसमन्वयाभावे ऽपि स्वातन्त्र्येण चिरं निर्गता स्त्री परित्याज्येत्य् आह ।

**कामान् मोहात् तु या गच्छेत् त्यक्त्वा बन्धून् सुतान् पतिम् ॥ ३० ॥**

** सातु नष्टा परे लोके मानुषेषु विशेषतः ॥ इति ।**

बन्ध्वादीनाम् अन्यतमस्य समीपे स्थातव्यम् इति स्त्रीधर्मः । तथा च तद्धर्मप्रकरणे याज्ञवल्क्य आह ।

पितृमातृसुतभ्रातृश्वश्रूश्वशुरमातुलैः ।

हीना न स्याद् विना भर्त्रा गर्हणीयान्यथा भवेत् ॥ इति । (य्ध् १।७६)

एवं च सति या स्त्री कामाद् वा यथोक्तस्त्रीधर्मापरिज्ञानाद् वा बन्ध्वादीन् परित्यज्य ग्रामान्तरादौ चिरं वस्तुं गच्छेत् सा तु शास्त्रोक्तधर्मोल्लङ्घनात् परलोके नष्टा नरकं प्राप्नोति । अथ कथंचित् कालान्तरे निर्विण्णा प्रायश्चित्तं चरित्वा परलोकं जयेत् तथापि मानुषेषु बन्ध्वादिषु सर्वथा प्रवेशं न लभते – इत्य् अभिप्रेत्य विशेषत इत्य् उक्तम् ॥ ३० ॥

[३५७]

उक्तार्थस्य निमित्तविशेषेणापवादम् आह ।_

**मदमोहगता नारी क्रोधात् दण्डादिताडिता ॥ ३१ ॥**

** अद्वितीया गता चैव पुनर् आगमनं भवेत् । इति ।**

मदः पतिश्वशुरादितिरस्कारजनको मानसो दोषः । पत्यादिशुश्रूषा स्त्रीणां परमो धर्म इति एतादृशस्य विवेकस्याभावो मोहः । उक्तदोषद्वयोपेतां नारीं शिक्षयितुं वृद्धाः पत्यादयो दण्डादिभिस् ताडयेयुः तदा व्यथिता सा यथोक्तबन्ध्वादिसहायं विना स्वयम् एकाकिन्य् एव स्वेच्छया यद्य् अपि गच्छेत् तथापि स्वगृहे पुनरागमनं प्राप्नुयाद् इत्य् अर्थः । “भूः प्राप्तौ” इत्य् अस्माद् धातोस् तच्छब्दनिष्पत्तेः । एतच् च मनुनाप्य् अभिहितम् ।

अधिविन्ना तु या नारी निर्गच्छेद् रुषिता गृहात् ।

सा सद्यः संनिरोद्धव्या त्याज्या वा कुलसंनिधौ ॥ (म्ध् ९।८३)

[३५८] इति ।

<u>ननु</u> – अधिवेदनं निर्गमननिमित्तम् उपन्यस्तम् । मूलवचने तु ताडनम् इति वैषम्यम् इति चेत्,

<u>न</u>, तस्याप्रयोजकत्वात्, निर्गमनभ्रंशाभावयोर् उभयत्र तुल्यत्वात् । अतस् तादृशी नारी सान्त्वनादिना केनाप्य् उपायेन गृह एव निरोद्धव्या । यदि कथंचिन् निरोद्धुम् अशक्या तदापि कुलसंनिधौ त्याज्या तद्दोषशान्तिपर्यन्तं बन्धुमध्ये स्थापनीयेति ॥ ३१ ॥

यावत् पुनर् आगमनं भवेद् इत्य् अत्रागमने प्रतीक्षणीयं कालावधिम् आह ।

**दशमे तु दिने प्राप्ते प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ ३२ ॥**

** दशाहं न त्यजेन् नारीं त्यजेन् नष्टश्रुतां तथा । इति ।**

या ताडिता सती निर्गता, तस्याः पुनर् आगमनप्रतीक्षां दश दिनानि कुर्यात् । दशमे दिने तया गृहे प्राप्ते सति नेयं प्रायश्चित्तभाग् भवति । ऊर्ध्वं तु कुलस्त्री व्यभिचारोचितप्रायश्चित्तभाग् भवति । अतो दशाहमध्ये तदीयव्यभिचाराश्रवणे तां न परित्यजेत् । यदि नष्टत्वेन सा श्रूयते तदा दशाहमध्ये त्व् अकृतप्रायश्चित्तां तां परित्यजेत् ॥ ३२ ॥

अथ नष्टां श्रुत्वापि भर्त्रादयस् तां न परित्यजेयुः तदा तेषां प्रायश्चित्तम् आह ।

**भर्ता चैव चरेत् कृच्छ्रं कृच्छ्रार्धं चैव बान्धवाः ॥ ३३ ॥ इति ।**

स्पष्टार्थः ॥ ३३ ॥

[३५९]

अकृतप्रायश्चित्तानां भर्त्रादीनां गृहे भोजनादिकम् आचरन्न् उपवासेन शुद्ध्यतीय् आह ।

**तेषां भुक्त्वा च पीत्वा च अहोरात्रेण शुध्यति ॥ इति ।**

स्पष्टम् ।

ननु – या ब्राह्मणी परपुंश समन्विता भवति उक्तस् तस्यास् त्यागः । या तु ताडनेन वा निमित्तान्तरेण वा निर्गच्छन्त्य् अपि न पुरुषान्तरेण समन्वेति तस्याः को नाम दोषः येन दशाहाद् ऊर्ध्वं तस्या अपि त्यागो विधीयते इत्य् अत आह ।

**ब्राह्मणी तु यदा गच्छेत् परपुंसा विवर्जिता ॥ ३४ ॥**

** गत्वा पुंसां शतं याति त्यजेयुस् तां तु गोत्रिणः । इति ।**

यद्य् अपि क्रोधादिना निर्गच्छन्ती न तदानीं पुरुषान्तरेण समन्वेति तथापि गत्वा कालान्तरेण शतसंख्याकेषु पुरुषेषु संचरतीति मत्वा बान्धवास् तां परित्यजेयुः । ब्राह्मण्या अपि बहुपुरुषसंचारिण्या गणिकात्वं भवति । तद् आह प्रजापतिः ।

अभिगच्छति या नारी बहुभिः पुरुषैर् मिथः ।

व्यभिचारिणीति सा ज्ञेया प्रत्यक्षं गणिकेति च ॥ इति ।

॥ ३४ ॥

[३६०]

अथोक्ताया ब्राह्मण्याश् चण्डालसमत्वम् अभिप्रेत्य गृहप्रवेशं निषेधति ।

**पुंसो यदि गृहे गच्छेत् तद् अशुद्धं गृहं भवेत् ॥ ३५ ॥**

** पतिमातृगृहं यच् च जारस्यैव तु तद् गृहम् । इति ।**

सेयं दुर्ब्राह्मणी स्वनिवासार्थं पत्युर् वा मातुर् वा जारस्यान्यस्य वा दाक्षिण्यविषयस्य कस्यचिद् बन्धोर् गृहं प्रविशति तद् गृहं चण्डालाध्युषितगृहवद् अत्यन्तम् अपवित्रं भवति ।

अविज्ञातस् तु चण्डालो यत्र वेश्मनि तिष्ठति । (पार्स्म् ६।३४)

इत्यादिना चण्डालवासे तत्प्रवेशे च यथा गृहशुद्धिर् अभिहिता तथा पुंश्चल्या ब्राह्मण्याः प्रवेशे ऽपि गृहशुद्धिः कर्तव्या ॥ ३५ ॥

तच्छुद्धिप्रकारम् आ अध्यायपरिसमाप्तेर् दर्शयति ।

**उल्लिख्य तद्गृहं पश्चात् पञ्चगव्येन सेचयेत् ॥ ३६ ॥**

** त्यजेच् च मृण्मयं पात्रं वस्त्रं काष्ठं च शोधयेत् ।**

** संभारान् शोधयेत् सर्वान् गोवालैश् च फलोद्भवान् ॥ ३७ ॥**

** ताम्राणि पञ्चगव्येन कांस्यानि दश भस्मभिः ।**

** प्रायश्चित्तं चरेद् विप्रो ब्राह्मणैर् उपपादितम् ॥ ३८ ॥**

** गोद्वयं दक्षिणां दद्यात् प्राजापत्यद्वयं चरेत् ।**

** इतरेषाम् अहोरात्रं पञ्चगव्यं च शोधनम् ॥ ३९ ॥**

[३६१] उपवासैर् व्रतैः पुण्यैः स्नानसंध्यार्चनादिभिः ।

** जपहोमदयादानैः शुध्यन्ते ब्राह्मणादयः ॥ ४० ॥**

** आकाशं वायुर् अग्निश् च मेध्यं भूमिगतं जलम् ।**

** न प्रदुष्यन्ति दर्भाश् च यज्ञेषु चमसा यथा ॥ ४१ ॥ इति ।**

उल्लेखनं भूमेः । तेन कुड्यादिलेपनादिकम् उपलक्ष्यते । पञ्चगव्यसेचनं भूमौ कुड्यादिषु च समानम् । मृण्मयस्य भाण्डस्य त्याग एव । न तु पञ्चगव्यसेचनादिभिः शुद्धिः । वस्त्रकाष्ठयोर् धान्यादिसंभाराणां च द्रव्यशुद्ध्या यथोक्तं शोधनं कुर्यात् । नारिकेलकपित्थालाबुबिल्वादिफलसंभूतानां पात्राणां गोवालैर् मार्जनम् । ताम्रस्याम्लादिना शुद्धिः पूर्वम् उक्ता । अत्र तु पञ्चगव्येनेति विशेषः । कांस्यपात्राणां दशकृत्वो भस्मना घर्षणम् । गृहस्वामी तु परिषद्विनिर्दिष्टं सदक्षिणं प्राजापत्यद्वयं चरेत् । अन्येषां तु तद्गृहवसिनाम् उपवासः । पञ्चगव्यप्राशनं वा । तद्गृहवासिभिः सह व्यवहर्तॄणां गृहान्तरवासिनां [३६२] ब्राह्मणादीनां निर्दिष्टेनोपवादीनाम् अन्यतमेन शुद्धिः । तद्गृहसंबन्धिनाम् आकाशादीनां निर्लेपान् [निर्लेपत्वान्?] न प्रयत्नेन संपादनीया शुद्धिर् अस्ति । तत्र दृष्टान्तो यज्ञेष्व् इति । ऋत्विङ्मुखसम्स्पर्शे ऽपि चमसानां यथा नोच्छिष्टदोषः । शास्त्रदृष्ट्या तेषां निर्लेपस्वभावात् । तद्वद् आकाशादीनाम् अवगन्तव्यम् । अत्र चण्डालीन्यायस्याभिप्रेतत्वात् चिरकालविषयम् इदं परिशोधनं द्रष्टव्यम् । सकृत्प्रवेशे तु संमार्जनादिभिः शुद्धिर् निर्देष्टव्या ॥ ३६–४१ ॥

गम्येतराभिगमने सति निष्कृतिर् या

	सा यत्र साधु हितकारणम् अभ्यधायि ।

अध्यायम् ऊर्जितमतिर् दशमं स्वयुक्त्या

	व्याख्यात् पराशरकृताव् इह माधवार्यः ॥

इति श्रीमहाराजाधिराजवैदिकमार्गप्रवर्तकपरमेश्वर-

श्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरन्धरस्य माधवामात्य्स्य

कृतौ पराशरस्मृतिव्याख्यायां माधवीयायां दशमो ऽध्यायः ॥ १० ॥

एकादशो ऽध्यायः

नीलनीरदनिभं निरन्तरं निर्जिताखिलनिशाचरं वयम् ।

मन्महे ऽमलविशाललोचनम् मारुतात्मजविभुं रघूद्वहम् ॥ १ ॥

दशमे ऽध्याये ह्य् उपपातकविशेषस्यागम्यागमनस्य प्रायश्चित्तम् अभिधाय तत्प्रसङ्गाद् गुरुतल्पादीनाम् अपि प्रायश्चित्तम् अभिहितम् । एकादशाध्याये त्व् अभोज्यभोजनस्य प्रायश्चित्तं प्राधान्येनोपवर्ण्यते । तच् चानुपातकम् इत्य् एके, सुरापानसमत्वेन मनुनोपवर्णनात् ।

ब्रह्मओज्झता वेदनिन्दा कूटसाक्ष्यं सुहृद्वधः ।

गर्हितानाद्ययोर् जग्धिः सुरापानसमानि षट् ॥ (म्ध् ११।५६)

[३६४] इति । उपपातकम् इत्य् अपरे, मनुनैव,

आत्मार्थं च क्रियारम्भो निन्दितान्नादनं तथा । (म्ध् ११।६४)

इत्यादिना कानिचिद् अनुक्रम्यान्ते,

नास्तिक्यं चोपपातकम् । (म्ध् ११।६६}

इति निगमनात् । अत्रायं निर्णयः – यस्मिन्न् अभक्ष्यविशेषे गर्हाधिक्यात् कामकृताद् अभ्यासाद् वा प्रायश्चित्तगौरवं स्मर्यते तस्याभक्ष्यस्य भक्षणम् अनुपातकम् । यत्र प्रायश्चित्ताल्पत्वं तद् उपपातकम् । यथा पूर्वत्रागम्यागमन्त्वोपाधिनैकाकारे ऽपि प्रायश्चित्ताल्पत्वात् पारदार्यम् उपपातकम् । मातृभगिन्यादिगमनं प्रायश्चित्तबाहुल्याद् अतिपातकम् इति विञ्णुनाभिहितम् । एवं सर्वत्र नामसाम्ये ऽपि गौरवलाघवाभ्यां तत्तदवान्तरविशेषो निश्चेतव्यः ।

तत्रादौ तावद् अमेध्यादिभोजने प्रायश्चित्तम् आह ।

**अमेध्यरेतो गोमांसं चण्डालान्नम् अथापि वा ।**

** यदि भुक्तं तु विप्रेण कृच्छ्रं चान्द्रायणं चरेत् ॥ १ ॥ इति ।**

अमेध्यं विण्मूत्रादि । तदुपस्पृष्टस्यान्नस्य भोजनम् अमेध्यभोजनम् । न चात्र केवलस्यामेध्यस्य विप्रेण भोजनं क्वचित् संभवति । तदुपस्पृष्टान्नभोजनं तु संभाव्यते, बालापत्यसहभोजनस्य प्राचुर्येण लोके दर्शनात् । रेतोभोजनं तु गलयोन्यादिव्याधिग्रस्तेषु संभावितम् । तथा गोमांसचण्डालान्नभोजनं बन्दिगृहीतादिषु । तत्र सर्वत्र चान्द्रायणेन शुद्धिः । अथ वा, चतुर्विधं मेध्यम् । तद्विपरीतम् अमेध्यम् । तद् आह देवलः ।

वक्ष्यते ऽतः परं सर्वं मेध्यामेध्यसमुच्चयम् ।

शुचि पूतं स्वयं शुद्धं पवित्रं चेति केवलम् ॥

मेध्यं चतुर्विधं लोके प्रजानां मनुर् अब्रवीत् ।

दूषितं कश्मलं दुष्टं वर्जितं चेति लिङ्गतः ॥

चतुर्विधम् अमेध्यं च सर्वं व्याख्यास्यते पुनः ।

नवं वा निर्मलं वापि शुचीति द्रव्यम् उच्यते ॥

शुद्धं पवित्रभूतं च पूतम् इत्य् अभिधीयते ।

स्वयम् एव हि यद् द्रव्यं केवलं धन्यतां गतम् ॥

स्थावरं जङ्गमं वापि स्वयं शुद्धम् इति स्मृतिः ।

अन्यद् द्रव्यैर् अदुष्यं यत् तत् पवित्रम् इति स्मृतिः ॥

[३६६] अथ सर्वाणि धान्यानि द्रव्याण्य् आभरणानि च ।

अवर्ज्यं भक्षजातं वा शुचीन्य् एतानि केवलम् ॥

इत्यादिना चतुर्विधं मेध्यं निरूप्य दूषितादिचतुर्विधम् अमेध्यम् इत्थं निरूपितम् ।

शुच्य् अप्य् अशुचिसंस्पृष्टं द्रव्यं दूषितम् उच्यते ।

मानुषास्थिवसाविष्ठारेतोमूत्रार्त्तवानि च ॥

कुपूयं पूयम् इत्य् एतत् कश्मलं चाप्य् उदाहृतम् ।

स्वेदाश्रुबिन्दवः फेनं निरस्तं नखरोम च ॥

आर्द्रचर्मासृग् इत्य् एतद् दुष्टम् आहुर् द्विजातयः ।

व्यङ्गैः पतितचण्डालैर् ग्राम्यसूकरकुक्कुटैः ॥

श्वा च नित्यं विवर्ज्याः स्युः षड् एते धर्मतः समाः ।

दुर्वर्णकृमिका भूमिर् मत्तोन्मत्तरजस्वलाः ॥

मृतबन्धुर् अशुद्धश् च वर्ज्यते च स्वकालतः । इति ।

अत्र वर्णितेन चतुर्विधेनामेध्येनोपहतस्यान्नस्य शुद्धिम् अकृत्वा भोजने चान्द्रायणं चरेत् । रेतोमूत्रादिभक्षणे चान्द्रायणं बृहस्पतिर् अप्य् आह ।

[३६७] अलेह्यानाम् अपेयानाम् अभक्ष्याणां च भक्षणे ।

रेतोमूत्रपुरीषाणां शुद्धिश् चान्द्रायणं स्मृतम् ॥ इति ।

गोमांसादिभक्षणे चान्द्रायणं संवर्त आह ।

गोमांसं मानुषं चैव सूतिहस्तात् समाहृतम् ।

अभक्ष्यं तद् द्विजातीनां भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥

श्वबिडालखरोष्ट्राणां कपेर् गोमायुकाकयोः ।

प्राश्य मूत्रं पुरीषं वा चरेच् चान्द्रायणव्रतम् ॥ इति । (संस्म् १९५, १९२)

मनुर् अपि ।

विड्वराहखरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः ।

प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्विजश् चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति । (म्ध् ११।१५४)

शातातपो ऽपि: “गोमांसभक्षणे प्रायश्चित्तं पूर्वम् ऋषिभिः कृतम् । समयं नातिक्रामेत् । यद्य् अतिक्रामेत् ततश् चान्द्रायणं चरेत्” इति । वृद्धपराशरो ऽपि ।

अगम्यागमने चैव मद्यमोगांसभक्षणे ।

शुद्ध्यै चान्द्रायणं कुर्यात् नदीं गत्वा समुद्रगाम् ॥

चान्द्रायणे ततश् चीर्णे कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् ।

अनडुत्सहितां गां च दद्याद् विप्रेषु दक्षिणाम् ॥

[३६८] इति । शङ्खलिखिताव् अपि: “शृगालकुक्कुटदंष्ट्रिक्रव्यादवानरखरोष्ट्रगजवाजि-विड्वराहगोमानुषमांसभक्षणे चान्द्रायणम्” इति । चाण्डालान्नभक्षणे चान्द्रायणम् अङ्गिरा आह ।

अन्त्यावसायिनाम् अन्नम् अश्नीयाद् यद्य् अकामतः ।

स तु चान्द्रायणं कुर्यात् तप्तकृच्छ्रम् अथापि वा ॥ इति । (अङ्स्म् ३।१६)

हारीतो ऽपि ।

चाण्डालान्नं प्रमादेन यदि भुञ्जीत यो द्विजः ।

ततश् चान्द्रायणं कुर्यात् मासम् एकं व्रतं चरेत् ॥ इति । (हार्स्म् २१।७)

यत् तु चतुर्विंशतिमते ऽभिहितम्,

विण्मूत्रभक्षणे विप्रश् चरेच् चान्द्रायणद्वयम् ।

श्वादीनां चैव विण्मूत्रे चरेच् चान्द्रायणत्रयम् ॥

श्वकाकोच्छिष्टगोच्छिष्टकृमिकीटादिभक्षणे ।

अमेध्यानां च सर्वेषां चरेच् चान्द्रायणत्रयम् ॥ 

इति, तद् एतद् अभ्यासविषयम् । मूलवचने चान्द्रायणरूपं कृच्छ्रं चरेद् इत्य् अभिप्रेत्य व्याख्यातम् । यदा तु – कृच्छ्रम् आचरेच् चान्द्रायणम् आचरेत् – इति विभज्य व्याख्यायते तदा कृच्छ्रशब्देन ऋषिकृच्छ्रतप्तकृच्छ्रप्राजाप्त्यानि तन्त्रेणाभिधीयन्ते । तत्र ऋषिकृच्छ्रम् आह अङ्गिराः ।

[३६९] अलेह्यानाम् अपेयानाम् अभक्ष्याणां च भक्षणे ।

रेतोमूत्रपुरीषाणाम् ऋषिकृच्छ्रं विशोधनम् ॥ इति । (अङ्स्म् ३।४१)

तप्तकृच्छ्रम् आह देवलः ।

रेतोमूत्रपुरीषाणां प्राशने ऽमतिपूर्वके ।

नाश्नीयात् तु त्र्यहं मत्या तप्तकृच्छ्रं चरेद् द्विजः ॥ इति ।

प्राजापत्यम् आह संवर्तः ।

विण्मूत्रभक्षणे विप्रः प्राजापत्यं समाचरेत् । इति । (संस्म् १८९)

तप्तकृच्छ्रस्य विषयविशेषस् तद्वचने एव स्पष्टः, “अमत्या त्र्यहोपवासः । तप्तकृच्छ्रं मत्या” इति तत्राभिधानात् । यत् तु प्राजापत्यकृच्छ्रं तत् भक्षितोद्गारितविषयम्, अल्पव्रतत्वात् । ऋषिकृच्छ्रं तु पूर्वोक्तचान्द्रायणद्वयेन समानविषयम् । अत्र सर्वत्र व्रतानुष्ठानानन्तरं पुनःसंस्कारः कर्तव्यः । तद् आह यमः ।

असुरामद्यपाने च कृते गोभक्षणे ऽपि वा ।

तप्तकृच्छ्रपरिक्लिष्टो मौञ्जीहोमेन शुध्यति ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

अज्ञानात् प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टम् एव च ।

पुनःसंस्कारम् अर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः ॥ (म्ध् ११।१५०)

[३७०] इति । विष्णुर् अपि: “विड्वराहग्रामकुक्कुटवानरगोमांसभक्षणे च । सर्वेष्व् एतेषु द्विजानां प्रायश्चित्तान्ते पुनःसंस्कारं कुर्यात्” इति (विध् ५१।३–४) । तत्र विशेषम् आह काश्यपः: “चीर्णान्ते प्राच्याम् उदीच्यां वा दिशि गत्वा यत्र ग्राम्यपशूनां शब्दो न श्रूयते तस्मिन् देशे ऽग्निं प्रज्वाल्य ब्रह्मासनम् आस्तीर्य प्राक्प्रणीतेन विधिना पुनःसंस्कारम् अर्हति” इति । यच् च बृहद्यमेनोक्तम्,

वराहैकशफानां च काककुक्कुटयोस् तथा ।

क्रव्यादानां च सर्वेषाम् अभक्ष्या ये च कीर्तिताः ॥

मांसमूत्रपुरीषाणि प्राश्य गोमांसम् एव च ।

श्वगोमायुकपीनां च तप्तकृच्छ्रं विशोधनम् ॥

उपोष्य द्वादशाहानि कूष्माण्डैर् जुहुयाद् घृतम् । इति ।

तत्र कामतः तप्तकृच्छ्रः । अभ्यासे तु कूष्माण्डसहितः पराक इति व्यवस्था । यत् तु उशनसोक्तम्,

[३७१] नरमांसं श्वमांसं च गोमांसं च तथैव च ।

भुक्त्वा पञ्चनखानां च महासान्तपनं चरेत् ॥ (उश्स्म् ९।२५)

इति, तद् अकामविषयम् । यत् पुनः शङ्खेनोक्तम्,

भुक्त्वा चोभयतोदन्तान् तथैवैकशफान् अपि ।

औष्ट्रं गव्यं तथा भुक्त्वा षण्मासान् व्रतम् आचरेत् ॥ (शङ्द्म् १७।२८)

इति, तत् कामतो ऽत्यन्ताभ्यासविषयम् । यच् च स्मृत्यन्तरोक्तम्,

जग्ध्वा मांसं नराणां च विड्वराहं खरं तथा ।

गवाश्वकुञ्जरोष्ट्राणां सर्वान् पञ्चनखांस् तथा ॥

क्रव्यादं कुक्कुटं ग्राम्यं कुर्यात् संवत्सरव्रतम् ।

इति, तद् अत्यन्तानविच्छिन्नाभासविषयम् । यद् अप्य् आङ्गिरसेनोक्तम्,

अभक्ष्याणाम् अपेयानाम् अलेह्यानां च भोजने ।

रेतोमूत्रपुरीषाणां प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥

पद्मोदुम्बरबिल्वानां कुशाश्वत्थपलाशयोः ।

एतेषाम् उदकं पीत्वा सप्तरात्रेण शुध्यति ॥ (अङ्स्म् ३।२७–२८)

[३७२] इति, तद् ईषदभ्यासविषयम् । यद् अपि मनुनोक्तम्,

भुक्त्वातोन्यतमस्यान्नम् अमत्या तु त्र्यहं क्षपेत् ।

मत्या भुक्त्वा चरेत् कृच्छ्रं रेतोविण्मूत्रम् एव च ॥ (म्ध् ४।२२२)

इति, अबुद्धिपूर्वे च्छर्दनासंभवे त्र्यहोपवासो द्रष्टव्यः । गोमांशभक्षणस्यावृत्त्यनावृत्त्योर् व्यवस्थितं व्रतम् आह प्रजापतिः ।

चान्द्रायणत्रयं कुर्याद् अभक्ष्यपशुभक्षणे ।

एकम् एव सकृद् भुक्त्वा चरेद् आह प्रजापतिः ॥ इति ।

मूलवचने चण्डालान्नम् इत्य् अनेन महापातक्यादीनाम् अप्य् उपलक्ष्यते । अत एव हारीतः ।

यद् अन्नं प्रतिलोमस्य शूद्रजस्योत्तमस्त्रियाम् ।

महापातकिनश् चैव यद् अन्नं स्त्रीकृतघ्नयोः ॥

आरूढपतितस्यैव सगोत्राभर्तुर् एव च ।

पाषण्डानाश्रितानां च यतेश् चैव तथैव च ॥

अतिकृच्छ्रं चरेद् भुक्त्वा प्रमादाद् ब्राह्मणः सकृत् ।

मत्या चान्द्रायणं कुर्याद् आमं चेद् अर्घम् एव च ॥

तद्धस्तभोजने वापि त्रिगुणं सहभोजने ।

चतुर्गुणं तद् उच्छिष्टे पानीये चार्धम् एव च ॥

[३७३] कृच्छ्राब्दपादम् उद्दिष्टम् अभ्यासाज्ञानभोजने ।

मत्याभ्यासे तथा कुर्यात् त्रिंशत् कृच्छ्रं द्विजोत्तमः ॥ इति । (हार्स्म् १९।३१–३५)

उत्तमस्त्री ब्राह्मणी तस्यां प्रातिलोम्येन शुद्राद् उत्पन्नश् चण्डालः । महापातकी ब्रह्महादिः । यद्य् अपि स्त्रीयत्योर् महापातक्यादिवद् दुष्टतवं नास्ति तथाप्य् अन्नदानाधिकाराभावात् तदीयम् अप्य् अन्नं पातक्यन्नवद् गर्हितम् एव । यस् तु परेणोपकृतः सन् स्वयं न प्रत्युपकरोति नाप्य् अनुमोदते प्रत्युतापद्गतस्यापकारित्वम् आपादयति स कृतघ्नः । उत्तमाश्रमम् आरुह्य तं परित्यज्याधमाश्रमे उन्मार्गे वा वर्तमान आरूढपतितः । यः समानगोराम् उद्वहति स सगोत्राभर्ता । वैदिककुल समुत्पन्नो वेदमार्गम् उत्सृज्य जैनबौद्धादिमार्गे वर्तमानः पाषण्डः । अनाश्रिताः सत्य् अपि सामर्थ्ये नास्तिक्येन कंचिद् अप्य् आश्रमं न प्राप्ताः । एतेषां सर्वेषाम् अन्ने समानं प्रायश्चित्तम् ॥ १ ॥

विप्रस्यामेध्यादिभोजने प्रायश्चित्तम् अभिधायेतरेषां वर्णानां तद् आह ।

[३७४] तथैव क्षत्रियो वैश्यो ऽप्य् अर्धं चान्द्रायणं चरेत् ।

** शूद्रो ऽप्य् एवं यदा भुङ्क्ते प्राजापत्यं समाचरेत् ॥ २ ॥ इति ।**

तथैवेत्य् अतिदिष्टस्योपदिषाद् अल्पत्वेन क्षत्रियस्य पादोनं चान्द्रायणम् अवगन्तव्यम् । शूद्रो ऽप्य् एवम् इत्य् अनेनामेध्यादिभोजनसाम्यं निर्दिश्यते । न तु भोजनसाम्यम्, व्रतान्तरस्य तत्र विधानात् ॥ २ ॥

व्रतान्ते चतुर्भिर् वर्णैः कर्तव्यम् आह ।

**पञ्चगव्यं पिबेत् शूद्रो ब्रह्मकूर्चं पिबेद् द्विजः ।**

** एकद्वित्रिचतुर्गा वा दद्याद् विप्राद्यनुक्रमात् ॥ ३ ॥ इति ।**

पञ्चगव्यब्रह्मकूर्चयोर् विधानम् उत्तरत्र वक्ष्यते । तत्र शूद्रस्यामन्त्रस्यामन्त्रकं पञ्चगव्यम् । इतरेषां समन्त्रकं ब्रह्मकूर्चम् । विप्रो गाम् एकां दक्षिणां दद्यात् । क्षत्रियो द्वे । वैश्यस् तिस्रः । शूद्रश् चतस्रः । गवाम् असंभवे सुवर्णं दद्याद् इत्य् अभिप्रेत्य वाशब्दः पठितः । तत्र सुवर्णस्य गोप्रत्याम्नायस्य परिमाणम् आह प्रजापतिः ।

[३७५] गवाम् अलाभे निष्कं वा निष्कार्धं पादम् एव वा । इति ॥ ३ ॥

विप्रस्य शूद्राद्यन्नभोजने प्रायश्चित्तम् आह ।

**शूद्रान्नं सूतकान्नं च अभोज्यस्यान्नम् एव च ।**

** शङ्कितं प्रतिषिद्धान्नं पूर्वोच्छिष्टं तथैव च ॥ ४ ॥**

** यदि भुक्तं तु विप्रेण अज्ञानाद् आपदापि वा ।**

** ज्ञात्वा समाचरेत् कृच्छ्रं ब्रह्मकूर्चं तु पावनम् ॥ ५ ॥ इति ।**

अत्र शूद्रान्नस्य गर्हितता अङ्गिरसा प्रचञ्चिता ।

आहिताग्निस् तु यो विप्रः शूद्रान्नं प्रतिगृह्य तु ।

भोगात् तामसतां याति तिर्यग्योनिं च गच्छति ॥

यस् तु वेदम् अधीयानः शूद्रान्नम् उपभुञ्जति ।

शूद्रे वेदफलं याति शूद्रत्वं चापि गच्छति ॥

घ्रात्वा चैवोष्मणा चैव स्पृष्ट्वा च प्रतिगृह्य च ।

प्रशस्य स्वस्ति चेत्य् उक्त्वा भोक्तैव तु न संशयः ॥

[३७६] एते दोषा भवन्तीह शूद्रान्नस्य प्रतिग्रहे ।

अनुग्रहं तु वक्ष्यामि मनुना चोदितं पुरा ॥

आमं वा यदि वा पक्वं शूद्रान्नम् उपसाधयेत् ।

किल्बिषं बुञ्जते भोक्ता यश् च विप्रः पुरोहितः ॥

गुर्वर्थं ह्य् अतिथीनां तु भृत्यानां च विशेषतः ।

प्रतिगृह्य प्रदातव्यं न तु तृप्येत् स्वयं ततः ॥

शूद्रान्नरसपुष्टस्य अधीयानस्य नित्यशः ।

जपतो जुह्वतो वापि गतिर् ऊर्ध्वा न विद्यते ॥

षण्मासान् अथ यो भुङ्क्ते शूद्रस्यान्नं निरन्तरम् ।

जीवन्नेव भवेत् शूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते ॥

अकृत्वैव निवृत्तिं यः शूद्रान्नान् म्रियते द्विजः ।

आहिताग्निर् विशेषेण स शूद्रगतिभाग् भवेत् ॥ इति । (अङ्स्म् ३।७–१७)

व्यासो ऽपि ।

शूद्रान्नरसपुष्टस्य दित्सोर् अपि च नित्यशः ।

जपतो जुह्वतो वापि गतिर् ऊर्ध्वा न विद्यते ॥

[३७७] मृतसूतकपुष्टाङ्गो द्विजः शूद्रान्नभोजनः ।

अहम् एव न जानामि कां कां योनिं स गच्छति ॥

गृध्रो द्वादशजन्मानि दशजन्मानि सूकरः ।

श्वा चैव सप्तजन्मानि इत्य् एवं मनुर् अब्रवीत् ॥

शूद्रान्नेनोदरस्थेन यः कश्चिन् म्रियते द्विजः ।

स भवेत् सूकरो ग्राम्यस् तस्य वा जायते कुले ॥ इति । (व्य्स्म् ४।६३–६६)

आपस्तम्बो ऽपि ।

यस् तु भुञ्जीत शूद्रान्नं मासम् एकं निरन्तरम् ।

इह जन्मनि शूद्रत्वं मृतः श्वा चाभिजायते ॥

[३७८] शूद्रान्नं शूद्रसंपर्कः शूद्रेण च सहासनम् ।

शूद्राज् ज्ञानागमश् चैव ज्वलन्तम् अपि पातयेत् ॥

आहिताग्निस् तु यो विप्रः शूद्रान्नेन प्रवर्तयेत् ।

पञ्च तस्य प्रणश्यन्ति आत्मा ब्रह्म त्रयो ऽग्नयः ॥ इति । (आप्स्म् ८।७–९)

सुमन्तुर् अपि ।

राजान्नं तज आदत्ते शूद्रान्नं ब्रह्मवर्चसम् ।

आयुः सुवर्णकारान्नं यशश् चर्मावकृन्तिनः ॥

कारुकान्नं प्रजा हन्ति बलं निर्णेजकस्य च ।

गणान्नं गणिकान्नं च लोकेभ्यः परिकृन्तति ॥

पूयं चिकित्सिकस्यान्नं पुंश्चल्याश् चान्नम् इन्द्रियम् ।

विष्ठा वार्धुषिकस्यान्नं शस्त्रविक्रयिणो मलम् ॥

एतेभ्यो ऽन्ये त्व् अभोज्यान्नाः क्रमशः परिकीर्तिताः ।

तेषां त्वगस्थिरोमाणि वदन्त्य् अन्नं मनीषिणः ॥ (=म्ध् ४।२१८–२१)

[३७९] इति । तद् इदं गर्हितं शुद्रान्नम् अज्ञानाद् वापत्काले वा यो विप्रो भुङ्क्ते स ब्रह्मकूर्चम् आचरेत् । तस्य पावनत्वं बहुमन्त्रसंस्कृतत्वात् । यस् तु ज्ञात्वा शूद्रान्नं भुङ्क्ते स प्राजापत्यम् आचरेत् । तथा च मनुः ।

भुञ्जानो ऽन्यतमस्यान्नम् अमत्या क्षपणं त्र्यहम् ।

मत्या भुक्त्वा चरेत् कृच्छ्रं रेतोविण्मूत्रम् एव च ॥ इति । (म्ध् ४।२२२)

न च – ब्रह्मकूर्चस्यैकोपवासरूपत्वात् त्र्यहक्षपणेन विरोधः – इति शङ्कनीयम्, तयोर्ः शक्ताशक्तविषयत्वात् । अत्र दिनत्रयोपवासं शङ्खलिखितो ऽप्य् आह ।

भुक्त्वा वार्धुषिकस्यान्नम् अवृत्तस्यासुतस्य च ।

शूद्रस्य तु तथा भुक्त्वा त्रिरात्रं स्याद् अभोजनम् ॥ इति । (शङ्स्म् ११।१८)

प्रजापतिश् चात्र व्यवस्थितानि व्रतान्य् आह ।

ब्राह्मणस्यैव शूद्रान्नम् अभोज्यं परिकीर्तितम् ।

सकृद् भुक्त्वा तदज्ञानाड् ब्रह्मकूर्चं सकृत् पिबेत् ॥

अभ्यासे च तद् अभ्यसेद् आमम् अन्नम् अगर्हितम् ।

मत्या त्रिरात्रं कुर्वीत कृच्छ्रम् अभ्यासतश् चरेत् ॥ इति ।

[३८२] नरबलिं संकल्प्य मनुष्यान् मारयितुम् अन्नमध्ये गूढं विषं प्रक्षिपन्तीत्य् अस्ति महती प्रसिद्धिः । तादृशेषु गृहेषु विषशङ्कासंभवात् शङ्कितम् अन्नम् इत्य् उच्यते । तत् तु न भोक्तुं योग्यम्,

विषं चोपविषं भुक्त्वा चरेच् चान्द्रायणव्रतम् ।

इति चतुर्विंशतिमते विषभोजननिन्दास्मरणात् । तथा केचित् श्रद्धालवः शूद्रादयः स्वगृहे श्रोत्रियो न भुङ्क्ते इत्य् अभिप्रेत्य श्रोत्रियान्तरगृहे द्रव्यं दत्वा भोजयन्ति । तादृशस्य श्रोत्रियान्तरस्य गृहे सिद्धम् अन्नं निन्द्यत्वेन शङ्कितम् । “प्रतिषिद्धान्नम्” गोघ्रातादि । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

[३८३] अनर्चितं वृथामांसं केशकीटसमन्वितम् ।

शुक्तं पर्युषितोच्छिष्टं श्वस्पृष्टं पतितेक्षितम् ॥

गोघ्रातं शकुनोच्छिष्टं पदास्पृष्टं च कामतः ।

उदक्यास्पृष्टसंघुष्टं पर्यायान्नं च वर्जयेत् ॥ इति । (य्ध् १।१६७–६८)

पात्रे पतितस्यान्नस्यार्धं भुक्त्वा शिष्टम् अन्नं कालान्तरे भोक्तुं यदि संगृह्यते तदा तद् अन्नं पूर्वोच्छिष्टम् इत्य् अभिधीयते । तेष्व् एतेष्व् सूतकान्नादिषु पूर्वोच्छिष्टान्तेषु पञ्चसु भुक्तेषु शूद्रान्नवद् ब्रह्मकूर्चकृच्छ्रौ वेदितव्यौ । सूतकान्ने ये वक्तव्यविशेषास् ते सर्वे ऽप्य् उपरिष्टाद् वक्ष्यन्ते । यत् त्व् अभोज्यान्ने सुमन्तुनोक्तम्: “अभिशस्तपतितपौनर्भव-पुंश्चल्यशुचिशस्त्रकारतैलिकचाक्रिकध्वजिसुवर्णकारलेखकलैङ्गिक-[३८४]-षण्डक-बन्धकगणकगणिकान्नानि चाभोज्यानि । सौनिकक्रव्यादनिषादबुरुडचर्मकारा अभोज्यान्ना अप्रतिग्राह्याश् च अशनप्रतिग्रहयोश् चान्द्रायणं चरेत्” इति, तत् कामकृताभ्यासविषयम् । यच् च शङ्खेनोक्तम्,

शूद्रान्नं ब्राह्मणो भुक्त्वा तथा रङ्गावतारिणः ।

चिकित्सकस्य क्रूरस्य तथा स्त्रीशूद्रजीविनः ॥

षण्ढस्य कुलटायाश् च तथा बन्धनरक्षिणः ।

अभिशस्तस्य चोरस्य अवीरायाः स्त्रियास् तथा ॥

[३८५] चर्मकारस्य वैणस्य क्लीबस्य पतितस्य च ।

कर्मारस्य तथा तक्ष्णो रजकस्य च वार्धुषेः ॥

कदर्यस्य नृशंसस्य वेश्यायाः कितवस्य च ।

गणान्नं गणिकान्नं च मृगजीविश्ववृत्तिनाम् ॥

सौनिकान्नं सूतिकान्नं भुक्त्वा मासं व्रती भवेत् ॥ (शङ्स्म् १७।३६–३८)

इति, एतच् च पूर्वेण समानविषयम्, मासव्रतस्य चान्द्रायणरूपत्वात् । यद् अपि बृहस्पतिनोक्तम् ।

शौण्डिकान्नं नटस्यान्नं क्लीबदण्डिकयोर् अपि ।

दुष्टान्नम् अपसृष्टान्नं सोमविक्रयिणस् तथा ॥

सौनिकान्नं सूतिकान्नं वार्धुषेः पतितस्य च ।

एतेषां ब्राह्मणो भुक्त्वा द्वादशाहं यवान् पिबेत् ॥ (बृस्म् १।३१–३२)

इति, यद् अपि शङ्खलिखिताभ्याम् उक्तम्: “अभिशस्तपतितरजकचाक्रिकतैलिकग्रामयाजकशूद्र-सांवत्सरिककुलटासुवर्णकारचर्मकारचित्रवृत्तिपोषकतन्तुवायरङ्गावतारिमानकूट-शौण्डिकवधजीवि-[३८६]-नृशंस्यात्मविक्रयिवार्धुषिकश्यावकनटवृत्तिव्रात्यतस्कर-गणान्नभोजनेष्व् अतिकृच्छ्रं चरेत्” इति, एतद् उभयं पूर्वोक्तविषये चान्द्रायणं कर्तुम् अशक्तं प्रति वेदितव्यम् । यद् अपि बृहस्पतिना दर्शितम्,

गान्धर्वो लोहकारश् च सौनिकस् तन्तवायकः ।

चक्रोपजीवी रजकः कितवस् तस्करस् तथा ॥

यजमानोपजीवी च शूद्राध्यापकयाजकौ ।

कुलटश् चित्रकर्मा च वार्धुषिश् चर्मविक्रयी ॥

समर्घं पण्यम् आहृत्य सम्हार्घं यः प्रयच्छति ।

स वै वार्धुषिको नाम यश् च वृद्ध्या प्रयोजयेत् ॥

वृथारामाश्रमाणां च भेदकः पुण्यविक्रयी ।

[३८७] विक्रयी ब्रह्मणो यश् च योनिसांकरिकश् च यः ॥

रङ्गोपजीवी कूटाशः कुहको गुरुगुप्तिकः ।

भिषक् च गरदश् चैव रूपाजीवी च सूचकः ॥

सौनिको वर्णिकश् चैव निषादेन समाः स्मृताः ।

कर्मणा तेषु यो मोहाद् ब्राह्मणो वर्तते सदा ॥

प्रायश्चित्ते तु चरिते व्यवहार्यो भवेत् स हि ।

एते ब्राह्मणचण्डालाः सर्वे ब्रह्महणः किल ॥

तस्माद् दैवे च पित्र्ये च वर्जितास् तत्त्वदर्शिभिः ।

एतेषाम् एव सर्वेषां प्रत्यापत्तिस् तु मृग्यताम् ॥

भैक्ष्यान्नम् उपभुञ्जाना द्विजश् चान्द्रायणं चरेत् ।

एतेषां ब्राह्मणो भुक्त्वा दत्वा कृत्वा प्रतिग्रहम् ॥

प्राजापत्येन शुध्येत् तु तस्मात् पापान् न संशयः । इति । (बृस्म् १।३०–३१?)

तत्र चान्द्रायणं पूर्वोक्तचान्द्रायणेन समानविषयम् । प्राजापत्यं तु तस्मिन्न् एव विषये वेदविदं प्रत्यवगन्तव्यम्, ब्राह्मण इति विशेषाभिधानात् । यच् चोक्तम् अङ्गिरसा,

[३८८] अभोज्यानां तु सर्वेषां भुक्त्वा चान्नम् उपस्कृतम् ।

अन्त्यावसायिनां भुक्त्वा पादकृच्छ्रेण शुध्यति ॥ इति । (अङ्स्म् ३।१९)

यद् अपि विष्णुनोक्तम्,

    गणगणिकास्तेनगायनान्नानि भुक्त्वा सप्तरात्रं पयसा वर्तेत । तक्षान्नं चर्मकर्तुश् च । वार्धुषिककदर्यदीक्षितबद्धनिगडाभिशस्तषण्डानां च । पुंश्चलीदाम्भिकचिकित्सकलुब्धकक्रूरोच्छिष्टभोजिनां च । अवीरास्त्रीस्वर्णकारसपत्नपतितानां च । पिशुनानृतवादिक्षतधर्मात्मरस-विक्रयिणां च । शौलूषतन्तुवायकृतघ्नरजकानां च । चर्मकारनिषाद-रङ्गावतारिवैणशस्त्रविक्रयिणां च । श्वजीविशौण्डिकतैलिकचैलनिर्णेजकानां च । **[३८९] **रजस्वलासहोपपतिवेश्मनां च । भ्रूणघ्नावेक्षितम् उदक्यासंस्पृष्टं पतत्रिणावलीढं शुना संस्पृष्टं गवाघ्रातं च । कामतः पादस्पृष्टम् अवक्षतं च । मत्तक्रुद्धातुराणां च । अनर्चितं वृथामांसं च । पाठीनरोहितराजीवसिंहतुण्डशकुलवर्जं सर्वमत्स्यमांसाशने त्रिरात्रम् उपवसेत् । सर्वजलजमांसाशने च । इति । (विध् ५१।७–२२)

तत्र त्रिरात्रोपवासो ऽकामकृतसकृद्भोजनविषयः । तस्मिन्न् एव विषये मूलवचनोक्तब्रह्मकूर्चस् त्व् अशक्तं प्रति वेदितव्यः । सप्तरात्रपयोव्रतम् अकामकृताभ्यासविषयम् । शङ्कितप्रतिषिद्धान्नयोर् हारीत आह ।

मृतसूतकशूद्रान्नं सदोषेणापि संस्कृतम् ।

शङ्कितं प्रतिषिद्धान्नं विद्विषो ऽन्नम् अथापि वा ॥

यदि भुञ्जीत विप्रो यः प्रायश्चित्ती ध्रुवं भवेत् ।

एकरात्रोपवासश् च गायत्र्यष्टशतं जपेत् ॥

[३९०] प्राशयेत् पञ्चभिर् मन्त्रैः पञ्चगव्यं पृथक् पृथक् ।

एतेन शुध्यते विप्रो ह्य् अन्यैश् चाभोज्यभोजनैः ॥ इति । (हार्स्म् १३।१–३)

एतच् च ब्रह्मकूर्चवद् व्याख्येयम् । पूर्वोच्छिष्टे तु ब्रह्मकूर्चसमानं व्रतं स्मृत्यन्तरे दर्शितम् ।

स्वम् उच्छिष्टं तु यो भुङ्क्ते यो भुक्क्ते मुक्तभाजने ।

एवं वैवस्वतः प्राह भुक्त्वा सान्तपनं चरेत् ॥ इति ॥ ५ ॥

पूर्वोच्छिष्टस्य पुनर् भोजने व्रताचरणम् अभिहितम् । तेनैव दृष्टान्तेन बालाद्युच्छिष्टस्याभोज्यत्वम् आशङ्क्य स्वपशुद्ध्या भोज्यत्वम् आह ।

**बालैर् नकुलमार्जारैर् अन्नम् उच्छिष्टं यदा ।**

** तिलदर्भोदकैः प्रोक्ष्य शुध्यते नात्र संशयः ॥ ६ ॥ इति ।**

उच्छिष्टम् उच्छिष्टताम् आपादितम् । प्रोक्षितस्यान्नस्य भोजने श्रद्धाजडस्योच्छिष्टत्व-शङ्कानपायात् पुनर् व्रतम् आचरणीयम् [३९१] इति संश्यः स्यात् । अतो नात्र संशयः कर्तव्यः इत्य् उक्तम् । प्रोक्षणम् अकृत्वा भुक्ते सति पञ्चगव्यं पातव्यम् । तद् आह संवर्तः ।

श्वकाकोच्छिष्टगोच्छिष्टभक्षने तु त्र्यहं क्षपेत् ।

बिडालमूषकोच्छिष्टे पञ्चगव्यं पिबेत् द्विजः ॥ इति । (संस्म् १८९–९०)

शास्त्रीयपञ्चगव्यपाने यो ऽशक्तः तं प्रत्य् उक्तं स्मृत्यन्तरे ।

भुक्त्वोच्छिष्टं तु काकानां विशुद्ध्येत त्र्यहोषितः ।

भुक्त्वोच्छिष्टं बिडालादेः पञ्चगव्यं पिबेत् द्विजः ॥ इति ।

मनुः ।

बिडालकाकाखूच्छिष्टं जग्ध्वा श्वनकुलस्य च ।

केशकीटावपन्नं च पिबेद् ब्राह्मीं सुवर्चलाम् ॥ (म्ध् ११।१५९)

[३९२] इति । विष्णुर् अपि ।

    बिडालकाकनकुलाखूच्छिष्टभोजने ब्राह्मीं सुवर्चलां पिबेत् । श्वोच्छिष्टाशने दिनम् एकम् उपोषितः पञ्चगव्यं पिबेत् । पञ्चनखविण्मूत्राशने सप्तरात्रम् । आमश्राद्धाशने त्रिरात्रं पयसा वर्तेत । ब्राह्मणः शुद्रोच्छिष्टभोजने त्रिरात्रम् उपवसेत् । **[३९३]** दिनम् एकं चोदके वसेत् । मधुमांसाशने प्राजापत्यं सप्तरात्रम् । वैश्योच्छिष्टभोजने पञ्चरात्रम् । राजन्योच्छिष्टभोजने त्रिरात्रम् । राजन्यः शूद्रोच्छिष्टाशि पञ्चरात्रम् । वैश्योच्छिष्टाशी त्रिरात्रम् । वैश्यः शूद्रोच्छिष्टाशी च । चण्डालान्नं भुक्त्वा त्रिरात्रम् उपवसेत् । सिद्धान्नं भुक्त्वा पराकम्” इति (विध् ५१।४६–५९) ।

उशना अपि ।

    ब्राह्मणोच्छिष्टभोजने प्राणायामशतं कुर्यात् । क्षत्रियोच्छिष्टभोजने प्राणायामसहस्रम् । वैश्योच्छिष्टभोजने दशसहस्रं प्राणायामम् । मतिपूर्वं प्राजापत्यम् अतिकृच्छ्रं कृच्छ्रातिकृच्छ्रं च । शूद्रोच्छिष्टभोजने सप्तरात्रं यवागूपानम् । मतिपूर्वं चत् पराकः । एवं द्विजात्युच्छिष्टभोजने शूद्राणां च । ब्राह्मणोच्छिष्टानाम् अपां पाने षोडश् प्राणायामान् धारयेत् । **[३९४]** क्षत्रियाणां त्रिंशत् वैश्यानां चत्वारिंशत् । शूद्राणां कुशवारिपानं त्र्यहम् । बुद्धिपूर्वं चत् त्र्यहं चतुरहं पञ्चरात्रं सप्तरात्रं च पञ्चगव्यपानं क्रमेण । अन्त्यजानाम् उच्छिष्टभोजने बुद्धिपूर्वं महासान्तपनम् । अबुद्धिपूर्वे चान्द्रायण ॥ इति । (उश्स्म् ३।२०–३२)

मनुर् अपि ।

शुद्रोच्छिष्टाश् पीत्वापः कुशवारि पिबेत् त्र्यहम् ।

अभोज्यानां तु भुक्त्वान्नं स्त्रिईशूदोच्छिष्टम् एव च ॥

जग्ध्वा मांसम् अभक्ष्यं च सप्तरात्रं यवान् पिबेत् ॥ इति । (म्ध् ११।१४८–५२)

जातूकर्ण्यो ऽपि ।

जम्बूककाकमार्जारश्वगोधानां गवाम् अपि ।

मत्योच्छिष्टं द्विजो भुक्त्वा कृच्छ्रं सान्तपनं चरेत् ॥

[३९५] इति । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

विप्रार्धं क्षत्रियस्य स्यात् वैश्यानां च तदर्धकम् ।

तदर्धम् एव शूद्राणां प्रायश्चित्तं विदुर् बुधाः ॥ इति । (य्ध् ३।१९)

बृहद्विष्णुः: “ब्राह्मणः शूद्रोच्छिष्टाशने सप्तरात्रं पञ्चगव्यं पिबेत् । वैश्योच्छिष्टाशने पञ्चरात्रम् । राजन्योच्छिष्टाशने त्रिरात्रम् । ब्राह्मणोच्छिष्टाशने एकाहम्” इति (विध् ५१।५०–५३) । शङ्खलिखितौ: “ब्राह्मणोच्छिष्टाशने महाव्याहृतिभिर् अभिमन्त्र्यापः पिबेत् । क्षत्रियोच्छिषाशने ब्राह्मीरसपक्वेन त्र्यहं क्षीरेण वर्तयेत् । वैश्योच्छिष्टभाजनं त्रिरात्रोपोषितो [३९६] ब्राह्मीं सुवर्चलां पिबेत् । शूद्रोच्छिष्टभोजने षड्रात्रम् अभोजनम्” इति । यमः ।

भुक्त्वा सह ब्राह्मणेन प्राजापत्येन शुध्यति ।

बूभुजा सह भुक्त्वान्नं तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति ॥

वैश्येन सह भुक्त्वान्नम् अतिकृच्छ्रेण शुध्यति ।

शूद्रेण सह भुक्त्वान्नं चान्द्रायणम् अथाचरेत् ॥ इति । (यस्म् ६।१–२)

आपस्तम्बः: “शूद्रोच्छिष्टभोजने तु सप्तरात्रम् अभोजनम् । स्त्रीणाम्” इति (आप्ध् १।९।२६।४–५) । शङ्खः ।

शूद्रोच्छिष्टाशने मासं पक्षम् एकं तथा विशः ।

क्षत्रियस्य तु सप्ताहं ब्राह्मणानां तथा दिनम् ॥ (शङ्स्म् १७।४२)

[३९७] इति । वृद्धयमः ।

माता वा भगिनी वापि भार्या वान्याश् च योषितः ।

न ताभिः सह भोक्तव्यं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति । (यस्म् ६।९)

आपस्तम्बः ।

चण्डालपतितादीनाम् उच्छिष्टान्नस्य भक्षणे ।

चान्द्रायणं चरेद् विप्रः क्षत्रः सान्तपनं चरेत् ॥

षड्रात्रं च त्रिरात्रं च वर्णयोर् अनुपूर्वशः ।\ इति । (आप्स्म् ३।६३–६४)

वृद्धशातातपः ।

पीतशेषं तु यत् किंचिद् भाजने सुखनिःसृतम् ।

अभोज्यं तद् विजानीयाद् भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥

पीतोच्छिष्टं तु पानीयं पीत्वा तु ब्राह्मणः क्वचित् ।

त्रिरात्रं तु व्रतं कुर्याद् वामहस्तेन वा पुनः ॥

[३९८] इति । शातातपः ।

शूद्रस्योच्छिष्टभोजी तु त्रिरात्रोपोषितः शुचिः ।

सुराभाण्डोदकं पित्वा छर्दितो घृतसेवकः ॥

अहोरात्रोपवासेन शुद्धिम् आप्नोति वै द्विजः ॥ इति । (शास्म् ५।७८)

षट्त्रिंशन्मते ।

दीपोच्छिष्टं तु यत् तैलं रात्रौ रथ्याहृतं तु यत् ।

अभ्यङ्गाच् चैव यच् छिष्टं भुक्त्वा नक्तेन शुध्यति ॥ इति ।

अत्र बालोच्छिष्टप्रसङ्गाद् उदाहृतेषु वचनेष्व् एकस्मिन् विषये श्रूयमाणानां बहूनां व्रतानाम् आवृत्तितारतम्यविषयत्वेन व्यवस्था वर्णनीया ॥ ६ ॥

भुक्तोच्छिष्टभोजने प्रायश्चित्तम् अभिधाय पङ्क्त्युच्छिष्टभोजने प्रायश्चित्तम् आह् ।

**एकपङ्क्त्युपविष्टानां विप्राणां सह भोजने ।**

** यद्य् एको ऽपि त्यजेत् पात्रं शेषम् अन्नं न भोजयेत् ॥ ७ ॥**

** मोहाद् भुञ्जीत यस् तत्र पङ्क्ताव् उच्छिष्टभाजने ।**

** प्रायश्चित्तं चरेद् विप्रः कृच्छ्रं सान्तपनं तथा ॥ ८ ॥**

[३९९] इति । एको विप्रः सहसा स्वभोजने समाप्ते वा भोजनमध्ये येन केनचिद् विघ्नेन वा भोजनपात्रं परित्यज्य इतरेषु विप्रेषु भुञ्जानेष्व् एव सत्सु स्वयम् उत्थाय यदि गच्छेत् तदा विप्रान्तरैः स्वस्वपत्रेषु भुक्तावशिष्टम् अन्नं न भोक्तव्यम् । तद् इमं शास्त्रीयनिषेधम् अज्ञात्वा यो भुङ्क्ते स सान्तपनं चरेत् । निमित्तस्याल्पत्वाद् अत्र द्विरात्रसान्तपनं वेदितव्यम् । अस्मिन्न् एव विषये समानं व्रतं स्मृत्यन्तरे दर्शितम् ।

यस् तु भुङ्क्ते द्विजः पङ्क्ताव् उच्छिष्टायाम् कदाचन ।

अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ इति । (अङ्स्म् ५।१)

वह्न्यादिव्यवधाने पङ्क्त्युच्छिष्टदोषो नास्ति । एतच् चाचारकाण्डे दर्शितम् ॥ ७–८ ॥

अभिनवक्षीरादिभोजने प्रायश्चित्तम् आह ।

**पीयूषं श्वेतलशुनं वृन्ताकफलगृञ्जने ।**

** पलाण्डुवृक्षनिर्यासदेवस्वकवकानि च ॥ ९ ॥**

** उष्ट्रीक्षीरम् अविक्षीरम् अज्ञानाद् भुञ्जते द्विजः ।**

** त्रिरात्रम् उपवासेन पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ १० ॥ इति ।**

पीयूषम् अभ्नवं पयः । पयसो ऽभिनवत्वं प्रसवकालीनत्वम् इत्य् एके । दशाहान्तःपातित्वम् इत्य् अपरे । दशाहाद् ऊर्ध्वम् अपि [४०००] प्रसवप्रयुक्तरक्ताद्यार्द्रतासद्भावकालीनत्वम् इति केचित् । श्वेतशब्दो लशुनवृन्ताकाब्यां संबध्यते । तेन रक्तलशुनकृष्णवृन्ताकादौ नेदं प्रायश्चित्तम् इत्य् उक्तं भवति । गृञ्जनं पत्रविशेषः । यदीयं चूर्णं गायकाः कण्ठशुद्ध्यर्थं भक्षयन्ति । वेश्याश् च मदाद्यर्थम् । मूलविशेषो वा गाजरापरपर्यायः । पलाण्डुः स्थूलकन्दो लशुनविशेषः । वृक्षनिर्यासो हिङ्गुकर्पूरादिव्यतिरिक्तः, हिङ्गुवादीनां भोज्यत्वाभ्यनुज्ञानात् । देवतार्थम् उपकल्पिते क्षेत्रादाव् उत्पन्नम् अन्नं देवस्वम् । कवकं भूमौ छत्राद्याकारेणोत्पन्नं शिलीन्द्रशब्दवाच्यम् । पीयूषादिभोजी त्रिरात्रम् उपोष्य चतुर्थे दिवसे पञ्चगव्यं पिबेत् । मतिपूर्वे तु भोजने मनुर् आह ।

छत्राकं विड्वराहं च लशुनं ग्रामकुक्कुटम् ।

पलाण्डुं गृञ्जनं चैव मत्या जग्ध्वा पतेद् द्विजः ॥ (म्ध् ५।१९)

[४०१] इति । अमतिपूर्वे स एवाह ।

अमत्यैतानि षड् जग्ध्वा कृच्छ्रं सान्तपनं चरेत् ।

यतिचान्द्रायणं वापि शेषेषूपवसेद् अहः ॥ इति । (म्ध् ५।२०)

तत्र सप्तरात्रात्मकं सान्तपनं वेदितव्यम्, “अबुद्धिपूर्वे सान्तपनं सप्तरात्रं वा” (ग्ध् २३।२५) इति गौतमेन सप्तरात्रोपवाससमविकल्पस्मरणात् । एवं च सति मूलवचनोक्तत्र्यहोपवासो भक्षितोद्गारितविषयो द्रष्टव्यः । चान्द्रायणं त्व् आवृत्तिविषयम् । “शेषेषूपवसेद् अहः” इत्य् एतत् कुसुम्भादिषु द्रष्टव्यम् । तथा च चतुर्विंशतिमते ।

पलाण्डुं श्वेतवृन्ताकं कुसुम्भं वनकुक्कुटम् ।

नालिकां बालपुष्पं च भुक्त्वा दिनम् अभोजनम् ॥ इति ।

न चैतस्य पलाण्डोर् मूलवचनविरोधः शङ्कनीयः, अवान्तरजातिभेदेन व्यवस्थापनात्, “पलाण्डोर् दश जातयः” [४०२] इत्य् अभिधानात् । यत् तु सुमन्तुनोक्तम्: “लशुनप्लाण्डुगृञ्जन-भक्षणे सावित्र्यष्टसहस्रेण मूर्ध्नि संपातान् नयेत्” इति, तद् बलात्कारेणानिच्छतो भक्षणविषयम् । तदैकसाध्यव्याध्युपशमनार्थं भक्षणविषयं वा । अत एवानन्तरं तेनैवोक्तम्: “एतान्य् एवातुरस्य भिषक्क्रियायाम् अप्रतिषिद्धानि भवन्ति । यानि चान्यान्य् एवंप्रकाराणि तेष्व् अप्य् अदोषः” इति । यानि तु व्रतान्तराण्य् अनुक्रान्तपीयूषादिविषये मुनिभिः स्मर्यन्ते तेषु सर्वेषु व्रतगौरवानुसारेण वृत्तिगौरवविषयत्वं कल्पनीयम् । व्रतान्तराणि तु लिख्यन्ते । तत्र शातातपः ।

लशुनं गृञ्जनं जग्ध्वा पाण्डुं च तथा शुनीम् ।

छत्राकं विड्वराहं च ग्राम्यं कुक्कुटम् एव च ॥

उष्ट्रीं च महिषीं भासीं रासभीक्षीरभोजनात् ।

उपनयनं पुनः कुर्यात् तप्तकृच्छ्रं चरेन् मुहुः ॥ इति । (शास्म् ५।३)

याज्ञवल्क्यः ।

पलाण्डुं विड्वराहं च छत्राकं ग्रामकुक्कुटम् ।

[४०३] लशुनं गृञ्जनं चैव जग्ध्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति । (य्ध् १।१७६)

बृहद्यमः ।

नालिकां नालिकेरीं च श्लेष्मातकफलानि च ।

भूतृणं शुग्रुकं चैव खट्वाङ्गं कवकं तथा ॥

एतेषां भक्षणं कृत्वा प्राजापत्यं चरेद् द्विजः । इति । (यस्म् ३।४९)

विष्णुः: “शुनां मांसाशने च । छत्राककवकाशने सान्तपनम् । यवगोधूमजं पयोविकारं स्नेहाक्तं च शुष्कखाण्डवं च वर्जयित्वा पर्युषितं प्राश्योपवसेत् । व्रश्चनामेध्यप्रभवान् लोहितांश् च वृक्षनिर्यासान् । शेलुं च वृथाकृसरसंयावपायसापूप-शष्कुलीश् च देवान्नानि हवींषि च । गो’जाविमहिषीवर्जं सर्वपयांसि च । अनिर्दशाहैतान्य् अपि च । स्यन्दिनीसन्धिनीविवत्साक्षीरं च । [४०४] अमेध्यभुजश् च । दधिवर्जं केवलं सर्वशुक्तानि । ब्रह्मचर्याश्रमी श्राद्दाशने त्रिरात्रम् उपवसेत् । दिनम् एकं चोदके वसेत्” इति (विस्म् ५१।३३–४४) । यमो ऽपि ।

लशुनं च पलाण्डुं च गृञ्जनं कवकानि च ।

चतुर्णां भक्षणं कृत्वा तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति ॥ इति । (यस्म् ३।१९)

कूर्मपुराणे ।

अलाबुं किंशुकं चैव भुक्त्वाप्य् एतद् व्रतं चरेत् ।

उदुम्बरं च कामेन तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति ॥ इति । (कूपु १।२।३३।२१)

शङ्खलिखितौ: “लशुनपलाण्दु गृञ्जनक्रियातुकुसुम्भभक्षणे द्वादशरात्रं पयः पिबेत् । अलाबुशुग्रुश्लेष्मातककोविदारघनछत्राकवृताकभक्षणे पञ्चगव्यं पिबेत्” इति । चतुर्विंशतिमते ऽपि ।

लशुनं गृञ्जनं चैव तृणराजफलं तथा ।

वल्लीं चैव द्विजो भुक्त्वा चरेच् चान्द्रायणव्रतम् ॥

कन्दमूलफलादीनि अज्ञानाद् भक्षयेत् तु यः ।

उपवासो भवेत् तस्य पराशरवचो यथा ॥ इति । 

तथा ।

स्त्रीक्षीरं तु द्विजः पीत्वा कथंचित् काममोहितः ।

पुनः संस्कृत्य चात्मानं प्राजापत्यं समाचरेत् ॥ इति ।

संवर्तः ।

अजोष्ट्रीसन्धिनीक्षीरं मृगाणां वनचारिणाम् ।

अनिर्दशाहगोश् चैव पीत्वा दिनम् अभोजनम् ॥ इति । (संस्म् १०६)

॥ ९–१० ॥

पूर्वत्र गोमांसस्यैव भक्षणे प्रायश्चित्तम् उक्तम् । न त्व् अन्यस्य । इदानीं मांसान्तरस्य भक्षणे प्रायश्चित्तम् आह ।

**मण्डूकं भक्षयित्वा तु मूषिकामांसम् एव च ।**

** ज्ञात्वा विप्रस् त्व् अहोरात्रं यावकान्नेन शुध्यति ॥ ११ ॥**

अज्ञानकृत सकृद्भक्षणे व्रतम् इदम् अवगन्तव्यम् । असकृद्भक्षणे तु उशनसोक्तं द्रष्टव्यम्: “बलाकप्लवहंसकंटकचक्रवाकखञ्ज्रीटगृहकपोतभारचटक-रक्तपादोलूकशुकसारस-[४०६]-टिट्टिभमद्गुचाषभासजालपादनक्रक्रुचिकविकृतमत्स्य-क्रव्यादामेध्यानां भक्षणे पञ्चगव्यं पिबेत् त्रिरात्रम्” इति (उष्स्म् २।१७) । शङ्खलिखितौ मतिपूर्वे प्रत्याहतुः ।

    बकबलाकहंसप्लवचक्रवाकखञ्जरीटकाककारण्डवकटभारकचटक-गृहकपोतशुकसारसटिट्टिभोलूकरक्तपादजालपादचाषभासमद्गुशिशुमार-नक्रमकरतिमितिमिङ्गिल नकुलबिडालसर्पमण्डूकमूषकवल्मीकादिमांस-भक्षणे द्वादशाहम् अनाहारः । पिबेद् वा गोमूत्रयावकम् । इति ।

एतच् च कामकृताभ्यासविषयम् । कामकृतसकृद्भक्षणे तु याज्ञवल्क्य आह ।

[४०७] देवतार्थं हविः शिग्रुं लोहितान् व्रश्चनांस् तथा ।

अनुपाकृतमांसानि विड्जानि कवकानि च ॥

क्रव्यादपक्षिदात्यूहशुकप्रतुदटिट्टिभान् ।

सारसैकशफान् हंसान् सर्वांश् च ग्रामवासिनः ॥

कोयष्टिप्लवचक्राह्वबलाकाबकविष्किरान् ।

वृथाकृसरसंयावपायसापूपशष्कुलीः ॥

कलविङ्कं सकाकोलं कुररं रज्जुदालकम् ।

जालपादान् खङ्जरीटान् अज्ञातांश् च मृगद्विजान् ॥

चाषांश् च रक्तपादांश् च सौनं वल्लूरम् एव च ।

मत्स्यांश् च कामतो जग्ध्वा सोपवासस् त्र्यहं वसेत् ॥ इति । (य्ध् १।१७१–७५)

विष्णुस् तु जीवविशेषेण व्यवस्थितं प्रायश्चित्तम् आह ।

    खरोष्ट्रकाकश्वहंसाशने चान्द्रायणं कुर्यात् । प्राश्याज्ञातं सूनास्थं शुष्कमांसं च । क्रव्यादमृगपक्षिमांसाशने तप्तकृच्छ्रम् । कविङ्कप्लवहंसचक्राह्वसारसरज्जुदालकदात्यूहशुकसारिकाबकबलाक-कोकिल-**[४०८]**-खञ्जरीटाशने त्रिरात्रम् उपवसेत् । एकशफोभयदन्ताशने च । तित्तिरिक्पिञ्जललावकवर्तिकामयूरवर्जं सर्वपक्षिमांसाशने चाहोरात्रम् । कीटाशने दिनम् एकं ब्राह्मीं सुवर्चलां पिबेत् । शुनो मांसाशने च । इति । 


    (विध् ५१।२६–३३)

शङ्खस् तु भक्ष्याभ्क्ष्यविभागपुरःसरम् अभक्ष्येषु प्रायश्चित्तम् आह ।

भुक्त्वा पलाण्डुं लशुनं मद्यं च कवकानि च ।

नारं शौनं तथा मांसं विड्वराहं खरं तथा ॥

गाम् अश्वं कुञ्जरोष्ट्रौ च सर्वान् पञ्चनखांस् तथा ।

क्रव्यादं कुक्कुटं ग्राम्यं कुर्यात् संवत्सरव्रतम् ॥

भक्ष्याः पञ्चनखास् त्व् एते गोधाकच्छपशल्यकाः ।

खड्गं च शशकं चैव तान् भुक्त्वा नाचरेद् व्रतम् ॥

[४०९] हंसं मद्गुं च काकोलं काकं च खञ्जरीटकान् ।

मत्यादांश् च तथा मत्स्यान् बलाकाः शुकसारिकाः ॥

चक्रवाकं प्लवं कोकं मण्डूकं भुजगं तथा ।

मासम् एकं व्रतं कुर्यात् भूयश् च न चन् भक्षयेत् ॥

राजीवान् सिंहतुण्डांश् च सशल्कांश् च तथैव च ।

पाठीनरोहितौ चापि भक्ष्या मत्स्येषु श्राद्धिकाः ॥

स्थलेचरांश् च जलजान् प्रतुदान् नखविष्किरान् ।

रक्तपादांस् तथा जग्ध्वा सप्ताहं व्रतम् आचरेत् ॥

तित्तिरिं च मयूरं च लावकं च कपिञ्जलम् ।

वार्ध्रीणसं वर्तुकं च भोज्यान् आह यमः सदा ॥

भुक्त्वा चोभ्यतोदन्तांस् तथैवैकशफान् अपि ।

दंष्ट्रिणश् च तथा भुक्त्वा मांसं मासं समाचरेत् ॥

माहिषं चाजम् औरभ्रं मार्गं रौरवम् एव च ।

[४१०] भक्ष्यं मांशं समुद्दिष्टं यच् च वै पार्षतं भवेत् ॥

वाराहं च ततो भुक्त्वा महारण्यनिवासिनम् ।

मांसम् अज्ञानतो भुक्त्वा मासं प्रोक्तं समाचरेत् ॥

शुनो मांसं शुष्कमांसम् आत्मार्थे च तथा कृतम् ।

भुक्त्वा मासव्रतं कुर्यात् प्रयतः सुसमाहितः ॥ इति । (शङ्स्म् १७।१९)

अत्र श्रुत्वा व्रतविशेषा आवृत्तितारतम्यविषयत्वेन व्यवस्थापनीयाः ॥ ११ ॥

“शूद्रान्नं सूतकान्नं च” (पर्स्म् ११।४) इत्य् अत्र ब्राह्मणस्य शूद्रान्नभोजननिषेधम् अभिप्रेत्य तत्र प्रायश्चित्तम् अभिहितम् । तेनैव न्यायेन हीनवर्णत्वसाम्यात्,”“राजान्नं हरते तेजः” (यस्म् १।५६) इत्यादिशास्त्राच् च क्षत्रियाद्यन्न्भोजने ऽपि विप्रस्य प्रायश्चित्तं प्रसज्येत अतस् तदपनुत्तये क्षत्रियाद्यन्नभोजनम् अनुजानाति ।

**क्षत्रियश् चापि वैश्यश् च क्रियावन्तौ शुचिव्रतौ ।**

** तद्गृहे तु द्विजैर् भोज्यं हव्यकव्येषु नित्यशः ॥ १२ ॥ इति ।**

क्रियावन्तौ विहिताध्ययन यजनादियुक्तौ । शुचिव्रतौ व्रतं स्मार्तो धर्मः । तच् च यथाविध्यनुष्ठितं शुचि भवति । [४११] तद्युक्तौ शुचिव्रतौ । श्रौतस्मार्तधर्मनिष्ठयोः क्षत्रियवैशयोर् गृहेषु हव्ये कव्ये वा शिष्टैर् विप्रैर् भोक्तव्यम् । क्रियावन्तौ शुचिव्रताव् इति विशेषणात् अतद्विधक्षत्रियादिविषयाणि तदन्ननिषेधशास्त्राणीत्य् अवगन्तव्यम् । तथा च चतुर्विंशतिमते तदन्ननिषेधम् अभिप्रेत्य प्रायश्चित्तम् अभिहितम् ।

सहस्रं तु जपेद् देव्याः क्षत्रियस्यान्नभोजने ।

तथोपवासं वैश्यस्य सहस्रं सार्धम् एव च ॥ इति ॥

॥ १२ ॥

क्षत्रियान्नवत् शूद्रान्नस्यापि घृतादिद्रव्यविशेषरूपस्याभ्यनुज्ञाम् आह ।

**घृतं तैलं तथा क्षीरं भक्ष्यं स्नेहेन पाचितम् ।**

** गत्वा नदीतटे विप्रो भुञ्जीयात् शूद्रभोजनम् ॥ १३ ॥ इति ।**

स्नेहपाचितं पूरिकाशष्कुल्यादि । भुज्यते इति भोजनं भोज्यद्रव्यम् । शूद्रस्य संबन्धि भोजनं शूद्रभोजनम् । तादृशघृतादिकं यदा भोक्तव्यं भवति तदा क्षत्रियादिगृहेष्व् इव न शूद्रगृहे भोक्तव्यम् । किं तर्हि तद् गृहीत्वा शूद्रगृहान् निर्गत्य नदीतीरादौ भुञ्जीत । एतच् च क्षत्रियादिवर्णत्रयभोजनस्याभ्यनुज्ञानं मार्गश्रान्त्यादौ पूर्ववर्णासंभवे वेदितव्यम् । आपदि [४१२] यावता विना प्राणरक्षणं न भवति तावद् अन्नम् अनुज्ञायते । न तु ततो ऽधिकम् । अत एव छन्दोगा उद्गीथपर्वण्य् उषस्तिकाण्डे पर्माम् आपदं प्राप्तस्योषस्तेर् गजोच्छिष्टानां पुनर् गजपालोच्छिष्टानां कुल्माषाणां जीवनाय भक्षणं ततो ऽधिकस्य तदीयोच्छिष्टोदकपानस्य प्रैषेधं चामनन्ति: “हन्तानुपानम् इति उच्छिष्टं वै मे पीतं स्याद् इत्य् होवाच । नास्विद् एते ऽप्य् उच्च्छिष्टा इति न वा अजीविष्यम् इमा न खादन्न् इति होवाच । कामो म उदकपानम् इति” (छुप् १।१०।३–४) इति एतच् च । [४१३] “सर्वान् नानुमतिश् च प्राणात्यये तद्दर्शणात्” (ब्र्सू ३।४।२८) इत्य् अस्मिन् वैय्यासिके सूत्रे सम्यङ् मीमांसितम् । स्मृतिश् च भवति ।

जीवितात्ययम् आपन्नो यो ऽन्नम् अत्ति यतस् ततः ।

लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रम् इवाम्भसा ॥ (म्ध् १०।१०४)

[४१४] इति । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

आपद्गतः संप्रगृह्णन् भुञ्जानो ऽपि यतस् ततः ।

लिप्यते नैनसा विप्रो ज्वलनार्कसमो हि सः ॥ इति । (य्ध् ३।४१)

एतद् एवानेकोपाख्यानपुरःसरं मनुर् आह ।

सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद् ब्राह्मणस् त्व् अनयं गतः ।

पवित्रं दुष्यतीत्य् एतद् धर्मतो नोपपद्यते ॥

नाध्यापनाद् याजनाद् वा गर्हिताद् वा प्रतिग्रहात् ।

दोषो भवति विप्राणां ज्वलनार्कसमा हि ते ॥

जीवितात्ययम् आपन्नो यो ऽन्नम् अत्ति यतस् ततः ।

आकाशम् इव पङ्केन न स पापेन लिप्यते ॥

अजीगर्तः सुतं हतुम् उपासपद् बुभुक्षितः ।

न चालिप्यत दोषेण क्षुत्प्रतीकारम् आचरन् ॥

[४१५] श्वमांसम् इच्छन्न् आर्तो ऽत्तुं धर्माधर्मविचक्षणः ।

प्राणानां रक्षणार्थाय वामदेवो न लिप्तवान् ॥

भरद्वाजः क्षुधार्त्तस् तु सपुत्रो निजने वने ।

बह्वीर् गाः प्रतिजग्राह वृधोस् तक्ष्णो महातपाः ॥

क्षुधार्त्तश् चात्तुम् अभ्यागाद् विश्वामित्रः श्वजाघनीम् ।

[४१६] चण्डालहस्ताद् आदाय धर्माधर्मविचक्षणः ॥ इति । (म्ध् १०।१०२–१०८

स्नेहपाचितेत्य् अनेनारनालादय उपलक्ष्यन्ते । तथा च चतुर्विंशतिमते ।

आरनालं तथा क्षीरं कान्दुकं दधि सक्तवः ।

स्नेहपक्वं च तक्रं च शूद्रस्यापि न दुष्यति ॥ इति ।

अङ्गिराश् च शूद्रप्रतिग्रहं प्रक्रम्याह ।

मांसं दहि घृतं धान्यं क्षीरम् आज्यम् अथौषधम् ।

गुडो तसस् तथोदश्विद् भोज्यान्य् एतानि नित्यशः ॥

अशृतं चारनालं च कान्दुकाः सक्तवस्तिलाः ।

फलानि पिण्याकम् अथोग्राहम् औषधम् एव च ॥ इति । (अङ्स्म् ३।४०)

॥ १३ ॥

घृताद्यन्नभोजने हेयोपादेयौ शूद्रौ विविनक्ति ।

**मद्यमांसरतं नित्यं नीचकर्मप्रवर्तकम् ।**

** तं शूद्रं वर्जयेद् विप्रः श्वपाकम् इव दूरतः ॥ १४ ॥**

** द्विजशुश्रूषणरतान् मद्यमांसविवर्जितान् ।**

** स्वकर्मणि रतान् नित्यं न तान् शूद्रान् त्यजेत् द्विजः ॥ १५ ॥**

[४१७] इति ।जातिशूद्राः नीचाः प्रतिलोमजाः सूतमागधादयः । तेषां कर्म अश्वसारथ्यादि । तस्य प्रवर्तकाः तेन जीविताः । तादृशात् शूद्रात् श्वपाकादिवत् घृतादिकं न स्वीकार्यम् । ये तु मार्गवर्तिनः शूद्रा विहिते पाकयज्ञादिकर्मणि निरताः तान् शूद्रान् घृतादिभोजने न परित्यजेत् ॥ १४–१५ ॥

“शूद्रान्नं सूतकान्नं च” (पार्स्म् ९।३१) इत्य् अत्र सूतकान्नस्य सामान्येन प्रायश्चित्तम् अभिहितम् । इदानीं सूतकिजातिविशेषान् अनूद्य तत्र व्रतविशेषाण् प्रश्नपूर्वकम् आह ।_

**अज्ञानाद् भुञ्जते विप्राः सूतके मृतके ऽपि वा ।**

** प्रायश्चित्तं कथं तेषां वर्णे वर्णे विनिर्दिशेत् ॥ १६ ॥**

** गायत्र्यष्टसहस्रेण शुद्धिः स्यात् शूद्रसूतके ।**

** वैश्ये पञ्चसहस्रेण त्रिसहस्रेण क्षत्रिये ॥ १७**

** ब्राह्मणस्य यदा भुङ्क्ते द्वे सहस्रे तु दापयेत् ।**

** अथ वा वामदैव्येन साम्नैवैकेन शुध्यति ॥ १८ ॥ इति ।**

सूतकिनः शूद्रस्यान्नं विप्रो भुक्त्वाष्टौ सहस्राणि गायत्रीं जपेत् । सूतकिनो विशो ऽन्नं भुक्त्वा पञसहस्रगायत्रीजपेन [४१८] शुद्धिः । क्षत्रिये सूतकिनि सति तदन्नं भुक्त्वा त्रिसहस्रगायत्रीजपं कुर्यात् । सूतकिनो ब्राह्मणस्यान्नं यो भुङ्क्ते तं प्रति द्विसहस्रगायत्रीजपं विदध्यात् । “कयानश् चित्र आभुवत्” (र्व् ३।६।२४।१) इत्य् अस्याम् ऋच्य् उत्पन्नः सामगानां प्रसिद्धो गानविशेषो वामदेव्यं साम । तस्यैकस्य साम्नः सकृज्जपो द्विसहस्रगायत्रीजपेन विकल्प्यते । एते च जपरूपा व्रतविशेषा अशक्तविषये वेदितव्याः । शक्तं प्रति तु छागलेय आह ।

अज्ञानाद् भुञ्जते विप्राः सूतके मृतके तथा ।

प्राणायामशतं कृत्वा शुध्यन्ते शूद्रसूतके ॥

वैश्ये षष्टिर् भवेद् राज्ञि विंशतिर् ब्राह्मणे दश ।

एकाहं च त्र्यहं पञ्च सप्तरात्रम् अभोजनम् ॥

ततः शुद्धिर् भवेत् तेषां पञ्चगव्यं पिबेत् ततः । इति ।

ब्राह्मणादिक्रमेणैकाहत्र्यहादयो योज्याः । यत् तु मार्कण्डेयेनोक्तम्,

भुक्त्वान्नं ब्राह्मणाशौचे चरेत् सान्तपनं द्विजः ॥

वैश्याशौचे तथा भुक्त्वा महासान्तपनं चरेत् ।

शूद्राशौचे तथा भुक्त्वा द्विजश् चान्द्रायणं चरेत् ॥ (मार्पु १।१४–१५)

[४१९] इति, एतत् तु कामकारविषयम् । यच् च शङ्खेनोक्तम्,

शूद्रस्य सूतके भुक्त्वा षण्मासान् व्रतम् आचरेत् ।

वैश्यस्य च तथा भुक्त्वा त्रीन् मासान् वै व्रतं चरेत् ॥

क्षत्रियस्य तथा भुक्त्वा द्वौ मासौ व्रतम् आचरेत् ।

ब्राह्मणस्य तथाशौचे भुक्त्वा मासं व्रतं चरेत् ॥ (शङ्स्म् १।३९–४१)

इति, तद् अभ्यासविषयम् । यद् अपि गर्गेणोक्तम्,

शावे च सूतके चैव मत्या भुक्त्वैन्दवं चरेत् ।

मत्याभ्यासे तथा कुर्यात् कृच्छ्रं चान्द्रायणोत्तरम् ॥

त्र्यहं वा कामतः कुर्याद् अभ्यासे कृच्छ्रम् एव च ।

द्विगुणं त्रिगुणं चैव चतुर्गुणम् अथापि च ।

क्षत्रविट्शुद्रजातीनाम् आशौचं परिकीर्तितम् ॥	

सवर्णानां तु सर्वेषां विप्रवन् निष्कृतिः स्मृता ।

क्रमाद् वृद्धं क्रमाद् धीनं हीनजात्युत्तमेष्व् अपि ॥ (गर्स्म् ३।३६)

[४२०] इति, तद् एतद् गुणहीनसूतकिविषयतया योजनीयम् । गुणवत्सूतकिविषये तु मूलवचनोक्तं द्रष्टव्यम् । सर्वत्राशौचोत्तरकालम् एव प्रायश्चित्तं द्रष्टव्यम्, “ब्राह्मणादीनाम् आशौचे यः सकृद् एवान्नम् अश्नाति तस्य तावद् एवाशौचं यावत् तेषाम् । आशौचापगमे च प्रायश्चित्तं कुर्यात्” (विध् २२।८–९) इति विष्णुस्मरणात् । यच् च विष्णुनैव व्रतम् उक्तम्,

    सवर्णस्याशौचे द्विजो भुक्त्वा स्रवन्तीम् आसाद्य तस्यां निमग्नस् त्रिर् अघमर्षणं सावित्र्यष्टसहस्रं जपेत् । क्षत्रियाशौचे ब्राह्मण एतद् एवोपोषितः कृत्वा शुध्यति । वैश्याशौचे ब्राह्मणस् त्रिरात्रोपोषितश् च । ब्राह्मणाशौचे ब्राह्मणस् त्रिरात्रोपोषितश् च । ब्राह्मणाशौचे राजन्यः क्ष्त्रियाशौचे वैश्यश् च स्रवन्तीम् आसाद्य गायत्रीशतपञ्चकं जपेत् । वैश्यश् च ब्राह्मणाशौचे गायत्र्यष्टशतं जपेत् । शूद्राशौचे द्विजो भुक्त्वा प्राजापत्यव्रतं चरेत् । शूद्रश् च द्विजाशौचे स्नानमात्रं समाचरेत् । **[४२१]** शूद्रः शूद्राशौचे स्नातः पञ्चगव्यं पिबेत्” (विध् २२।१०–१६) 

इति, एतन् मूलवचनेन समानविषयतया योजनीयम् । यद् अपि वसिष्ठेन ।

आशौचे यस् तु शूद्रस्य सूतके वापि भुक्तवान् ।

स गच्छेन् नरकं घोरं तिर्यग्योन्यां च जायते ॥

अनिर्दशाहे पारशावे शूद्रान्नं भुक्तवान् द्विजः ।

कृमिर् भुक्त्वा स देहान्ते तद्विष्ठाम् उपजीवति ॥


    द्वादश मासान् द्वादशार्धमासान् वा अनश्नन् संहिताध्ययनम् अधीयानः पूतो भवतीति विज्ञायते । (वध् ४।३१–३३)

इति, तद् एतद् अत्यन्ताभ्यासविषयम् ।

<u>ननु</u> – उक्तरीत्या जातिविशेषेण **[४२२]** व्रतविशेषाणां व्यवस्थितौ सत्यां ब्राह्मणादिजातिविशेषरहितस्य सामान्यसूतकिनः कस्यचिद् अभावात्, “शूद्रान्नं सूतकान्नं च” (पर्स्म् ११।४) इत्युक्तस्य विषयः को ऽपि न लभ्येत । तत्र हि प्राजापत्यं ब्रह्मकूर्चं चेति व्रतद्वयम् अभिहितम् ।

<u>नायं दोषः</u>, सामान्यतः प्रोक्तस्य प्राजापत्यस्य विष्णुप्रोक्ते विशेषे पर्यवसानात् । विष्णुना हि, “शूद्राशौचे द्विजो भुक्त्वा प्राजापत्यं चरेत्” (विध् २२।१६) इति प्रोक्तम् । ब्रह्मकूर्चं तु गर्गप्रोक्तत्र्यहव्रतसमानविषयतया योजनीयम् । दशाहविषये अङ्गिरा आह ।

अन्तर्दशाहे भुक्त्वान्नं सूतके मृतके ऽपि वा ।

त्रैपक्षिके तदर्धं तु पञ्चगव्यं द्विमासिके ॥ इति । (अङ्स्म् १।१९)

मूलवचनोक्तसूतकान्नभोजनप्रसङ्गेन श्राद्धभोजने प्रायश्चित्तानि लिख्यन्ते । तत्र विष्णुः ।

[४२३] प्राजापत्यं नवश्राद्धे पादोनं त्व् आद्यमासिके ।

त्रैपक्षिके तदर्धं तु पञ्चगव्यं द्विमासिके ॥ (विध् ५१।५०)

इति, इदं चापद्विषयम् । अनापति तु,

चान्द्रायणं नवश्राद्धे प्राजापत्यं तु मिश्रके ।

एकाहं तु पुराणेषु प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ (हार्स्म् ५।३९)

इति हारीतोक्तं द्रष्टव्यम् । “प्राजापत्यं तु मिश्रके” इति एतद् आद्यमासिकविषयम् । ऊनमासिकादिषु पादोनप्राजापत्यादीनि कर्तव्यानि । तद् उक्तं चतुर्विंशतिमते ।

प्राजापत्यं नवश्राद्धे पादोनं मासिके तथा ।

त्रैपक्षिके तदर्धं स्यात् पादौ द्वौ मासिके ततः ॥

पादोनं कृच्छम् उद्दिष्टं षाण्मासे चाब्दिके तथा ।

त्रिरात्रं चान्यमासेषु प्रत्यब्दं वेद् अहः स्मृतम् ॥ इति । 

क्षत्रियादिश्राद्धभोजने त्व् अनापदि तत्रैव विशेष उक्तः ।

चान्द्रायणं नवश्राद्धे पादोनं मासिके स्मृतम् । 

त्रैपक्षिके सान्तपनं कृच्छ्रं मासद्वये स्मृतम् ॥

[४२४] क्षत्रियस्य नवश्राद्धे व्रतम् एतद् उदाहृतम् ।

वैश्यस्य त्व् अधिकं प्रोक्तं क्षत्रियात् तु मनीषिभिः ॥

शूद्रस्य तु नवश्राद्धे चरेच् चान्द्रायणद्वयम् ।

सार्धं चान्द्रायणं मासे त्रिपक्षे त्व् ऐन्दवं स्मृतम् ॥

मासद्वये पराकः स्याद् ऊर्ध्वं सान्तपनं स्मृतम् ॥ इति ।

यत् तु शङ्खवचनम्,

चान्द्रायणं नवश्राद्धे पराको मासिके स्मृतः ।

पक्षत्रये ऽतिकृच्छ्रं स्यात् षाण्मासे कृच्छ्र एव तु ॥

आब्दिके कृच्छ्रपादः स्याद् एकाहः पुनर् आब्दिके ।

अत ऊर्ध्वं न दोषः स्याच् छङ्कस्य वचनं यथा ॥

इति, तत् सर्पादिहतिविषयम्, “ये स्तेनपतितक्लीबाः” (म्ध् ३।१५०) इत्य् अपाङ्क्तेयविषयं वा ।

चण्डालाद् उदकात् सर्पाद् ब्राह्मणाड् वैद्युताद् अपि ।

दंष्ट्रिभ्यश् च नखिभ्यश् च मरणं पापकर्मणाम् ॥

पतनानाशकैश् चैव विषोद्बन्धनकैस् तथा ।

भुक्त्वैषां षोडशश्राद्धे कुर्याद् इन्दुव्रतं द्विजः ॥ 

इति ।

[४२५] अपाङ्क्तेयान् यद् उद्दिश्य श्राद्धम् एकादशे ऽहनि ।

ब्राह्मणस् तत्र भुक्त्वान्नं शिशुचान्द्रायणं चरेत् ॥

आमश्राद्धे तथा भुक्त्वा तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति ।

संकल्पिते तथा भुक्त्वा त्रिरात्रक्षपणं भवेत् ॥

इति भरद्वाजेन प्रायश्चित्तविशेषाभिधानात् । ब्रह्मचारिणस् तु बृहद्यमो विशेषम् आह ।

मासिकादिषु यो ऽश्नीयाद् असमाप्तव्रतो द्विजः ।

त्रिरात्रम् उपवासो ऽस्य प्रायश्चित्तं विधीयते ॥

प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति । इति । (यस्म् २।१९)

इदम् अज्ञानविषयम् । ज्ञानपूर्वके तु स एवाह ।

मधु मांसं च यो ऽश्नीयात् श्राद्धे सूतके एव च ।

प्राजापत्यं चरेत् कृच्छ्रं व्रतशेषं समापयेत् ॥ इति । (यस्म् २।१६)

आमश्राद्धे तु सर्वत्रार्धम्,

आमश्राद्धे भवेद् अर्धं प्राजापत्यं तु सर्वदा ।

इति षट्त्रिंशण्मते ऽभिधानात् । यत् तु ऊशनसोक्तम्,

दशकृत्वः पिबेद् आपो गायत्र्या श्राद्धभुग् द्विजः ।

ततः संध्याम् उपासीत शुध्येच् च तदनन्तरम् ॥ (उश्स्म् ३।७)

इति, तद् अनुक्तप्रायश्चित्तश्राद्धविषयम् । संस्काराङ्गश्राद्ध्भोजने [४२६] व्यासेन विशेष उक्तः ।

चूडाहोमे निवृत्ते तु प्राङ्नामकरणात् तथा ।

चरेत् सान्तपनं भुक्त्वा जातकर्मणि चैव हि ॥

अतो ऽन्येषु च भुक्त्वान्नं संस्कारेषु द्विजोत्तमः ।

नियोगाद् उपवासेन शुध्यते निन्द्यभोजनात् ॥ इति । (व्यास्म् २।२३–२४)

सीमन्तोन्नयनादिषु तु धौम्यो विशेषम् आह ।

ब्रह्मोदने च सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा।

जातश्राद्धे नवश्राद्धे भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति ।

तत्र ब्रह्मौदनाख्यं कर्माधानाङ्गभूतम्, सोमसाहचर्यात् । यत् तु भरद्वाजेनोक्तम्,

भुक्तं चेत् पार्वणश्राद्धे प्राणायामान् षड् आचरेत् ।

उपवासस् त्रिमासादिवत्सरान्तं प्रकीर्तितः ॥

प्राणायामत्रयं वृद्धाव् अहोरात्रं सपिण्डने ।

असरूपे स्मृतं नक्तं व्रतं पार्वणके तथा ॥

द्विगुणं क्षत्रियस्यैव त्रिगुणं वैश्यभोजने ।

साक्षाच् चतुर्गुणं चैव स्मृतं शूद्रस्य भोजनम् ॥ 

इति, एतद् अप्य् आपद्विषयम्, अनापद्य् अधिकप्रायश्चित्तस्योक्तत्वात् ॥ १६–१८ ॥

[४२७]

“घृतं तैलं तथा क्षीरम्” (पर्स्म् ११।१३) इत्य् अत्र शूद्रसंबन्धिनां घृतादीनां भोजनम् अभ्यनुज्ञातम् । इदानीं शूद्रतण्डुलादीन् अभ्यनुजानात् ।

**शुष्कान्नं गोरसं स्नेहं शूद्रवेश्मन आगतम् ।**

** पक्वं विप्रगृहे भुक्तं भोज्यं तन् मनुर् अब्रवीत् ॥ १९ ॥ इति ।**

शुष्कान्नं व्रीहितण्डुलादि । गोरसः क्षीरादिः । स्नेहस् तैलादिः । तत् सर्वं शूद्रगृहाद् आनीय ब्राह्मणगृहे यदि पक्वं भवति तदा तद् अन्नं भोज्यम् । यस् त्व् आमपक्वयोः साधारणो निषेधः पूर्वम् उदाहृतः सो ऽसच्छूद्रविषयः । अत एव “मद्यमांसरतम्” (पर्स्म् ११।१४) इत्य् उक्तम् ॥ १९ ॥

पूर्वम् “अज्ञानाद् आपदो ऽपि वा” इत्य् अत्रापन्नस्य विप्रस्य शूद्रान्नभोजने ब्रह्मकूर्चव्रतम् अभिहितम् । तद् अविद्वद्विषयम् । इदानीं विद्वाम्सं प्रत्य् आह ।

**आपत्कालेषु विप्रेण भुक्तं शूद्रगृहे यदि ।**

** मनस्तापेन शुध्येत द्रुपदां वा जपेच् छतम् ॥ २० ॥ इति ।**

द्विविधा हि विद्या । वेदपाठमात्रावसायिनी [४२८] तदर्थज्ञानानुष्ठानपर्यन्ता च । तयोर् मध्ये ऽनुष्ठाता आहिताग्निर् मनस्तापेन शुध्यति । केवलवेदपाठकस् तु “द्रुपदादिवेन् मुमुचानः” (तैत्ब्र् २।६।६।४) इत्य् एताम् ऋचं गायत्रीछन्दसं श्तकृत्वो जपेत् । मनस्तापस्य शुद्धिहेतुत्वं याज्ञवल्क्यो ऽप्य् आह ।

पश्चात्तापो निराहारः सर्वे ऽमी शुद्धिहेतवः ॥ इति । (य्ध् ३।३१)

मनुर् अपि ।

ख्यापनेनानुतापेन तपसाध्ययनेन च ।

पापकृन् मुच्यते पापात् तथा दानेन चापदि ॥ इति । (म्ध् ११।२२७)

बौधायनो ऽपि ।

परित्यागस् तपो दानम् अनुतापो ऽनुकीर्तितम् ।

विद्याभ्यासो ह्य् उपस्पर्शः सप्ताङ्गं पापनाशनम् ॥ इति ।

द्रुपदायाः पापविनाशकत्वं याज्ञवल्क्येनोक्तम् ।

द्रुपदा नाम गायत्री यजुर्वेदे प्रतिष्ठिता ।

सर्वपापहरा जप्तुर् महतो ऽप्य् एनसः स्मृतम् ॥ इति । (बृयोयाज् ७।८१)

॥ २०॥

[४२९]

“द्विजशुश्रूषणरतान्” (पर्स्म् ११।१५) इत्य् अत्र भोज्यान्नाः शूद्राः सामान्येन निर्दिष्टाः । तान् एतान् इदानीं विशेषतो निर्दिशति ।

**दासनापितगोपालकुलमित्रार्धसीरिणः ।**

** एते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश् चात्मानं निवेदयेत् ॥ २१ ॥ इति ।**

दासादय आत्मनिवेदकान्ताः षट् शूद्रा भोज्यान्नाः ॥ २१ ॥

दासादीनां लक्षणम् आह ।

**शूद्रकन्यासमुत्पन्नो ब्राह्मणेन तु संस्कृतः ।**

** संस्कारात् तु भवेद् दासः असंस्कारात् तु नापितः ॥ २२ ॥**

** क्षत्रियात् शूद्रकन्यायां समुत्पन्नस् तु यः सुतः ।**

** स गोपाल इति ज्ञेयो भोज्यो विप्रैर् न संशयः ॥ २३ ॥**

** वैश्यकन्यासमुत्पन्नो ब्राह्मणेन तु संस्कृतः ।**

** स ह्य् आर्धिकअ इति ज्ञेयो भोज्यो विप्रैर् न संशयः ॥ २४ ॥ इति ।**

ब्राह्मणः शूद्रकन्याम् ऊढ्वा तस्यां यं पुत्रम् उत्पदयति [४३०] स यदि अमन्त्रकैर् निषेकादिभिः संस्कारैः संस्कृतो भवति तदा दास इत्य् उच्यते संस्काराभावे तु यं पुत्रम् उत्पादयति स नामतो गोपालेत्य् अत्र विवक्षितः, न त्व् अर्थतः, गोरक्षणरूपस्यार्थस्य कृष्यादिवद् वैश्यकर्मत्वात् ।

यद्य् अपि क्रमप्राप्तस्य कुलमित्रस्यात्र लक्षणं नोक्तं तथापि शब्दसामर्थ्यात् प्रक्रमबलाद् वा तल्लक्षणम् उन्नेयम् । शब्दसामर्थ्यतस् तावत् कुलस्य मित्रं कुलमित्रम् इति व्युत्पत्त्या पितृपितामहादिक्रमाद् आयात् आप्तः शूद्रः कुलमित्र इत्य् अभिधीयते । प्रक्रमानुसारेण त्व् एवम् उपसंख्यातव्यम् । वैश्यः शूद्रकन्याम् ऊढ्वा तस्यां यं पुत्रम् उत्पदयति स कुलमित्र इति ।

ब्राह्मणः वैश्यकन्याम् ऊढ्वा तस्यां यं पुत्रम् उत्पादयति, संस्कृतः स नाम्ना आर्धिक इति वा अर्धसीरीति वाभिधीयते । यस् तु वाङ्मनःकायकर्मभिस् तवाहम् इत्य् आत्मानं निवेदयति स आत्मनिवेदकः । यद् वा आर्धिकसाह्चर्यात् क्षत्रियायां ब्राह्मणेनोत्पादितः क्रमतः संकृत आत्मनिवेदको ऽस्तु । अस्मिन् पक्षे यद्य् अप्य् अशूद्रावार्धिकात्मनिवदकौ तथापि नीचजातित्वसामान्येनाभोज्यान्नत्वशङ्कायां तदपनोदनायेदम् अभिधीयते – इत्य् अदोषः । **[४३१]** दासादीनां भोज्यान्नत्वं याज्ञवल्क्यो ऽप्य् आह ।

शूद्रेषु दासगोपालकुलमित्रार्धसीरिणः ।

भोज्यान्ना नापितश् चैव यश् चात्मानं निवेदयेत् ॥ इति । (य्ध् १।१६६)

चतुर्विंशतिमते ऽपि ।

आर्धिकः कुलमित्रश् च गोपालो दासनापितौ ।

एते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश् चात्मानं निवेदयेत् ॥ इति ।

दासादिवत् कुम्भकारो ऽपि भोज्यान्न एव । तद् आह देवलः ।

स्वदासो नापितो गोपः कुम्भकारः कृषीवलः ।

ब्राह्मणैर् अपि भोक्तव्याः पञ्चैते शूद्रयोनयः ॥ इति ।

स्मृत्यन्तरे ऽपि: “गोपालनापितकुम्भकारकुलमित्रार्धसीरिनिवेदितात्मानो भोज्यान्नाः” इति ।

॥ २२–२४ ॥

[४३२]

पूर्वत्राभोज्यान्नानां नटादीनाम् अन्ने भुक्ते प्रायश्चित्तम् अभिहितम् । इदानीं तेषाम् एव जलादौ पीते प्रायश्चित्तं प्रश्नपूर्वकम् आह ।

**भाण्डस्थितम् अभोज्येषु जलं दधि घृतं पयः ।**

** अकामतस् तु यो भुङ्क्ते प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥ २५ ॥**

** ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा उपसर्पति ।**

** ब्रह्मकूर्चोपवासेन याज्यवर्ञस्य निष्कृतिः ॥ २६ ॥**

** शूद्राणां नोपवासः स्यात् शूद्रो दानेन शुध्यति ।**

** ब्रह्मकूर्चम् अहोरात्रं श्वपाकम् अपि शोधयेत् ॥ २७ ॥ इति ।**

अभोज्येष्व् अभोज्यान्नानां नटादीनां गृहेषु यद् भाण्डं तत्र स्थितं जलादिकं पात्रान्तरव्यवधानम् अकृत्वा भुक्तं चेत् तदा ब्रह्मकूर्चं पातव्यम् । यथा सूतकान्ने ब्राह्मणादिवर्णभेदेन व्रतभेदा अभिहिताः न तथा जलादिपाने । किं तु चतुर्णाम् अपि वर्णानां ब्रह्मकूर्चं समानम् इत्य् अभिप्रेत्य ब्राह्मणाद्युपन्यासः । अहोरात्रम् उपोष्य दिनान्तरे ब्रह्मकूर्चं पातव्यम् । ब्रह्मकूर्चहेतुर् उपवासो ब्रह्मकूर्चोपवासः । तेन यजनयोग्यस्य त्रैवर्णिकस्य निष्कृतिर् भवति । शूद्रस्य तूपवासप्रत्याम्नायो दानम् । अतः शूद्रो दानं [४३३] कृत्वा पश्चाद् ब्रह्मकूर्चं पिबेत् । तद् इदम् अहोरात्रोपवासपूर्वकब्रह्मकूर्चं श्वपाकसदृशम् अत्यन्तपापकारिणम् अपि शोधयति । तत्र किम् उ वक्तव्यम् अल्पपापेन निषिद्धजलादिपानेनोपेतं शोधयतीति ॥ २५–२७ ॥

ब्रह्मकूर्चस्य द्रव्याण्य् आह ।

**गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।**

** निर्दिष्टं पञ्चगव्यं तु पवित्रं पापशोधनम् ॥ २८ ॥ इति ।**

गोमूत्रादिकं पञ्चगव्यं यच् च कुशोदके तद् उभयं स्वतः पवित्रम् अतः पापशोधनम् इति धर्मशास्त्रेषु निर्दिष्टम् ॥ २८ ॥

ब्रह्मकूर्चाङ्गभूतानां गोमूत्रादीनां पञ्चानां कारणभूतायाः पञ्च गावः तासां वर्णविशेषान् आह ।

**गोमूत्रं कृष्णवर्णायाः श्वेतायाश् चैव गोमयम् ।**

** पयश् च ताम्रवर्णाया रक्ताया गृह्यते दधि ॥ २९ ॥**

** कपिलाया घृतं ग्राह्यं सर्वं कापिलम् एव वा । इति ।**

विचित्रवर्णानां पञ्चानां गवाम् असंभवे गोमूत्रादिपञ्चकं सर्वम् अपि कापिलम् एव ग्राह्यम् ॥ २९ ॥

गोमूत्रादीनां कुशोदकान्तानां षण्णां द्रव्याणां प्रत्येकं परिमाणविशेषम् आह ।

[४३४] मूत्रम् एकपलं दयाद् अङ्गुष्ठार्धं तु गोमयम् ॥ ३० ॥

** क्षीरं सप्तपलं दद्याद् दधि त्रिपलम् उच्यते ।**

** घृतम् एकपलं दद्यात् पलम् एकं कुशोदकम् ॥ ३१ ॥ इति ।**

पर्वद्वयोपेतम् अङ्गुष्ठम् । तत्रोपरितनेन पर्वणा समानपरिमाणं गोमयं ग्राह्यम् । दद्यात् एकस्मिन् पलाशादिपात्रे यथोक्तपरिमाणानि षड् द्रव्याणि निक्षिपेत् । तत्र पात्रं प्रजापतिर् आह ।

पालाशं पद्मपात्रं वा ताम्रं वाथ हिरण्मयम् ।

गृहीत्वासादयित्वा च ततः कर्म समाचरेत् ॥ इति ।

वृद्धपराशरस् तु गोमूत्रादीनां परिमाणान्तरम् आह ।

गोमूत्रं माषकान्य् अष्टौ गोमयस्य तु षोडश ।

क्षीरस्य द्वादश प्रोक्ता दध्नस् तु दश कीर्तिताः ॥

गोमूत्रवद् घृते ज्ञेयं तदर्धं तु कुशोदकम् ।

[४३५] इति । एतद् अशक्तबालादिविषयं द्रष्टव्यम् । प्रजापतिस् तु प्रकारान्तरम् आह ।

गोमयात् द्विगुणं मूत्रं सर्पिर् दद्याच् चतुर्गुणम् ।

क्षीरम् अष्टगुणं देयं दधि पञ्चगुणं तथा ॥ इति ।

अत्र गोमयस्य परिमाणविशेषानभिधानात् वचनान्तरानुसारेणाङ्गुष्टार्धपरिमितं गोमयं स्वीकृत्य यथोक्तात्तराभिवृद्ध्या गोमूत्रादीनि योजयेत् । एतत् च मूलवचनोक्तपरिमाणेन सह विकल्प्यते, वैषम्यस्याल्पत्वात् ॥ ३०–३१ ॥

गोमूत्रादीनां षण्णां प्रत्येकं मन्त्रान् आह ।

**गायत्र्यादाय गोमूत्रं गन्धद्वारेति गोमयम् ।**

** आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राव्णस् तथा दधि ॥ ३२ ॥**

** तेजो ऽसि शुक्रम् इत्य् आज्यं देवस्य त्वा कुशोदकम् ।**

** पञ्चगव्यम् ऋचा पूतं स्थापयेद् अग्निसंनिधौ ॥ ३३ ॥ इति ।**

ऋचेतिपदं गायत्र्यादिभिः प्रत्येकम् अभिसंबध्यते । “तेजो ऽसि” “देवस्य त्वा” इत्य् अनयोर् मन्त्रत्वसाम्यात् ऋक्त्वम् उपचरितम् । तैर् एतैर् मन्त्रैर् गृहीतं पञ्चगव्यं होमार्थम् अग्निसंनिधौ स्थापयेत् ॥ ३२–३३ ॥

[४३६]

स्थापयित्वा चालोडनाभिमन्त्रणे कर्तव्ये इत्य् आह ।

**आपोहिष्ठेति चालोड्य मानस्तोकेति मन्त्रयेत् ।**

आपोहिष्ठा इत्यादिकं त्र्यृचं विज्ञेयम् । प्रायशस् तथा विनियोगात् । मानस्तोके इत्य् एकैव ऋक् ।

अत्रावदानहोमसाधनानां स्रुवादीनाम् अभावात् केनावदाय होतव्यम्, इत्य् आकाङ्क्षायाम् आह ।

**सप्तवरास् तु ये दर्भा अच्छिन्नाग्राः शुकत्विषः ॥ ३४ ॥**

** एतैर् उद्धृत्य होतव्यं पञ्चगव्यं यथाविधि । इति ।**

सप्तसंख्या अवरा अधमा येषां दर्भाणां ते सप्तावराः । सप्ताष्टाद्यधिकसंख्या गृहीतव्या । न तु षट्पञ्चादिन्यूनसंख्येत्य् अर्थः । अच्छिन्नम् अग्रं येषां ते अच्छिन्नाग्राः । शुकवत् त्विट् दीप्तिर् येषां ते शुकत्विषः । हरिद्वर्णा इति यावत् । आर्द्राणां छायाशुष्काणां वा भवति हरितत्वम् । तैर् दर्भैर् अवदाय पलाशपत्रेण होतव्यम् । तथा च प्रजापतिः ।

[४३७] स्थापयित्वा तु दर्भेषु पालाशैः पत्रकैर् अथ ।

तत् समुद्धृत्य होतव्यं देवताभ्यो यथाक्रमम् ॥ इति ।

दर्भेष्व् इत्य् अभिधानात् पात्रस्याधस्ताद् अपि दर्भान् आस्तृणुयात् ॥ ३४ ॥

अथ होममन्त्रान् आह ।

**इरावती इदं विष्णुर् मानस्तोकेति शंवती ॥ ३५ ॥**

** एताभिश् चैव होतव्यं हुतशेषं पिबेत् द्विजः ॥ इति ।**

इरेत्यादीनि त्रीणि ऋक्प्रतीकानि । शम् इत्य् एष शब्दो यस्याम् ऋचि अस्ति सा संवती । “शम् अग्निर् अग्निभिः करच्छन्नः” (र्व् ६।१।२६।४) इति वा, “शं नो देवीर् अब्भिष्टये” (र्व् ७।६।५।४) इति वा सा द्रष्टव्या । एतच् चाग्नये स्वाहेत्यादीनाम् अपि मन्त्राणाम् उपलक्षणम् । अत एव प्रजापतिः ।

अग्नये चैव सोमाय सावित्र्यै च तथैव च ।

[४३८] प्रणवेन तथा हुत्वा स्विष्टकृच् च तथैव च ।

एवं हुत्वा च तच्छेषं पिबेच् चैव समाहितः ॥ इति ॥ ३५ ॥

अथ पानस्येतिकर्तव्यताम् आह ।

**आलोड्य प्रणवेनैव निर्मन्थ्य प्रणवेन तु ॥ ३६ ॥**

** उद्धृत्य प्रणवेनैव पिबेच् च प्रणवेण तु । इति ।**

आलोडनं हस्तेन । निर्मन्थनं काष्ठेनेति तयोर् भेदः ॥ ३६ ॥

ननु – गोवधादिषु यः प्रत्यवायः स केवलादृष्टरूपत्वात् तस्य प्रायश्चित्तजन्येन सुकृतापूर्वेण निवृत्तिर् युज्यते । अभक्ष्यभक्षणजन्यस् तु प्रत्यवायो न केवलम् अदृष्टरूपः । किं तु दृष्टरूपो ऽपि, तस्याहारस्य त्व् अगस्थ्यादिरूपेण परिणतत्वात् । अतो न तस्य व्रतेन निवृत्तिर् युज्यत – इत्य् अत आह ।

**यत् त्व् अगस्थिगतं पापं देहे तिष्ठति देहिनाम् ॥ ३७ ॥**

** ब्रह्मकूर्चो दहेत् सर्वं प्रदीप्ताग्निर् इवेन्धनम् ॥ इति ।**

अभक्ष्याणि यथा त्व् अगस्थ्यादिरूपेण परिणतानि गोमूत्रादीन्य् अपि तेन रूपेण परिणमन्ति । परिणम्य चाग्निः काष्ठानीव स्वविरोध्यभक्ष्यपरिणामान् अदृष्टमुखेनापि [४३९] विनाशयन्ति । न तु केवलं दृष्टेनैव मुखेन । तस्माद् ब्रह्मकूर्चेनाभक्ष्यभक्षणनिवृत्तिर् उपपद्यते । ब्रह्मकूर्चस्य कालविशेषं प्रजापतिर् आह ।

चतुर्दश्याम् उपोष्याथ पौर्णमास्यां समाचरेत् । इति ।

जाबालिर् अपि ।

अहोरात्रोषितो भूत्वा पौर्णमास्यां विशेषतः ।

पञ्चगव्यं पिबेत् प्रातर् ब्रह्मकूर्चम् इति स्मृतम् ॥ इति ।

देशविशेषं शातातप आह ।

नदीतीरेषु गोष्ठेषु पुणेष्व् आयतनेषु च ।

तत्र गत्वा शुचौ देशे ब्रह्मकूर्चं समाचरेत् ॥ इति ॥ ३७ ॥

ब्रह्मकूर्चस्य सर्वपापदाहकत्वम् उपपादयति ।

**पवित्रं त्रिषु लोकेषु देवताभिर् अधिष्ठितम् ॥ ३८ ॥**

** वरुणश् चैव गोमूत्रे गोमये हव्यवाहनः ।**

** दध्नि वायुः समुद्दिष्टः सोमः क्षीरे घृते रविः ॥ ३९ ॥ इति ।**

वरुणादिभिर् अधिष्ठितत्वात् पापदाहकत्वम् उपपन्नम् ॥ ३८–३९ ॥

[४४०]

अभोज्यान्नानां भाण्डे ऽवस्थितं जलादिकं पीत्वा व्रतं चरेद् इत्य् उक्तं पूर्वम् (पर्स्म् ११।२५) । अथ जलस्य स्वमुखनिःसृतस्य पुनः पाने प्रायश्चित्तम् आह ।

**पिबतः पतितं तोयं भाजने मुखनिःसृतम् ।**

** अपेयं तद् विजानीयात् पीत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ ४० ॥ इति ।**

जलं पिबतः पुरुषस्य मुखनिःसृतं भोजनादिपात्रे पतितं यत् तोयं तत् त्रैवर्णिकैः पुनर् न पेयम् । कथंचित् पीते सति चान्द्रायणेन शुद्धिः । यत् तु मुखं प्रविश्य न निःसृतं, किं त्व् एकस्मिन् पात्रे अर्धं पीत्वावशेषितं तस्य पाने त्रिरात्रोपवासम् आह शङ्खः ।

पीतावशेषितं पीत्वा पानीयं ब्रह्मणः क्वचित् ।

त्रिरात्रं तु व्रतं कुर्याद् वामहस्तेन वा पुनः ॥ इति । (शङ्स्म् १३।४१)

॥ ४० ॥

श्वसृगालादिमरणोपहतकूपादिजलपाने वर्णविशेषेण प्रायश्चित्तविशेषम् आह ।

**कूपे च पतितं दृष्ट्वा श्वसृगालौ च मर्कटम् ।**

** अस्थिचर्मादि पतितं पीत्वामेध्या अपो द्विजः ॥ ४१ ॥**

** नारं तु कुणपं काकं विड्वराहखरोष्ट्रकम् ।**

** गावयं सौप्रतीकं च मायूरं खाड्गकं तथा ॥ ४२ ॥**

[४४१] वैय्याघ्रम् आर्क्षं सैंहं वा कूपे यदि निमज्जति ।

** तटाकस्याथ दुष्टस्य पीतं स्याद् उदकं यति ॥ ४३ ॥**

** प्रायश्चित्तं भवेत् पुंसः क्रमेणैतेन सर्वशः ।**

** विप्रः शुध्येत् त्रिरात्रेण क्षत्रियस् तु दिनद्वयात् ॥ ४४ ॥**

** एकाहेन तु वैश्यस् तु शूद्रो नक्तेन शुध्यति । इति ।**

कूपे पतित्वा मृतं श्वादिकं वा अस्थ्यादिकं वा दृष्ट्वा तादृशीर् मेध्या अपः पीत्वा प्रायश्चित्ती भवेद् इति शेषः । नरस्य मनुष्यस्य संबन्धि कुणपं नारम् । काकस्य संबन्धि काकम् । विड्वराहादिषु संबन्धवाची तद्धितो लुप्तो द्रष्टव्यः । तथा च सति वैड्वराहं खारं औष्ट्रम् इत्य् उक्तं भवति । गवस्य संबन्धि गावम् । शोभनाः पुष्टाः सुप्रतीका अवयवा यस्य गजस्य स सुप्रतीकः । तस्य संबन्धि सौप्रतीकम् । मयूरस्य संबन्धि मायूरम् । खड्गो मृगविशेषः तस्य संबन्धि खाड्गकम् । व्याघ्रस्य संबन्धि वैय्याघ्रम् । ऋक्षस्य संबन्धि आर्क्षम् । सिंहस्य संबन्धि सैंहम् । एतेषाम् अन्यतमं पतितं कुणपं दृष्ट्वा तद्युक्तयोः कूपतटाकयोः स्नानपाने यदि कुर्यात् तदा तादृशस्य पुंसः सर्ववर्णसंबन्धिनः । एतेन – समन्तरं निर्दिश्यमानेन [४४२] क्रमेण प्रायश्चित्तं भवेत् । स च क्रमः त्रिरात्रोपवासादिः । त्र्यहादिव्रतचरणानन्तरं पञ्चगव्यं पिबेत् । तद् आह विष्णुः: “मृतपञ्चनखान् कूपाद् अत्यन्तोपहतम् उदकं पीत्वा ब्राह्मणस् त्र्यहम् उपवसेत् । द्व्यहं राजन्यः । एकाहं वैश्यः । शूद्रो नक्तम् । सर्वे चान्ते पञ्चगव्यं पिबेयुः” इति (विध् ५४।२–६) । यदा तु तत्रैव शवम् उच्छूनतयोद्भिन्नं भवति तदा हारीतो विशेषम् आह ।

क्लिन्ने भिन्ने शवे तोयं तत्रस्थं यदि तत् पिबेत् ।

शुद्ध्यै चान्द्रायणं कुर्यात् तप्तकृच्छ्रम् अथापि वा ॥

यदि कश्चित् ततः स्नायात् प्रमादेन द्विजोत्तमः ।

जपंस् त्रिषवणस्नायी अहोरात्रेण शुध्यति ॥ इति । (हार्स्म् २१।३–४)

इदं चान्द्रायणं कामतो मानुषशवोपहतकूपजलपानविषयम् । अकामतस् तु षड्रात्रम्,

क्लिन्ने भिन्ने शवं चैव कूपस्थं यदि दृश्यते ।

पयः पिबेत् त्रिरात्रेण मानुषे द्विगुणं स्मृतम् ॥

इति देवलस्मरणात् । मद्यभाण्डस्थितोदकपाने यम आह ।

सुराभाण्डस्थिता आपो यदि कश्चित् पिबेत् द्विजः ।

कुशमूलविपक्वेन त्र्यहं क्षीरेण शुध्यति ॥

[४४३] द्वादशाहं तु पयसा पिबेद् ब्राह्मीं सुवर्चलाम् ।

गायत्र्यष्टसहस्रं वा जपं कुर्वीत मानसम् ॥ इति । (यस्म् ३।४१–४२)

एतन् मतिपूर्वकाभ्यासविषयम् । अकामतो ऽभ्यासे तु मनुर् आह ।

[४४४] आपः सुराभाजनस्था मद्यभाण्डस्थितास् तथा ।

पञ्चरात्रं पिबेत् पीत्वा शङ्खपुष्पीशृतं पयः ॥ इति । (म्ध् ११।१४७)

यत् तु विष्णूक्तम्: “अपः सुराभाजनस्थाः पीत्वा सप्तरात्रं शङ्खपुष्पीशृतं पयः पिबेत्” (विध् ५१।२३) इति, तत् कामतः स्कृत्पाने द्रष्टव्यम् । यत् तु शातातपेनोक्तम्: “सुराभाण्डोदकपाने छर्दनं घृतप्राशनम् अहोरात्रोपवासश् च” इति, तत् शुष्कसुराभाण्डस्थोदकपानविषयम् । तत्रैव पर्युषितोदकपाने तेनैवोक्तम् ।

सुरापानस्य यो भाण्डे आपः पर्युषिताः पिबेत् ।

शङ्खपुष्प्यवपक्वं तु क्षीरं स तु पिबेत् त्र्यहम् ॥ इति । (शास्म् ५।३१)

सुरापानस्य मुखगन्धाघ्राणे तु मनुर् आह ।

ब्राह्मणस् तु सुरापस्य गन्धम् आघ्राय सोमपः ।

[४४५] प्राणान् अप्सु त्रिर् आयम्य घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥ इति । (म्ध् ११।१४९)

स्त्र्याद्युच्छिष्टपाने हारीत आह ।

स्त्रियोच्छिष्टस्थिता आपो यदि कश्चित् पिबेद् द्विजः ।

शङ्खपुष्पीविपक्वेन त्र्य्हं क्षीरेण यापयेत् ॥

शूद्रोच्छिष्टस्थिता आपो यदि कश्चित् पिबेद् द्विजः ।

कुशमूलविपक्वेन त्र्यहं क्षीरेण यापयेत् ॥

शूद्रोच्छिष्टस्थिता आपो यदि कश्चित् पिबेद् द्विजः ।

कुशमूलविपक्वेन त्र्यहं क्षीरेण पावयेत् ॥ इति । (हार्स्म् ११।४१–४२)

यमः ।

शुनोच्छिष्टस्थिता आपो यदि कश्चित् पिबेद् द्विजः ।

शङ्खपुष्पीविपक्वेन त्र्यहं क्षीरेण शुध्यति ॥ इति । (यस्म् ३।६०)

॥ ४१ – ४४ ॥

[४४६]

ब्राह्मणेष्व् एव केषुच्द् अभोज्यान्नत्वम् अभिप्रेत्य तदन्नभोजने प्रायश्चित्तम् आह ।

**परपाकनिवृत्तस्य परपाकरतस्य च ॥ ४५ ॥**

** अपचस्य च भुक्त्वान्नं द्विजश् चान्द्रायणं चरेत् । इति ।**

परपाकनिवृत्तादीनां त्रयाणां स्वरूपं स्वयम् एव वक्ष्यति । तदीयान्नभोजनं यद्य् अप्य् अल्पनिमित्तं तथाप्य् अभ्यासाभिप्रायेण महद् व्रतम् अविरुद्धम् । अनभ्यासे त्व् ईदृशान्नभोजने भरद्वाज आह ।

परपाकनिवृत्तस्य परपाकरतस्य च ।

निराचारस्य विप्रस्य निषिद्धाचरणस्य च ॥

अन्नं भुक्त्वा द्विजः कुर्याद् दिनम् एकम् अभोजनम् । इति ॥ ४५ ॥

अपचस्यान्नप्रदत्वे तदन्नभोक्तुर् एव प्रत्यवायो ऽभिहितः । यदा त्व् अपचो भुङ्क्ते इतरः प्रयच्छति तदानीम् उभयोः प्रत्यवाय इत्य् आह ।

**अपचस्य च यद् दानं दातुश् चास्य कुतः फलम् ॥ ४६ ॥**

** दाता प्रतिग्रहीता च तौ द्वौ निरयगामिनौ । इति ।**

अपचस्य अपचायेत्य् अर्थः । तस्मै यद् दानम् अन्येन क्रियते तस्मिन् दाने तस्य दातुर् दानफलं नास्ति । न केवलं फलाभावः किं त्व् असौ दाता सह प्रतिग्रहीत्रा नरकं याति ।

॥ ४६ ॥

[४४७]

परपाकनिवृत्तादीनां त्रयाणां क्रमेण लक्षणम् आह ।

**गृहीत्वाग्निं समारोप्य पञ्चयज्ञान् न निर्वपेत् ॥ ४७ ॥**

** परपाकनिवृत्तो ऽसौ मुनिभिः परिकीर्तितः ।**

** पञ्चयज्ञान् स्वयं कृत्वा परान्नेनोपजीवति ॥ ४८ ॥**

** सततं प्रातर् उत्थाय परपाकरतस् तु सः ।**

** गृहस्थधर्मा यो विप्रो ददाति परिवर्जितः ॥ ४९ ॥**

** ऋषिभिर् धर्मतत्त्वज्ञैर् अपचः परिकीर्तितः । इति ।**

परस्य पुरुषान्तरस्य गृहे क्रियमाणः पाकः परपाकः । तस्मान् निवृत्तः परपाकनिवृत्तः परान्नभोजनपरित्यागीति यावत् । यद् वा वैश्वदेवाद्यर्थं क्रियमानः पाक उत्कृष्टत्वात् परपाक इत्य् उच्यते । तस्मात् परपाकन् निवृत्तः पञ्चमहायज्ञरहित इत्य् अर्थः । तच् चोभयं विवक्षितत्वात् तन्त्रेणोच्चरितम् । तथा च सति परान्नवर्जनस्य गुणत्वे ऽपि पञ्चमहायञादिराहित्यस्य [४४८] दोषत्वाद् अस्य पुरुषस्य निन्द्यत्वम् । अक्षरार्थस् तु – अग्निं गृहीत्वा विवाहं कृत्वा स्मार्ताग्नौ केवलम् औपासनं कृत्वा तम् अग्निम् आत्मनि समारोपयति, न तु तस्मिन्न् अग्नौ वैश्वदेवादिकं करोति । सो ऽयं वैश्वदेवाद्यनुष्ठानरहितः पुरुषो ऽत्र परपाकनिवृत्तशब्देन विवक्षितः । एतस्माद् विपरीतः परपाकरतः, उभयविधपाकरहितत्वात् । तत्र पञ्चमहायज्ञानुष्ठानस्य गुणत्वे ऽपि परान्नभोजनस्य दोषत्वात् तादृशस्य पुरुषस्य निन्द्यत्वम् । प्रतिदिनं प्रातर् उत्थाय यथाविधि पञ्चमहायज्ञान कृत्वा परान्नेनोपजीवतीति योजनीयम् ।

यस् तु विप्रो विधानेन गार्हस्थ्यं स्वीकृत्य अन्नदानादिवर्जितः केवलं स्वयम् एव भुङ्क्ते सो ऽपच इत्य् उच्यते । तस्य निन्दा प्रत्यक्षश्रुताव् आम्नायते: 

नार्यमणं पुष्यति यो सखायं केवलाघो भवति केवलादी । इति । (र्व् ८।६।२३।१)

“ददाति परिवर्जितः” इत्य् अत्र ददातीत्यर्थनिर्देशत्वाद् दानक्रियाम् आचष्टे, [४४९] “त्यज्यतेः पूर्ववत्त्वम्” (प्म्स् ७।४।१) इति अस्मिन् जैमिनिसूत्रे चार्थनिर्देशे ऽपि श्तिप्प्रत्ययप्रयोगदर्शनात् । “इक्श्तिपौ धातुनिर्देशे” (वापा २।१५) इत्य् एतत् तु वाररुचं वार्तिकम् प्रचुरप्रयोगाभिप्रायम् । न त्व् अर्थनिर्देशव्यवच्छेदकम् ।

परपाकनिवृत्तादिवद् वृथापाकादेर् अप्य् अन्नं न भोक्तव्यम् । तद्भोजने तु प्रायश्चित्तं कर्तव्यम् । तद् आहतुः शातातप-बृहस्पती ।

यो ऽगृहीत्वा विवाहाग्निं गृहस्थ इति मन्यते ।

अन्नं तस्य न भोक्तव्यं वृथापाको हि स स्मृतः ॥

वृथापाकस्य भुञ्जानः प्रायश्चित्तं चरेद् द्विजः ।

प्राणायामान् त्रिर् अभ्यस्य घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥ इति । (शास्म् ३।५१–५२)

“प्राणायामशतं कृत्वा” इति पाठे त्व् आवृत्तिविषयत्वं कल्पनीयम् । वृथापाके यत् प्रायश्चित्तं तद् एव ब्राह्मणनिन्दकादाव् अपि द्रष्टव्यम्, निन्दावचने सहपाठात् । तथा च व्यासः ।

पङ्क्तिभेदी वृथापाकी नित्यं ब्राह्मणनिन्दकः ।

आदेशी वेदविक्रेता पञ्चैते ब्रह्मघातकाः ॥ (व्यास्म् ४।७०)

[४५०] इति । ॥ ४७–४९ ॥

_ननु – उक्तरीत्या कलियुगे सर्वे ऽप्य् अभोज्यान्ना अभक्ष्यभक्षणाश् च । तथा सत्य् एतद्विषयं प्रायश्चित्तशास्त्रं निरर्थकम् । कृते ऽपि प्रायश्चित्ते पुनर् अपि तत्प्रवृत्तेर् उपरन्तुम अशक्यत्वात् प्रायश्चित्तविधायिकायाः परिषदो ऽसंभवाच् च । न हि पापप्रवृत्तानां परिषत्त्वं युक्तम्, “स्वधर्मरतविप्राणाम्” (पर्स्म् ८।२) इति तल्लक्षणात् । न च – अभक्ष्यभक्षणादिभ्यः पापेभ्यो निवृत्तानां शिष्टानां परिषत्त्वं स्यात् – इति शङ्कनीयम्, तादृशस्य कस्याप्य् अदृष्टचरत्वात् । अतः कलियुगे सर्वेषां निन्द्यत्वाद् [४५१] एतद् एव युगम् उद्दिश्य प्रवृत्तस्य पाराशरधर्मशास्त्रस्य निर्विषयत्वं स्यात् – इत्य् आशङ्क्याह ।

**युगे युगे तु ये धर्मास् तेषु तेषु च ये द्विजाः ॥ ५० ॥**

** तेषां निन्दा न कर्तव्या युगरूपा हि ते द्विजाः । इति ।**

अस्याक्षरार्थः प्रथमाध्याये वर्णितः । अयम् आश्यः – द्विविधा ह्य् अधर्मप्रवृत्तिः । युगप्रयुक्ता प्रमादालस्यादिप्रयुक्ता च । । तत्र युगप्रयुक्तायाः प्रवृत्तेर् अपरिहार्यत्वान् न तन्निवृत्तये पराशरस्योद्यमः । या तु प्रमादालस्यादिप्रयुक्ता प्रवृत्तिः तत्र सावकाशं धर्मशास्त्रम् । तद् यथा । अध्ययनविधिस् तावद् अर्थज्ञानपर्यन्तं साङ्गवेदपाठम् आचष्टे । न च – कलौ युगे तादृशं विप्रं कंचिद् अप्य् उपलभामहे । तथा ब्रह्मचारिप्रकरणे तदाश्रमधर्मा अध्ययनधर्माश् च सहस्रशः स्मर्यन्ते । न च तान् सर्वान् यथावद् [४५२] अनुतिष्ठन् माणवकः को ऽप्य् उपलभ्यते । यदा अध्ययनस्यैव ईदृशी गतिः तदा कैव कथा साङ्गकृत्स्नवेदार्थानुष्ठानस्य । तथा सति शास्त्रीयमुख्यब्राह्मण्योपेतस्य कस्याप्य् अभावात् क्षत्रियवैश्यजात्योश् च स्वरूप्रेणैवोच्छिन्नत्वात् शुश्रूषयितव्यानां द्विजानाम् असंभवे तच्छुश्रूषकस्य मुख्यस्य शूद्रस्यात्यन्तानाशङ्कनीयत्वात् किं चाउर्वर्ण्यम् उद्दिश्य प्रवृत्तं धर्मशास्त्रं स्वरूपेणैव लुप्यताम् । किं वा मुख्यासंभवे ऽपि यथासंभवं चातुर्वर्ण्यम् आश्रित्य धर्मशास्त्रं प्रवर्तताम् – इति मीमांसायाम्, स्वरूपलोपात् वरं यथासंभवानुष्ठानम् इत्य् अभिप्रेत्य युगप्रवृत्तां सर्वैर् अप्य् अवर्जनीयाम् अधर्मप्रवृत्तिम् अदोषत्वेनाभ्युपगम्य “तेषां निन्दा न कर्तव्या” इत्य् उक्तम् । ततः संभाविताध्ययनाद्युपेतानां शक्यायां धर्मप्रवृत्तौ प्रमादालस्यादिरहितानां च परिषत्त्वं कुतो न स्यात् । कृतप्रायश्चित्तस्य पुनः प्रमादालस्यादिवर्जनस्य सुकरत्वात् प्रायश्चित्तशास्त्रं च सार्थकम् इति ॥ ५० ॥

इत्थम् उपपातकविशेषस्याभक्ष्यभक्षणस्य प्रायश्चित्तम् अभिधाय जातिभ्रंशकरस्य ब्राह्मणतिरस्कारस्य प्रायश्चित्तम् आह ।_

**हुङ्कारं ब्राह्मणस्योक्त्वा त्वङ्कारं च गरीयसः ॥ ५१ ॥**

** स्नात्वा तिष्ठन्न् अहःशेषम् अभिवाद्य प्रसादयेत् ।**

[४५३] इति । ब्राह्मणो वेदपारगो ब्रह्मविद् वा । तं प्रति लौकिके शास्त्रीये वा व्यवहारे तद्भर्त्सनाय हुङ्कारं यः प्रयुङ्क्ते यश् च वयसा विद्यया वा ज्येष्ठं पुरुष्ं प्रति त्वम् इत्य् एकवचनं प्रयुङ्क्ते ताव् उभौ स्नात्वा यावद् अस्तमयं निराहारौ स्थित्वा रात्राव् अभिवादनेन तं क्षमापयेताम् । तत्र निराहारत्वं मनुर् आह ।

हिङ्कारं ब्राह्मणस्योक्त्वा त्वङ्कारं तु गरीयसः ।

स्नात्वानश्नन्न् अहःशेषम् अभिवाद्य प्रसादयेत् ॥ इति । (म्ध् ११।२०४)

यमो ऽपि ।

हुङ्कारं ब्राह्मणस्योक्त्वा प्रायश्चित्तं विधीयते ।

अहोरात्रोषितः स्नात्वा प्रणिपत्य प्रसादयेत् ॥ इति । (यस्म् २।६)

शङ्खो ऽपि ।

हुङ्कारं ब्राह्मणस्योक्त्वा त्वङ्कारं च गरीयसः ।

दिनम् एकं व्रतं कुर्यात् प्रयतः सुसमाहितः ॥ इति । (शङ्स्म् १७।५०–५१)

एतद् अभ्यासविषयम् ।

<u>ननु</u> – **[४५४]** “ब्राह्मणस्य रुजःकृत्या” (म्ध् ११।६८) इति जातिभ्रंशकरेषु परिगणनाड् वक्ष्यमाणं ताडनादिकम् एव जातिभ्रंशकरम् । न तूक्तम्, इति चेत् ।

<u>न</u>, हुङ्कारादिनापि ब्राह्मणस्य मनसि रुज उत्पदनात् ॥ ५१ ॥

ताडनादौ प्रायश्चित्तम् आह ।

**ताडयित्वा तृणेनापि कण्ठे बध्वापि वाससा ॥ ५२ ॥**

** विवादेनापि निर्जित्य प्रणिपत्य प्रसादयेत् । इति ।**

यद्य् अपि तृणताडनवस्त्रबन्धनविवादजयैर् न शरीरोपघातः तथापि प्रायश्चित्तं चरितव्यम् इत्य् अपि शब्दस्यार्थः । प्रणिपातेनोपवासो ऽप्य् उपलक्ष्यते । तद् आह बृहस्पतिः ।

गुरुं त्वंकृत्य गर्वेण विप्रं निर्जित्य वादतः ।

ताडयित्वा तृणेनापि प्रसाद्योपवसेद् दिनम् ॥ इति । (बृस्म् २।२७)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

गुरुं त्वंकृत्य हिंकृत्य विप्रं निर्जित्य वादतः ।

बद्ध्वा वा वाससा क्षिप्रं प्रसाद्योपवसेद् दिनम् ॥ इति । (य्ध् ३।२९२)

यत् तु बौधायनेनोक्तम्,

वादेन ब्राह्मणं जित्वा प्रायश्चित्तविधित्सया ।

त्रिरात्रोपोषितः स्नात्वा प्रणिपत्य प्रसादयेत् ॥ (ब्ध् ४।१।५)

[४५५] इति, तद् अभ्यासविषयम् । पादस्पर्शादौ स एवाह ।

पादेन ब्राह्मणं स्पृष्ट्वा प्रायश्चित्तविधित्सया ।

दिवसोपोषितः स्नात्वा प्रणिपत्य प्रसादयेत् ॥

अवाच्यं ब्राह्मणस्योक्त्वा प्रायश्चित्तं विधीयते ।

कृच्छ्रातिकृच्छ्रं जित्वा तु प्रणिपत्य प्रसादयेत् ॥

आक्रोशम् अनृतं कृत्वा कृच्छ्रं कुर्वीत मानवः । इति । (ब्ध् ४।१।८–९)

॥ ५२ ॥

ब्राह्मणावगूरणादौ प्रायश्चित्तम् आह ।

**अवगूर्य त्व् अहोरात्रं त्रिरात्रं क्षितिपातने ॥ ५३ ॥**

** अतिकृच्छ्रं च रुधिरे क्र्च्छ्रो ऽभ्यन्तरशोणिते । इति ।**

अवगूर्य वधार्थं दण्डम् उद्यम्य दिनम् एकम् उपवसेत् । भूमौ निपात्य त्रिरात्रम् उपवसेत् । प्रहारेण रुधिरे निर्गते अतिकृच्छ्रं चरेत् । अनिर्गतं रुधिरम् अन्तर् एकत्र घनीभूतं चेत् तदा कृच्छ्रं चरेत् । अवगूरणादेः शतसंवत्सरादिनरकहेतुत्वोपन्यास-पुरह्सरं प्रतिषेधः प्रत्यक्षश्रुताव् उपलभ्यते । यथा च तैत्तिरीयब्राह्मणम्: [४५६] “यो ऽवगुरेत् शतेन यातयात् यो निहनत् सहस्रेण यातयात् यो लोहितं करवत् यावतः प्रस्कन्द्य पांसून् संगृह्णात् तावतः संवत्सरान् पितृलोकं न प्रजानाद् इति तस्माद् ब्राह्मणाय नावगुरेत् न निहन्यात् न लोहितं कुर्याद् एतावता हैनसा युक्तो भवति” इति (त्स् २।६।१०) । गौतमो ऽपि: “अभिक्रुद्ध्यावगूरणं ब्राह्मणस्य वर्षशतम् अस्वर्ग्यम् । निपाते सहस्रम् । लोहितदर्शने यावतः प्रस्कन्द्य पांसून् संगृह्णीयात्” (ग्ध् २२।२०–२२) [४५७] इति । मनुर् अपि ।

अवगूर्य त्व् अब्दशतं सहस्रम् अभिहत्य तु ।

जिघांसया ब्राह्मणस्य नरकं प्रतिपद्यते ॥

शोणितं यावतः पांसून् संगृह्णीयाद् द्विजन्मनः ।

तावन्त्य् अब्दसहस्राणि तत्कर्ता नरके वसेत् ॥

अवगूर्य चरेत् कृच्छ्रम् अतिकृच्छ्रं निपातने ।

कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ कुर्वीत विप्रस्योत्पाद्य शोणितम् ॥ इति । (म्ध् ११।२०६–०८)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

विप्रदण्डोद्यमे कृच्छस् त्व् अतिकृच्छ्रो निपातने ।

कृच्छ्रातिकृच्छ्रो ऽसृक्पाते कृच्छ्रो ऽभ्यन्तरशोणिते ॥ इति । (य्ध् ३।२९३)

यमः ।

[४५८] ताडने छेदने चैव शोणितस्य प्रवर्तने ।

कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ कुर्वीत चान्द्रायणम् अथाचरेत् ॥

दशसंख्याश् च गा दद्युर् अङ्गच्छेदो यदा भवेत् । इति । (यस्म् ५।४–५)

बृहस्पतिः ।

काष्ठादिना ताडयित्वा त्वग्भेदे कृच्छ्रम् आचरेत् ।

अस्थिभेदे ऽतिकृच्छ्रस् तु पराकस् त्व् अङ्ङकर्तने ॥ इति ।

पैठीनसिर् अपि: “त्वंकारहुंकारावगूरणनिपातनलोहितप्रवर्तनोत्तरजयेषु प्रणिपातैकरात्रोपवासकृच्छ्रातिकृच्छ्रं चरित्वा प्रसादयेत् यथासंख्यम्” इति । एतत् सर्वं सजातीयविषयम् । विजातीये तु प्रजापतिर् आह ।

[४५९] द्विगुणं त्रिगुणं चैव चतुर्गुणम् अथापि वा ।

क्षत्रविट्शूद्रजातीनां ब्राह्मणस्य वधे व्रतम् ॥ इति ।

आक्रोशादौ शङ्खलिखिताव् आहतुः: “आक्रोशे ऽनृतवादे वा एकरात्रं त्रिरात्रं चोपवासः” इति । सुमन्तुः: “देवर्षिगोब्राह्मणाचार्यमातृपितृनरेन्द्राणां प्रतिषेधने आक्रोशने जिह्वां दहेद् धिरण्यं दत्वा” इति ॥ ५३ ॥

“अतिकृच्छ्रं च रुधिरे” (पर्स्म् ११।५४) इत्य् उक्तम् । को ऽसाव् अतिकृच्छ्रः – इत्य् आकाङ्क्षायां तत्स्वरूपम् आह ।

**नवाहम् अतिकृच्छ्री स्यात् पाणिपूरान्नभोजनः ॥ ५४ ॥**

** त्रिरात्रम् उपवासी स्याद् अतिकृच्छ्रः स उच्यते । इति ।**

अतिकृच्छ्रम् आचरन् विप्रस् त्रिरावृत्तैकभक्तनक्तायाचितदिनेषु नवसु यावता पाणिः पूर्यते तावद् एव भूञ्जीत । उपवासदिनेषु प्राजापत्यवद् उपवासम् एव चरेत् । सो ऽयम् अतिकृच्छ्र इत्य् उच्यते । एतद् एवाभिप्रेत्य याज्ञवल्क्यः प्राजापत्यम् उपदिश्य तस्यैव गुणविकृतित्वेनातिकृच्छ्रं निर्दिशति ।

[४६०] अयम् एवातिकृच्छ्रः स्यात् पाणिपूरान्नभोजनः । इति । (य्ध् ३।३२०)

गौतमो ऽपि प्राजापत्यं प्रपञ्च्यानन्तरम् आह: “एतेनैवातिकृच्छ्रो व्याख्यातः” इति (ग्ध् २६।१८) । यद् वा नैरन्तर्येण नवसु दिनेषु पाणिपूरान्नं भुक्त्वा त्रिषु दिनेषु उपवसेत् । तद् आह यमः ।

एकैकं पिण्डम् अश्नीयात् त्र्यहं कल्पे त्र्यहं निशि ।

अयाचितस् त्र्यहं चैव वायुभक्षः परं त्र्यहम् ॥

अतिकृच्छ्रं चरेद् एतत् पवित्रं पापनाशनम् । इति । (यस्म् ३।७१–७२)

॥ ५४ ॥

“अतिमानाद् अतिक्रोधात्” (पर्स्म् ४।१) इत्य् आरभ्य “कृच्छ्रो ऽभ्यन्तरशोणिते” (पर्स्म् ११।५४) इत्य् अन्तेष्व् अष्टस्व् अध्यायेषु नानाविधान् पापविशेषान् अनूद्य प्रायश्चित्तविशेषा निरूपिताः । यानि त्व् अन्यानि प्रतिपदोक्तप्रायश्चित्तरहितानि शङ्कितानि तेषां साधारणं प्रायश्चित्तम् आह ।

**सर्वेषाम् एव पापानां संकरे समुपस्थिते ॥ ५५ ॥**

** दशसाहस्रम् अभ्यस्ता गायत्री शोधनं परम् । इति ।**

अयं च गायत्रीजपः प्राजापत्यादीनाम् उपलक्षकः । [४६१] तानि च प्रतिपदोक्तप्रायश्चित्तव्यतिरिक्तानि व्रतानि मुनिभिः प्रपञ्चितानि । तत्र अत्रि-मनु-विष्णु-विश्वामित्रिआः ।

अनुक्तनिष्कृतीनां तु पापानाम् अपनुत्तये ।

शक्तिं चावेक्ष्य पापं च प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ॥ इति । (म्द् ११।२०९)

याज्ञवल्क्यः ।

देशं कालं वयः शक्तिं पापं चावेक्ष्ये यत्नतः ।

प्रायश्चित्तं प्रकल्प्यं स्याद् यत्र चोक्ता न निष्कृतिः ॥ इति । (य्ध् ३।२९४)

शङ्खलिखिताव् अपि: “क्रयविक्रयदुष्टभोजनप्रतिग्रहेष्व् अनादिष्टप्रायश्चित्तेषु सर्वेषु चान्द्रायणं प्राजापत्यं च” इति । स्मृत्यन्तरे ।

[४६२] भक्ष्याभक्ष्याण्य् अनेकानि ब्राह्मणानां विशेषतः ।

तत्र शिष्टा यथा ब्रूयुस् तत् कर्तव्यम् इति स्थितिः ॥ इति ।

शातातपः ।

अनुक्तेषु विधिं ज्ञात्वा प्राजापत्यं समाचरेत् ।

सर्वत्र सर्वपापेषु द्विजश् चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति । (शास्म् ६।३)

उशनाः ।

यथोक्तं यत्र वा नोक्तम् इह पातकनाशनम् ।

प्राजापत्येन कृच्छ्रेण शुध्यते नात्र संशयः ॥ इति । (उश्स्म् ३।१९)

॥ ५५ ॥

**अभोज्ये भोज्यत्वप्रमितिम् अभिसंकल्प्य मनसा**

** प्रसक्तिं स्वाच्छन्द्याड् इह विदधतः संस्मृतिम् अतः ।**

** मतं प्रायश्चित्तं दधतम् इमम् एकादशम् असाव्**

** अकार्षीद् अध्यायं स्फुटविवरणं माधवसुधीः ॥**

इति श्रीमहाराजाधिराजवैदिकमार्गप्रवर्तक-

परमेश्वरश्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यदुह्रन्धरस्य

माधवामात्यस्य कृतौ पराशरस्मृतिव्याख्यायां

माधवीयायां एकादशो ऽध्याहः ॥ ११ ॥

१२

प्रायश्चित्त काण्ड

[१]

द्वादशो ऽध्यायः

अथ आचारकाण्डे त्रिभिर् अध्यायैर् यावन्त आचाराः प्रतिपादिताः प्रायश्चित्तकाण्डे चाष्टभिर् अध्यायैर् यानि प्रायश्चित्तान्य् अभिहितानि तेभ्यो ऽतिरिक्तानां परिशिष्टानां केषांचिद् आचाराणां प्रायश्चित्तानां च विधानायायं द्वादशो ऽध्याय आरभ्यते ।

तत्रादौ दुःस्वप्नादिनिमित्तकं स्नानम् आह ।

**दुःस्वप्नं यदि पश्येत् तु वान्ते तु क्षुरकर्मणि ।**

** मैथुने प्रेतधूमे च स्नानम् एव विधीयते ॥ १२।१ ॥ इति ।**

स्वप्नो द्विविधः । सुस्वप्नो दुःस्वप्नश् च । तत्र यो दर्शनकाले द्रष्टुः सुखं जनयन् भावि श्रेयश् च सूचयति स सुस्वप्नः । तस्योदाहरणं छन्दोगा आमनन्ति ।

[२] यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वप्नेषु पश्यति ।

समृद्धिं तत्र जानीयात् तस्मिन् स्वप्ननिदर्शने ॥ इति । (छुप् ५।२।८)

तद्वैपरीत्येन दर्शनकाले दुःखं जनयन् पुरुषस्य भावि चारिष्टं यः सूचयति स दुःस्वप्नः । एतस्य तूदाहरणं बह्वृचाः पठन्ति । तत्र हि मरणसूचकानि जागरणारिष्टानि बहून्य् अभिधाय अन्ते प्रत्यक्षदर्शनानीत्य् उपसंहृत्यानन्तरं स्वप्नारिष्टान्य् एवम् आम्नायन्ते ।

    अथ स्वप्नाः । पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति स्वप्ने स एनं हन्ति वराह एनं हन्ति मर्कट एनम् आस्कन्दयत्य् आशु वायुर् एनं प्रवहति सुवर्णं खादित्वापगिरति मध्व् अश्नाति बिसानि भक्षयत्य् एकं पुण्डरीकं धारयति खरैर् वराहैर् युक्तो याति कृष्णां धेनुं कृष्णवत्सां नलदमाली दक्षिणाभिमुखो व्रजति ।

[३] इत्यादि । स्वप्नाध्यायविदश् च स्वप्नस्य भाविसूचकं वचनम् आहुः ।

आरोहणं गोवृषकुञ्जराणां प्रासादशैलाग्रवनस्पतीनाम् ।

विष्ठानुलेपो रुदितं मृतं च स्वप्ने त्व् अगम्यागमनं च धन्यम् ॥

कृष्णाम्बरधरा नारी कृष्णगन्धानुलेपना ।

अवगूहति यं स्वप्ने मृत्युं तस्य विनिर्दिशेत् ॥ इति ।

एतत् सर्वम् अभिप्रेत्य स्वप्नाधिकरणे भगवान् बादरायणः सूत्रयामास: “सूचकश् च हि श्रुतेर् आचक्षते च तद्विदः” इति (ब्र्सु ३।२।४) । तत्र भाव्यरिष्टसूचके दुःस्वप्ने दृष्टे सति प्रातर् उत्थाय तन्निमित्तकं स्नानं कर्तव्यम् । तथा भुक्ते ऽन्ने वान्ते सति तदैव स्नातव्यम् । तथा क्षौरमैथुनप्रेतधूमाघ्राणेषु च स्नानम् आचरेत् । एवं दुर्जनस्पर्शनादाव् अपि स्नानं द्रष्टव्यम् । तद् आह यमः ।

[४] अजीर्णे ऽभ्युदिते वान्ते श्मश्रुकर्मणि मैथुने ।

दुःस्वप्ने दुर्जनस्पर्शे स्नानम् एव विधीयते ॥ इति ।

वृद्धपराशरो ऽपि ।

दुःस्वप्ने मैथुने वान्ते विरिक्ते क्षुरकर्मणि ।

चितियूपश्मशानानां स्पर्शने स्नानम् आचरेत् ॥ इति ।

मैथुने तु स्नानम् ऋतुकालविषयम् । तद् आह शातातपः ।

ऋतौ हि गर्भशङ्कित्वात् स्नानं मैथुनिनः स्मृतम् ।

अनृतौ तु यदा गच्छेत् शौचं मूत्रपुरीषवत् ॥ इति ।

वमनादौ विशेषम् आह मनुः ।

वान्तो विरिक्तः स्नात्वा तु घृतप्राशनम् आचरेत् ।

आचामेद् एव भुक्त्वान्नं स्नानं मैथुनिनः स्मृतम् ॥ (म्ध् ५।१४४)

[५] इति । भुक्त्वान्नम् अनन्तरं वान्तः आचामेद् इत्य् अर्थः ॥ १२।१ ॥

अथ प्रायश्चित्तिनः पुनःसंस्कारनिमित्तान्य् आह ।

**अज्ञानात् प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टम् एव च ।**

** पुनःसंस्कारम् अर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः ॥ १२।२ ॥ इति ।**

अयं च संस्कारो व्रतचरणानन्तरभावी । तत्र वचनानि तु पूर्वाध्याय एव प्रायश्चित्तप्रसङ्गाद् उदाहृतानि ॥ १२।२ ॥

आद्यसंस्कारवत् पुनःसंकारे ऽप्य् अजिनादिप्राप्ताव् अपवदति ।

**अजिनं मेखला दण्डो भैक्ष्यचर्या व्रतानि च ।**

** निवर्तन्ते द्विजातीनां पुनःसंस्कारकर्मणि ॥ १२।३ ॥ इति ।**

अजिनादिवद् वपनम् अपि निवर्तन्ते । तद् आह विष्णुः: “सर्वेष्व् एतेषु द्विजानां प्रायश्चित्तान्ते भूयः संस्कारं कुर्यात् । [६] वपनमेखलादण्डभैक्षचर्याव्रतानि पुनःसंस्कारकर्मणि वर्जनीयानि” इति (विध् ५१।४–५) । व्रतानि सौम्यप्राजापत्यादीनि मधुमांसाञ्जनादिवर्जनानि च ।

॥ १२।३ ॥

पूर्वाध्यायादौ अमेध्यरेतोगोमांसविण्मूत्रप्राशने चान्द्रायणम् इत्य् उक्तम् (११।१) तत् कामकारविषयम् । अत एव तत्र बालापत्यसहभोजनम् अस्माधिर् उदाहृतम् । अत्र त्व् अकामतो विण्मूत्रादिभोजने प्रायश्चित्तम् आह ।

**विण्मूत्रभोजी शुद्ध्यर्थं प्राजापत्यं समाचरेत् ।**

** पञ्चगव्यं च कुर्वीत स्नात्वा पीत्वा शुचिर् भवेत् ॥ १२।४ ॥ इति ।**

प्राजापत्यं चरित्वा पश्चात् पञ्चगव्येनैव स्नानं कृत्वा तत् पञ्चगव्यं प्राश्य शुद्धो भवति । एतच् च पुनःसंस्कारात् प्राग् एव कर्तव्यम्, “प्रायश्चित्तान्ते भूयः संस्कारं कुर्यात्” (विध् ५१।४) इति विष्णुवचनात् । जले तु विण्मूत्रोपहते कूर्मपुराणोक्तं द्रष्टव्यम् ।

अपो मूत्रपुरीषाद्यैर् दूषिताः प्राशयेद् यदा ।

तदा सान्तपनं कृच्छ्रं व्रतं पापविशोधनम् ॥ इति । (कूपु १।२।३३।३८)

॥ ४ ॥

चतुर्षु वर्णेषु यः को ऽपि स्वात्मघातार्थम् उद्यम्य कथंचिद् घातात् प्राग् एव निवर्तते तस्य प्रायश्चित्तं प्रश्नपूर्वकम् आह ।

**जलाग्निपतने चैव प्रव्रज्यानाशकेषु च ।**

** प्रत्यावसितवर्णानां कथं शुद्धिर् विधीयते ॥ १२।५ ॥**

** प्राजापत्यद्वयेनैव तीर्थाभिगमनेन च ।**

** वृषैकादशदानेन वर्णाः शुध्यन्ति ते त्रयः ॥ १२।६ ॥**

** ब्राह्मणस्य प्रवक्ष्यामि वनं गत्वा चतुष्पथे ।**

** सशिखं वपनं कृत्वा प्राजापत्यद्वयं चरेत् ॥ १२।७ ॥**

** गोद्वयं दक्षिणां दद्यात् शुद्धिं स्वायंभुवो ऽब्रवीत् ।**

** मुच्यते तेन पापेन ब्राह्मणत्वं च गच्छति ॥ १२।८ ॥ इति ।**

जलाग्न्यादयः पञ्च मरणहेतवः । नदीतटाकादिप्रवेशेणाग्निप्रवेशेन भृगुपतनेन महाप्रस्थानगमनेनानाशकेन च म्रियन्ते । तत्र जलादिमरणं त्रिविधम् । विहितं प्रतिषिद्धम् [८] अनुज्ञातं च । विहितं च द्विविधम् । काम्यतपोरूपं प्रायश्चित्ततपोरूपं च । तत्र तपोरूपं कूर्मपुराणे नर्मदामाहत्म्ये प्रदर्शितम् ।

अग्निप्रेवेशं यः कुर्यात् सोमतीर्थे नराधिप ।

जले वानाशके वापि नासौ मर्त्यो ऽभिजायते ॥ इति । (कूपु १।२।३९।४९)

तत्रैव प्रयागमहात्म्ये ऽभिहितम् ।

गङ्गायमुनयोर् मध्ये कारीषाग्निं विशेत् तु यः ।

अहीनाङ्गो ह्य् अरोगश् च पञ्चेन्द्रियसमन्वितः ॥

यावन्ति रोमकूपाणि तस्य गात्रेषु मानवः ।

तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ 

[९] जलप्रवेशं यः कुर्यात् सङ्गमे लोकविश्रुते ।

राहुग्रस्ते यदा सोमे विमुक्तः सर्वपातकैः ॥

सोमलोकम् अवाप्नोति सोमेन सह मोदते ॥ इति । (कूपु १।१।३७।६–७)

तद् एतत् प्रायश्चित्तरूपं मरणम् । क्रोधादिना यज् जलादिमरणं तत् प्रतिषिद्धम् । तथा चाशौचप्रकरणे “क्रोधात् प्रायम्” इत्यादिस्मृतिवाक्यम् उदाहृतम् । प्रबलरोगग्रस्तस्य यज् जलादिमरणं न तद् विहितम् । नापि प्रतिषिद्धम् । किं तु शास्त्रेण केवलम् अनुज्ञातम् । तत्र तस्मिन्न् एव प्रकरणे “दुश्चिकित्स्यैर् महारोगैः” इत्यादिवाक्येनोदाहृतम् । तत्राभ्यनुज्ञातस्यैच्छिकत्वात् तस्य फलालब्धिमात्रं केवलं भवति । न त्व् असौ प्रायश्चित्ती । यो ऽपि प्रायश्चित्तार्थं मर्त्तुम् उद्यम्य ततो निवर्तते तस्यापि पूर्वपापं न निवर्तते इत्य् एतावद् एव । न तु तेन कर्तव्यं किंचित् [१०] प्रायश्चित्तान्तरम् अस्ति । एवं च सति प्रतिषिद्धम् एव परिशिष्यते । तत्रापि मर्तुम् उद्यम्य मृतस्य दुर्मरणत्वे ऽपि न तत्रेदं प्रायश्चित्तम् । तत्कर्तुर् एवाभावात् । यस् तूद्यम्य मरणान् निवर्तते तस्येदं प्रायश्चित्तम् ।

<u>ननु</u> – तस्यापीदं न युक्तम्, आत्महत्यायाः शास्त्रनिषिद्धत्वेन तन्निवृत्तेः शास्त्रीयत्वात् ।

<u>बाढम्</u> । न हि वयं निवृत्तैनिमित्तम् इदं प्रायश्चित्तं ब्रूमः । किं तु निषिद्धाचरणोद्यम् अनिमित्तम् । उद्यममात्रस्य निमित्तत्वाद् एव प्रायश्चित्तस्य स्वल्पत्वम् उपपद्यते ।

जलाग्न्यादिषु मर्तुम् उद्यम्य ततो निवृत्ताः “प्रत्याविअसिताः” । तादृशानां चतुर्णां वर्णानां पृथक् पृथक् प्रायश्चित्तं वक्तव्यम् इति प्रश्नवाक्यस्यार्थः । तत्र क्षत्रियस्य प्राजापत्यद्वयम् । वैश्यस्य तीर्थयात्रा । शूद्रस्य वृषभसहितगोदशकदानम् । ब्राह्मणस्य वनगमनादिव्रतम् । आत्महननोद्यमेन ब्राह्मणत्वम् अपगतम् । चण्डालत्वम् आयातम् । पुनर् व्रताचरणेन चण्डालत्वनिवृत्तौ पुनः पूर्वसिद्धं ब्राह्मण्यं प्रतिपद्यते । तद् आह वृद्धपराशरः ।

अनाशकान् निवृत्तस् तु चातुर्वर्ण्यव्यवस्थितः ।

चण्डालः स तु विज्ञेयो वर्जनीयः प्रयत्नतः ॥

[११] लुप्तधर्मास् तु चण्डालाः परिव्राजकतापसाः ।

तेभ्यो जातान्य् अपत्यानि चण्डालैः सह वासयेत् ॥

जलाग्निपतने चैव प्रव्रज्यानाशके तथा ।

प्रत्यावसितवर्णानां प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥ 

ब्राह्मणानां प्रसादेन तीर्थाभिगमनेन च ।

गवां च शतदानेन वर्णाः शुध्यन्ति ते त्रयः ॥

ब्राह्मणस्य प्रवक्ष्यामि गत्वारण्यं चतुष्पथम् ।

सशिखं वपनं कृत्वा त्रिसंध्यम् अवगाहनम् ॥

सावित्र्यष्टसहस्रं तु जपेच् चैव दिने दिने ।

मुच्यते सर्वपापेभ्यो ब्राहमणत्वं च गच्छति ॥

भैक्षार्थी विचरेद् ग्रामं गृहान् सप्त वने वसन् ।

तां च भिक्षां समश्नीयाद् अब्दार्धेन विशुध्यति ॥ इति ।

अत्रैव व्रतान्तराण्य् आह वसिष्ठः ।

जीवन्न् आत्मत्यागी कृच्छ्रं द्वादशरात्रं चरेत् ।

त्रिरात्रं वाप्य् उपवसेन् नित्यं स्निग्धेन वाससा ।

प्राणान् आत्मनि संयम्य त्रिः पठेद् अघमर्षणम् ॥

अपि वैतेन कल्पेन गायत्रीं परिवर्तयेत् ।

अपि वाग्निम् उपसमाधाय कूष्माण्डैर् जुहुयाड् घृत ॥ (वध् २३।१९–२१)

[१२] इति । तत्र जपहोमौ विद्वद्विशेषेण विकल्पनीयौ । द्वादशरात्रत्रिरात्रौ त्व् अविद्वद्विषयशक्ताशक्तभेदेन व्यवस्थापनीयौ ।

मूलवचने प्रव्रज्याशब्देन पूर्वं महाप्रस्थानगमनं व्याख्यातम् । अथ वा परिव्रज्या तेन विवक्ष्यते । तथा च सति परिव्रज्यातः प्रच्युतस्य ब्राह्मणस्य प्रायश्चित्तम् उक्तं भवति । तद् इदं श्रद्धालोः पुनरुपनयनादिपुरःसरं पारिव्रज्यं जिघृक्षोर् वेदितव्यम् । यस् तु पुनः पारिव्रज्यं न जिघृक्षति तस्य मरणान्तं राजदासत्वादिकम् । यत् त्व् अत्र नारदः,

राज्ञ एव तु दासः स्यात् प्रव्रज्यावसितो द्विजः ।

न तस्य प्रतिमोको ऽस्ति न विशुद्धिः कथंचन ॥ (न्स्म् ५।३५)

इति, तत् क्षत्रियवैश्यपरम् । यद् आह कात्यायनः,

प्रव्रज्यावसिता यत्र त्रयो वर्णा द्विजातयः ।

निर्वासं कारयेद् विप्रं दास्यं क्षत्रविशौ नृपः ॥

[१३] इति । दक्षः ।

पारिव्रज्यं गृहीत्वा तु यः स्वधर्मे न तिष्ठति ।

श्वपदेनाङ्कयित्वा तं राजा शीघ्रं प्रवासेयेत् ॥ इति । (दस्म् ७।३४)

याज्ञवल्क्यः ।

प्रव्रज्यावसितो राज्ञो दासः स्यात् मरणान्तिकम् । इति । (य्ध् २।१८३)

॥ १२।५–८ ॥

अथाचारकाण्डशेषत्वेन स्नानभेदान् आह ।

**स्नानानि पञ्च पुण्यानि कीर्तितानि मनीषिभिः ।**

** आग्नेयं वारुणं ब्राह्मं वायव्यं दिव्यम् एव च ॥ १२।९ ॥ **

इति ॥ ९ ॥

आग्नेयादीनाम् उपदिष्टानां पञ्चानां क्रमेण स्वरूपं विविनक्ति ।

**आग्नेयं भस्मना स्नानम् अवगाह्य तु वारुणम् ।**

** आपो हिष्ठेति च ब्राह्मं वायव्यं गोरजः स्मृतम् ॥ १२।१० ॥**

** यत् तु सातपवर्षेण तत् स्नानं द्वियम् उच्यते ।**

** तत्र स्नात्वा तु गङ्गायां स्नातो भवति मानवः ॥ १२।११ ॥**

[१४] इति । भस्मस्नानं द्विविधम् । पादादिकं मूर्धादिकं च । तत्र पादादिकं विरक्तविषयम्, संहारक्रमत्वात् । तच् च कूर्मपुराणे दर्शितम् ।

आग्नेयं भस्मनापादमस्तकाद् देहधूलनम् । इति । (कूपु १।२।१८।१३)

मूर्धादि लिङ्गपुराणे दर्शितम् ।

ईशानेन शिरोदेशं मुखं तत् पुरुषेण तु ।

उरोदेशम् अघोरेण गुह्यं वामेन सुव्रताः ॥

सद्येन पादौ सर्वाङ्गं प्रणवेन तु शोधयेत् । इति । (लिङ्पु १।२६।३७–३८)

जलावगाहनरूपं तु वारुणस्नानं प्रथमाध्याये “संध्यां स्नानं जपो होमः” (पर्स्म् १।३९) [१५] इत्य् अत्र प्रपञ्चितम् । तच् च त्रिःकृत्वो ऽभ्यस्तेषु स्नानेषु कर्तव्यम् । तत्प्रकारश् च बौधायनेन दर्शितः ।

भुवि मूर्ध्नि तथाकाशे मूर्ध्न्य् आकाशे तथा भुवि ।

आकाशे भुवि मूर्ध्नीति मन्त्रस्नानं विधीयते ॥ इति । (ब्ध् १।२।१०।२१)

सायंकाले गोषु मार्गेष्व् आगच्छन्तीषु वायुना समुत्थिते गोपादरजस्य् अवस्थानं वायव्यम् । आतपयुक्तेन वर्षोदकेन देहस्याप्लावनं दिव्यस्नानम् । तद् इदं पूर्वोक्तेभ्यः प्रशस्तम् । एतेन यौगिकसारस्वते अपि द्वे स्नाने उपलक्ष्येते । यौगिकं योगेन विष्णुचिन्तनम् । तद् आह व्यासः ।

ब्राह्मम् आग्नेयम् उद्दिष्टं वायव्यं दिव्यम् एव च ।

वारुणं यौगिकं तद्वत् षोढा स्नानं समासतः ।

ब्राह्मं तु मार्जनं मन्त्रैः कुशैः सोदकबिन्दुभिः ॥

[१६] आग्नेयं भस्मना स्नानं वायव्यं गोरजः स्मृतम् ।

यत् तु सातपवर्षेण तत् स्नानं दिव्यम् उच्यते ॥

वारुणं चावगाहस् तु मानसं त्व् आत्मवेदनम् ।

यौगिकं स्नानम् आख्यातं योगाद् विष्णुविचिन्तनम् ॥ इति ।

विद्वदाशिषा संपादितं सारस्वतं स्नानम् । तद् आह बृहस्पतिः ।

वायव्यं गोरजः प्रोक्तम् अस्तं गच्छति गोपतौ ।

विद्वत्सरस्वतीप्राप्तं स्नानं सारस्वतं स्मृतम् ॥ इति । (ब्ēस्म् ३।४९)

विद्वदुक्तिप्रकारम् आह व्यासः ।

स्वयम् एवोपपन्नाय विनयेन द्विजातये ।

तज्ज्ञः संपादयेत् स्नानं शिष्याय च सुताय च ॥

दाक्षायणमयैः कुम्भैर् मन्त्रवज् जाह्नवीजलैः ।

कृतमङ्गलपुण्याहैः स्नानम् अस्तु तदर्थिनाम् ॥ (व्यास्म् १।१४–१५)

आदौ यावत् प्रभासे बहुगुणसलिले मधमे पुष्करे वा ।

गङ्गाद्वारे प्रयागे कनखलसलिले भद्रकर्णे गयायाम् ॥

[१७] राहुग्रस्ते च सोमे दिनकरसहिते सन्निहत्यां विशेषात् ।

एतैर् विख्याततीर्थैस् त्रिभुवनविदितैः स्नानम् अच्छिद्रम् अस्तु ॥

इति स्नानानि । एतेषु सप्तसु स्नानेषु वारुणं मुख्यम् इतराणि षड् स्नानानि गौणानि । मुख्यगौणभेदेन शङ्खवचनम् आचारकाण्ड एवोदाहृतम् । तत्र गौणस्नानान्य् अशक्तविषयाणि । तद् उक्तं कूर्मपुराणे ।

अप्रायत्ये समुत्पन्ने स्नानम् एव समाचरेत् ।

ब्राह्मादीनि तथाशक्तौ स्नानान्य् आहुर् मनीषिणः ॥ इति । (कूपु १।२।१८।११)

॥ १२।१०–११ ॥

वारुणस्नाने तर्पणस्य पूर्वभावित्वं वस्त्रनिष्पीडनस्योत्तरभावित्वम् उपपत्तिपुरःसरं विदधाति ।

**स्नातुं यान्तं द्विजं सर्वे देवाः पितृगणैः सह ।**

** वायुभूतास् तु गच्छन्ति तृष्णार्ताः सलिलार्थिनः ॥ १२।१२ ॥**

** निराशास् ते निवर्तन्ते वस्त्रनिष्पीडने कृते ।**

** तस्मान् न पीडयेद् वस्त्रम् अकृत्वा पितृतर्पणम् ॥ १२।१३ ॥ इति ।**

स्नातुं गच्छन्तं ये ऽनुगच्छन्ति ते सर्वे पूर्वं वस्त्रे निष्पीडिते [१८] सति निराशाः गच्छन्ति – इत्य् एवोपपत्तिः । अस्मिन्न् अर्थे योगियाज्ञवल्क्यादिस्मृत्यन्त्रवचनानि पूर्वम् एवोदाहृतानि ॥

॥ १२।१२–१३ ॥

तर्पणवेलायां तिलाः पाणितले विलोमप्रदेशे पात्रान्तरे वा स्थापनीयाः न तु सलोम्नि पाणिपृष्ठे – इत्य् अभिप्रेत्य तत्र स्थापने प्रत्यवायम् आह ।

**रोमकूपेष्व् अवस्थाप्य यस् तिलैस् तर्पयेत् पितॄन् ।**

** पितरस् तर्पितास् तेन रुधिरेण मलेन च ॥ १२।१४ ॥ इति ।**

अस्मिन्न् अर्थे देवलवचनं पूर्वम् एवोदाह्र्तम् ॥ १२।१४ ॥

स्नानवेलायां केशधूननादि प्रतिषेधति ।

**अवधूनोति यः केशान् स्नात्वा यस् तूत्सृजेन् मलम् ।**

** आचामेद् वा जलस्थो ऽपि स बाह्यः पितृदैवतैः॥ १२।१५ ॥**

[१९] इति । स्नात्वेत्य् एतत् पदं काकाक्षिवद् उभयतः संबध्यते । तथा च सति यः स्नानानन्तरम् आर्द्रान् केशान् अवधुनुयात् यश् च स्नानानन्तरम् आर्द्रवस्त्रो मलमूत्रे विसृजेत् यश् च नद्यादाव् अस्नानकाले जलमध्ये स्थित्वा आचामेत्, स त्रिविधो ऽपि पुरुषः पितृभिः दैवतैश् च बाह्यः कृतः । पैतृकं दैविकं चानुष्ठानम् अनुष्ठातुम् अनर्ह इत्य् अर्थः ॥ १२।१५ ॥

आचमनकाले शिरःप्रावरणादीनि निषेधति ।

**शिरः प्रावृत्य कण्ठं वा मुक्तकच्छशिखो ऽपि वा ।**

** विना यज्ञोपवीतेन आचान्तो ऽप्य् अशुचिर् भवेत् ॥ १२।१६ ॥ इति ।**

वस्त्रेण शिरः कण्ठं वा प्रवृत्य नाचामेत् । तथा मुक्तकच्छो वा मुक्थशिखो वा यज्ञोपवीतरहितो वा नाचामेत् ॥ १२।१६ ॥

आचमने नियमान्तरम् आह ।

**जले स्थलस्थो नाचामेत् जलस्थश् च बहिःस्थले ।**

** उभे स्पृष्ट्वा समाचान्त उभयत्र शुचिर् भवेत् ॥ १२।१७ । इति ।**

यो हि पद्भ्यां जलम् अस्पृष्ट्वा शुद्धस्थल एवोपविश्य ईषत्प्रह्वो जल एव बिन्दून् पातयन्न् आचामति स जलस्थलयोर् उभयोर् न शुध्यति । यश् च तद्वैपरीत्येन जले पादद्वयम् अवस्थाप्य स्थले बिन्दून् पातयन्न् आचामति, सो ऽपि नोभयत्र शुद्ध्यति । अतस् तथा नाचान्तव्यम् । किं त्व् एकेन पादेन स्थलम् [२०] अपरेण जलं स्पृष्ट्वा समाचामेत् । तथा चोभयत्र शुध्यति । एतच् च स्नात्वा य आर्द्रवस्त्रस् तद्विषयम् ॥ १२।१७ ॥

द्विराचमननिमित्तान्य् आह ।

**स्नात्वा पीत्वा क्षुते सुप्ते भुक्त्वा रथ्योपसर्पणे ।**

** आचान्तः पुनर् आचामेद् वासो विपरिधाय च ॥ १२।१८ ॥ इति ।**

आचमनप्रतिनिधित्वेन श्रोत्रस्पर्शे निमित्तान्य् आह ।

**क्षुते निष्ठीवने चैव दन्तोच्छिष्टे तथानृते ।**

** पतितानां च संभाषे दक्षिणं श्रवणं स्पृशेत् ॥ १२।१९ ॥ इति ।**

श्रोत्रस्पर्शस्य शुद्धिहेतुत्वम् अर्थवादपुरःसरम् उपपादयति ।

**प्रभासादीनि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस् तथा ।**

** विप्रस्य दक्षिणे कर्णे सन्तीति मनुर् अब्रवीत् ॥ १२।२० ॥**

** अग्निर् आपश् च वेदाश् च सोमसूर्यानिलास् तथा ।**

** सर्व एव तु विप्रस्य श्रोत्रे तिष्ठन्ति दक्षिणे ॥ १२।२१ ॥ इति ।**

[२१]

अरुणोदयात् पूर्वं स्नानं निषेधति ।

**भास्करस्य करैः पूतं दिवा स्नानं प्रशस्यते ।**

** अप्रशस्तं निशि स्नानं राहोर् अन्यत्र दर्शनात् ॥ १२।२२ ॥ इति ।**

ग्रहणस्नाने रात्रिस्नानस्य प्रतिप्रसवं विवक्षित्वा राहोर् अन्यत्र दर्शनाड् इत्य् उक्तम् ॥ १२।२२ ॥

स्नानदृष्टान्तेन दानादीनाम् अपि प्रतिप्रसवम् आह ।

**स्नानं दानं जपो होमः कर्तव्यो राहुदर्शने ।**

** अन्यदा त्व् अशुची रात्रिस् तस्मात् तां परिवर्जयेत् ॥ १२।२३ ॥ इति ।**

यद्य् अपि रात्रौ दानादिप्रतिषेधो न मूलवचने प्रस्तुतः [२२] तथापि शास्त्रान्तरसिद्धं प्रतिषेधं हृदि निधायायं प्रतिप्रसव इति द्रष्टव्यम् । अन्यदा राहुदर्शनरहिते काले रात्रिः स्नानादिष्व् अशुचिः तस्मात् स्नानादिकं चिकीर्षुस् तां रात्रिं परिवर्जयेत् ॥ १२।२३ ॥

सोमग्रहणकालस्य दानाद्यर्हत्वम् उपपादयति ।

**मरुतो वसवो रुद्रा आदित्याश् चैव देवताः ।**

** सर्वे सोमे प्रलीयन्ते तस्माद् दानन्तु तद्ग्रहे ॥ १२।२४ ॥ इति ।**

राहुदर्शन इव खलयज्ञादाव् अपि रात्रिदानम् अभ्यनुजानाति ।

**खलयज्ञे विवाहे च संक्रान्तौ ग्रहणे तथा ।**

** शर्वर्यां दानम् अस्त्य् एव नान्यत्रैवं विधीयते ॥ १२।२५ ॥ इति ।**

पुनर् अपि राहिदर्शनं दृष्टान्तत्वेनोदाहृत्य पुत्रजन्मादाउ रात्रिदानम् अभ्यन्जानाति ।

**पुत्रजन्मनि यज्ञे च तथा चात्ययकर्मणि ।**

** राहोश् च दर्शने दानं प्रशस्तं नान्यदा निशि ॥ १२।२६ ॥**

[२३] इति । अत्ययकर्म मरणम् । तस्मिन् प्रस्तुते सति गोदानतिलपात्रादिदानं निश्य् अपि कर्तव्यम् ॥ १२।२६ ॥

“नान्यदा निशि” इत्य् अयं निषेधो दान इव स्नाने ऽप्य् अस्तीत्य् अभ्युपेत्य पूर्वपश्चिमयामयोः स्नानस्य प्रतिप्रसवम् आह ।

**महानिशा तु विज्ञेया मध्यस्थं प्रहरद् वयम् ।**

** प्रदोषपश्चिमौ यामौ दिनवत् स्नानम् आचरेत् ॥ १२।२७ ॥ इति ।**

निशि निषेधो महानिशाविषयः । महानिशाशब्दश् च द्वितीयतृतीययामाव् अभिधत्ते । तथा च सति प्रथमचतुर्थयामौ दिनवत् स्नानादियोग्यौ । तस्मात् तत्र स्नानादिकम् आचरेत् । एतच् चापद्विषयम् । अन्यथा “भास्करस्य करैः” (पर्स्म् १२।२२) इत्य् अनेन विरुध्येत् । काम्यनैमित्तिके स्नाने तु महानिशायाम् अप्य् अनिषिद्धे । तद् आह देवलः ।

महानिशा तु विज्ञेया मध्यस्थं प्रहरद्वयम् ।

तस्यां स्नानं न कुर्वीत काम्यनैमित्तिकाद् ऋते ॥ इति ॥ १२।२७ ॥

[२४]

रात्रौ स्नानस्य निमित्तं राहुदर्शनं पूर्वम् उक्तम् । इदानीं निमित्तान्तरम् आह ।

**चैत्यवृक्षश् चितिर् यूपश् चण्डालः सोमविक्रयी ।**

** एतांस् तु ब्राह्मणः स्पृष्ट्वा सवासा जलम् आविशेत् ॥ १२।२८ ॥ इति ।**

चितेर् योग्यं श्मशानस्थानं चैत्यम् । तत्र समारोपितो वृक्षः चैत्यवृक्षः । चित्यादयः प्रसिद्धाः । तेषां स्पर्शनं स्नाननिमित्तम् । तद् यदि कथंचित् रात्रौ संपद्यते तदा रात्राव् अपि स्नातव्यम् इत्य् अभिप्रायः ॥ १२।२८ ॥

स्नानस्य निमित्तान्तरम् आह ।

**अस्थिसंचयनात् पूर्वं रुदित्वा स्नानम् आचरेत् ।**

** अन्तर्दशाहे विप्रस्य ह्य् ऊर्ध्वम् आचमनं भवेत् ॥ १२।२९ ॥ इति ।**

“प्रथमे ऽह्नि” (व्यास्म् ५९) इत्यादिशास्त्रैर् विहितानां [२५] दिनानां मध्ये यदास्थिसंचयनं क्रियते ततः पूर्वस्मिन् काले रोदनं स्नाननिमित्तम् । अस्थिसंचयनाद् ऊर्ध्वं रोदनं त्व् आचमनस्यैव निमित्तम्, न तु स्नानस्य ॥ १२।२९ ॥

ननु – सोमग्रहणे रात्राव् अपि स्नातव्यम् इत्य् उक्तं तद् अयुक्तम्, उदकस्य शुद्ध्यभावात् । तद् आह पैठीनसिः ।

_ अपेयं तु तदा तोयं रात्रौ मध्यमयामयोः ।_

_ स्नानं चैव न कर्तव्यं तथैवाचमनक्रिया ॥ इति ।_

तस्माद् रात्रौ स्नानं कथम् अभ्युपगम्यते — इत्य् आशङ्क्य सोमग्रहादिव्यतिरिक्तविषयेयम् अशुद्धिर् इत्य् आह ।

**सर्वं गङ्गासमं तोयं राहुग्रस्ते दिवाकरे ।**

** सोमग्रहे तथैवोक्तं स्नानदानादिकर्मसु ॥ १२।३० ॥ इति ।**

सोमग्रहस्योपलक्षणत्वात् संक्रान्त्यादिष्व् अपि नास्त्य् [२६] अशुद्धिदोषः ॥ १२।३० ॥

सोमग्रहादीनां यथा उदकप्राशस्त्यहेतुत्वं तथा कुशानाम् अप्य् आह ।

**कुशैः पूतं तु यत् स्नानं कुशेनोपस्पृशेद् द्विजः ।**

** कुशेन चोद्धृतं तोयं सोमपानसमं भवेत् ॥ १२।३१ ॥ इति ।**

कुशैर् मार्जनं कृत्वा मन्त्रस्नानं क्रियते तत् कुशपूतं स्नानम् । कुशान् अनामिकायां धृत्वा यद् आचमनं तत् कुशोदकोपस्पर्शनम् । संध्यावन्दनादौ मार्जनार्थं कुशाग्रैर् उद्धृतं बिन्दुजातं कुशोद्धृततोयम् । तत् तोयं सोमपानवत् प्रशस्तम् ॥ १२।३१ ॥

अथ कृत्स्नवेदाध्ययनं कर्तुम् अशक्तस्यैकदेशाध्ययनम् अभ्यनुज्ञातुम् अध्ययनाभावं निन्दति ।

**अग्निकार्यात् परिभ्रष्टाः संध्योपासनवर्जिताः ।**

** वेदं चैवानधीयानास् सर्वे ते वृषलाः स्मृताः ॥ १२।३२ ॥ इति ।**

उभयोः सम्ध्ययोर् ब्रह्मचारिभिः समिदाधानम् अग्निकार्यम् । तेन गृहस्थानाम् औपासनम् अप्य् उपलक्ष्यते । अग्निकार्यादिरहितानां वृषलत्वं शूद्रादिसमानत्वम् ॥ १२।३२ ॥

[२७]

एकदेशाध्ययनम् अभ्यनुजानाति ।

**तस्माद् वृषलभीतेन ब्राह्मणेन विशेषतः ।**

** अध्येतव्यो ऽप्य् एकदेशो यदि सर्वं न शक्यते ॥ १२।३३ ॥ इति ।**

न चाध्ययनन्यायेनाग्निकार्यसंध्योपासनयोर् अप्य् एकदेशानुष्ठानं शङ्कनीयम्, प्रयासरहितत्वेन तयोर् अशक्त्यसंभवात्, क्वचित् तद्वर्जनस्य नास्तिक्यालस्यादिमूलत्वात् । वृषलभीतेन वृषलत्वाद् भीतेनेत्य् अर्थः ॥ १२।३३ ॥

अथ शूद्रान्नं प्रतिषेधति ।

**शूद्रान्नरसपुष्टस्याप्य् अधीयानस्य नित्यशः ।**

** जपतो जुहव्तो वापि गतिर् ऊर्ध्वा न विद्यते ॥ १२।३४ ॥ इति ।**

अध्ययनजपहोमास् तावद् अशेषपापक्षयहेतुतया पवित्रताम् आपादयन्तीति धर्मशास्त्रेषु डिण्डिमः [नियमः] । तथा च मनुः ।

वेदाभ्यासो ऽन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रिया क्षमा ।

नाशयन्त्य् आशु पापानि महापातकजान्य् अपि ॥ (म्ध् ११।२४५)

[२८] इति । बृहस्पतिर् अपि ।

यथा जातबलो वह्निर् दहत्य् आर्द्रान् अपि द्रुमान् ।

तथा दहति वेदज्ञः कर्मजं दोषम् आत्मनः ॥ इति ।

वसिष्ठो ऽपि ।

यथाग्निर् वायुनाध्मातो हविषा चैव दीप्यते ।

एवं जप्यपरो नित्यं ब्राह्मणः संप्रदीप्यते ॥ इति । (वध् २३।१६)

चतुर्विंशतिमते ऽपि ।

वैश्वानरीं व्रातपतीं पवित्रेष्टिं तथैव च ।

ऋताव् ऋतौ प्रयुञ्जानः पुनाति दशपूरुषम् ॥ इति ।

यस् तु नैरन्तर्येण शूद्रान्नं भुञ्जानः तद्रसेन पुष्टो भवति तं पुरुषं यथोक्ता अध्ययनादयो ऽपि न पावयितुं क्षमाः तस्मात् शूद्रान्नं यत्नेन वर्जयेद् इत्य् आशयः ॥ १२।३४ ॥

शूद्रान्नं दृष्टान्तीकृत्य तद्वच् छूद्रअसंपर्कादीन् प्रतिषेधति ।

**शूद्रान्नं शूद्रसंपर्कः शूद्रेण तु सहासनम् ।**

** शूद्राज् ज्ञानागमश् चैव ज्वलन्तम् अपि पातयेत् ॥ १२।३५ ॥ इति ।**

शूद्रान्नं व्याख्यातम् । एकस्मिन् गृहे शूद्रेण सहवासः [२९] शूद्रसंपर्कः । कृष्यादिकं कारयतां कृषीवलैः शूद्रैः सह कदाचिद् एकस्मिन् शकटादाव् उपवेशनं सहासनम् । पुराणश्रवणादिजातधर्माधर्मविवेकात् प्राज्ञात् वाग्मिनः शूद्राद् धर्माधर्मप्राप्तिर् ज्ञानागमः । एते शूद्रान्नादयः ज्वलन्तं ब्रह्मवर्चसेन विख्यातम् अपि पुरुषं नरके पातयन्ति । तस्मात् ते वर्जनीयाः ॥ १२।३५ ॥

वर्ज्यान्तरम् आह ।

**यः शूद्र्या पाचयेन् नित्यं शूद्री च गृहमेधिनी ।**

** वर्जितः पितृदेवेभ्यो रौरवं याति स द्विजः ॥ १२।३६ ॥ इति ।**

यो विप्रः केनचिन् निमित्तेन परस्थलादौ निवसन् स्वकीयम् एवान्नं शूद्रस्त्रिया पाचयेत् यस्य च ग्रामे निवसतो ऽपि ऊढानूढा वा शूद्रा गृहिणी भवति द्विविधो ऽपि स विप्रो हव्यकव्ये ऽनुष्ठातुम् अयोग्यः सन् नरकम् आप्नोति ॥ १२।३६ ॥

शूद्रान्नवत् सूतकान्नं निन्दति ।

**मृतसूतकपुष्टाङ्गो द्विजः शूद्रान्नभोजनः ।**

** अहं तन् न विजानामि कां कां योनिं गमिष्यति ॥ १२।३७ ॥**

[३०] गृध्रो द्वादश जन्मानि दश जन्मानि सूकरः ।

** श्वयोनौ सप्तजन्मा स्याद् इत्य् एवं मनुर् अब्रवीत् ॥ १२।३८ ॥ इति ।**

मृताशौचे जाताशौचे वा अशौचिनो ऽन्नम् अन्यो यो विप्रो दशस्व् अपि दिनेषु भुक्त्वा शरीरं पुष्णाति सो ऽयं मृतसूतकपुष्टाङ्गो विप्रः बहुषु कष्टयोनिषु जायते । कां कां योनिं गमिष्यतीत्य् एतत् न जाने इत्य् उक्त्वा योनीनाम् अतिकष्टत्वं वर्णितम् । न तु स्वज्ञानं प्रकटीकृतम् । अन्यथा गृध्रादिजन्मोदाहरणं व्यहन्येत । न च – गृध्रादिवाक्ये मनुर् अब्रवीद् इत्य् अभिधानात् तत्पूर्वकं स्वाजानम् उपवर्णितम् इति शङ्कनीयम्, तद्वर्णने प्रयोजनाभावात् । मनुशब्दोदाहरणं प्रामाण्यदाऋढ्यार्थम् । तथा च सति शूद्रान्नसूतकान्नयोः कष्टत्वस्यात्यन्तं प्रमितत्वात् । तद् उभयं सर्वथा वर्जनीयम् इत्य् उक्तं भवति ।

॥ १२।३७–३८ ॥

शूद्रार्थे होमानुष्ठानं प्रतिषेधति ।

**दक्षिणार्थं तु यो विप्रः शूद्रस्य जुहुयाद् धविः ।**

** ब्राह्मणस् तु भवेत् शूद्रः शूद्रस् तु ब्राह्मणो भवेत् ॥ १२।३९ ॥ **

[३१] इति । यो विप्रः शूद्राद् दक्षिणाम् आदाय तदीयं हविः शान्तिपुष्ट्यादिसिद्धये वैदिकैर् मन्त्रैर् जुहोति तस्य ब्राह्मणस्यैव तत्र प्रत्यवायः । शूद्रस् तु होमफलं लभेद् इति ।

॥ १२।३९ ॥

अथ भोजनकाले मौनं विदधाति ।

**मौनव्रतं समाश्रित्य आसीनो न वदेद् द्विजः ।**

** भुञ्जानो हि वदेद् यस् तु तद् अन्नं परिवर्जयेत् ॥ १२।४० ॥ इति ।**

यस् तु मौनेन भोक्तव्यम् इति व्रतं तपोरूपेण स्वीकृत्य वर्तते स भोक्तुम् आसीन उत्थानपर्यन्तं किम् अपि वचनं न वदेत् । यदि प्रमादाद् भोजनमध्ये किंचिद् वाक्यं वदेत् तदानीम् अवशिष्टम् अन्नं परित्यजेत् न तु भुञ्जीत ॥ १२।४० ॥

भोजनपात्रेण जलपानं निषेधति ।

**अर्धे भुक्ते तु यो विप्रः तस्मिन् पात्रे जलं पिबेत् ।**

** हतं दैवं च पित्र्यं च आत्मानं चोपघातयेत् ॥ १२।४१ ॥ इति ।**

कांस्यादिपात्रे प्रक्षिप्तम् अन्नं भुक्त्वा भोजनसमाप्तेः प्राग् एव तत् पात्रं उद्धृत्य जलं यः पिबेत् तेनानुष्ठितं हव्यं कव्यं च देवान् पितॄन् न तर्पयेत् । तेन दोषेण स्वात्मानं नरके पातयित्वोपघातयेत् ॥ १२।४१ ॥

[३२]

पङ्क्त्युच्छिष्टकारित्वं प्रतिषेधति ।

**भुञ्जानेषु तु विप्रेषु यो ऽग्रे पत्रं विमुञ्चति ।**

** स मूढः स च पापिष्ठो ब्रह्मघ्नः स कलूच्यते ॥ १२।४२ ॥ इति ।**

एकपङ्क्त्युपविष्टेषु भुञ्जानेषु सत्सु तन् मध्ये कश्चिद् इतरभोजनसमाप्तेः पूर्वम् एव स्वपात्रं परित्यज्य भोजनान्ते चुलकं पीत्वोत्तिष्ठति तस्य निन्दातिमहती । तदर्थम् एव मूढादिशब्दाः प्रयुक्ताः ॥ १२।४२ ॥

श्राद्धकाले भोजनपात्रचलनात् पूर्वं स्वस्तिवाचनं निषेधति ।

**भाजनेषु न तिष्ठत्सु स्वस्ति कुर्वन्ति ये द्विजाः ।**

** न देवास् तृप्तिम् आयान्ति निराशाः पितरस् तथा ॥ १२।४३ ॥ इति ।**

अस्नातभोजनादिकं निषेधति ।

** अस्नात्वा नैव भुञ्जीत अजप्त्वाग्निम् अहूय च ।**

** पर्णपृष्ठे न भुञ्जीत रात्रौ दीपं विना तथा ॥ १२।४४ ॥ इति ।**

यद्य् अपि स्नानजपहोमानां भोजनकालात् प्राचीनकाले [३३] विहितत्वाद् अस्नातभोजनादिकं न प्रसक्तं तथापि कदाचित् केनचिन् निमित्तेन स्वस्वकालेष्व् अननुष्ठितेषु यदि भोजनकालः प्राप्तः स्यात् तदा स्नानादिकम् अकृत्वा भोजनं न कुर्वीत । तथा पत्रावल्यां भुञ्जानः पत्राणाम् अन्तर्भागे भुञ्जीत, न तु पृष्टभागे । तथा रात्राव् अन्धकारे न भुञ्जीत ॥ १२।४४ ॥

अथापहारादिना धनार्जनं प्रतिषेधति ।

**गृहस्थस् तु दयायुक्तो धर्मम् एवानुचिन्तयेत् ।**

** पोष्यवर्गार्थसिद्ध्यर्थं न्यायवर्ती सुबुद्धिमान् ॥ १२।४५ ॥**

** न्यायोपार्जितवित्तेन कर्तव्यं ह्य् आत्मरक्षणम् ।**

** अन्यायेन तु यो जीवेत् सर्वकर्मबहिष्कृतः ॥ १२।४६ ॥ इति ।**

गृहस्थः पुत्रमित्रकलत्रादयः सर्वथा रक्षणीया इत्य् अनया दयया युक्तो ऽपि पोष्यवर्गपोषणरूपस्यार्थस्य सिद्धये धर्मम् एव शास्त्रीयम् एव याजनादिरूपं द्रव्यार्जनोपायं चिन्तयेत् । एवं च सति न्यायवर्ती सन् परलोकविषयप्रधानत्वेन बुद्धिमान् भवति । तस्मात् न्यायोपार्जितेनैव याजनादिसाध्येन वित्तेनात्मनः कुटुम्बस्य च रक्षणं कर्तव्यम् । यस् त्व् [३४] अन्यायेन चौर्यापलापादिना लब्धेन वित्तेन जीवत् स दैवे पित्र्ये च कर्मण्य् अनर्हो भवति । यत् तु मनुवचनम्,

वृद्धौ च मातापितरौ सती भार्या सुतः शिशुः ।

अप्य् अकार्यशतं कृत्वा भर्तव्या मनुर् अब्रवीत् ॥ (म्ध् ११।११)

इति, तद् आपद्विषयम् ॥ १२।४५–४६ ॥

अथ पुण्यवस्तुदर्शनं विधत्ते ।

**अग्निचित् कपिला सत्त्री राजा भिक्षुर् महोदधिः ।**

** दृष्टमात्राः पुनन्त्य् एते तस्मात् पश्येत् तु नित्यशः ॥ १२।४७ ॥ इति ।**

इष्टकाचयनसंस्कृतेनाग्निना युक्तो ऽग्निचित् । कपिला कपिलवर्णा धेनुः । सत्त्री द्वादशाहम् आरभ्य सहस्रसंवत्सरपर्यन्तेषु सत्त्रेषु यस्य कस्यचित् सत्त्रस्यानुष्ठाता । शास्त्रीयेण मार्गेण प्रजानां पालको राजा । चतुर्थाश्रमस्य यथावत् पालको भिक्षुः । महोदधिर् लवणसमुद्रादिः । एते दृष्टाः सन्तो द्रष्टारं पुनन्ति । कुशहिरण्यादयो द्रष्टव्यविशेषाः पुनन्तो ऽपि धारणादिकम् अपेक्षन्ते । न तु दर्शनमात्रेण पुनन्ति । अतस् तद्वैलक्षण्याय दृष्टमात्राः इत्य् उक्तम् ॥ १२।४७ ॥

रक्षणमात्रेण शुद्धिप्रदान् पदार्थान् आह ।

[३५] अरणिं कृष्णमार्जारं चन्दनं सुमणिं घृतम् ।

** तिलान् कृष्णाजिनं छागं गृहे चैतानि रक्षयेत् ॥ १२।४८ ॥ इति ।**

“यो ऽश्वत्थः शमीगर्भः” (तैत्ब्र् १।२।८।८) इत्यादिभिर् मन्त्रैः संस्कृतो वह्निम् अन्येनोपयुक्तेः काष्ठविशेषो ऽरणिः । सुमणिः पद्मरागादिः ॥ १२।४८ ॥

अथ गोचर्मदानं विधातुं गोचर्मनिरूपणम् आह ।

**गवां शतं सैकवृषं यत्र तिष्ठत्य् अयन्त्रितम् ।**

** तत् क्षेत्रं दशगुणितं गोचर्म परिकीर्तितम् ॥ १२।४९ ॥ इति ।**

एकेन वृषेण सहितं गोशतं सैकवृषम् । तच् च गोशतं नियन्त्रणरहितं विश्रामाय यावन्तं भूप्रेदेशम् आक्रम्यावतिष्थते तावद् भूप्रदेशो दशगुणितः सन् गोचर्मशब्देनाभिधाइयते । मनुस् तु प्रकारान्तरम् आह ।

तिर्यग्यवोदराण्य् अष्टाव् ऊर्ध्वा वा व्रीहयस् त्रयः ।

प्रमाणम् अङ्गुलस्योक्तं वितस्तिर् द्वादशाङ्गुलः ॥

वितस्तिद्वितयं हस्तम् इति स्वायंभुवो ऽब्रवीत् ।

दशहस्तेन दण्डेन त्रिंशद् दण्डं निवर्तनम् ॥

पञ्च चाभ्यधिकं कृत्वा एतत् गोचर्म कीर्तितम् ॥ इति । (म्ध् १२।७–८)

वृद्धमनुः ।

[३६] सप्तहस्तेन दण्डेन त्रिंशद्दण्डं निवर्तनम् ।

तान्य् एव दश गोचर्म दाता पापैः प्रमुच्यते ॥ इति । (म्ध् १२।१०)

॥ १२।४९ ॥

पापक्षयकामिनां गोचर्मदानं विधत्ते ।

**ब्रह्महत्यादिभिर् मर्त्यो मनोवाक्कायकर्मजैः ।**

** एतद् गोचर्मदानेन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १२।५० ॥ इति ।**

मनोवाक्कायकर्माणि व्यापारस् तेभ्यो जातानि मनोवाक्कायकर्मजानि । न चैतेषां त्रयाणाम् अल्पाधिकभावेन व्यवस्थितानां साधारणो निवृत्तिहेतुर् अयुक्त इति वाच्यम्, अत्यन्तावृतानां मानसानाम् ईषदावृतानां वाचिकानां सकृत्कृतानां कायिकानां च समत्वसंभवात् ॥ १२।५० ॥

[३७] दानस्य फलातिशयहेतुं पात्रविशेषम् आह ।

**कुटुम्बिने दरिद्राय श्रोत्रियाय विशेषतः ।**

** यद् दानं दीयते तस्मै तद् दानं शुभकारकम् ॥ १२।५१ ॥ इति ।**

विशेषत इति पदं कुटुम्बित्वादिभिस् त्रिभिः पात्रातिशयविशेषणैः प्रत्येकं संबन्ध्यते । तथा च सति यस्य महत् कुटुम्बं दारिद्र्यं चाधिकं बहुवेदपाठेन श्रोत्रियत्वम् अतिशयितं तादृशाय दीयमानं शुभस्य फलातिशयस्य कारकं भवति ॥ १२।५१ ॥

परकीयभूम्यपहरणे प्रत्यवायाधिक्यम् आह ।

**वापीकूपतडागाद्यैर् वाजपेयशतैर् मखैः ।**

** गवां कोटिप्रदानेन भूमिहर्ता न शुध्यति ॥ १२।५२ ॥ इति ।**

वाप्यादीनाम् एकैकस्य शुद्धिहेतुत्वं शास्त्रान्तरेषु प्रसिद्धम् । तादृशैर् बहुभिर् अपि न शुध्यतीत्य् उक्तेः प्रत्यवायाधिक्यं प्रतीयते । न च सर्वात्मना शुद्धिर् नास्तीत्य् एवंपरम् इदं [३८] वचनम् । तथा सति सुवर्णस्तेयधर्मेषु संभावितशुद्धिषु मध्ये तत्पाठानुपपत्तेः ॥ १२।५२ ॥

अथ रजस्वलाविषये कंचिद् विशेषम् आह ।

**अष्टादशदिनाद् अर्वाक् स्नानम् एव रजस्वला ।**

** अत ऊर्ध्वं त्रिरात्रं स्याद् उशना मुनिर् अब्रवीत् ॥ १२।५३ ॥ इति ।**

रजोदर्शनम् आरभ्य चतुर्थे दिवसे स्नाता स्त्री पुनस् तत आरभ्य अष्टादशदिनाद् अर्वाग् रजस्वला भवति चेत् तदा स्नानम् एवाचरेत् । न तु त्रिरात्राशौचं कुर्यात् अष्टादशदिनाद् ऊर्ध्वं रजोदर्शने त्रिरात्राशौचं कर्तव्यम् ॥ १२।५३ ॥

रजस्वलाप्रसङ्गेन बुद्धिस्थानां चाण्डालादीनां व्यवधाने देशपरिमाणम् आह ।

**युगं युगद्वयं चैव त्रियुगं च चतुर्युगम् ।**

** चाण्डालसूतिकोदक्यापतितानाम् अधः क्रमात् ॥ १२।५४ ॥ इति ।**

अधः क्रमाद् विपरीतक्रमाद् इत्य् अर्थः । ततश् चैवं योजनीयम् । पतितस्य व्यवधानम् एकेन युगेन । उदक्याया युगद्वयेन । सूतिकाया युगत्रयेण । चाण्डालस्य युगचतुष्टयेनेति । युगपरिमाणं लोकव्यवहाराद् अवगन्तव्यम् ॥ १२।५४ ॥

[३९]

उक्तव्यवधानाभावे शुद्धिम् आह ।_

**ततः सन्निधिमात्रेण सचैलं स्नानम् आचरेत् ।**

** स्नात्वावलोकयेत् सूर्यम् अज्ञानात् स्पृशते यै ॥ १२।५५ ॥ इति ।**

मात्रशब्देन स्पर्शो व्यावर्त्यते । स्पर्शाभावे स्नानम् एव । स्पर्शो ऽपि अकामकृते स्नानं सूर्यावलोकनं च । कामकृते द्वैगुण्यं शुद्ध्यन्तरं वा द्रष्टव्यम् । सङ्कटादिषु सत्य् अपि सन्निधौ स्पर्शाभावे स्नानाभावः, यथासंभवव्यवधानस्य संवर्तेनाभ्युपगतत्वात्,

संकटे विषमे चैव दुर्गे चैवे विशेषतः ।

हट्टपट्टनमार्गे च संभवं तु यथा भवेत् ॥ इति । (संस्म् १८९)

॥ १२।५५ ॥

अथ तडागादौ पशुवत् मुखेन जलपानं निषेधति ।

**विद्यमानेषु हस्तेषु ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः ।**

** तोयं पिबति वक्त्रेण श्वयोनौ जायते ध्रुवम् ॥ १२।५६ ॥ इति ।**

“स्नानानि पञ्च पुण्यानि” (पर्स्म् १२।९) इत्यारभ्य [४०] “श्वयोनौ जायते ध्रुवम्” (पर्स्म् १२।५६) इत्य् एतदन्तेन ग्रन्थसन्दर्भेण यो ऽयम् आचारशेषः प्रतिपादितः तस्य सर्वस्य प्रपञ्चः पूर्वकाण्डे प्रायेण कृत इति नात्र पुनः प्रपञ्च्यते । न चैवं सति पुनरुक्तिः शङ्कनीया । मूलवचनेषु तत्र संगृहीतार्थस्यात्र विवृतत्वात् ॥ १२।५६ ॥

अथ प्रायश्चित्तकाण्डशेषः ।

तत्र केनचिन् निमित्तेन शपथम् उल्लङ्घितवतः प्रायश्चित्तम् आह ।

**यस् तु क्रुद्धः पुमान् ब्रूयाज् जायायास् तु अगम्यताम् ।**

** पुनर् इच्छति चेद् एनां विप्रमध्ये तु श्रावयेत् ॥ १२।५७ ॥**

** श्रान्तः क्रुद्धस् तमोन्धो वा क्षुत्पिपासाभयार्दितः ।**

** दानं पुण्यम् अकृत्वा तु प्रायश्चित्तं दिनत्रयम् ॥ १२।५८ ॥**

** उपस्पृशेत् त्रिषवणं महानद्युपसंगमे ।**

** चीर्णान्ते चैव गां दद्याद् ब्राह्मणान् भोजयेद् दश ॥ १२।५९ ॥ **

इति । यः केनचिन् निमित्तेन क्रुद्धः सन् स्वभार्याया अगम्यतां प्रतिजानीयात् – “अतः परं त्वां न गमिष्यामि । त्वं मम माता भगिनीति” । पुनर् अपि कालान्तरे क्रोधोपशमे सति एनां गन्तुं यदीच्छति [४१] तदा पर्षदग्रे स्वकीयं पापं विनिवेदयेत् ।

“अहं शपथप्रतिज्ञावेलायां ग्रामान्तरगमनेन गृहव्यापारेण वा श्रान्त आसम् । मदीये वचस्य् उल्लङ्घिते सति क्रुद्धो ऽभूवम् । तस्या अपराधाभावे ऽपि तमसा भ्रान्त्या अन्धः परामर्शरहितो ऽभूवम् । क्षुधा पिपासया राजादिभयेन वा पीषित आसम् । अत एवमादिदोषप्रयुक्तम् इदम् अगम्यताप्रतिज्ञानम् । न तु विवेकपूवकम् । तस्माद् अस्य पापस्य प्रायश्चित्तम् अनुगृह्णन्तु भवन्त”

इति । यस् तु दानं करिष्यामीति शपथपूर्वं प्रतिज्ञाय तयैवाशया समागताय ब्राह्मणाय किम् अपि न प्रयच्छति, तथा काशीयात्रादिकं संकल्प्य यथा कथंचित् किंचित् दूरं गत्वा पश्चाद् अश्रद्धां प्राप्तस् तत् पुण्यं न करोति तेष्व् एतेषु त्रिषु निमित्तेषु विप्रैर् निर्दिष्टम् इदं प्रायश्चित्तम् आचरितव्यम् । द्वयोर् महानद्योः सङ्गमे गत्वा त्रिषवणस्नानपूर्वकं त्रिरात्रोपवासं कुर्यात् । चतुर्थदिने गां दद्यात् दश् ब्राह्मणांश् च भोजयेत् । एतेष्व् आद्यनिमित्तेषु वर्णभेदेन प्रायश्चित्तम् आह यमः ।

स्वभार्या तु यदा क्रोधाद् अगम्येति च यो वदेत् ।

प्राजापत्यं चरेद् विप्रः क्षत्रियो दिवसान् नव ॥

षड्रात्रं तु चरेद् वैश्यस् त्रिरात्रं शूद्र आचरेत् ॥ इति । (यस्म् ६।१३)

“एतस्य कार्यस्याकरणे चतुर्षु वर्णेषु अन्यतमं हतवान् [४२] अस्मि” – इति शपथं कृत्वा यस् तत् कार्यं न करोति तस्य प्रायश्चित्तं यम एव आह ।

विप्रस्य वधसंउयुक्तं कृत्वा तु शपथं नृपः ।

ब्रह्महा यावकान्नेन व्रतं चान्द्रायणं चरेत् ॥

क्षत्रियस्य पराकं तु प्राजापत्यं चरेद् द्विजः ।

वृषलस्य त्रिरात्रं तु व्रतं शूद्रहणश् चरेत् ॥

केचिद् आहुर् अपापं तु वृषलस्य वधं मृषा ।

नैतन् मम मतं यस्मात् तद्धस्तेन भवत्य् असौ ॥ इति । (यस्म् ६।१६–१८)

मनुर् अप्य् अनृतप्रायश्चित्तम् आह ।

वाग्दैवतैस् तु चरुभिर् यजेरंस् ते सरस्वतीम् ।

अनृतस्यैनसस् तस्य कुर्वाणा निष्कृतिं पराम् ॥

[४३] कूष्माण्डैर् वापि जुहुयाद् घृतम् अग्नौ यथाविधि ।

उद् इत्य् ऋचा वा वारुण्या तृचेनाब्दैवतेन च ॥ इति । (म्ध् ८।१०५–०६)

प्रजापतिः ।

अनृती सोमपः कुर्यात् त्रिरात्रं परमं तपः ।

पूर्णाहुतिं वा जुहुयात् सप्तवत्या घृतेन तु ॥ इति ।

प्रतिश्रुत्यानृतोक्तौ हारीत आह ।

प्रतिश्रुत्यानृतं ब्रूयान् मिथ्या सत्यम् अथापि वा ।

स तप्तकृच्छ्रसहितं चरेच् चान्द्रायणं व्रतम् ॥ इति ।

ब्रह्मचारिविषये गर्ग आह ।

त्रिरात्रम् एकरात्रं वा अनृतोक्तौ व्रतं चरेत् ।

मासं भुक्त्वा ब्रह्मचारी पुनःसंस्कारम् आचरेत् ॥

[४४] अभ्यासे चैन्दवं प्रोक्तं नैष्ठिको द्विगुणं चरेत् ।

वनस्थस् त्रिगुणं कुर्याद् यतिः कुर्याच् चतुर्गुणम् ॥

मांसाशने ऽनृतोक्तौ च शवनिर्हरणे तथा ॥ इति ।

क्वचित् तु निमित्तविशेषे अनृतम् अपि बुद्धिपूर्वं वक्तव्यम् । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

वर्णिनां हि वधो यत्र तत्र साक्ष्य् अनृतं वदेत् ।

तत्पावनाय निर्वाप्यश् चरुः सारस्वतो द्विजैः ॥ इति । (यस्म् २।८३)

सत्याभिभाषणे गुरुतरपापस्य वर्णिवधस्य निमित्तता प्रसज्ज्येत । तत् पापं मा भूद् इति स्वल्पपापम् अनृतम् अपि वक्तव्यम् । तस्य शुद्धये सारस्वतश् चरुर् निर्वाप्यः । वर्णिवधवद् आत्मवधप्राप्ताव् अपि अनृतं वदेत् । तद् आह व्याघ्रः ।

यत्रोक्ताव् आत्मनः पीडा नितान्तं तु भवेद् यदि ।

तत्र वक्तव्यम् अनृतं व्याघ्रस्य वचनं यथा ॥ इति ॥

॥ १२।५७–५९ ॥

[४५]

दुर्ब्राह्मणगृहभोजने प्रायश्चित्तम् आह ।

**दुराचारस्य विप्रस्य निषिद्धाचरणस्य च ।**

** अन्नं भुक्त्वा द्विजः कुर्याद् दिनम् एकम् अभोजनम् ॥ १२।६० ॥ **

इति । दुराचारत्वं विहिताननुष्ठानम् । यो विप्रो विहितं नानुतिष्ठति निषिद्धं त्व् आचरति तस्य गृहे भुक्त्वा दिनम् एकम् उपवसेत् ॥ १२।६० ॥

तदशक्तौ प्रायश्चित्तान्तरम् आह ।

**सदाचारस्य विप्रस्य तथा वेदान्तवेदिनः ।**

** भुक्त्वान्नं मुच्यते पापाद् अहोरात्रान्तरान् नरः॥ १२।६१ ॥**

इति । एकस्मिन् दिने सकृद् असकृद् वा दुर्ब्राह्मणगृहे भोजनेन यत् कृतं पापं तस्य सदाचारविप्रस्य वेदान्तिगृहे वा भोजनेन शुद्धिः । यद् वा एकस्मिन् दिने संप्राप्तं यत् पिपीलिकावधादिक्षुद्रपापजातं तत् सर्वं विशिष्टान्नभोजनेन विशुध्यति । पवित्रगृहान्नभोजनेन पापविशुद्धिं बौधायनो ऽप्य् आह ।

[४६] भैक्ष्याहारो ऽग्निहोत्रिभ्यो मासेनैकेन शुध्यति ।

यायावरवनस्थेभ्यो दशभिः पञ्चभिर् दिनैः ॥

एकाहधनिनो ऽन्नेन दिनेनैकेन शुध्यति ।

कपोतव्रतनिष्ठस्य पीत्वापः शुध्यते त्रिभिः ॥ इति । (ब्ध् ४।५।२७–२८)

॥ ६१ ॥

मरणकालोपहतेः प्रायश्चित्तम् आह ।

**ऊर्ध्वोच्छिष्टम् अधोच्छिष्टम् अन्तरिक्षम् ऋतौ तथा।**

** कृच्छ्रत्रयं प्रकुर्वीत अशौचमरणे तथा॥ १२।६२ ॥ इति ।**

मरणकाले वान्त्यादिकम् ऊर्ध्वोच्छिष्टं मूत्रादिकम् अधोच्छिष्टम् । तयोर् अन्यतरद् यदा संपद्यते तदा संस्कर्ता पुत्रादिर् धनादिना प्रत्याम्नायेन प्राजापत्यत्रयं कुर्यात् । मचकादौ मरणम् अन्तरिक्षमृतिः । रजस्वलासूतिकामरणम् अशौचमरणम् । तस्मिन् द्विविधे ऽपि मरणे कृच्छ्रत्रयं कुर्यात् ॥ १२।६२ ॥

प्राजापत्यकृच्छ्रस्य चतुरः प्रत्याम्नायान् आह ।

[४७] कृच्छ्रं देव्ययुतं चैव प्राणायामशतद्वयम् ।

** पुण्यतीर्थे ऽनार्द्रशिरःस्नानं द्वादशसंख्यया ॥ १२।६३ ॥**

** द्वियोजने तीर्थयात्रा कृच्छ्रमेकं प्रकल्पितम् । इति ।**

देवी गायत्री । तस्या अयुतसंख्याको जपो देव्ययुतम् । स एकः प्रत्याम्नायः । प्राणायामानां शतद्वयं द्वितीयः प्रत्याम्न्यायः । अनार्द्रं शिरो यस्यासाव् अनार्द्रशिरास् तस्य स्नानम् अनार्द्रशिरःस्नानम् । सकृत् स्नात्वा तदङ्गानुष्ठानं च विधाय केशान् शोषयित्वा ततो द्वितीयं स्नानम् आचरेत् । एवंविधं स्नानद्वादशकं पुण्यतीर्थे कृतं तृतीयः प्रत्याम्नायः । पुण्यतीर्थम् उद्दिश्य योजनद्वयगमनं चतुर्थः । तथोदकवासादयो ऽपि प्रत्याम्नाया अवगन्तव्याः । तद् उक्तं चतुर्विंशतिमते ।

कृच्छ्रो ऽयुतं च गायत्र्या उदवासस् तथैव च ।

धेनुप्रदानं विप्राय समम् एतच् चतुष्टयम् ॥

तिलहोमसहस्रं तु वेदस्याध्यायम् एव च ।

विप्रा द्वादश वा भोज्याः पावकेष्टिस् तथैव च ॥

अन्यानि वा पवित्राणि समान्य् आहुर् मनीषिणः । इति ॥ १२।६३ ॥

अथ रेतःस्खलनप्रायश्चित्तम् आह ।

[४८] गृहस्थः कामतः कुर्याद् रेतःस्खलनं भुवि ॥ १२।६४ ॥

** सहस्रं तु जपेद् देव्याः प्राणायामैस् त्रिभिः सह । इति ।**

अकामकृते याज्ञवल्क्य आह ।

यन् मे ऽद्य रेत इत्य् आभ्यां स्कन्नं रेतो ऽभिमन्त्रयेत् ।

स्तनान्तरे भ्रुवोर् मध्ये तेनानासिकया स्पृशेत् ॥ इति । (य्ध् ३।२७८)

“यन् मे ऽद्य रेतः” (तैता १।३०।२) इत्य् एकस्या ऋचः प्रतीकम् इदम् । “पुनर् माम् ऐत्व् इन्द्रियम्” (तैता १।३०।२) इत्य् उपरितनो मन्त्रस् ताभ्यां मन्त्राभ्याम् अनासिकया रेत आदाय स्तनयोर् भ्रुवयोर् वा मध्यम् उपस्पृशेत् । यतीनां वनवासिनां च प्रत्नोत्सर्गे कण्वोक्तं द्रष्टव्यम् ।

यत्नोत्सर्गं गृही कृत्वा वारुणीभिर् उपस्पृशेत् ।

वानप्रस्थो यतिश् चैव चरेच् चान्द्रायणव्रतम् ॥

[४९] इति । स्वप्ने तु काश्यप आह ।

सूर्यस्य त्रिर् नमस्कारं स्वप्ने सिक्त्वा गृही चरेत् ।

वानप्रस्थो यतिश् चैव त्रिः कुर्याद् अघमर्षणम् ॥ इति । (काश्स्म् ६।११)

ब्रह्मचारिणं प्रति मनुर् आह ।

स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रम् अकामतः ।

स्नात्वार्कम् अर्चयित्वा त्रिः पुनर् माम् इत्य् ऋचं जपेत् ॥ इति । (म्ध् २।१८१)

भयादौ प्रजापतिर् आह ।

भये रोगे तथा स्वप्ने सिक्त्वा शुक्रम् अकामतः ।

आदित्यम् अर्चयित्वा तु पुनर् माम् इत्य् ऋचं जपेत् ॥ इति । (प्रस्म् ३।१९)

नैष्ठिकस्य हारीत आह ।

उपकुर्वाणस् तु यत् कुर्यात् कामतो ऽकामतो ऽपि वा ।

तद् एव द्विगुणं कुर्याद् ब्रह्मचारी च नैष्ठिकः ॥ इति ॥ १२।६४ ॥

अथ ब्रह्मवधस्य महापतकस्य प्रयश्चित्तम् आह ।

[५०] चतुर्विद्योपपन्नस् तु विधिवद् ब्रह्मघातके ॥ १२।६५ ॥

** समुद्रसेतुगमनं प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् । इति ।**

ऋग्वेदादयश् चतस्रो वेदाश् चतुर्विद्याः । ताभिर् उपपन्नस् तदध्ययनानुष्ठानवान् । एतेन “चातुर्वैद्यो विकल्पी च” (अङ्स्म् ३।१९) इत्यादिर् अङ्गिरसा प्रोक्ता सर्वा परिषद् उपलक्ष्यते । समुद्रे दाशरथिना बद्धः सेतुः समुद्रसेतुः । तद्यात्रां ब्राह्मणघातके पुरुषे यथाविध्यनुष्ठेयत्वेन निर्दिशेत् ॥ १२।६५ ॥

विधिवद् इत्य् उक्तम् । को ऽसौ विधिर् इत्याकाङ्क्षया तदितिकर्तव्यताम् आह ।

**सेतुबन्धपथे भिक्षां चातुर्वर्ण्यात् समाचरेत् ॥ १२।६६ ॥**

** वर्जयित्वा विकर्मस्थान् छत्रोपानद्विवर्जितः । इति ।**

चतुर्णां वर्णानां यानि कर्माणि शास्त्रविहितानि तेभ्यो विरुद्धानि विकर्माणि तेषु तात्पर्येण तिष्ठन्तीति विकर्मस्थाः । तान् वर्जयित्वा यथाशास्त्रं वर्तमानाच् चातुर्वर्ण्यात् सेतुबन्धमार्गे भिक्षां चरेत् । छत्रोपानद्विवर्जित इति न केवलं भिक्षावेलायाम् । किं तु मार्गगमने ऽपि द्रष्टव्यम् ॥ १२।६६ ॥

[५१]

भिक्षमाणेन वक्तव्यम् उक्तिप्रकारम् आह ।

**अहं दुष्कृतकर्मा वै महापातककारकः ॥ १२।६७ ॥**

** गृहद्वारेषु तिष्ठामि भिक्षार्थी ब्रह्मघातकः । इति ।**

पापप्रख्यापनस्य प्रायश्चित्ताङ्गत्वात् प्रतिभिक्षागृहम् अहं दुष्कृतकर्मेत्यादिवाक्येन स्वपापं प्रख्यापयेत् । अप्रख्यापने बाधम् आह अङ्गिराः ।

कृत्वा पापं न गूहेत गूह्यमानं विवर्धते । इति । (अङ्स्म् १।४७)

दुष्कृतकर्मा, महापातककारको, ब्रह्मघातक इति पदत्रयस्य महासामान्यावान्तरसामान्यतद्विशेषवाचित्वाद् अपुनरुक्तिः ॥ १२।६७ ॥

अध्वश्रान्तस्यावस्थातुं देशविशेषम् आह ।

**गोकुलेषु वसेच् चैव ग्रामेषु नगरेषु च ॥ १२।६८ ॥**

** तपोवनेषु तीर्थेषु नदीप्रस्रवणेषु वा । इति ।**

बहूनां गवां ग्रामे स्थापयितुम् अशक्यत्वेनारण्ये स्थापनाय कल्पितो व्रजप्रदेशो गोकुलम् । यत्र व्याघ्रादिभयात् ग्रामाद् बहिर् निवासो ऽशक्यः । तत्र ग्रामे नगरे वा प्रविश्य [५२] गोशालादेवायतनादौ पुण्यप्रदेशे निवसेत् । असति तु व्याघ्रादिभ्यो भये तपोवनादिषु निवसेत् । नदीप्रस्रवणेभ्यो ऽन्यानि तीर्थानि पम्पासरोवरादीनि ॥ १२।६८ ॥

न केवलं भिक्षागृहेष्व् एव पापप्रख्यापनम् । किं तु निवासस्थानेष्व् अपीत्य् आह ।

**एतेषु ख्यापयन्न् एनः पुण्यं गत्वा तु सागरम् ॥ १२।६९ ॥**

** दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनम् आयतम् ।**

** रामचन्द्रसमादिष्टनलसंचयसंचितम् ॥ १२।७० ॥**

** सेतुं दृष्ट्वा समुद्रस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहति । इति ।**

यथोकप्रकारेण पापप्रख्यापनपुरःसरं यात्रां कृत्वा सेतौ दृष्टे सति तत् पापक्षयः

॥ १२।६९–७० ॥

सेतुदर्शनानन्तरकर्तव्यम् आह ।

**सेतुं दृष्ट्वा विशुद्धात्मा त्व् अवगाहेत सागरम् ॥ १२।७१ ॥**

[५३] इति । स्पष्टो ऽर्थः ॥ १२।७१ ॥

सेतुं द्रष्टुम् अश्क्नुवतो भूपतेः पक्षान्तरम् आह ।

**यजेत वाश्वमेधेन राजा तु पृथिवीपतिः । इति ।**

अश्वमेधे ऽप्य् अशक्तस्य तदुपासनं वेदितव्यम् । तथा च तैत्तिरीयब्राह्मणे श्रूयते: “सर्वं वा एतेन पाप्मानं देवा अतरन्न् अपि वा एतेन ब्रह्महत्याम् अतरन् सर्वं पाप्मानं तरति तरति ब्रह्महत्यां यो ऽश्वमेधेन यजते य उ चैनम् एवं वेद” इति (त्स् ५।३।१२।१।२) । तदुपासनं च “उषा वा अश्वस्य” (त्स् ७।६।२५।१) [५४] इत्यादौ वाजसनेयिब्राह्मणे तैत्तिरीयब्राह्मणे च प्रपञ्चितम् ॥ १२।७२ ॥

सेतुयात्रां समाप्य पुनः प्रत्यागतस्य कर्तव्यम् आह ।

**पुनः प्रत्यागतो वेश्मवासार्थम् उपसर्पति ॥ १२।७२ ॥**

** सपुत्रः सह भृत्यैश् च कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् ।**

** गाश् चैवैकशतं दद्याच् चतुर्विद्येषु दक्षिणाम् ॥ १२।७३ ॥**

** ब्राह्मणानां प्रसादेन ब्रह्महा तु विमुच्यते । इति ।**

ब्राह्मणानां प्रसादो नाम – विपापो विशुद्धस् त्वम् असीत्य् एवमाद्युक्तिः । इदं च व्रतं गुणविहीनस्य ब्राह्मणस्य वधे द्रष्टव्यम् । अस्मिन्न् एव विषये व्रतान्तरम् आह याज्ञवल्क्यः ।

पात्रे धनं वा पर्याप्तं दत्वा शुद्धिम् अवाप्नुयात् । इति । (य्ध् ३।२५०)

विद्यातपोयुक्ते पात्रे गोभूहिरण्यादिकं जीवनोपायपर्याप्तं दद्यात् । वाशब्देन सर्वस्वं सपरिच्छेदं वा गृहं दद्यात् । तद् आह मनुः ।

सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणायोपपादयेत् ।

धनं वा जीवनायालं गृहं वा सपरिच्छदम् ॥ इति । (म्ध् ११।७६)

अपुत्रस्य सर्वस्वदानं पुत्रवतः सपरिच्छदं गृहदानम् इति व्यवस्था ॥ १२।७२–७३ ॥

अथान्यमुनिप्रणीतानां व्रतविशेषाणां व्यवस्थां वर्णयामः । तत्र याज्ञवल्क्यः ।

शिरःकपाली ध्वजवान् भिक्षाशी कर्म वेदयन् ।

ब्रह्महा द्वादशाब्दानि मितभुक् शुद्धिम् आप्नुयात् ॥ इति । (य्ध् ३।२४३)

स्वव्यापादितब्राह्मणशिरःकपालध्वजवान्, “कृत्वा शवशिरोध्वजम्” (म्ध् ११।७२) इति मनुस्मरणाच् च, “ब्राह्मणो ब्राह्मणं घातयित्वा तस्यैव शिरःकपालम् आदाय तीर्थान्य् अनुसंचरेत्” (शास्म् ५।२६) [५६] इति शातातपस्मरणाच् च । एतद् उभयं पाणिनैव ग्राह्यम्, “खट्वाङ्गकपालपाणिः” (ग्ध् २२।४) इति गौतमस्मरणात् । खट्वाङ्गशब्देन दण्डारोपितशिरःकपालात्मको ध्वजो गृह्यते । भिक्षार्थं त्व् अन्येद् एव मृत्कपालं ग्राह्यम्, “मृण्मयकपालपाणिर् भिक्षायै ग्रामं प्रविशेत्” (ग्ध् २२।६) इति गौतमस्मरणात् । तथा शङ्खो ऽपि: “ब्रह्महा परिषदानुमतः खट्वाङ्गी गर्दभाजिनो मृण्मयपात्रपतितशिष्टान्नभोजी स्वकर्म विख्यापयन् चरेद् भैक्ष्यम् एककालाहारः । शून्यागारनदी-[५७]-पर्वतवृक्षमूलगुहानिकेतनः स एवं द्वादशे वर्षे शुद्धिम् आप्नोति” इति (शङ्स्म् १६।९) । वनादिवासिना तेन भवितव्यम् । यथाह मनुः ।

ब्रह्महा द्वादशाब्दानि कुटीं कृत्वा वने वसेत् ।

कृतवापनो वा निवसेद् ग्रामान्ते गोव्रजे ऽपि वा ।

आश्रमे वृक्षमूले वा सर्वभूतहिते रतः ॥ इति । (म्ध् ११।७२, ७८)

“कृतवापनो वा” इति वाशब्देन जटाधारणेन सह विकल्पो ऽवगम्येत् । अत एव संवर्तः: “ब्रह्महा द्वादशाब्दानि वालवासा जटी ध्वजी” इति (संस्म् १०९) । लोहितमृण्मयखण्डशरावेण भिक्षा ग्राह्या । तथा च आपस्तम्बः: [५८] “लोहितकेन मृण्मयकण्डशरावेण भिक्षायै ग्रामं प्रविशेत्” इति (आप्ध् १।९।२४।१४) । अत्र मृष्टं लभ्यत इति संकल्पम् अकृत्वा भैक्ष्यम् आचरेत् । तद् आह वसिष्ठः: “सप्तागाराण्य् असंकल्पितानि चरेद् भैक्ष्यम् एककालाहारः” इति (वध् २१।९) । इदं च भैक्ष्यम् अशक्तविषयम् । तथा च संवर्तः ।

ब्रह्मघ्नस् तु गच्छेद् वनवासी जटी ध्वजी ।

वन्यान्य् एव फलान्य् अश्नन् सर्वकामविवर्जितः ॥

भिक्षार्थी विचरेद् ग्रामं वन्यैर् यदि न जीवति ।

चातुर्वर्ण्यं चरेद् भैक्ष्यं खट्वाक्गी संयतः पुनः ॥

भैक्ष्यं चैव समादाय वनं गच्छेत् ततः पुनः ।

वनवासी ह्य् अपः स्पृश्येत् सदाकालम् अतन्द्रितः ॥

ख्यापयन्न् आत्मनः पापं ब्रह्मघ्नः पापकृत्तमः ।

अनेन तु विधानेन द्वादशाब्दं व्रतं चरेत् ॥ (संस्म् १०९–१२)

[५९] इति । नियमान्तराण्य् आह यमः ।

अथ वै ब्रह्महत्यायां खट्वाङ्गी मितभोजनी । 

मृण्मयेन कपालेन स्वकर्म श्रावयंस् तथा ॥

ब्राह्मणावसथान् सर्वान् देवागाराणि वर्जयेत् ।

शोचन् विनिन्दन्न् आत्मानं संस्मरन् ब्राह्मणं च तम् ॥

चरेद् व्रतं यथोद्दिष्टं देवब्राह्मणपूजकः ।

एवं दृढव्रतो नित्यं सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥

सप्तागाराण्य् अपूर्वाणि यान्य् असंकल्पितानि च ।

संचरेत् तानि शनकैर् विधूमे भुक्तिवर्जिते ॥

ब्रह्मघ्ने देहि मे भिक्षाम् एनो विख्याप्य संचरेत् ।

एककालं चरेद् भैक्ष्यम् अलब्ध्वोपवसेद् दिनम् ॥

एवं संचरमाणस् तु ब्रह्महत्यां ब्रुवन् सदा ।

पूर्णे तु द्वादशे वर्षे ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ इति । (यस्म् ६।२१–२६)

ब्रह्मचर्यादिनियमम् आह गौतमः: “खट्वाङ्गकपालपाणिर् वा द्वादशसंवत्सरान् ब्रह्मचारी भिक्षायै ग्रामं प्रविशेत् कर्माचक्षानः । [६०] यथोपक्रामेत् संदर्शनाद् आर्यस्य । स्थानासनाभ्यां विहरन् सवनेषूदकोपस्पर्शी शुध्येत्” इति (ग्ध् २२।४–६) । काश्यपो ऽपि ।

पवित्रपाणिर् दण्डी च पङ्कदन्तो रजस्वलः ।

तीर्थवासी कुशाच्छादी जटिलो ब्रह्महा भवेत् ॥ इति । (काश्स्म् ३।१४)

इयं विशुद्धिर् अकामकृतब्राह्मणवधविषया । तथा च मनुर् एतद् द्वादशवार्षिकम् उपक्रम्य बहूनि व्रतान्य् अभिधायान्ते निगमयति ।

इयं विशुद्धिर् उदिता प्रमाप्याकामतो द्विजम् ।

कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिर् न विधीयते ॥ इति । (म्ध् ११।८९)

आवृत्तब्रह्मवधे चतुर्थात् प्राग् व्रतम् अप्य् आवर्तनीयम् । तद् आहतुर् मनु-देवलौ ।

वधेः प्राथमिकाद् अस्माद् द्वितीये द्विगुणं चरेत् ।

तृतीये त्रिगुणं चैव चतुर्थे नास्ति निष्कृतिः ॥

[६१] इति ।

यत् स्याद् अनभिसंधाय पापं कर्म सकृत्कृतम् ।

तस्येयं निष्कृतिर् दृष्टा धर्मविद्भिर् मनीषिभिः ॥ इति ।

तद् एतद् देवलेन सकृदनुष्ठानस्य सकृत्कृतपापविषयत्वाभिधानात् । “प्रतिनिमित्तं नैमित्तिकम् आवर्तनीयम्” इति न्यायाच् चावृत्तौ द्वैगुण्यादिसिद्धिः । यस् तु न साक्षाद् ब्राह्मणं हन्ति किं तु तिरस्कारादिद्वारात् तन्निमित्तताम् आपद्यते तं प्रति सुमन्तुर् आह ।

तिरस्कृतो यदा विप्रो हत्वात्मानं मृतो यदि ।

निर्गुणः सहसा क्रोधाद् गृहक्षेत्रादिकारणात् ॥

त्रैवार्षिकं व्रतं कुर्यात् प्रतिलोम सरस्वतीम् ।

गच्छेद् वापि विशुद्ध्यर्थं तत्पापस्येति निश्चितम् ॥

[६२] इति । निर्निमित्तं भर्त्सने स एव आह ।

अत्यर्थं निर्गुणो विप्रो ह्य् अत्यर्थं निर्गुणोपरि ।

क्रोधाद् वै म्रियते यस् तु निर्निमित्तं तु भर्त्सितः ॥ 

वत्सरत्रितयं कुर्यात् ततः कृच्छ्रं विशुद्धये ॥ इति ।

यदा पुनर् निमित्ती अत्यन्तगुणवान् आत्मघाती चात्यन्तनिर्गुणः तद् एकवर्षम् एव ब्रह्महत्याव्रतं कुर्यात्,

केशश्मश्रुनखादीनाम् अकृत्वा वपनं वने ।

ब्रह्मचर्यं चरन् विप्रो वर्षेणैकेन शुध्यति ॥ 

इति तेनैवाभिधानात् । यथा हन्ता प्रायश्चित्ती यथा वा निमित्ती तथैवानुमन्त्रादयो ऽपि प्रायश्चित्तभाजः । तथा च पैठीनसिः ।

हन्ता मन्तोपदेष्टा च तथा संप्रतिपादकः ।

प्रोत्साहकः सहायश् च तथा मार्गोपदेशकः ॥

आश्रयः शस्त्रदाता च भक्तदाता विकर्मिणः ।

उपेक्षकः शक्तिमांश् चेद् दोषवक्तानुमोदकः ॥

[६३] अकार्यकारिणस् तेषां प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ।

तथा शक्त्यनुरूपं च दण्डं तेषां प्रकल्पयेत् ॥ इति ।

एतेषां मध्ये यो यो वधस्य प्रत्यासन्नस् तस्य तस्याधिकं प्रायश्चित्तम् । विप्रकृष्टस्य तदपेक्षया न्यूनं प्रायश्चित्तं प्रकल्पनीयम् । साक्षात्कर्तुर् अपि वयोविशेषे प्रायश्चित्तस्य ह्रासो भवति । तद् आह यमः ।

अशीतिर् यस्य वर्षाणि बालो वाप्य् ऊनषोडशः ।

प्रायश्चित्तार्धम् अर्हन्ति व्याधितश् च तथा स्त्रियम् ॥ इति । (यस्म् ६।४१)

क्वचित् कर्तुः प्रतिनिधिम् आह स एव ।

अपूर्णैकादशाब्दस्य चतुर्वर्षाधिकस्य च ।

प्रायश्चित्तं चरेद् ब्राता पितान्यो वाथ बान्धवः ॥ (यस्म् ६।३)

[६४] इति । यत् तु तेनैवोकम्,

अतो बालतरस्यास्य नापराधो न पातकम् ।

राजदण्डो न तस्यास्ति प्रायश्चित्तं च नेष्यते ॥ (यस्म् ६।४)

इति, तत् प्रायश्चित्ताल्पत्वाभिप्रायम् । न पुनः सर्वात्मना तदभावप्रतिपादनपरम्,

पादो बालेषु दातव्यः सर्वपापेष्व् अयं विधिः । (विध् १।४६)

इति विष्नुना बालस्य पादाभिधानेन बालतरस्य ततो ऽप्य् अल्पत्वावगमात् । यद् वा मा भूद् बालतरस्य पापम्, वचनेन साक्षान् निवारणात् । न ह्य् अस्ति वचनस्यातिभारः । यत् तु पुनर् मध्यमाङ्गिरोवचनम्,

गवां सहस्रं विधिवत् पात्रेभ्यः प्रतिपादयेत् ।

ब्रह्महा विप्रमुच्येत सर्वपापेभ्य एव सः ॥ (अङ्स्म् २।३६)

[६५] इति, तच् च

द्विगुणं सवनस्थे तु ब्राह्मणे व्रतम् आदिशेत् । (यस्म् ३।२५२)

इत्य् एतद्वाक्यविहितद्विगुणव्रताचरणाशक्तस्य वेदितव्यम्, प्रायश्चित्तस्यातिगुरुत्वात् । यद् अपि शङ्खवचनम्: “प्रमाप्य द्वादश् संवत्सरान् षट् त्रीन् सार्धं संवत्सरं च व्रतान्य् आदिशेत् । तेषाम् अन्ते गोसहस्रं तस्यार्धम् अर्धं च दद्यात् । सर्वेषां वर्णानाम् आनुपूर्व्येण” इति, तद् आचार्यादिहननविषयम् । तथा च दक्षः ।

समम् अब्राह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मणब्रुवे ।

आचार्ये शतसाहस्रं सोदर्ये दत्तम् अक्षयम् ॥

समद्विगुणसाहस्रम् आनन्त्यं च यथाक्रमम् ।

दाने फलविशेषः स्यात् हिंसायां तद्वद् एव हि ॥ इति । (दस्म् ३।२५–२६)

यत् पुनर् आपस्तन्बेनोक्तम्: “विप्रहारण्ये कुटीं कृत्वा वाग्यतः शविशिरोध्वजः शाणीपक्षः आत्मन्य् उपरि जान्वाच्छादयेत्” (आप्ध् १।९।२४।११) [६६] इत्य् उपक्रम्य, “हत्वा श्रोत्रियं वा एतद् एव व्रतम् ओत्तमाद् उच्छ्वासाच् चरेत् । नास्मिंल् लोके प्रत्यापत्तिर् विद्यते” (आप्ध् १।९।२४–२५) इति, तन् मातापित्राचार्यादिविषयम् । तथा च भविष्यत्पुराणे,

मातरं पितरं हत्वा सोदर्यं भ्रातरं तथा ।

गुरुं हत्वा श्रोत्रियं च ……………………… ॥

इत्य् उपक्रम्य अस्यैव प्रायश्चित्तस्य विधानात् । शाणीपक्षः शाणसूत्रमयवस्त्रैकदेशः । आ उत्तमाद् उच्छ्वासात् आ मरणात् । प्रत्यापत्त्तिः व्यवहारः । अत्राशक्तस्य शङ्ख आह: “प्रमाप्य द्वादशसंवत्सरान् षट् त्रीन् सार्धं संवत्सरं च व्रताण्य् आदिशेत् । तेषाम् अन्ते गोसहस्रं तदर्धं तस्यार्धम् अर्धं च दद्यात् । सर्वेषां वर्णानाम् आनुपूर्व्येण” इति । “एतद् एव व्रतम् ओत्तमाद् उच्छ्वासाच् चरेत्” इति अत्रासमर्थो द्वादशवार्षिकव्रचर्यानन्तरं गोसहस्रदानं कुर्यात् । तत्राप्य् अशक्तस्य षड्वार्षिकव्रतचर्यानन्तरम् अर्धं गवां सहस्रम् । तत्राप्य् अशक्तस्य त्रिवार्षिकव्रचर्यानन्तरं सार्धशतद्वयं [६७] गवाम् । तत्राप्य् अशक्तस्य सार्धसंवत्सरव्रचर्या । अनन्तरं पञ्चविंशत्युत्तरशतम् इति सर्ववर्णानां शक्त्यनुसारेण आनुपूर्व्येण क्रमेण द्वादशवारिषिकादिगोसहस्रादीनां समुच्चयो भवति । एतच् च पूर्वोक्तविषय एव कल्पनीयम् । प्रायश्चित्तस्यातिगुरुत्वात् ।

<u>ननु</u> – द्वादशवार्षिकादिव्रतचतुष्टयं गोसहस्रादिदानचतुष्टयसहितम् अभिधाय, “सर्वेषां वर्णानाम् आनुपूर्व्येण” इत्य् अभिधानात् ब्राह्मणादिवर्णचतुष्टयस्य क्रमेण व्रतचतुष्टयविधानं किम् इति न स्यात् ।

<u>मैवम्</u> –

पर्षद् या ब्राह्मणानां तु सा राज्ञां द्विगुणा भवेत् ।

वैश्यानां त्रिगुणा प्रोक्ता पर्षद्वच् च व्रतं स्मृतम् ॥ (अङ्स्म् ३।१६)

इति । तथा,

शूद्रो वा ब्राह्मणं हत्वा प्रायश्चित्तचतुष्टयम् ।

इति यथाक्रमम् अङ्गिरो-भविष्यत्पुराणवचनाभ्यां ब्राह्मणापेक्षया इतरवर्णानाम् अधिकप्रायश्चित्तविधानात् । तस्माद् अस्मदुक्तैव व्यवस्था ज्यायसी इति ।

<u>ननु</u> – एवं वचनान्तरं साक्षित्वेनोदाहृत्य यत्र विशेषव्यवथोच्यते तत्र सास्तु । यत्र त्व् अन्तरेणैव वचनान्तरं व्यवस्थोच्यते तत्र स्वकपोलकल्पिता कथं श्रद्धेया – इति चेत् ।

<u>मैवम्</u>, स्मृतिकारैर् एव कल्पनीयाभिधानात् । तथा च देवलः ।

[६८] जातिशक्तिगुणापेक्षं सकृद् बुद्धिकृतं तथा ।

अनुबन्धादि विज्ञाय प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ॥ इति ।

यद् इदं द्वादशवार्षिकं ब्रह्महत्याव्रतं तद् द्वादशे वर्षे संपूर्णे वा समापनीयम् अर्वाग् वा ब्राह्मणत्राणादिनिमित्तलाभे । तथा च शङ्खः: “द्वादशे वर्षे शुद्धिम् आप्नोति । अन्तरा वा ब्राह्मणं मोचयित्वा । गवां द्वादशानां परित्राणात् । सद्य एवाश्वमेधावभृथस्नानाद् वा पूतो भवति” इति । एवं च सति यद् याज्ञवल्क्येनोक्तम्,

ब्राह्मणस्य परित्राणाद् गवां द्वादशकस्य वा ।

तथाश्वमेधावभृथस्नानाद् वा शुद्धिम् आप्नुयात् ॥

दीर्घतीव्रामयग्रस्तं ब्राह्मणं गाम् अथापि वा ।

दृष्ट्वा पथि निरातङ्कं कृत्वा वा ब्रह्महा शुचिः ॥

आनीय विप्रसर्वस्वं हृतं घातित एव वा ।

तन्निमित्तं क्षतः शस्त्रैर् जीवन्न् अपि न दुष्यति ॥ (य्ध् ३।२४४–४६)

इति, न तद् व्रतान्तराभिप्रायम् । किं तु समाप्तिकथनाभिप्रायम् । व्रतान्तराणि तु मनुर् आह ।

लक्ष्यं शस्त्रभृतां वा स्याद् विदुषाम् इच्छयात्मनः ।

प्रास्येद् आत्मानम् अग्नौ वा समिद्धे त्रिर् अवाक्शिराः ॥

यजेत वाश्वमेधेन स्वर्जिता गोसवेन वा ।

अभिजिद्विश्वजिद्भ्यां वा त्रिवृताग्निष्टुतापि वा ॥

जपन् वान्यतमं वेदं योजनानां शतं व्रजेत् ।

ब्रह्महत्यापनोदाय मितभुङ् नियतेन्द्रियः ॥

सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणायोपपादयेत् ।

धनं वा जीवनायालं गृहं वा सपरिच्छदम् ॥

[७०] हविष्यभुग् वानुचरेत् प्रतिस्रोतः सरस्वतीम् ।

जपेद् वा नियताहारस् त्रिर् वै वेदस्य संहिताम् ॥ इति । (म्ध् ११।७३–७७)

एते सर्वे पक्षाः कामकाराकामकारविद्वदविद्वद्विषयत्वेन व्यवस्थापनीयाः । कामकृतात्यन्ताभ्यासे तु याज्ञवल्क्य आह ।

लोमभ्यः स्वाहेत्य् एवं हि लोमप्रभृति वै तनुम् ।

मज्जान्तं जुहुयाद् वापि मन्त्रैर् एभिर् यथाक्रमम् ॥ (य्ध् ३।२४७)

[७१] इति । तत्राष्टौ मन्त्रान् आह वसिष्ठः ।

लोमानि मृत्योर् जुहोमि लोमभिर् मृत्युं वासये । इति प्रथमाम् ।

त्वचं मृत्योर् जुहोमि त्वचा मृत्युं वासये । इति द्वितीयाम् ।

लोहितं मृत्योर् जुहोमि लोहितेन मृत्युं वासये । इति तृतीयाम् ।

मांसं मृत्योर् जुहोमि मांसेन मृत्युं वासये । इति चतुर्थीम् ।

मेदो मृत्योर् जुहोमि मेदसा मृत्युं वासये । इति पञ्चमीम् ।

स्नायुं मृत्योर् जुहोमि स्नाय्वा मृत्युं वासये । इति षष्ठीम् ।

[७२] अस्थीनि मृत्योर् जुहोमि अस्थिभिर् मृत्युं वासये । इति सप्तमीम् ।

मज्जानं मृत्योर् जुहोमि मज्जाभिर् मृत्युं वासये । इति षष्टमीम् । (वध् २०।२६)

इति । मरणान्तिकस्येदृशस्य सर्वस्य व्रतस्य कामकारविषयत्वं मध्यमाङ्गिरा आह ।

प्राणान्तिकं च यत् प्रोक्तं प्रायश्चित्तं मनीषिभिः ।

तत् कामकारविषयं विज्ञेयं नत्र संशयः ॥

यः कामतो महापापं नरः कुर्यात् कथंचन ।

न तस्य शुद्धिर् निर्दिष्टा भृग्वग्निपतनाद् ऋते ॥ इति ।

यत् तु सुमन्तुनोक्तम्: “ब्रह्महा संवत्सरं कृच्छ्रं चरेत् । अधःशायी त्रिषवणस्नायी कर्मावेदको भैक्ष्याहारो दिव्यनदीपुलिनसङ्गमाश्रमगोष्ठपर्वतप्रस्रवणतपोवन-विहारी स्यात् स्थानवीरासनी । संवत्सरे पूर्णे हिरण्यमणिगोधान्यतिलभूमिसर्पींषि ब्राह्मण्ēभ्यो ददन् पूतो भवति” [७३] इति, तद् अपहन्तुर् मूर्खस्य धनवतो जातिमात्रव्यापादने द्रष्टव्यम् । यत् पुनर् वसिष्ठवचनम्: “द्वादशरात्रम् अब्भक्षो द्वादशरात्रम् उपवसेत्” (वस्म् २३।३८) इति, तन् मनो’वसितब्रह्महत्यस्य तदैवओपरतजिघांसस्य वेदितव्यम् । यत् पुनः षट्त्रिंशन्मतवचनम्,

षण्ढं तु ब्राह्मणं हत्वा शूद्रहत्याव्रतं चरेत् ।

चान्द्रायणं प्रकुर्वीत पराकद्वयम् एव च ॥

इति, तद् अप्रत्यानेयपुंस्त्वस्य सप्रत्ययवधे द्रष्टव्यम् । अप्रत्ययवधे तु बृहस्पतिर् आह ।

अरुणायाः सरस्वत्याः सङ्गमे लोकविश्रुते ।

शुध्येत् त्रिषवणस्नायी त्रिरात्रोपोषितो द्विजः ॥

[७४] इति । एतानि द्वादशवार्षिकादिधनदानपर्यन्तानि ब्राह्मणस्यैव । क्षत्रियादेस् तु द्विगुणादिकम् । यद् आह अङ्गिराः ।

पर्षद् या ब्राह्मणानां तु सा राज्ञां द्विगुणा मता ।

वैश्यानां त्रिगुणा प्रोक्ता पर्षद्वच् च व्रतं स्मृतम् ॥ इति ।

प्रजापतिर् अपि ।

द्विगुणं त्रिगुणं चैव चतुर्गुणम् अथापि च ।

क्षत्रविट्शूद्रजातीनां ब्राह्मणस्य वधे व्रतम् ॥ इति ।

यत् तु चतुर्विंशतिमतवचनम्,

प्रायश्चित्तं यद् आम्नातं ब्राह्मणस्य महर्षिभिः ।

पादोनं क्षत्रियः कुर्याद् अर्धं वैश्यः समाचरेत् ॥

शूद्रः समाचरेत् पादम् अशेषेष्व् अपि पाप्मसु ॥ 

इति, तत् प्रातिलोम्यानुष्ठितचतुर्विधसाहसव्यतिरिक्तविषयम् । मूर्धावसिक्तादीनाम् अपि दण्डवत् प्रायश्चित्तं समूहनीयम् । दण्डतारतम्यम् आह याज्ञवल्क्यः ।

दण्डप्रण्यनं कार्यं वर्णजात्युत्तराधरैः । इति । (य्ध् २।२०६)

एवं च सति मूर्धावसिक्तस्य ब्राह्मनवधे ब्राह्मणाद् अतिरिक्तं क्षत्रियाद् ऊनम् अध्यर्धद्वादशवार्षिकं भवति । [७५] अनयैव दिशा प्रातिलोम्योत्पन्नानां अपि प्रायश्चित्तम् ऊहनीयम् । तथोत्तमाश्रमिणाम् अपि प्रयश्चित्ततारतम्यम् अङ्गिरसा दर्शितम् ।

गृहस्थोक्तानि पापानि कुर्वन्त्य् आश्रमिणो यदि ।

शौचवच् छोधनं कुर्युर् अर्वाक् ब्रह्मनिदर्शनात् ॥ इति । 

प्रक्रान्तप्रायश्चित्तस्य मध्ये विपत्ताव् अपि पापक्षयो भवति । तथा च हारीतः ।

प्रायश्चित्ते ऽध्यवसिते कर्ता यदि विपद्यते ।

पूतस् तद् अहर् एव स्याद् इह लोके परत्र च ॥ इति । (हार्स्म् २१।९)

व्यासो ऽपि ।

धर्मार्थं यतमानस् तु न चेत् शक्नोति मानवः ।

प्राप्तो भवति तत् पुण्यम् अत्र मे नास्ति संशयः ॥ इति । (व्यास्म् ३।४१)

वधोद्यमे ऽपि वधप्रायश्चित्तं कर्तव्यम् । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

चरेद् व्रतम् अहत्वापि घातार्थं चेत् समागतः । (य्ध् ३।२५२)

[७६] इति । यथावर्णम् इत्य् अनुवर्तते । अत एव स्मृत्यन्तरम् ।

अहत्वापि यथावर्णं ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् । इति । (शास्म् १।२६)

॥ १२।७२–७३ ॥

सवनस्थस्त्रीवधस्य महापातकत्वम् अभिप्रेत्य प्रायश्चित्तम् आह ।

**सवनस्थां स्त्रियं हत्वा ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ॥ १२।७४ ॥**

इति । आहिताग्नेर् जाया पतिव्रता सवनस्था । अत एव अङ्गिराः ।

आहिताग्नेर् द्विजाग्र्यस्य हत्वा पत्नीम् अनिन्दिताम् ।

ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद् आत्रेयीघ्नस् तथैव च ॥ इति । (अङ्स्म् ३।१९)

॥ १२।७४ ॥

[७७]

ब्रह्महत्यायाः प्रायश्चित्तम् अभिधाय मद्यपानस्य प्रायश्चित्तम् आह ।

**मद्यपश् च द्विजः कुर्यान् नदीं गत्वा समुद्रगाम् ।**

** चान्द्रायणे ततश् चीर्णे कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् ॥ १२।७५ ॥**

** अनडुत्सहितां गां च दद्याद् विप्रेषु दक्षिणाम् । इति ।**

पनसादिजन्यं मदकारणं द्रवद्रव्यं मद्यम् । तद् आह पुलस्त्यः ।

पानसं द्राक्षमाधूकं खात्जूरं तालम् ऐक्षवम् ।

मधूत्थं सैरिम् आरिष्टं मैरेयं नारिकेलजम् ॥

[७८] समानानि विजानीयान् मद्यान्य् एकादशैव तु । इति । (पुल्स्म् १।१२–१३)

एकादशानाम् अन्यतमस्य मद्यस्य पाने महानदीतीरे चान्द्रायणं चरित्वा ब्राह्मणभोजनं कृत्वा दक्षिणां दद्यात् । तद् एतत् कामकारविषयम् । अकामकारे तु बृहस्पतिर् आह ।

पीत्वा प्रमादतो मद्यम् अतिकृच्छ्रं चरेद् द्विजः ।

कारयेत् तस्य संस्कारं शक्त्या विप्रांस् तु भोजयेत् ॥ इति । (बृस्म् ४।२३)

तद् एतन् मद्यपानप्रायश्चित्तं ब्राह्मणस्यैव, न क्षत्रियवैश्ययोः, मद्यपानस्य ब्राह्मणं प्रत्य् एव निषेधात्,

यक्षरक्षःपिशाचान्नं मद्यमांससुरासवम् ।

तद् ब्राह्मणेन नात्तव्यं देवानाम् अश्नता हविः ॥

इति स्मरणात् । [७९] बृहद्विष्णुर् अपि ।

माधूकम् ऐक्षवं सैरं तालं खार्जूरपानसम् ।

मधूत्थं चैव माध्वीकं मैरेयं नारिकेलजम् ॥

अमेध्यानि दशैतानि मद्यानि ब्राह्मणस्य तु । इति ।

राजन्यवैश्ययोस् तु मद्यपानम् अनुजानाति वृद्धयाज्ञवल्क्यः ।

कामाद् अपि च राजन्यो वैश्यो वापि कथंचन ।

मद्यम् एव सुरां पीत्वा न दोषं प्रतिपद्यते ॥ इति ।

व्यासो ऽपि ।

उभौ मध्वासवक्षीबौ उभौ चन्दनचर्चितौ । 

एकपङ्क्त्यशितौ दृष्टौ मे केशवार्जुनौ ॥ 

[८०] इति । उपनयनात् पूर्वं मध्यपाने तत्प्रायश्चित्तं पित्रादिभिः कर्तव्यम् । तद् आह जातूकर्ण्यः ।

अनुपेतस् तु यो बालो मद्यं मोहात् पिबेद् यदि ।

तस्य कृच्छ्रत्रयं कुर्यात् माता भ्राता तथा पिता ॥ इति ॥ १२।७५ ॥

मद्यपानस्य प्रायश्चित्तम् उक्त्वा सुरापानस्य प्रायश्चित्तम् आह ।

**सुरापानं सकृत् कृत्वा अग्निवर्णां सुरां पिबेत् ॥ १२।७६ ॥**

** स पावयेद् अथात्मानम् इह लोके परत्र च । इति ।**

पिष्टादिजन्यो द्रवद्रव्यविशेषो सुरा । तथा च मनुः ।

गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा ।

यथैवैका तथा सर्वा न पातव्या द्विजोत्तमैः ॥ इति । (म्ध् ११।९४)

तत्र पैष्ट्यां सुराशब्दो मुख्यः, गौडीमाध्व्योर् गौणः, पुलस्त्येनैकादशसु मद्येषु गौडीमाध्व्याव् अनुक्रम्य, [८१] “सुरायाः सकृत्पाने गौडीमाध्व्योर् अमुख्यसुरयोर् असकृत्पाने चाग्निसमानवर्णोत्पत्तिपर्यन्तं संतप्ताम् अत्युष्णां सुरां पीत्वा ब्राह्मणो म्रियेत” (पुल्स्म् १।१४) इत्य् अभिधानात् । तथा च बृहस्पतिः ।

सुरापाने कामकृते ज्वलन्ती चैव तां मुखे ।

क्षिपेत् तया विनिर्दग्धो मृतः शुद्धिम् अवाप्नुयात् ॥ इति । (बृस्म् ४।२५)

गौडीमाध्व्योर् अभ्यासेन मत्या अमत्या वा पाने तया मरणं व्याघ्र आह ।

मत्या मद्यम् अमत्या वा पुनः पीत्वा द्विजोत्तमः ।

ततो ऽग्निवर्णां तां पीत्वा मृतः शुध्येत् स किल्बिषात् ॥ इति ।

कामकृते सकृत् पैष्टीपाने मूलवचनोक्तं मरणं द्रष्टव्यम् । अकामकृते तु याज्ञवल्क्य

आह ।

वालवासा जटी वापि ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ।

पिण्याकं वा कणान् वापि भक्षयेत् त्रिसमा निशि ॥ इति । (य्ध् ३।२५४)

एतच् च वर्षत्रयपिण्याकादिभक्षणं छर्दनविषयम् । [८२] तथा च वर्षत्रयव्रतं प्रकृत्य व्यास आह ।

एतद् एव व्रतं कुर्यात् मद्यपः छर्दने कृते ।

पञ्चगव्यं च तस्योक्तं प्रत्यहं कायशोधनम् ॥ इति । (व्यास्म् २।५१)

यत् तु मनुनोक्तम्,

कणान् वा भक्षयेद् अब्दं पिण्याकं वा सकृन् निशि ।

सुरापानापनुत्त्यर्थं वालवासा जटी ध्वजी ॥ (म्ध् ११।९२)

इति, तत् तालुमात्रसंयोगे द्रष्टव्यम् । यद् अपि देवलेनोक्तम्: “सुरापाने ब्राह्मणो रूप्यताम्रसीसानाम् अन्यतमम् अग्निकल्पं पीत्वा शरीरपरित्यागात् पूतो भवति” इति, यद् अपि मनुनोक्तम्,

[८३] गोमूत्रम् अग्निवर्णं वा पिबेद् उदकम् एव वा ।

पयो घृतं वामरणात् गोशकृद्रसम् एव च ॥ (म्ध् ११।९१)

इति, तद् उभयं मूलवचनेन समानविषयम् । वेदविदं प्रत्य् अङ्गिरा आह ।

बृहस्पतिसवेनेष्ट्वा सुरापो ब्राह्मणः पुनः ।

समत्वं ब्राह्मणैर् गच्छेद् इत्य् एषा वैदिकी श्रुतिः ॥ इति ।

सकृद्गौणसुरापाने अङ्गिरा आह ।

भूमिप्रदानं यः कुर्यात् सुरां पीत्वा द्विजोत्तमः ।

पुनर् न च पिबेज् जातु संस्कृतः स विशुध्यति ॥ इति ।

यत् तु सुमन्तुनोक्तम्: “ब्राह्मणस्य सुरापस्य षण्मासान् अनुद्वृतसमुद्रोदकस्नानम् । सावित्र्यष्टसहस्रं जुहुयात् प्रत्यहम् । त्रिरात्रम् उपवासः । तप्तकृच्छ्रेण पूतो भवति । अश्वमेधावभृथस्नानेन च” [८४] इति, तत् पूर्वोक्तबृहस्पतिसवविषय एव द्रष्टव्यम् । यत् पुनर् बृहस्पतिनोक्तम्,

गौडीं माध्वीं सुरां पैष्टीं पीत्वा विप्रः समाचरेत् ।

तप्तकृच्छ्रं पराकं च चान्द्रायणम् अनुक्रमात् ॥ (बृस्म् ४।६१)

इति, तद् अनन्यैषधसाध्यव्याध्युपशमार्थपाने वेदितव्यम्, प्रायश्चित्तस्याल्पत्वात् । अत एव हेतोः संकल्पमात्रविषयत्वे वा योजनीयम् ॥ १२।७६ ॥

अथ सुवर्णस्तेयप्रायश्चित्तम् आह ।

** अपहृत्य सुवर्णं तु ब्राह्मणस्य ततः स्वयम् ॥ १२।७७ ॥**

** गच्छेन् मुसलम् आदाय राजाभ्याशं वधाय तु ।**

** हतः शुद्धिम् अवाप्नोति राज्ञासौ मुक्त एव च ॥ १२।७८ ॥**

** कामतस् तु कृतं यत् स्यान् नान्यथा वधम् अर्हति । इति ।**

अत्र सुवर्णशब्दः परिमांअविशेषोपेतहेमवचनः । स च परिमाणविशेषो याज्ञवल्क्येन दर्शितः ।

[८५] जालसूर्यमरीचिस्थं त्रसरेणुरजः स्मृतम् ।

ते ष्टौ लिक्षा तु तास् तिस्रो राजसर्षप उच्यते ॥

गौरस् तु ते त्रयः षट् ते यवो मध्यस् तु ते त्रयः ।

कृष्णलः पञ्च ते माषः ते सुवर्णस् तु षोडश ॥ इति । (य्ध् १।३६२–६३)

उक्तपरिमाणविशिष्टं ब्राह्मणसुवर्णं यो ऽपहरति स स्वविशुद्धये स्वयम् एव राजकर्तृकं मरणं संपादयितुं प्रहारसाधनं मुसलम् आदाय राजसमीपं गच्छेत् । गत्वा चेदृशं मां प्रहरेति निवेदयेत् । ततो राजकर्तृकात् सुसलसाधनाद् वधाद् अयं विशुद्ध्यतीति । अथ मुसलप्रहारेण न मृतस् तदा राज्ञा मुक्तः शुद्धिं प्राप्नोत्य् एव । तथा च संवर्तः ।

ततो मुसलम् आदाय सकृद् धन्यात् तु तं स्वयम् ।

यदि जीवति स स्तेनस् ततः स्तेयाद् विमुच्यते ॥ इति । (संस्म् १२०–२१)

अथ वा – ऽमुक्त एव च इति पक्षान्तरम् एव व्याख्येयम् । यत्र स्तेनेन ये पोष्यास् तदीयपुत्रमित्रकलत्रादयो बहवः सन्ति तत्र स्तेने मृते बहवो विनश्यन्तीति मत्वा कृपालुना राज्ञा [८६] धनदण्डादिपुरःसरं स्तेनो ऽप्रहतो मुच्येत तदापि विशुद्ध्यत्य् एवेति ।

<u>ननु</u> – एवं सति “अघ्नन्न् एनस्वी राजा” (ग्ध् १२।४५) इति गौतमवचनात् राजा प्रत्यवायी स्यात् ।

<u>न</u>, तस्य पोष्यवर्गादिकृपानिमित्तत्वेन स्तेनव्यतिरिक्तविषये ऽप्य् उपपत्तेः । 

<u>ननु</u> – ब्राह्मणवधस्यातिगर्हितत्वात् “मुक्त एव” इत्य् अयं पक्षस् तद्विषयत्वेन कुतो न व्याख्यायते ।

<u>मनुवचनविरोधाद्</u> इति ब्रूमः । तथा च मनुः ।

सुवर्णस्तेयकृद् विप्रो राजानम् अभिगम्य तु ।

स्वकर्म ख्यापयन् ब्रूयान् मां भवान् अनुशास्त्व् इति ॥

गृहीत्वा मुसलं राजा सकृद् धन्यात् तु तं स्वयम् ।

वधेन शुद्ध्यति स्तेनो ब्राह्मणस् तपसैव वा ॥ इति । (म्ध् ११।९९–१००)

अत्र वधपक्षो नामधारकमात्रविप्रविषयः । तपःपक्षस् तु सवनस्थत्वादिगुणोपेत-ब्राह्मणविषयः । न च – तादृशस्य स्तेयम् असंभावितम् – इति शङ्कनीयम्, कदाचित् क्वचिच् चत्तगततामसवृत्त्या लोभातिशयोदये सति तत्संभवात् । एवं च सति “मुक्त एव” इति पक्ष एतद्विषयत्वेनापि योजयितुं शक्यते । यच् चौर्यं कामकृतं स्यात् तत्रायम् उक्तो वधो द्रष्टव्यः । अन्यथा [८७] प्रामादादिकचौर्ये वधं नार्हति । न च – लोभैकमूलस्य चौर्यस्य प्रामादिकत्वम् असंभावितम् – इति शङ्कनीयम् । यदा वस्त्रप्रान्तग्रथितं सुवर्णं सुवर्णत्वेनाज्ञात्वापहरति अपहृत्य चान्यस्मै ददाति नाशयति वा न पुनः स्वामिने प्रत्यर्पयति तदा संभवत्य् एवाकामतो ऽप्य् अपहारः । तादृशो ऽपहारे सवनस्थब्राह्मणवत् तपसा शुद्धिर् द्रष्टव्या । तपसो विशेषस् तु मनुना दर्शितः ।

तपसापनुनुत्सुस् तु सुवर्णस्तेयजं मलम् ।

वालवासा द्विजो ऽरण्ये चरेद् ब्रह्महणो व्रतम् ॥ इति । (म्ध् ११।१०१)

सुवर्णात् न्यूनपरिमाणेषु हेमसु व्रतभेदाः षाट्त्रिंशन्मते दर्शिताः ।

बालाग्रमात्रे ऽप्रहृते प्राणायामं समाचरेत् ।

लिक्षामात्रे ऽपि च तथा प्राणायामत्रयं बुधः ॥

राजसर्षपमात्रे च प्राणायामचतुष्टयम् ।

गायत्र्यष्टसहस्रं च जपेत् पापविशुद्धये ॥

गौसर्षपमात्रे तु सावित्रीं वै दिनं जपेत् ।

यवमात्रसुवर्णस्य प्रायश्चित्तं दिनद्वयम् ॥

सुवर्णकृष्णलं ह्य् एकम् अपहृत्य द्विजोत्तमः ।

कुर्यात् सान्तपनं कृच्छ्रं तत्पापस्यापनुत्तये ॥

[८८] अपहृत्य सुवर्णस्य माषमात्रं द्विजाधमः ।

गोमूत्रयावकाहारस् त्रिभिर् मासैर् विशुद्ध्यति ॥

सुवर्णस्यापहरणे वत्सरं यावकं पिबेत् ।

ऊर्ध्वं प्राणान्तिकं ज्ञेयम् अथ वा ब्रह्महव्रतम् ॥ इति ।

वत्सरं यावकाशनं किंचिन् न्यूनसुवर्णापहारविषयम् । सुवर्णापहारे द्वादशवार्षिकविधानात् । यत् तु चतुर्विंशतिमते ऽभिहितम्,

आत्मतुल्यं सुवर्णं वा दद्याद् इष्ट्वाथ वा क्रतुम् ।

षडब्दं वा चरेत् कृच्छ्रं जपयज्ञपरायणः ॥

तीर्थानि भ्रमते विद्वान् ततः स्तेयात् प्रमुच्यते । 

तत्रात्मतुल्यसुवर्णदानम् अत्यन्तधनिकविषयम् । क्रतुर् धनिकश्रोत्रियविषयम् । स्तेयप्रायश्चित्तं सर्वत्र अपहृतं धनं स्वामिने दत्वैव कार्यम्,

स्तेये ब्रह्मस्वभूतस्य सुवर्णादेः कृते पुनः ।

स्वामिने ऽपहृतं देयं हर्ता त्व् एकादशाधिकम् ॥

इति स्मरणात् । यदा त्व् अशक्त्या राजा हन्तुम् अप्रवृत्तः तदा वसिष्ठोक्तं द्रष्टव्यम्: [८९] “स्तेनः प्रकीर्णकेशो राजानम् अभियाचेत । ततस् तस्मै राजा औदुम्बरं शस्त्रं दद्यात् । तेनात्मानं प्रमापयेत् । मरणात् पूतो भवति” इति (वध् २०।३१) । औदुम्बरं ताम्रमयम् । यदा सुवर्णम् अपहृत्य तद् भुक्त्वा तदानीम् एवानुतापेन प्रत्यर्पयेत् तदा आपस्तम्बोक्तं द्रष्टव्यम्: “चतुर्थकालमिताशनेन त्रिवर्षम् अवस्थानम्” इति (आप्ध् १।९।२५।१३) । मानसापहारे तु सुमन्तुर् आह: “सुवर्णस्तेयी द्वादशरात्रं वायुभक्षः पूतो भवति” इति (=वध् २०।४१) । गुरुश्रोत्रिययागस्थत्वादिबहुगुणोपेतब्राह्मणद्रव्यस्य भूयसो ऽसकृदपहारे वसिष्ठोक्तं द्रष्टव्यम्: “निष्कालको घृताभ्यक्तो गोमयाग्निना पादप्रभृति आत्मानं प्रमापयेत् । मरणात् पूतो भवतीति विज्ञायते” (वस्म् २०।४२) [९०] इति । इत्थं सुवर्णस्तेयप्रायश्चित्तम् अभिहितम् । गुरुतल्पगप्रायश्चित्तं दशमाध्याये “मातरं यदि गच्छेत् तु भगिनीम्” (पर्स्म् १०।८) इत्य् अत्र प्रपञ्चितम् ॥

अथ पतितसंसर्गप्रयश्चित्तम् ।

यस् तु पतितैर् ब्रह्महदिभिः सह संवत्सरं संसर्गं कृत्वा स्वयम् अपि पतितस् तस्य प्रायश्चित्तं मनुर् आह ।

यो येन पतितेनैषां संसर्गं याति मानवः ।

स तस्यैव व्रतं कुर्यत् संसर्गस्य विशुद्धये ॥ इति । (म्ध् ११।१८१)

आचार्यस् तु कलियुगे संसर्गदोषाभावम् अभिप्रेत्य संसर्गप्रायश्चित्तं नाभ्यधात् । अत एव स्मृत्यन्तरे कलौ वर्ज्यानाम् अनुक्रमणे “संसर्गदोषः पापेषु” (संस्म् १।५३) इत्य् उक्तम् ।

॥ १२।७७–७८ ॥

संसर्गदोषस्य पातित्यापादकत्वाभावे ऽपि पापमात्रापादकत्वम् अस्तीत्य् आह ।

**आसनात् शयनाद् यानात् संभाषात् सहभोजनात् ॥ १२।७९ ॥**

** संक्रामन्ति हि पापानि तैलबिन्दुर् इवाम्भसि ।**

[९१] इति । यथा तैलबिन्दुर् अम्भसि प्रक्षिप्तः सर्वत्र व्याप्नोति तथा पतितसंसर्गकृतं पापं संसर्गिणं पुरुषं व्याप्नोति ॥ १२।७९ ॥

संसर्गदोषव्याजेन पूर्वम् अनुक्तप्रायश्चित्तानां सर्वेषां साधारणानि प्रायश्चित्तान्य् आह ।

**चान्द्रायणं यवकं च तुलापुरुष एव च ॥ १२।८० ॥**

** गवां चैवानुगमनं सर्वपापप्रणाशनम् । इति ।**

तुलापुरुषः कृच्छ्रविशेषः । तत्स्वरूपम् उपरिष्टाद् वक्ष्यामः । यत्र यत्र च प्रतिपदोक्तं प्रायश्चित्तं नोपलभ्यते तत्र सर्वत्र पापगौरवलाघवानुसारेण चान्द्रायणादीन्य् आवृत्तान्य् अनावृत्तानि वानुष्ठेयानि । ततः सर्वाणि पापानि नश्यन्तीति सिद्धम् ॥ १२।८० ॥

इत्थं प्रायश्चित्तकाण्डे नवभिर् अध्यायैः प्रकीर्णकादीनां महापातकान्तानां पापानां यानि प्रायश्चित्तान्य् आचार्येणाभिहितानि तानि व्याचक्षाणैर् अस्माभिस् तत्प्रसङ्गापतितानि स्मृत्यन्तराण्य् उदाहृत्य व्यवस्थापितानि ।

अनुदाहृतस्मृतिवचनव्यवस्था ।

[९२]

अथ यानि पूर्वम् अनुदाहृतानि तान्य् उदाहृत्य व्यवस्थापयामः ।

तत्रातिपातकस्वरूपम् ।

तत्र विष्णुप्रोक्तां पापानुक्रमणिकाम् आश्रित्य तदानुपूर्व्यात् प्रायश्चित्तवचनान्य् उदाह्रियन्ते । तत्र विष्णुर् आदाव् अतिपातकम् अनुक्रम्य तत्स्वरूपम् एवं निर्दिदेश: “मातृगमनं दुहितृगमनं स्नुषागमनम् इत्य् अतिपातकानि” इति (विध् ३४।१) । तेषां त्रयाणां दशमाध्याये “मातरं यदि गच्छेत् तु” (पर्स्म् १०।८) इत्य् अस्मिन् प्रकरणे प्रायश्चित्तानि निर्णीतानि ।

महापातकस्वरूपम् ।

अतिपातकानन्तरं महापातकम् अनुक्रम्य तत्स्वरूपनिर्देश एवं क्र्तः: “ब्रह्महत्या सुरापानं ब्राह्मणसुवर्णहरणं गुरुदारगमनम् इति महापातकानि । तत्संयोगश् च” इति (विस्म् ३५।१–२) । तत्र गुरुदारगमनव्यतिरिक्तानां चतुर्णां द्वादशाध्याये “चतुर्विद्ये” (पर्स्म् १२।६४) [९३] इत्यादिना, “सर्वपापप्रणाशनम्” (पर्स्म् १२।८१) इत्यन्तेन ग्रन्थेन प्रायश्चित्तान्य् उक्तानि । गुरुदारगमनस्य तु दशमाध्याये “पितृदारान् समारुह्य” (पर्स्म् १०।११) इत्य् अत्र प्रायश्चित्तम् अभिहितम् ।

अनुपातकस्वरूपम् ।

महापातकानन्तरम् अनुपातकम् अनुक्रम्य तत्स्वरूपम् एवं निर्दिष्टम्:

    यागस्थस्य क्षत्रियस्य वधः वैश्यस्य रजस्वलायाश् चान्तर्वत्न्याश् चातिगोराया अविज्ञातस्य गर्भस्य शरणागतस्य च घातनं ब्रह्महत्यासमानीति । कूटसाक्ष्यं सुहृवध इत्य् एतौ सुरापानसमौ । ब्राह्मणभूम्यपहरणं सुवर्णस्तेयसमम् । पितृव्यमातामहमातुलश्वशुरनृपपत्न्यभिगमनं गुरुदाराभिगमनसदृशम् । पितृमातृस्वसृगमनं च श्रोत्रियर्त्विगुपाध्याय-मित्रपत्न्यभिगमनं च । **[९४]** स्वसुः सख्याः सगोत्राया उत्तमवर्णायाः कुमार्या रजस्वलायाः शरणागतायाः प्रव्रजिताया निक्षिप्तायाश् च । (विध् ३६।१–७)

इति ।

अथ् अनुपातकप्रायश्चित्तम् ।

तत्र प्रायश्चित्तं विष्णुर् एवाह ।

अनुपातकिनस् त्व् एते महापातकिनो यथा ।

अश्वमेधेन शुद्ध्यन्ति तीर्थानुसरणेन वा ॥ इति । (विध् ३६।८)

तत्राश्वमेधः सार्वभौमराजविषयः, “राजा सार्वभौमो ऽश्वमेधेन यजेत” इति श्रुतेः । तीर्थस्नानम् इतरविषयम् । तच् च साधारणप्रायश्चित्तम् । यत्र प्रतिपदोक्तं प्रायश्चित्तं नास्ति नोपलक्ष्यते वा तत्रेदं साधारणं द्रष्टव्यम् । यागस्थक्षत्रवधस्य तादृशवैश्यवधस्य च षष्ठाध्याये “वैश्यं वा क्षत्रियं वापि” (पर्स्म् ६।१७) इत्य् एतस्य व्याख्यानप्रसङ्गे प्रायश्चित्तं दर्शितम् । तथा [९५] चान्तर्वत्न्या अत्रिगोत्रायाश् च वधे तत्रैव प्रायश्चित्तम् अभिहितम् । अविज्ञातगर्भवधे प्रायश्चित्तं चतुर्थाध्याये “गर्भपातं च या कुर्यात्” (पर्स्म् ४।१७) इत्य् अस्मिन् प्रसङ्गे वर्णितम् । शरणागतावधः परिशिष्यते । मनुस् त्व् अन्यान्य् अपि ब्रह्महत्यासमान्य् आह ।

अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम् ।

गुरोश् चालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया ॥ इति । (म्ध् ११।५५)

याज्ञवल्क्यश् चापराण्य् आह ।

गुरूणाम् अध्यधिक्षेपो वेदनिन्दा सुहृद्वधः ।

ब्रह्महत्यासमं ज्ञेयम् अधीतस्य च नाशनम् ॥ (य्ध् ३।२२८)

[९६] इति । अत्र शरणागतवधादिषु पादन्यूनं ब्रह्महत्याव्रतम् अवगन्तव्यम् । समशब्दस्य “राजसमो मन्त्री” इत्यादाव् ईषन्नूने प्रयोगदर्शनात् । मनुस् त्व् अधीतत्यागादीनां सुरापानसमत्वम् आह ।

ब्रह्मोज्झं वेदनिन्दा च कूटसाक्ष्यं सुहृद्वधः ।

गर्हितानाद्ययोर् जग्धिः सुरापानसमानि षट् ॥ इति । (म्ध् ११।५६)

तत्र ब्रह्मोज्झस्य प्रायश्चित्तं वसिष्ठ आह: “ब्रह्मोज्झः कृच्छ्रं द्वादशरात्रं चरित्वा पुनर् उपयुञ्जीत वेदम् आचार्यात्” इति (वध् २०।१२) । इदं च प्रायश्चित्तं प्रामादिकाध्ययन-त्यागविषयम् । नास्तिकतया तत्त्यागे पादन्यूनं सुरापानव्रतम् इति मनोर् मतम् । यद्य् अपि वसिष्ठेनोक्तम्: [९७] “गुरोर् अलीकनिर्बन्धे कृच्छ्रं द्वादशरात्रं चरित्वा सचैलं स्नात्वा गुरुप्रसादात् पूतो भवति” (वध् २१।२८) इति, तद् एतद् अमतिपूर्वे सकृदनुष्ठाने वेदितव्यम् । विष्णुनानुक्रान्तस्य कौटसाक्ष्यस्य द्वादशवार्षिकं प्रायश्चित्तम् । तथा च तद्व्रतानुवृत्तौ शङ्ख आह ।

कौटसाक्ष्यं तथा कृत्वा निक्षेपम् अपहृत्य च ।

एतद् एव व्रतं कुर्यात् त्यक्त्वा च शरणागतम् ॥ इति । (शङ्स्म् १७।५)

यत्र साक्ष्यनृतवदनेन वर्णिनो वधप्राप्तिः तद्विषयम् इदम् । अपरम् अपि ब्रह्महत्यासमं विष्णुर् दर्शयति ।

आक्रुष्टस् ताडितो वापि धनैर् वा विप्रयोजितः ।

यम् उद्दिश्य त्यजेत् प्राणांस् तम् आहुर् ब्रह्मघातकम् ॥ (विध् ३।४६)

[९८] इति । आक्रोशनादिनिमित्ताभावे मृतस्यैव हत्यादोषः, न तूद्देश्यस्य । तथा च स्मृत्यन्तरम्।

अकारणं तु यः कश्चिद् द्विजः प्राणान् परित्यजेत् ।

तस्यैव तत्र दोषः स्यान् न तु यं परिकीर्तयेत् ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि सुरापानसमान्य् उदाजहार ।

निषिद्धभक्षणं जैह्म्यम् उत्कर्षे च वचो ऽनृतम् ।

रजस्वलामुखास्वादः सुरापानसमानि तु ॥ इति । (य्ध् ३।२२९)

एवमादिषु सर्वत्र येन साम्यम् उच्यते तदीयं प्रायश्चित्तं किंचिन् न्यूनम् अनुष्ठेयम् । सा च न्यूनता निमित्तगौरवलाघवानुसारिणी कल्पनीया । सुवर्णस्तेयसमे तु ब्राह्मणभूम्यपहरणे मरणान्तिकप्रयश्चित्तेषु न्यूनत्वकल्पनासंभवात् द्वादशवार्षिकादिव्रतानि यथायोगं कल्पनीयानि । याज्ञवल्क्यो ऽन्यानि सुवर्णस्तेयसमान्य् आह ।

अश्वरत्नमनुषस्त्रीभूधेनुहरणं तथा ।

निक्षेपस्य च सर्वं हि सुवर्णस्तेयसंमितम् ॥ (य्ध् ३।२३०)

[९९] इति । मनुर् अपि ।

निक्षेपस्यापहरणं नराश्वरजतस्य च ।

भूमिवज्रमणीनां च रुक्मस्तेयसमं स्मृतम् ॥ इति । (म्ध् ११।५७)

पितृव्यपत्न्यादिगमनानां गुरुतल्पसमानानां दशमाध्याये “मातृष्वसृगमे चैवम्” (पर्स्म् १०।९) इत्य् अस्मिन् प्रकरणे प्रपञ्चितम् ।

उपपातकस्वरूपम् ।

अनुपातकानन्तरं विष्णुर् उपपातकम् अनुक्रम्य तत्स्वरूपम् एवं निर्दिदेश ।

    अनृतवचनम् उत्कर्षे । राजगामि च पैशुनम् । गुरोश् चालीकनिर्बन्धः । वेदनिन्दा । अधीतस्य च त्यागः । अग्निमातृपितृसुतदाराणां च । अभोज्यान्नाभक्ष्यभक्षणम् । परस्वहरणम् । परदाराभिगमनम् । अयाज्ययाजनम् । विकर्मणा जीवनम् । असत्प्रतिग्रहः । क्षत्रियविट्शूद्रगोवधः । अविक्रेयविक्रयः । **[१००]** परिवित्तितानुजेन ज्येष्ठस्य । परिवेदनं च । तस्य च कन्यादानम् । याजनं च । व्रात्यता । भृतकाध्यपनम् । भृतकाध्ययनादानम् । सर्वाकरेष्व् अधीकारः । महायन्त्रप्रवर्तनम् । द्रुमगुल्मलतौषधीनां हिंसा । स्त्रिया जीवनम् । अभिचारः । मूलकर्मसु च प्रवृत्तिः । आत्मार्थं च क्रियारम्भः । अनाहिताग्निता । स्तेयम् । देवर्षिपितॄणाम् ऋणस्यानपक्रिया । असच्छास्त्रधिगमनम् । नास्तिकता । कुशीलता । **[१०१]** मद्यपस्त्रीनिषेवणम् । इत्य् उपपातकानि । (विध् ३७।१–३६)

इति । याज्ञवल्क्यस् तु विष्णुनानुक्तान्य् अपि कानिचिद् उपपातकानि ऋणानपक्रियादीन्य् उदाजहार ।

गोवधो व्रात्यता स्तैन्यम् ऋणानां चानपक्रिया ।

अनाहिताग्नितापण्यविक्रयः परिवेदनम् ॥

भृताद् अध्ययनादानं भृतकाध्यापनं तथा ।

पारदार्यं पारिवित्त्यं वार्धुष्यं लवणक्रिया ॥

स्त्रीशूद्रविट्क्षत्रवधो निन्दितार्थोपजीवनम् ।

[१०२] नास्तिक्यं व्रतलोपं च सुतानां चैव विक्रयः ॥

धान्यकुप्यपशुस्तेयम् अयाज्यानां च याजनम् ।

पितृमातृसुतत्यागस् तटाकारामविक्रयः ॥

कन्यासंदूषणं चैव परिवेदकयाजनम् ।

कन्याप्रदानं तस्यैव कौटिल्यं व्रतलोपनम् ॥

[१०३] आत्मनो ऽर्थे क्रियारम्भो मद्यपस्त्रीनिषेवणम् ।

स्वाध्यायाग्निसुतत्यागो बान्धवत्याग एव च ॥

इन्धनार्थं द्रुमच्छेदः स्त्रीहिंसौषधजीवनम् ।

हिंस्रयन्त्रविधानं च व्यसनान्य् आत्मविक्रयः ॥

शूद्रप्रेष्यं हीनसख्यं हीनयोनिनिषेवणम् ।

तथैवानाश्रमे वासः परान्नपरिपुष्टता ॥

असच्छास्त्राधिगमनम् आकरेष्व् अधिकारिता ।

भार्याया विक्रयश् चैषाम् एकैकम् उपपातकम् ॥ इति । (य्ध् ३।२३४–४२)

यद्य् अपि “अनृतं च समुत्कर्षे” (म्ध् ११।५५) इत्य् एतन् मनुना ब्रह्महत्यासमेषु पठितं याज्ञवल्क्येन सुरापानसमेषु विष्णुना उपपातकेषु तथापि विषयभेदेन त्रैविध्यं वक्तुं शक्यत्वान् न किंचिद् अपि साङ्कर्यम् । विषयभेदस् तूच्यते । द्वेष्यं पुरुषं राजभृत्यादिभिर् मारयितुं तस्मिन्न् अविद्यमानम् अपि महान्तम् [१०४] अपराधम् आरोप्यानृतं चेद् ब्रूयात् तद् ब्रह्महत्यासमम्, वधपर्यवसायित्वात् । यस् तु लाभपूजाखातिकामो राजसभादौ स्वस्मिन् अविद्यमानम् अपि चतुर्वेदाभिज्ञत्वं प्रकटयितुम् अनृतं ब्रूते तत् सुरापानसमम्, अतिगर्हितत्वात् । यस् तु सुखगोष्ठ्यादौ परोपकारम् अन्तरेण वृथानृतं ब्रूते तस्यैतद् उपपातकम् । तत्राद्ययोः प्रायश्चित्तं पूर्वम् एवोक्तम् । तृतीये तु कामकृते याज्ञवल्क्य आह ।

मयि तेज इति छायां स्वां दृष्ट्वाम्बुगतां जपेत् ।

सावित्रीम् अशुचौ दृष्टे चापल्ये चानृते ऽपि च ॥ इति । (य्ध् ३।२७९)

अकामकृते तु मनुनोक्तं द्रष्टव्यम् ।

सुप्त्वा क्षुत्वा च भुक्त्वा च निष्ठीव्योक्त्वानृतानि च ।

पीत्वापो ऽध्येष्यमाणश् च आचामेत् प्रयतो ऽपि सन् ॥ इति । (म्ध् ५।१४५)

राज्ञो ऽग्रे साक्षात् परम्परया वा परदोषकथनं राजगामि पैशुन्यम् । गुराव् अलीकनिर्बन्धो द्विविधः । तत्र राजगृहादौ स्वयं समर्थः सन् असमर्थस्य गुरोर् द्रव्यलाभाद्युपरोधकारणं निर्बन्धं करोति चेत् सोयम् अलीकनिर्बन्धो ब्रह्महत्यासमत्वेन मनुनोक्तः । यत्र वाक्पारुष्यादिमात्रेण गुरोर् अप्रियम् उपजायते [१०५] सो ऽयम् अलीकनिर्बन्ध उपपातकम् । वेदनिन्दा त्रिविधा । बुद्धार्हतादिशास्त्राण्य् अभ्यस्य वेदानाम् अप्रामाण्यप्रतिपादने निर्बन्ध एका निन्दा । सेयं याज्ञवल्क्येन ब्रह्महत्यासमेषूपवर्णिता । सत्याम् अपि वेदप्रामान्यबुद्धौ जल्पवितण्डादिहेतुशास्त्र-व्यसनितया श्रुतिस्मृत्युक्तस्यानुष्ठानस्यावज्ञा द्वितीया निन्दा । एतद् एवाभिप्रेत्य मनुर् आह ।

यो ऽवमन्येत ते तूभे हेतुशास्त्राश्रयात् द्विजः ।

स साधुभिर् बहिष्कार्यो नाश्तिको वेदनिन्दकः ॥ इति । (म्ध् २।११)

सेयं निन्दा सुरापानसमेषु मनुनोदाहृता । यस् तु वैदिकं कर्मानुतिष्ठन्न् अपि नात्यन्तं तत्फले श्रद्धत्ते “किम् अनेन भविष्यति जनापवादभयाद् एव केवलम् अनुतिष्ठामि” इत्य् एवं निन्दन्ति सेयं निन्दोपपातकेषु पठ्यते ।

एवम् अध्ययनत्यागादेर् एकैकस्य बहुविधस्यानुक्रान्तस्य गौरवलाघवे पर्यालोच्यावान्तरभेदः कल्पनीयः । “अग्निमातृपितृसुतदाराणाम्” (विध् ३७।६) इत्य् अत्रापि त्याग इति पदम् अन्वेति । अनुक्रान्तानाम् उपपातकानां पूर्वोक्तेभ्यो ऽतिपातकमहापातकानुपातकेभ्यो ऽल्पत्वाद् उपपातकत्वम् । तद् उक्तं स्मृत्यन्तरे ।

[१०६] महापातकतुल्यानि पापान्य् उक्तानि यानि तु ।

तानि पातकसंज्ञानि तन्न्यूनम् उपपातकम् ॥ इति ।

अथ उपपातकस्य साधारणं प्रायश्चित्तम् ।

तस्य चोपपातकजातस्य साधारणं प्रायश्चित्तं विष्णुर् आह ।

उपपातकिनस् त्व् एते कुर्युश् चान्द्रायणं नराः ।

पराकम् अथ वा कुर्युर् यजेयुर् गोसवेन च ॥ इति । (विध् ३७।३५)

अत्रैतेषाम् आवृत्तानां सङ्घाते गोसवो द्रष्टव्यः । एकैकस्य च शक्तं प्रति पराकः अशक्तं प्रति चान्द्रायणम् । याज्ञवल्क्यो ऽपि साधारणं प्रायश्चित्तम् आह ।

उपपातकशुद्धिः स्याद् एवं चान्द्रायणेन वा ।

पयसा वापि मासेन पराकेणाथ वा पुनः ॥ इति । (य्ध् ३।२६५)

एवम् इत्य् अनेन पदेन प्रकृतं गोवधव्रतम् अतिदिश्यते, अतिदेशस्योपदेशान् न्यूनविषयत्वात् । गोव्रताङ्गानि गोचर्मादीनि कानिचिद् विषयान्तरेषु निवर्तन्ते । एतच् च व्रतचतुष्टयम् अकामकारे शक्त्यपेक्षया विकल्पितं द्रष्टव्यम् । कामकारे तु,

[१०७] एतद् एव व्रतं कुर्युर् उपपातकिनो द्विजाः ।

अवकीर्णिवर्ज्यं शुद्ध्यर्थं चान्द्रायणम् अथापि वा ॥ (म्ध् ११।११७)

इति मनुनोक्तं त्रैमासिकं द्रष्टव्यम् । एतच् च साधारणप्रायश्चित्तं प्रतिपदोक्तप्रायश्चित्ताभावे तदनुपलम्भे वा द्रष्टव्यम् ।

प्रतिपदोक्तप्रायश्चित्तानि ।

प्रतिपदोक्तानि प्रायश्चित्तानि यथासंभवम् उदाहरामः । तत्र गुरोर् अलीकनिर्बन्धोपपातकस्य प्रायश्चित्तं विष्नुर् आह: “समुत्कर्षे ऽनृते गुरोर् अलीकनिर्बन्धे तदाक्षेपणे च मासं पयसा वर्तेत” इति (विध् ५४।५४) । अग्नित्यागे स एवाह: “वेदाग्न्युत्सादी त्रिषवणस्नाय्य् अधःशायी संवत्सरं सकृद्भैक्षेण वर्तेत” इति (विध् ५४।१३) । वसिष्ठो ऽपि: “यो ऽग्नीन् अपविध्येत् स कृच्छ्रं द्वादशरात्रं चरित्वा पुनराधानं कारयेत्” (विध् २१।२७) [१०८] इति । मनुर् अपि ।

अग्निहोत्र्य् अपविध्याग्नीन् ब्राह्मणः कामकारतः ।

चान्द्रायणं चरेन् मासं वीरहत्यासमं हि तत् ॥

अग्निहोत्र्य् अपविध्याग्नीन् मासाद् ऊर्ध्वं तु कामतः ।

कृच्छ्रं चान्द्रायणं चैव कुर्याद् एवाविचारयन् ॥ इति । (म्ध् ११।१२९–३०)

हारीतः: “संवत्सरोत्सन्ने ऽग्निहोत्रे चान्द्रायणं कृत्वा पुनर् आदध्यात् । द्विवर्षोत्सन्ने सान्तपनं चान्द्रायणं च कुर्यात् । त्रिवर्षोत्सन्ने संवत्सरं कृच्छ्रम् अभ्यस्य पुनर् आदध्यत्” इति (हार्स्म् ३।१९–२१) । शङ्खो ऽपि: “अभ्युत्सादी सांवत्सरं प्राजापत्यं चरेत् गां च दद्यात्” इति (शङ्स्म् ११।२३) । भरद्वाजो: “द्वादशाहातिक्रमे त्र्यहम् उपवासः । मासातिक्रमे द्वादशाहम् उपवासः । संवत्सरातिक्रमे मासोपवासः । पयोभक्षणं च” [१०९] इति । एतत् सर्वम् आलस्याद् अग्नित्यागविषयतया यथायोगम् ऊहनीयम् । यत् तु भरद्वाजगृह्ये ऽभिहितम्: “प्राणायामशतम् आ दशरात्रं कुर्यात् । उपवासः स्याद् आ विंशतिरात्रम् । अत ऊर्ध्वम् आ षष्टिरात्रं तिस्रो रात्रीर् उपवसेत् । अत ऊर्ध्वम् आ संवत्सरात् प्राजापत्यं व्रतं चरेत् । अत ऊर्ध्वं कालबहुत्वे दोषबहुत्वम्” इति, तत् प्रमादाद् अग्नित्यागविषयम् । नास्तिक्यात् त्यागे तु व्याघ्र आह ।

यो ऽग्निं त्यजति नास्तिक्यात् प्राजापत्यं चरेद् द्विजः ।

अन्यत्र पुनराधानं दानम् एव तथैव च ॥ इति ।

प्राजापत्यस्योपलक्षणत्वात् त्यागकालस्य गौरवलाघवानुसारेण व्रतान्तराण्य् ऊहनीयानि । व्रतान्तरकर्तव्यम् आह जातूकर्ण्यः ।

अतीतकालं जुहुयाद् अग्नौ विप्रो यवान् अयम् ।

नष्टे ऽग्नौ विधिवद् दद्यात् कृत्वाधानं पुनर् द्विजः ॥ इति ।

एतच् चौपासनाग्निविषयम् । दारत्यागे शातातप आह: [११०] “कौमारदारत्यागी मासं पयोभक्षः शुध्यति” इति (शास्म् १।२७) । अभोज्याभक्ष्यभक्षणप्रायश्चित्तं त्व् एकादशाध्याये प्रपञ्चितम् ।

अथ परस्वहरणप्रायश्चित्तम् ।

तत्र परस्वहरणे मनुर् आह ।

धान्यान्नधनचौर्याणि कृत्वा कामाद् द्विजोत्तमः ।

स्वजातीयगृहाद् एव कृच्छ्राब्देन विशुध्यति ॥

मनुष्याणांतु हरणे स्त्रीणां क्षेत्रगृहस्य च ।

कूपवापीजलानां च शुद्धिश् चान्द्रायणं स्मृतम् ॥

द्रव्याणाम् अल्पसाराणां स्तेयं कृत्वान्यवेश्मनः ।

चरेत् सान्तपनं कृच्छ्रं तन् निर्यात्य् आत्मशुद्धये ॥ 

भक्ष्यभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च ।

पुष्पमूलफलानां च पञ्चगव्यं विशोधनम् ॥

तृणकाष्ठद्रुमाणां च शुष्कान्नस्य गुडस्य च । 

[१११] चैलचर्मामिषाणां च त्रिरात्रं स्याद् अभोजनम् ॥

मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च ।

अयः कांस्योपलानां च द्वादशाहं कणान्नता ॥

कार्पासकीटजोर्णानां द्विशफैकशफस्य च ।

पक्षिगन्धौषधीनां च रज्ज्वाश् चैव त्र्यहं पयः ॥ इति । (म्ध् ११।१६२–६८)

एतेषां विषयाणां मध्ये धान्यस्य परिमाणविशेषेण व्रतविशेषः स्मृत्यन्तरे ऽभिहितः ।

धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतो ऽभ्यधिके वधः । इति ।

यत् तु जाबालिनोक्तम्,

तिलधान्यान्नवस्त्राणां शय्यानाम् आमिषस्य च ।

संवत्सरार्धं कुर्वीत व्रतम् एतत् समाहितः ॥

इति, तद् एतद् अकामकृतविषयम्, अल्पत्वात् । भक्ष्यस्य तु सकृद्भोजनपर्याप्तिकस्यापहारे पैठीनसिर् आह: “भक्ष्यभोज्यान्नस्योदरपूरणमात्रहरणे त्रिरात्रं पञ्चगव्याहारः” इति । यानि तु मनूक्तेषु विषयेषु व्रतान्तराण्य् अन्यैर् मुनिभिर् [११२] दर्शितानि तेषु व्रतेषु यानि समानि न तत्र विवादः । न्यूनानाम् अकामकारविषयत्वम् अधिकानां तु कामकृताभ्यासविषयत्वम् इति विवेकः । तत्र वचनानि:

    द्रव्याणाम् अल्पसाराणां सान्तपनम् । भक्ष्यभोज्ययानशय्यासनमूलपुष्प-फलानां हरणे पञ्चगव्यपानम् । तृणकाष्ठद्रुमशुष्कान्नगुडवस्त्र-चर्मामिषाणां त्रिरात्रम् उपवसेत् । मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्ररजतायःकांस्यानां द्वादशाहं कणान् अश्नीयात् । कार्पासकीट-जोर्णाद्यपहरणे त्रिरात्रं पयसा वर्तेत । द्विशफैकशफहरणे त्रिरात्रम् उपवसेत् । पक्षिगन्धौषधिरज्जुवैदलानाम् अपहरणे दिनम् उपवसेत् ।


    	दत्वैवापहृतं द्रव्यं धनिकस्याभ्युपायतः ।


    	प्रायश्चित्तं ततः कुर्यात् कल्मषस्यापनुत्तये ॥ इति । (विध् ५२।७–१४)

जाबालिः ।

अश्वगोभूमिकन्याश् च हृत्वा चान्द्रायणं चरेत् ।

अपहृत्य पशून् क्षुद्रान् प्राजापत्यं समाचरेत् ॥

गुडकार्पासधान्यानि सर्पिर् लवनम् एव च ।

पक्वान्नम् औषधं तैलं शय्यां वास उपानहौ ॥

[११३] कांस्यापस्ताम्रसीसं वा कृच्छ्रं कृच्छ्रार्धम् एव च ।

उदके फलमूलेषु पुष्पपर्णसुगन्धिषु ॥

मृद्भाण्डमधुमांसेषु कृच्छ्रपादो विधीयते ।

व्यापादनापहारेषु सन्तोष्य स्वामिनं ततः ॥

पापं निवेद्य विप्रेभ्यः प्रायश्चित्तेन युज्यते ।

अपहृत्य तु वर्णानां धनं विप्रः प्रमादतः ॥

प्रायश्चित्तं च यत् प्रोक्तं ब्राह्मणानुमते चरेत् ।

राजस्वस्यापहरणे रमणीनां जनस्य च ॥

धनापहरणे चैव कुर्यात् संवत्सरव्रतम् ॥ इति ।

परदारगमनस्य तु प्रायश्चित्तं दशमाध्याये ऽभिहितम् ।

अयाज्ययाजनप्रायश्चित्तम् ।

अयाज्ययाजने मनुर् आह ।

[११४] व्रात्यानां याजनं कृत्वा परेषाम् अन्त्यकर्म च ।

अभिचारम् अहीनं च त्रिभिः कृच्छ्रैर् व्यपोहति ॥ इति । (म्ध् ११।१९७)

यत् तु प्रचेतसा शूद्रयाजकादीन् अनुक्रम्योक्तम्: “एते पञ्चतपो’भ्रावकाशजलशयनाद्य् अनुष्ठेयुः क्रमेण ग्रीष्मवर्षाहेमन्तेषु । मासं गोमूत्रयावकम् अश्नीयुः” इति, तत् कामकृताभ्यासविषयम् । यत् तु यमेनोक्तम्,

पुरोधाः शूद्रवर्णस्य ब्रह्मणो यः प्रवर्तते ।

स्नेहाद् अर्थप्रसङ्गाद् वा तस्य कृच्छ्रं विशोधनम् ॥ (यस्म् ६।९)

इति, तद् अशक्तविषयम् । यत् तु गौतमेनोक्तम्: “निषिद्धमन्त्रप्रयोगे सहस्रानुवाकं जपेत्” (ग्ध् २२।३३) [११५] इति, तत् कामतो ऽभ्यासविषयम् । यत् तु पैठीनसिनोक्तम्: “शूद्रयाजकः सर्वद्रव्यपरित्यागात् पूतो भवति । प्राणायामसहस्रेषु दशकृत्वो ऽभ्यस्तेषु” इति, तद् अकामतो ऽभ्यासविषयम् । असत्प्रतिग्रहे याज्ञवल्क्य आह ।

गोष्ठे वसन् ब्रह्मचारी मासम् एकं पयोव्रतम् ।

गायत्रीजाप्यनिरतः शुध्यते ऽसत्प्रतिग्रहात् ॥ इति । (य्ध् ३।२९०)

अत्र जपसंख्या मनुना दर्शिता ।

जपित्वा त्रीणि सावित्र्याः सहस्राणि समाहितः ।

मासं गोष्ठे पयः पीत्वा मुच्यते ऽसत्प्रतिग्रहात् ॥ इति । (म्ध् ११।१९४)

एतच् च दातृद्रव्ययोर् उभयोः सत्त्वे वेदितव्यम् । अन्यतरस्यासत्त्वे तु षट्त्रिंशन्मते

दर्शितम् ।

पवित्रेष्ट्या विशुध्यन्ति सर्वे घोराः प्रतिग्रहाः ।

ऐन्दवेन मृगारेष्ट्या कयाचिन् मितर्विन्दया ॥

देव्या लक्षजपेनैव शुध्यन्ते ऽसत्प्रतिग्रहात् । इति ।

यत् तु वृद्धहारीतवचनम्,

राज्ञः प्रतिग्रहं कृत्वा मासम् अप्सु सदा वसेत् ।

षष्ठे काले पयोभक्षः पूर्णे मासे प्रमुच्यते ॥

तर्पयित्वा द्विजान् कामैः सततं नियतव्रतः ॥ (वृहार्स्म् ११।७१–७२)

इति, तद् आपदि कुरुक्षेत्रोपरागादौ कृष्णाजिनादिप्रतिग्रहविषयम् । अल्पद्रव्यपरिग्रहे हारीतः: “मणिवासोगवादीनां प्रतिग्रहे सावित्र्यष्टसहस्रं जपेत्” इति (हार्स्म् २१।३) ।

षट्त्रिंशन्मते ऽपि ।

भिक्षामात्रे गृहीते तु पुण्यं मन्त्रम् उदीरयेत् । इति ।

चतुर्विंशतिमते ऽपि ।

प्रतिषिद्धेषु सर्वेषु षष्ठांशं परिकल्पयेत् । इति ।

दानार्थम् इति शेषः । विकर्मणा जीवने तु चान्द्रायणम् । तथा च नटादीन् विकर्मणा जीविनो ऽनुक्रम्य यम आह ।

एतेषाम् एव सर्वेषां प्रत्यापत्तिस् तु मृग्यताम् ।

भक्ष्यान्नम् उपयुञ्जानो द्विजश् चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति । (यस्म् ६।१३)

नारदो ऽपि ।

[११७] कर्मणा गर्हितेनैव यद् वित्तं समुपार्जितम् ।

तस्य त्यागेन शुद्ध्यन्ति धर्मस्यान्वेषणेन वा ॥

अप्सु प्रास्येत तद् द्रव्यम् अन्यायेन यद् आगतम् ।

उपयुक्तानुशिष्टं च देयं वा ब्रह्मवादिने ॥ इति । (न्स्म् १४।७–८)

क्षत्रियादिवधस्य प्रायश्चित्तं षष्ठाध्याये वर्णितम् । गोवधस्य त्व् अष्टमनवमाध्याययोस् तत् प्रपञ्चितम् ।

अविक्रेयविक्रयप्रायश्चित्तम् ।

अविक्रेयविक्रयस्य चतुर्विंशतिमते दर्शितम् ।

सुराया विक्रयं कृत्वा चरेत् सौम्यचतुष्टयम् ।

लाक्षालवणमांसानां चरेच् चान्द्रायणत्रयम् ॥

मध्वाज्यतैलसोमानां चरेच् चान्द्रायणद्वयम् ।

पयः पायसापूपानां चरेच् चान्द्रायणव्रतम् ॥

दध्याज्येक्षुरसानां च गुडखण्डादिविक्रये ।

सर्वेषां स्नेहपक्वानां पराकं तु समाचरेत् ॥

[११८] सिद्धान्नविक्रये विप्रः प्राजापत्यं समाचरेत् ।

उपवासं तु तक्रस्य नक्तं काञ्जिकविक्रये ॥

पूगीफलानि मञ्जिष्ठा द्राक्षा खर्जूरम् एव च ।

एतेषां विक्रये कृच्छ्रं पनसस्य दिनत्रयम् ॥

कदली नारिकेलं च नागरं बीजपूरकम् ।

एतेषां पादकृच्छ्रः स्याज् जम्बीरादेस् तथैव च ॥

कस्तूरिकादिगन्धानां विक्रये कृच्छ्रम् आचरेत् ।

कर्पूरादेस् तदर्धं स्याद् दिनं हिंग्वादिविक्रये ॥

तिलानां विक्रयं कृत्वा प्राजापत्यं समाचरेत् ।

यज्ञार्थं कृषिजातांश् च दानलब्धांश् च विक्रयेत् ॥

रक्तपीतानि वस्त्राणि कृष्णाजिनम् अथापि वा ।

एतेषां विक्रये कृच्छ्रं गर्गस्य वचनंयथा ॥

गोविक्रयं द्विजः कुर्याल् लाभार्थं धनमोहितः ।

प्राजापत्यं प्रकुर्वीत गजानाम् ऐन्दवं स्मृतम् ॥

खराश्वाजाविकानां च करभाणां च विक्रये ।

[११९] पराकं तत्र कुर्वीत नृणां द्विगुणम् आचरेत् ॥

नारीणां विक्रयं कृत्वा चरेच् चान्द्रायणं व्रतम् ।

द्विगुणं पुरुषाणां च व्रतम् आहुर् मनीषिणः ॥

चान्द्रायणं प्रकुर्वीत एकाहं वेदविक्रये ।

अङ्गानां तु पराकं स्यात् स्मृतीनां कृच्छ्रम् आचरेत् ॥

इतिहासपुराणानां चरेत् सान्तपनं द्विजः ।

रहस्यपञ्चरात्राणां कृच्छ्रं तत्र समाचरेत् ॥

गाथानां नीतिशास्त्राणां प्राकृतानां तथैव च ।

सर्वासाम् एव विद्यानां पादकृच्छ्रं समाचरेत् ॥ इति ।

हारीतो ऽपि:

    गुडतिलपुष्पमूलफलपक्वान्नविक्रये सौम्यायनम् । लाक्षालवणमधु-मांसतैलक्षीरदधितक्रगन्धचर्मवाससाम् अन्यतमविक्रये **[१२०]** चान्द्रायणम् । तथोर्णाकेशकेसरभूधेनुवेश्मशस्त्रविक्रये च । मत्स्यमांसस्नाय्वस्थिशृङ्गनखशङ्खशुक्तिविक्रये तप्तकृच्छ्रम् । हिङ्गुगुग्गुलुहरितालमनःशिलाञ्जनगौरिकक्षारलवणमणिमुक्ताप्रवाल-वैणवमृन्मयेषु च । आरामतटाकोदपानपुष्करिणीसुकृतविक्रये त्रिषवण-स्नाय्य् अधःशायी चतुर्थकालाहारो दशसहस्रं जपेद् गायत्रीं संवत्सरेण पूतो भवति । हीनमानोन्मापनसङ्कीर्णविक्रये च । इति । (हार्स्म् ४।४–१०)

ईदृशेष्व् एकविषयबहुव्रतेषु असकृत्पूर्वमुक्तया नीत्या यथायोगं व्यवस्था कल्पनीया ।

परिवित्त्यादीनां चतुर्णां प्रायश्चित्तं चतुर्थाध्याये वर्णितम् ।

अथ व्रात्यप्रायश्चित्तम्

व्रात्यो नाम सावित्रीपतितः । तस्य प्रायश्चित्तं मनुर् आह ।

येषां द्विजानां सावित्री नानूच्येत यथाविधि ।

तांश् चारयित्वा त्रीन् कृच्छ्रान् यथाविध्य् उपनाययेत् ॥ (म्ध् ११।१९१)

[१२१] इति । वसिष्ठो ऽपि: “पतितसावित्रिक उद्दालव्रतं चरेत् । द्वौ मासौ यावकेन वर्तयेत् मासं पयसार्धमासम् आमिक्षया अष्टरात्रं घृतेन षड्रात्रम् अयाचितं हविष्यं भुञ्जीत त्रिरात्रम् अब्भक्षो ऽहोरात्रम् उपवसेत् । अश्वमेधावभृथं वा गच्छेत् । व्रात्यस्तोमेन वा यजेत” इति (वध् ११।७६–७९) । तत्र मानवम् आपद्विषयम् । उद्दालकव्रतं त्व् अनापद्विषयम् । यत् तु यमेनोक्तम्,

सावित्री पतिता यस्य दशवर्षाणि पञ्च च ।

सशिखं वपनं कृत्वा व्रतं कुर्यात् समाहितः ॥

एकविंशतिरात्रं च पिबेत् प्रसृतियावकम् ।

हविषा भोजयेच् चैव ब्राह्मणान् सप्त पञ्च च ॥

ततो यावकशूद्धस्य तस्योपनयनं स्मृतम् । (यस्म् ५।२७–२९)

इति, तन् मनुसमानविषयम् । यस्य पित्रादयो ऽप्य् अनुपनीताः तस्य आपस्तम्बोक्तं द्रष्टव्यम्:

    अथ यस्य पिता पितामह इत्य् अनुपेतौ स्यातां ते ब्रह्महसंस्तुताः । तेषाम् अभ्यागमनं भोजनं **[१२२]** विवाहम् इति च वर्जयेत् । तेषाम् इच्छतां प्रायश्चित्तम् । यथा प्रथमे ऽतिक्रमे ऋतुर् एवं संवत्सरः । अथोपनयनम् । ततः संवत्सरम् उदकोपस्पर्शनम् । प्रतिपूरुषं संख्याय संवत्सरान् यावन्तो ऽनुपेताः स्युः । सप्तभिः पावमानीभिः ऽयद् अन्ति यच् च दूरक’ इत्य् एताभिर् यजुःपवित्रेण सामपवित्रेणाङ्गिरसेनेति । अथ वा व्याहृतिभिर् एव । अथाध्याप्यः । अथ यस्य प्रपितामहादेर् नानुस्मर्यत उपनयनं ते श्मशानसंस्तुताः । तेषाम् अभ्यागमनं भोजनं विवाहम् इति च वर्जयेत् । तेषाम् इच्छतां प्रायश्चित्तम् । **[१२३]** द्वादशवर्षाणि त्रैविद्यकं ब्रह्मचर्यं चरेद् अथोपनयनं तत उदकोपस्पर्शनम् । पावमान्यादिभिः । 


    इति । (आप्ध् १।१।१।३२–२।८)

भृतकाध्ययनाध्यापनप्रायश्चित्तम् ।

भृतकाध्ययनाध्यापनयोर् हारीत आह ।

भृतकाध्यापनं कुर्वन् भृतकाध्यापितश् च यः ।

अनुयोगप्रदानेन त्रीन् पक्षांस् तु पयः पिबेत् ॥ इति ।

द्रुमादिहिंसायां मनुर् आह ।

फलदानां तु वृक्षाणां छेदने जप्यम् ऋक्शतम् ।

गुल्मवल्लीलतानां च पुष्पितानां च वीरुधाम् ॥

कृष्टजानाम् औषधीनां जातानां च स्वयं वने ।

वृथालम्भे ऽनुगच्छेद् गां दिनम् एकं पयोव्रतः ॥ इति । (म्ध् ११।१४२–४४)

एतच् च यज्ञार्थवृक्षच्छेदनादिव्यतिरिक्तविषयम् । अत एव याज्ञवल्क्यो ऽपि वृथेति विशिनष्टि ।

वृक्षगुल्मलथावीरुच्छेदने जप्यम् ऋक्शतम् ।

स्याद् ओषधिवृथाच्छेदी क्षीराशी गो’नुतो दिनम् ॥ (य्ध् ३।२७६)

[१२४] इति । यत् तु हारीतेनोक्तम्: “स्थावरस्रीसृपादीनां वधे यस्येदं प्राणम् इत्य् एतयाज्यं हुत्वा तिलपात्रं ब्राह्मणाय दद्यात्” (हार्स्म् २१।४५) इति, तद् अश्चत्थादिपुण्यस्थावरविषयम् । महाफलप्रदस्य पनसनारीकेलादिवृक्षजातस्य छेद्नावृत्तौ शङ्ख शङ्ख आह ।

संवत्सरव्रतं कुर्याच् छित्वा वृक्षं फलप्रदम् । इति । (शंस्म् १७।४९)

दृष्टार्थत्वे न दोषः, “फलपुष्पोपगान् पादपान् न हिंस्यात् । कर्षणकार्यार्थम् उपहन्यात्” इति स्मरणात् ।

अथ नास्तिक्यप्रायश्चित्तम्

नास्तिक्यं तु वाचिकं चेत् तद् उपपातकम् । यथाहुः पौराणिकाः ।

नास्तिकास् त्रिविधाः प्रोक्ता धर्मज्ञैस् तत्त्वदर्शिभिः ।

क्रियादुष्टो मनोदुष्टो वाग्दुष्टश् च तथैव च ॥

[१२५] उपपातकस् क्रियादुष्टो वाग्दुष्टः पातकः स्मृतः ।

अभ्यासात् तु क्रियादुष्टो महापातक इष्यते ॥ इति ।

तत्रोपपातकनास्तिक्ये वसिष्ठ आह: “नास्तिकः कृच्छ्रं द्वादशरात्रं चरित्वा विरमेन् नास्तिक्यात्” इति (वध् २१।२९) । यत् तु शङ्खेनोक्तम्: “नास्तिको नास्तिकवृत्तिः कृतघ्नः कूटव्यवहारी मिथ्याभिशंसीत्य् एते पञ्च संवत्सरं ब्राह्मणगृहे भैक्षं चरेयुः” इति, तद् एतत् महापातकनास्तिक्यविषयम् ।

व्रतलोपप्रायश्चित्तम्

व्रतलोपिनो ऽवकीर्णिव्रतं याज्ञवल्क्य आह ।

अवकीर्णी भवेद् गत्वा ब्रह्मचारी तु योषितम् ।

गर्दभं पशुम् आलभ्य नैरृतं स विशुध्यति । इति । य्ध् ३।२८०)

मनुर् अपि ।

अवकीर्णी तु काणेन गर्दभेन चतुष्पथे ।

स्थालीपाकविधानेन यजेत निरृतिं निशि ॥ 

[१२६] हुत्वाग्निं विधिवद् धोमम् अन्ततश् च सं मेत्य् ऋचा ।

वातेन्द्रगुरुवह्नीनां जुहुयात् सर्पिषाहुतीः ॥

एतस्मिन्न् एनसि प्राप्ते वसित्वा गर्दभाजिनम् ।

सप्तागारान् चरेद् भैक्ष्यं स्वकर्म परिकीर्तयन् ॥

तेभ्यो लब्धेन भैक्षेण वर्तयन्न् एककालिकम् ।

उपस्पृशंस् त्रिषवणम् अब्देन स विशुध्यति ॥ इति । (म्ध् ११।११८–२३)

वसिष्ठो ऽपि: “ब्रह्मचारी चेत् स्त्रियम् उपेयाद् अरण्ये चतुष्पथे लौकिके ऽग्नौ रक्षोदैवतं गर्दभं पशुम् आलभते । नैरृतं वा चरुं निर्वपेत् । [१२७] तस्य जुहुयात् – कामाय स्वाहा, कामकामाय स्वाहा, निरृतये स्वाहा, रक्षोदेवताभ्यः स्वाहा” इति (वध् २३।१–३) । तत्र श्रोत्रियस्य पशुर् अश्रोत्रियस्य चरुर् इति द्रष्तव्यम् । शङ्खस् तु वर्णभेदेन व्रतविशेषम् आह: “गुप्तायां वैश्यायाम् अवकीर्णः संवत्सरं त्रिषवणम् अनुतिष्ठेत् क्षत्रियायां द्वे वर्षे । ब्राह्मण्यां त्रीणि वर्षाणि” इति । यद् अप्य् अङ्गिरसोक्तम्,

अवकीर्णिनिमित्तं तु ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ।

चीरवासास् तु षण्मासान् तथा मुच्येत किल्बिषात् ॥

इति, तद् ईषद्व्यभिचारिणीविषयम् । अत्यन्तव्यभिचारिणीषु पुनः शङ्ख आह: [१२८] “स्वैरिण्यां ब्राह्मण्याम् अवकीर्णः षड्रात्रम् उपोषितो गां दद्यात् । क्षत्रियायाम् उपोषितस् त्रिरात्रं घृतपात्रं दद्यात् । वैश्यायां चतुर्थकालाहारो ब्राह्मणान् भोजयित्वा यवसभारं च गोभ्यो दद्यात् । वृषलाम् अवकीर्णः सचैलस्नात उदकुम्भं ब्राह्मणाय दद्यात् । गोष्व् अवकीर्णः प्राजापत्यं चरेत् । रण्डायाम् अवकीर्णः पलालभारं सीसमाषं च दद्यात्” इति । अत्र च “ब्राह्मणस्यार्धं क्षत्रियः” इति न्यायो नास्ति किं तु समानम् एव त्रयाणां वर्णानाम् । तद् आह शाण्डिल्यः ।

अवकीर्णी द्विजो राजा वैश्यश् चापि खरेण तु ।

इष्ट्वा भैक्षाशिनो नित्यं शुध्यन्त्य् अब्दात् समाहिताः ॥ इति ।

अभ्यासे कण्व आह ।

प्रथमे दिवसे रात्राव् अवकीर्णी गर्दभेन तु ।

यजेद् एवं यथाभ्यासम् अब्देनैकेन शुध्यति ॥

[१२९] इति । तत्र विशेषम् आह गौतमः: “तस्याजिनम् ऊर्ध्ववालं परिधाय लोहितपात्रः सप्त गृहान् भैक्षं चरेत् कर्माचक्षाणः” इति (ग्ध् २४।९३) । अवकीर्णिलक्षणम् आह जातूकर्ण्यः ।

स्कन्दितं व्रतिना रेतो येन स्याद् ब्रह्मचारिणा ।

कामतो ऽकामतः प्राहुर् अवकीर्णीति तं बुधाः ॥ इति ।

यतिवनस्थयोस् त्व् अधिकं व्रतम् आह शाण्डिल्यः ।

वानप्रस्थो यतिश् चैव स्कन्दने सति कामतः ।

पराकत्रयसंयुक्तम् अवकीर्णिव्रतं चरेत् ॥ इति ।

यतेः पुनर् गार्हस्थ्यस्वीकारे संवर्त आह ।

संन्यस्य दुर्मतिः कश्चित् प्रत्यापत्तिं व्रजेद् यति ।

स कुर्यात् कृच्छ्रम् अश्रान्तः षण्मासान् प्रत्यनन्तरम् ॥ (संस्म् १५९)

[१३०] इति । वृद्धपराशरो ऽपि ।

यः प्रत्यवसितो विप्रः प्रव्रज्यातो विनिर्गतः ।

अनाशकनिवृत्तश् च गार्हस्थ्यं च चिकीर्षति ॥

चरेत् षाण्मासिकं कृच्छ्रं नियतात्मा समाहितः ।

चरेत् त्रीणि च कृच्छ्राणि त्रीणि चान्द्रायणानि च ॥

जातकर्मादिभिः सर्वैः संस्कृतः शुद्धिम् आप्नुयात् ॥ इति ।

तत्र ब्राह्मणस्य् षाण्मासिककृच्छ्रः क्षत्रियस्य चान्द्रायणत्रयम्, वैश्यस्य कृच्छ्रत्रयम् इति व्यवस्था । अत्र षाण्मासिकादिव्रतत्रयं ब्राह्मणस्यैव सकृ(द)भ्यासाद्यपेक्षया व्यवस्थापनीयम् इत्य् अन्ये । व्रतान्तरलोपे ऽप्य् अवकीर्णिव्रतम् अतिदिशति मनुः ।

अकृत्वा भैक्षचरणम् असमिध्य च पावकम् ।

अनातुरः सप्तरात्रम् अवकीर्णिव्रतं चरेत् ॥ (म्ध् २।१८७)

[१३१] इति । यत् तु याज्ञवल्क्य आह ।

भैक्षाग्निकार्ये त्यक्त्वा तु सप्तरात्रम् अनातुरः ।

कामावकीर्ण इत्य् आभ्यां जुहुयाद् आहुतिद्वयम् ॥

उपस्थानं ततः कुर्यात् सं मा सिञ्चत्व् अनेन तु । इति । (य्ध् ३।२८१–८२)

होममन्त्रौ तु: “कामावकीर्णो ऽस्म्य् अवकीर्णो ऽस्मि कामकामाय स्वाहा । कामावपन्नो ऽस्म्य् अवपन्नो ऽस्मि कामकामाय स्वाहेति” (ग्ध् २५।९–१०) इति । एतच् च गुरुशुश्रूषादिकार्यव्यग्रतयाकरणे द्रष्टव्यम् ।

सुतादिविक्रयप्रायश्चित्तम्

सुतादिविक्रये उपपातकसाधारणोक्तं प्रायश्चित्तं योज्यम् । यत् तु शङ्खेनोक्तम्: “देवगृह-प्रतिश्रयोद्यानारामसभाप्रपातटाकपुण्यसेतुसुतविक्रयं कृत्वा तप्तकृच्छ्रं चरेत्” [१३२] इति, यच् च वृद्धपराशरेणोक्तम्,

विक्रीय कन्यकां गां च कृच्छ्रं सान्तपनं चरेत् ।

इति, तद् आपद्य् अकामतो द्रष्टव्यम् । यत् तु चतुर्विंशतिमते ऽभिहितम्,

नारीणां विक्रयं कृत्वा चरेच् चान्द्रायणव्रतम् ।

द्विगुणं पुरुषस्यैव व्रतम् आहुर् मनीषिणः ॥

इति, तत् तत्रैव कामतो द्रष्टव्यम् । यत् तु पैठीनसिर् आह: “आरामतटाकोदपानपुष्करिणीसुकृत-सुतविक्रये त्रिषवणस्नाय्य् अधःशायी ब्रह्मचारी चतुर्थकालाहारः सम्वत्सरेण पूतो भवति” इति, तद् अभ्यासविषयम् ॥

कन्यादूषणप्रायश्चित्तम्

कन्यादूषणे उपपातकसाधारनप्रायश्चित्तं विज्ञेयम् । यत् तु शङ्ख आह: “कन्यादूषी सोमविक्रयी च कृच्छ्राब्दं चरेयाताम्” इति, यच् च हारीतः:

    कन्यादूषी सोम्विक्रयी वृषलीपतिः कौमारदारत्यागी सुरामद्यपः शूद्रयाजको गुरोः प्रतिहन्ता नास्तिको नास्तिकवृत्तिः कृतघ्नः कूटव्यवहारी ब्रह्मघ्नो मित्रघ्नो मिथ्याभिशंसी पतितसंव्यवहारी मित्रध्रुक् शरणागतघाती प्रतिरूपकवृत्तिर् इत्य् एते पञ्चतपो ऽभ्रावकाशजलशयनाद्य् अनुतिष्ठेयुर् ग्रीष्मवर्षाहेमन्तेषु । मासं गोमूत्रयावकम् अश्नीयुः । (हार्स्म् २।४–५)

इति, तत् प्रातिलौम्येन कन्यादूषणे द्रष्टव्यम् ॥

अथ द्यूतादिव्यसनप्रायश्चित्तम्

द्यूतादिव्यसनेष्व् अप्य् उपपातकसाधारणोक्तं प्रयश्चित्तं योज्यम् । यत् तु बौधायनः संवत्सरव्रतम् आह ।

    अथाशुचिकराणि । द्यूतम् अभिचारो ऽनाहिताग्नेर् उञ्छवृत्तिता समावृत्तस्य भैक्षचर्या तस्य चैव गुरुकुले वास ऊर्ध्वं चतुर्भ्यो **[१३४]** मासेभ्यो यश् च तम् अध्यापयति । नक्षत्रनिर्देशनं चेति । तेषां तु निर्वेशः । द्वादश मासान् द्वादशार्धमासान् द्वादश द्वादशाहान् द्वादशषडहान् द्वादश त्र्यहान् द्वादशाहं षडहं त्र्यहम् एकाहम् इति अशुचिकर्निर्वेशः । (ब्ध् २।१।२।१५–१७)

इति, तद् अभ्यासविषयम् । यद् अप्य् आह प्रचेताः ।

    अनृतवाक् तस्करो राजभृत्यो वृक्षारोपकवृत्तिर् गरदो ऽग्निदश् च रथगजारोहणवृत्तिः रङ्गोपजीवी कूटपणिकः शूद्रोपाध्यायो वृषलीपतिर् भाण्डिको नक्षत्रोपजीवी श्ववृत्तिर् ब्रह्मजीवी चिकित्सको देवलकः पुरोहितः कितवो मद्यपः कूटकारको ऽपत्यविक्रयी मनुष्यपशुविक्रेता चेति । तान् उद्धरेत् समेत्य न्यायतो ब्राह्मणो व्यवस्थया सर्वद्रव्यत्यागे चतुर्थकालाहाराः संवत्सरं त्रिषवणम् **[१३५]** उपस्पृस्युः । तस्यान्ते देवपितृतर्पणं गवाह्निकं चेत्य् एवं व्यवहार्याः ।

इति, तद् अभ्यासविषयम् ॥

अनाश्रमवासे प्रायश्चित्तम्

अनाश्रमवासे हारीतेन प्रायश्चित्तम् उक्तम्: “अनाश्रमी संवत्सरं प्राजापत्यं कृच्छ्रं चरित्वाश्रमम् उपेयात् । द्वितीये ऽतिकृच्छ्रं तृतीये कृच्छ्रातिकृच्छ्रम् अत ऊर्ध्वं चान्द्रायणम्” इति ।

शूद्रसेवाप्रायश्चित्तम्

शूद्रसेवायां बौधायन आह: “समुद्रसंयानम् । ब्राह्मणन्यासापहरणम् । सर्वापण्यैर् व्यवहरणम् । भूम्यनृतम् । शूद्रसेवनं च । शूद्राभिजननम् । तदपत्यत्वं च । तेषां च निर्वेशः । [१३६] चतुर्थकाले मितभोजिनः स्युर् अपो ऽभ्युपेयुः सवनानुकल्पम् । स्थानासनाब्यां विहरन्त एते त्रिभिर् वर्षैस् तद् अपहन्ति पापम्” (ब्ध् २।१।२।२–१०) इति, तद् बहुकालाभ्यासविषयम् ।

जातिभ्रंशकरपापप्रायश्चित्तम्

उपपातकानन्तरं जातिभ्रंशकराणि विष्णुनानुक्रान्तानि: “ब्राह्मणस्य रुजःकरणम् । अघ्रेयमध्ययोर् घ्रातिः । ज्यैह्म्यं पशुषु मैथुनाचरणं पुंसि च । इति जातिभ्रंशकराणि” इति । तेषु साधारणं प्रायश्चित्तं मनु-विष्णू आहतुः ।

जातिभ्रंशकरं कर्म कृत्वान्यतमम् इच्छया ।

चरेत् सान्तपनं कृच्छ्रं प्राजापत्यम् अनिच्छया ॥ इति । 

	(म्ध् ११।१२४; व्ध् ३७।७)

तत्र ब्राह्मणस्य रुजःकरणे प्रायश्चित्तम् एकादशाध्याये [१३७] ऽभिहितम् । पशुमैथुने तु दशमाध्याये ऽभिहितम् ।

सङ्करीकरणपापप्रायश्चित्तम्

जातिभ्रंशकरानन्तरं सङ्करीकरणान्य् अनुक्रान्तवान् विष्णुः: “ग्राम्यारण्यानां पशूनां हिंसा सङ्करीकरणम्” इति (विस्म् ३९।१) । तत्र साधारणं प्रायश्चित्तं स एवाह ।

सङ्करीकरणं कृत्वा मासम् अश्नीत यावकम् ।

कृच्छ्रातिकृच्च्छ्रम् अथ वा प्रायश्चित्तं तु कारयेत् ॥ इति । (विध् ३९।२)

प्रतिपदं तु षष्ठाध्याये ऽभिहितम् ॥

अपात्रीकरणपापप्रायश्चित्तम्

सङ्करीकरणानन्तरम् अपात्रीकरणम् अनुक्रान्तवान् विष्णुः: “निन्दितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं कुसीदजीवनम् असत्यभाषणं शूद्रसेवनम् इत्य् अपात्रीकरणम्” इति (विस्म् ४०।१) । तस्य च साधारणं प्रायश्चित्तं मनुर् आह ।

अपात्रीकरणं कृत्वा तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति ।

शीतकृच्छ्रेण वा शुद्धिर् महासान्तपनेन वा ॥ (विध् ४०।२)

[१३८] इति ॥

मलिनीकरणपापप्रायश्चित्तम्

अपात्रीकरणानन्तरं मलिनीकरणम् अनुक्रान्तवान् विष्णुः: “पक्षिणां जलचराणां जलजानां च घातनम् । कृमिकीटानां च । मद्यानुगतभोजनम् । इति मलावहानि” इति (विध् ४१।१–४) । तत्र साधारणं प्रायश्चित्तं स एवाह ।

मलिनीकरणीयेषु तप्तकृच्छ्रं विशोधनम् ।

कृच्छ्रातिकृच्छ्रम् अथ वा प्रायश्चित्तं विशोधनम् ॥ इति । (विध् ४१।५)

प्रायश्चित्तविशेषः

अथ प्रकीर्णकप्रायश्चित्तविशेषो ऽभिधीयते । तत्र शरणागतत्यागे मनुर् आह ।

शरणागतं परित्यज्य वेदं विप्लाव्य च द्विजः ।

संवत्सरं यवाहारस् तत् पापम् अपसेधति ॥ इति । (म्ध् ११।१९८)

पतितादिसंनिधाव् अध्ययने वसिष्ठ आह: “पतितचण्डालारावश्रवणे त्रिरात्रं वाग्यता [१३९] अनश्नन्त आसीरन् । सहस्रपरमां वाचम् अभ्यस्य ततः पूता भवन्तीति विज्ञायते” इति (विध् २३।३४–३५) । एतद् बुद्धिपूर्वकविषयम् । अबुद्धिपूर्वके तु षट्त्रिंशन्मते ऽभिहितम्: “चण्डालश्रोत्रावकाशे श्रुतिस्मृतिपाठे एकरात्रम् अभोजनम्” इति । सर्पाद्यन्तरागमने तु यम आह ।

सर्पस्य नकुलस्याथ अजमार्जारयोस् तथा ।

मूषिकस्य तथोष्ट्रस्य मण्डूकस्य च योषितः ॥

पुरुषस्यैडकस्यापि शुनो ऽश्वस्य खरस्य च ।

अन्तरागमने सद्यः प्रायश्चित्तम् इदं शृणु ॥

त्रिरात्रम् उपवासश् च त्रिरहश् चाभिषेचनम् ।

ग्रामान्तरं वा गन्तव्यं जानुभ्यां नात्र संशयः ॥ इति । (यस्म् ६।४८–५०)

खरोष्ट्रयानारोहणादौ प्रायश्चित्तम् आह याज्ञवल्क्यः ।

[१४०] प्राणायामी जले स्नात्वा खरयानोष्ट्रयानगः ।

नग्नः स्नात्वा च भुक्त्वा च गत्वा चैव दिवा स्त्रियम् ॥ इति । (य्ध् ३।२९१)

इदं चाकामकारविषयम् । कामकारे तु यम आह ।

खरोष्ट्रविषमा नारी समारुह्याथ वा पुमान् ।

यजने याजने कृच्छ्रम् अग्निश् चैव विनश्यति ॥

उष्ट्रयानं समारुह्य खरयानं च कामतः ।

सवासा जलम् आप्लुत्य प्राणायामेन शुध्यति ॥ इति । (= म्ध् ११।२०१)

मूत्रपुरीषप्रायश्चित्तम्

अप्सु मूत्रपुरीषादिकरणे मनुर् आह ।

विनाद्भिर् अप्सु वाप्य् आर्तः शारीरं संनिवेश्य तु ।

सचैलो बहिर् आप्लुत्य गाम् आलभ्य विशुध्यति ॥ इति । (म्ध् ११।२०३)

इदम् अकामकारविषयम् । कामकारे तु यम आह ।

[१४१] आपद्गतो विना तोयं शारीरं यो निषेवते ।

एकाहं क्षपणं कृत्वा सचैलं स्नानम् आचरेत् ॥ इति । (यस्म् ५।२६)

यच् चाह सुमन्तुः: “अप्स्व् अग्नौ वा मेहतस् तप्तकृच्छ्रं कायविशोधनम्” इति, तद् अनार्तपरतया योज्यम् ॥

कर्मलोपप्रायश्चित्तम्

श्रौतस्मार्तकर्मादिलोपे मनुर् आह ।

वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिक्रमे ।

स्नातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तम् अभोजनम् ॥ इति । (म्ध् ११।२०३)

अत्रोपवासस्य प्रतिपदोक्तेष्ट्यादिना समुच्चयः । पञ्चमहायज्ञाद्यकरणे बृहस्पतिर् आह ।

अनिर्वर्त्य महायज्ञान् यो भुङ्क्ते प्रत्यहं गृही ।

अनातुरः सति धने कृच्छ्रार्धेन विशुध्यति ॥

आहिताग्निर् उपस्थानं न कुर्याद् यज्ञकर्मणि ।

ऋतौ न गच्छेद् भार्यां वा सो ऽपि कृच्छ्रार्धम् आचरेत् ॥ इति । (ब्स्म् २।१३–१४)

वैषम्यदानप्रायश्चित्तम्

एकपङ्क्त्युपविष्टानां वैषम्येण दानादौ यमः ।

[१४२] न पङ्क्त्यां विषमं दद्यान् न याचेन् न च दापयेत् ।

प्राजापत्येन कृच्छ्रेण मुच्यते कर्मणस् ततः ॥ इति ।

पतितादिसंभाषणे तु गौतमः: “न म्लेच्छाशुच्यधार्मिकैः सह संभाषेत । संभाष्य पुण्यकृतो मनसा ध्यायेत् । ब्राह्मणेन वा सह संभाषेत” इति (ग्ध् ९।१९–२१) । अशुचेत् भोजने शातातप आह ।

मूत्रोच्चारं द्विजः कृत्वा अकृत्वा शौचम् आत्मनः ।

मोहाद् भुक्त्वा त्रिरात्रं स्याद् बुद्ध्वा सान्तपनं चरेत् ॥ इति । (शास्म् २।६४)

वृद्धशातातपो ऽपि ।

मूत्रयित्वा व्रजन् मार्गं स्मृतिभ्रंशाज् जलं पिबेत् ।

अहोरात्रोषितः स्नात्वा जुहुयात् सर्पिषाहुतीः ॥ (वृशास्म् १३–१४)

[१४३] इति । व्याघ्रो ऽपि ।

अस्पृश्यस्पर्शनं कृत्वा यदा भुङ्क्ते गृहाश्रमी ।

अकामतस् त्रिरात्रं स्यात् षड्रात्रं कामतश् चरेत् ॥

यतिश् चैव वनस्थश् च कुर्यातां तौ तद् एव तु ॥ इति ।

उशना अपि ।

चण्डाल्श्वपचैः स्पृष्टो विण्मूत्रोच्छिष्ट एव च ।

त्रिरात्रेण विशुद्धः स्याद् भुक्तोच्छिष्टः षड् आचरेत् ॥ इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

अस्नात्वा तु यदा भुङ्क्ते पिण्डं दत्वा पितुर् व्रती ।

स्पृष्ट्वा शवम् उदक्यां वा चण्डालं सूतिकां तथा ॥

अकामतस् त्रिरात्रं स्याद् बुद्ध्या सान्तपनं चरेत् ॥ इति ।

ब्रह्मसूत्रं विना मूत्रपुरीषादिकरणे स्मृत्यन्तरे प्रायश्चित्तम् उक्तम् ।

विना यज्ञोपवीतेन यद्य् उच्छिष्टो भवेद् द्विजः ।

प्रायश्चित्तम् अहोरात्रं गायत्र्यष्टशतं तु वा ॥ इति ।

इदं च कामकारविषयम् । अकामतस् तु ।

पिबतो मेहतश् चैव भुञ्जतो ऽनुपवीतिनः ।

प्राणायामत्रयं षट्कं नक्तं च त्रितयं क्रमात् ॥

[१४४] इति । भोजनान्तरम् आचमनम् अकृत्वासनाद् उत्थाने प्रायश्चित्तम् आश्वमेधिके ऽभिहितम् ।

यद्य् उत्तिष्ठत्य् अनाचान्तो भुक्तवान् आसनात् ततः ।

सद्यःस्नानं प्रकुर्वीत सो ऽन्यथाप्रयतो भवेत् ॥ इति ।

अपाङ्क्तेयपङ्क्तौ भोजने मार्कण्डेय आह ।

अपाङ्क्तेयस्य यः कश्चित् पङ्क्तौ भुङ्क्ते द्विजोत्तमः ।

अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ इति ।

नीलीरक्तवस्त्रधारणे त्व् आपस्तम्ब आह ।

नीलीरक्तं यदा वस्त्रं ब्राह्मणो ऽङ्गेषु धारयेत् ।

अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥

रोमकूपैर् यदागच्छेद् रसो नील्यास् तु कस्यचित् ।

[१४५] त्रिवर्णेषु च सामान्यं तप्तकृच्छ्रं विशोधनम् ॥

पालनं विक्रयश् चैव तद्वृत्त्या तूपजीवनम् ।

पतितस् तु भवेद् विप्रः त्रिभिः कृच्छ्रैर् विशुध्यति ॥

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् ।

वृथा तस्य महायज्ञा नीलीसूत्रस्य धारणात् ॥ 

नीलीमध्ये तु गच्छेद् वा प्रमादाद् ब्राह्मणः क्वचित् ।

अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥

नीलीदारु यदा भिन्द्याद् ब्राह्मणस्य शरीरकम् ।

शोणितं दृश्यते तत्र द्विजश् चान्द्रायणं चरेत् ॥

स्त्रीणां क्रीडार्थसंभोगे शयनीये न दुष्यति ॥

नीलीरक्तेन वस्त्रेण भोक्ता भुञ्जीत किल्बिषम् ॥ (आप्स्म् ६।१–८)

[१४६] भृगुर् अपि ।

स्त्रीधृता शयने नीली ब्राह्मणस्य न दुष्यति ।

नृपस्य वृद्धवैश्यस्य पर्ववर्ज्यं हि धारणात् ॥

कम्बले पट्टसूत्रे च नीलीरागो न दुष्यति । इति ।

ब्रह्मतरुनिर्मितखट्वाद्यारोहणे शङ्खः ।

अध्यास्य शयनं यानम् आसनं पादुके तथा ।

द्विजः पलाशवृक्षस्य त्रिरात्रं तु व्रती भवेत् ॥

क्षत्रियस् तु रणे ऽदत्वा पृष्ठं प्राणपरायणः ।

संवत्सरं व्रतं कुर्याच् छित्त्वा पिप्पलपादपम् ॥

द्वौ विप्रौ ब्राह्मणाग्नी वा दम्पती गोद्विजोत्तमौ ।

अन्तरेण यदा गच्छेत् कृच्छ्रं सान्तपनं चरेत् ॥

होमकाले तथा दोहे स्वाध्याये दारसंग्रहे ।

अन्तरेण यदा गच्छेत् द्विजश् चान्द्रायणं चरेत् ॥ (शंस्म् १७।४८–५१)

[१४७] इति । दुःस्वप्नारिष्टदर्शनादौ स एवाह ।

दुःस्वप्नारिष्तदर्शनादौ घृतं हिरण्यं च दद्यात् । इति ।

तीर्थयात्राम् अन्तरेण देशान्तरगमने देवलः प्रायश्चित्तम् आह ।

सिन्धुसौराष्ट्रसौवीरान् तथा प्रत्यन्तवासिनः ।

अङ्गवङ्गकलिङ्गाश् च गत्वा संस्कारम् अर्हति ॥ इति । (देव्स्म् ६१)

सूर्योदयादिकालशयने प्रायश्चित्तम् आह यमः ।

सूर्योदये तु यः शेते सूर्याभ्युदित उच्यते ।

अस्तं गते तु यः शेते सूर्यनिर्मुक्त उच्यते ॥

ब्रह्मस्तेनाव् उभौ सम्यग् अहोरात्रोषितौ शुची ।

गायत्र्या दशसाहस्रं कुर्याद् एकाह्निकं पृथक् ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

तं चेद् अभ्युदियात् सूर्यः शयानं कामकारतः ।

निम्लोचेद् वाप्य् अविज्ञानात् जपन्न् उपवसेद् दिनम् ॥ (म्ध् २।२२०)

[१४८] इति । गौतमस् तु ब्रह्मचारिणो विशेषम् आह: “सूर्याभ्युदितो ब्रह्मचारी तिष्ठेद् अहर् अभुञ्जानो ऽभ्यस्तम् इतश् च रात्रिं जपेत् सावित्रीम्” इति (ग्ध् २३।२१) । यतिवनस्थयोर् विशेषम् आह वसिष्ठः ।

वनस्थश् च यतिश् चैव सूर्येनाभ्युदितौ यदि ।

ब्रह्मकूर्चाशिनौ भूत्वा जपेतां प्रणवं त्व् अहः ॥ इति । (वध् २८।४१)

दण्डकमण्डल्वादिनाशे प्रायश्चित्तम् आह पैठीनसिः: “नष्टे दण्डकाष्ठे भक्षं दत्वा ब्राह्मणाय तदह्र् उपवसेत् । अन्यं प्रयच्छेद् गुरुः । कमण्डलाव् अप्य् एवम् एव । नष्टायां मेखलायां त्रिवृतम् आचरेत्” इति । संध्याग्निकार्यलोपे संवर्तः ।

संध्याम् आपदि नोपास्ते अग्निकार्यं यथाविधि ।

सावित्र्यष्टसहस्रं तु जपेत् स्नात्वा समाहितः ॥ इति । (संस्म् २।२७)

स्वशकृन् निरीक्षणे प्रायश्चित्तम् आह यमः ।

[१४९] प्रत्य् आदित्यं न मेहेत न पश्येद् आत्मनः शकृत् ।

दृष्ट्वा सूर्यं निरीक्षेत गाम् अग्निं ब्राह्मणं तथा ॥ इति । (यस्म् ५।१३)

भोजनकाले ऽशुचित्वे वृद्धशातातपः ।

यदा भोजनकाले तु अशुचिर् भवति द्विजः ।

भूमौ निक्षिप्य तं ग्राम्स्ं स्नात्वा विप्रो विशुध्यति ॥

भक्षयित्वा तु तं ग्रासम् अहोरात्रेण शुध्यति ।

अशित्वा सर्वम् एवान्नं त्रिरात्रेण् विशुध्यति ॥ इति । (वृशास्म् १६–१७)

श्राद्धे निमन्त्रितस्य कालातिक्रमे यम आह ।

केतनं कारयित्वा तु यो ऽतिपातयते द्विजः ।

ब्रह्महत्याम् अवाप्नोति शूद्रयोनौ प्रजायते ॥

एतस्मिन्न् एनसि प्राप्ते ब्राह्मणो नियतव्रतः ।

यतिचान्द्रायणं चीर्त्वा ततश् चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति । (यस्म् ५।१४–१५)

क्षत्रियाद्युपसंग्रहणे हारीत आह: “क्षत्रियाभिवादने ऽहोरात्रम् उपवसेत् । वैश्यस्यापि । शूद्रस्याभिवादने त्रिरात्रम् उपवासः । तथा शय्यारूढ-[१५०]-पादुकोपान्दारोपित-पादोच्छिष्टान्धकारस्थश्राद्धकृज्जपदेवतापूजाभिरताभिवादने त्रिरात्रम् उपवासः स्यात् । अन्यत्र निमन्त्रितेनान्यत्र भोजने ऽपि त्रिरात्रम् उपवासः” इति (हार्स्म् २१।७–१२) ॥

अभिशंसनप्रायश्चित्तम्

मिथ्याभिशंसने प्रायश्चित्तम् आह याज्ञवल्क्यः ।

महापापोपपापाभ्यां यो ऽभिशंसेन् मृषा परम् ।

अब्भक्षो मासम् आसीत स जापी नियतेन्द्रियः ॥ इति । (य्ध् ३।२८५)

जपश् च शुद्धवतीनां कार्यः । तथा च वसिष्ठः: “ब्राह्मणम् अनृतेनाभिशंस्य पतनीयेनोपपतनीयेन वा मासम् अब्भक्षः शुद्धवतीर् आवर्तयेत् । अश्वमेधावभृथं वा गच्छेत्” (वध् २३।३९) [१५१] इति । हारीतो ऽपि ।

अनृताभिशंसनाक्रोशे गुरूणां पैशुनेषु च ।

एकविंशतिरात्रं तु पिबेद् ब्राह्मीं सुवर्चलाम् ॥ इति । (हार्स्म् २१।३)

शङ्खलिखितौ: “नास्तिकवृत्तिः कृतघ्नः कूटव्यवहारी ब्राह्मणवृत्तिघ्नो मिथ्याभिश्ंसन इत्य् एते पञ्चसंवत्सरान् ब्राह्मणगृहे भैक्ष्यं चरेयुः । संवत्सरं धौतं भैक्ष्यम् अश्नीयुः । षण्मासं वा गा अनुगच्छेयुः” इति । एतेषां वचनानां यथायोगं व्यवस्था द्रष्टव्या ॥

अभिशस्तप्रायश्चित्तम्

अभिशस्तप्रायश्चित्तम् आह याज्ञवल्क्यः ।

अभिशस्तो मृषा कृच्छ्रं चरेद् आग्नेयम् एव वा ।

निर्वपेत् तु पुरोषाशं वायव्यं पशुम् एव वा ॥ (य्ध् ३।२८७)

[१५२] इति । यत् तु वसिष्ठवचनम्: “एतेनैवाभिशस्तो व्याख्यातः” (वध् २३।३७) इति, तत् तदैवाकृतप्रायश्चित्तस्य द्रष्टव्यम् । यत् तु पैठीनसिनोक्तम्: “अनृतेनाभिशस्तः कृच्छ्रं चरेत् । मासं पातकेषु । महापातकेषु द्विमासम्” इति, तद् अपि वसिष्ठेन समानविषयम् ।

तद् एवं विष्णुनानुक्रान्तानाम् अतिपातकादीनां प्रकीर्णकान्तानां दशिविधानां पापानां सामान्यतो विशेषतश् च प्रायश्चित्तानि प्रतिपादितानि ॥

अथ रहस्यप्रायश्चित्तान्य् अभिधीयन्ते

यत् पापं कर्तृव्यतिरिक्तेनान्येन केनचिद् अपि न ज्ञातं तद् रहस्यम् । तस्य प्रायश्चित्तम् अपि रहस्य् एव कर्तव्यम् । तथा च हारीतः: [१५३] “अथ ब्राह्मणस्य श्रुतधर्मशास्त्रस्य रहस्यम् अनुक्रमिष्यामः । रहस्ये रहस्यं प्रकाशे प्रकाशम्” इति (हार्स्म् ३०।१–२) । यमः: “रहस्ये रहस्यं प्रकाशे प्रकाशम् । रहस्यकृते रहस्यम् एव कर्तव्यम् । प्रकाशकृते प्रकाशम् एव कर्तव्यम्” इति । रहस्यत्वाद् नास्ति परिषदनुमत्यपेक्षा । तद् आहतुर् बृहस्पति-याज्ञवल्क्यौ ।

विख्यातदोषः कुर्वीत पर्षदो ऽनुमतं व्रतम् ।

अनभिख्यातदोषस् तु रहस्यव्रतम् आचरेत् ॥ (य्ध् ३।३०१)

[१५४] इति । न च – विनापरिषदं व्रतज्ञानाभाव – इति शङ्कनीयम्, शास्त्रज्ञस्य तद्विज्ञानसंभवात् । इतरेणापि बुद्धिमता विद्वद्गोष्ठ्यां केनचिद् व्याजेनावगन्तुं शक्यत्वात् । यदि तदभिज्ञानाय परिषदो ऽग्रे पापं प्रकटीकुर्यात् तदा प्रायश्चित्तं बहुलं भवति । द्विविधा ह्य् अशुद्धिः पापेन जन्यते । ऐहिक्यामुष्मिकी च । तयोर् ऐहिकी शिष्टैः सह व्यवहारं वारयति । आमुष्मिकी तु नरकं प्रापयति । तत्र प्रकटपापेषु द्विविधाशुद्धिसद्भावात् तन्निवृत्तये प्रायश्चित्तबाहुल्यम् अपेक्षितम् । रहस्ये त्व् ऐकिकाशुद्ध्यभावाद् आमुष्मिकमात्राशुद्धिः स्वल्पेनापि जपहोमादिना निवर्तते । अत एव मनुः प्राजापत्यादिव्रतानां जपादीनां च व्यवस्थाम् आह ।

एतैर् द्विजातयः शोध्या व्रतैर् आविष्कृतैनसः ।

अनाविष्कृतपापांस् तु मन्त्रैर् होमैश् च शोधयेत् ॥ इति । (म्ध् ११।२२६)

तत्र रहस्यानां साधारणं प्रायश्चित्तं स एवाह ।

वेदाभ्यासो ऽन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रिया क्षमा ।

नाशयन्त्य् आशु पापानि महापातकजान्य् अपि ॥

[१५५] यथैधस् तेजसा वह्निः प्राप्तं निर्दहति क्षणात् ।

तथाज्ञानकृतं पापं कृत्स्नं दहति वेदवित् ॥

सव्याहृतिप्रणवकाः प्राणायामास् तु षोडश ।

अपि भ्रूणहणं मासात् पुनन्त्य् अहर् अहः कृताः ॥ इति । (म्ध् ११।२४५–४८)

वसिष्ठः ।

यद्य् अकार्यशतं साग्रं कृतं वेदश् च धार्यते ।

सर्वं तत् तस्य वेदाग्निर् दहत्य् अग्निर् इवेन्धनम् ॥ इति । (वध् २७।१)

चतुर्विंशतिमते ।

कृतैश् च क्रियमाणैश् च करिष्यद्भिर् न संशयः ।

ब्रह्म प्रतिष्ठेत्य् एतावद् अनुवाकौ जपेद् द्विजः ॥

[१५६] इति । यमः ।

सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् ।

गायत्रीं स जपेन् नित्यं महापातकनाशिनीम् ॥

विराज्ं द्विगुणं जप्त्वा तदह्नैव विशुध्यति ।

वामदेव्यं त्रिर् आवर्त्य तदह्नैव विशुध्यति ॥

पौरुषं सूक्तम् आवर्त्य मुच्यते सर्वकिल्बिषात् ।

वृषभं शतशो जप्त्वा तदह्नैव विशुध्यति ॥

वेदम् एकगुणं कृत्वा तदह्नैव विशुध्यति ।

रुद्रैकादशकं जप्त्वा तदह्नैव विशुध्यति ॥ इति ।

विष्णुः:

    अथातः सर्ववेदपवित्राणि भवन्ति । येषां जपैश् च होमैश् च द्विजातयः पापेभ्यः पूयन्ते । **[१५७]** अघमर्षणम् । देवकृतम् । शुद्धवत्यः । तरत्समन्दीयम् । कूष्माण्ड्यः । पावमान्यः । दुर्गाः सावित्रि । अभिषङ्गाः । पदस्तोमाः । सामानि । व्याहृतयो भारुण्डानि । चन्द्रसाम । पुरुषव्रते सामनी । अब्लिङ्गम् । बार्हस्पत्यम् । गोसूक्तम् । वाक्सूक्तम् । अश्वसूक्तम् । मध्वर्चं सामनी चेन्द्रशुद्धे । शतरुद्रीयम् । अथर्वशिरः । त्रिसुपर्णम् । महाव्रतम् । नारायणीयम् । पुरुषसूक्तं च ।


    	त्रीण्य् आज्यदोहानि रथन्तरं च


    		अग्नेर् व्रतं वामदेव्यं बृहच् च ।


    **[१५८]**	एतानि जप्तानि पुनन्ति जन्तून्


    		जातिस्मरत्वं लभते यदीच्छेत् ॥ (विस्म् ५६।१–२७)

[१५९] इति । चतुर्विंशतिमते ।

पावमानीस् तथा कौत्सं पौरुषं सूक्तम् एव च ।

जप्त्वा पापैः प्रमुच्येत पवित्रं मधुच्छन्दसम् ॥

मण्डलब्राह्मणं रुद्रं शुक्रियो मोक्षकस् तथा ।

वामदेव्यं बृहत्साम जप्त्वा पापैः प्रमुच्यते ॥

यज्ञायज्ञीयम् आदित्यं ज्येष्ठमास च राजनम् ।

पारुच्छेपं च सामानि जप्त्वा मुच्येत् किल्बिषात् ॥

अथर्वशिरसं चैव पौरुषं सूक्तम् एव च ।

नीलरुद्रं तथैवैन्द्रं जप्त्वा पापैः प्रमुच्यते ॥

आथर्वणाश् च ये केचित् मन्त्राः कामविवर्जिताः ।

ते सर्वे पापहन्तारो याज्ञवल्क्यवचो यथा ॥

सिंहे मे मन्युर् इत्य् एतद् अनुवाकं जपेद् द्विजः ।

जप्त्वा पापैः प्रमुच्येत बौधायनवचो यथा ॥

ऋग्वेदम् अभ्यसेद् यस् तु यजुःशाखाम् अथापि वा ।

सामानि सरहस्यानि अथर्वाङ्गिरसस् तथा ॥

ब्राह्मणानि च कल्पांश् च षडङ्गानि तथैव च ।

[१६०] आख्यानानि तथान्यानि जप्त्वा पापैः प्रमुच्यते ॥

इतिहासपुराणानि देवतास्तवनानि च ।

जप्त्वा पापैः प्रमुच्येत धर्मस्थानैस् तथा परैः ॥ इति ।

बौधायनः ।

विधिना शास्त्रदृष्टेन प्राणायामान् षडाचरेत् ।

यद् उपस्थकृतं पापं पद्भ्यां वा यत् कृतं भवेत् ॥

बाहुभ्यां मनसा वाचा श्रोत्रत्वक्घ्राणचक्षुषा ।

सायंसंध्याम् उपस्थाय तेन तस्मात् प्रमुच्यते ॥ इति । (ब्ध् २।४।७।१८)

मनुः ।

महापातकिनश् चैव शेषाश् चाकार्यकारिणः ।

तपसैव सुतप्तेन मुच्यन्ते किल्बिषात् ततः ॥

यत् किंचिद् एनः कुर्वन्ति मनोवाक्कर्मभिर् जनाः ।

तत् सर्वं निर्णुदन्त्य् आशु तपसैव तपोधनाः ॥ (म्ध् ११।२३९–४१)

[१६१] इति । कूर्मपुराणे ऽपि ।

जपस् तपस् तीर्थसेवा देवब्राह्मणपूजनम् ।

ग्रहणादिषु कालेषु महापातकशोधनम् ॥

पुण्यक्षेत्राभिगमनं सर्वपापप्रणाशनम् ।

देवताभ्यर्चनं नॄणाम् अशेषाघविनाशनम् ॥

अमावास्यां तिथिं प्राप्य यः समाराधयेद् भवम् ।

ब्राह्मणान् भोजयित्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

कृष्णाष्टम्यां महादेवीं तथा कृष्णचतुर्दशीम् ।

संपूज्य ब्राह्मणमुखे सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

त्रयोदश्यां तथा रात्रौ सोपहारं त्रिलोचनम् ।

इष्ट्वेशं प्रथमे यामे मुच्यते सर्वपातकैः ॥

एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य जनार्दनम् ।

द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

उपोषितश् चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे समाहितः ।

यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च ॥

वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च ।

प्रत्येकं तिलसंउक्तान् दद्यात् सप्तोदकाञ्जलीन् ॥

[१६२] स्नात्वा नद्यां तु पूर्वाह्णे मुच्यते सर्वपातकैः ॥ इति । (कूपु १।२।३३।९७–१०८)

पैट्ःईनसिः ।

सर्वपापप्रसक्तो ऽपि ध्यायन् निमिषम् अच्युतम् ।

पुनस् तपस्वी भवति पङ्क्तिपावनपावनः ॥ इति ।

चतुर्विंशतिमते ।

मृगारेष्टिः पवित्रेष्टिस् त्रिहविः पावमान्य् अपि ।

इष्टयः पापनाशिन्यो वैश्वानर्या समन्विताः ॥ इति ।

कूर्मपुराणे ।

अस्मिन् कलियुगे घोरे लोकाः पापानुवर्तिनः ।

भविष्यन्ति महाबाहो वर्णाश्रमविवर्जिताः ॥

नान्यत् पश्यामि जन्तूनां मुक्त्वा वाराणसीं पुरीम् ।

सर्वपापप्रशमनं प्रायश्चित्तं कलौ युगे ॥ इति । (कूपु १।१।२८।९–१०)

इति साधारणप्रायश्चित्तानि ।

अथ प्रतिपदोक्तानि प्रायश्चित्तानि

तत्र याज्ञवल्क्यः ।

[१६३] त्रिरात्रोपोषितो जप्त्वा ब्रह्महा त्व् अघमर्षणम् ।

अन्तर्जले विशुध्येत गां दत्वा च पयस्विनीम् ॥ इति । (य्ध् ३।३०२)

शङ्खलिखिताव् अपि: “ब्रह्महा त्रिरात्रोपोषितो ऽन्तर्जले ऽघमर्षणं त्रिर् आवर्तयेत्” इति । एतच् च कामकारविषयम् । अकामकारविषये तु यमः: “एवं ब्रह्महत्यासुरापानसुवर्णस्तेय-गुरुतल्पेषु प्राणायामैः श्रान्तो ऽघमर्षणं जपेत्” इति । बौधायनः ।

    ग्रामात् प्राचीम् उदीचीं वा दिशम् उपनिष्क्रम्य स्नातः शुचिर् उदकान्ते स्थण्डिलम् उपलिप्य सकृत् क्लिन्नवासाः सकृत् पूतेन पाणिना आदित्याभिमुखो ऽघमर्षणस्वाध्यायम् अधीयीत । प्रातः शतं माध्याह्ने शतम् अपराह्णे शतम् अपरिमितं वा । उदितेषु नक्षत्रेषु प्रसृतियावकं प्राश्नीयात् । ज्ञानकृतेभ्यो ऽज्ञानकृतेभ्यश् चोपपातकेभ्यः सप्तरात्रात् प्रमुच्यते । **[१६४]** द्वादशरात्राद् भ्रूणहननं गुरुतल्पगमनं सुवर्णस्तैन्यं सुरापानम् इति च वर्जयित्वा । एकविंशतिरात्रात् तान्य् अप्य् अतितरति । इति । (ब्ध् ३।५।२–७)

मनुर् अपि ।

अरण्ये वा त्रिर् अभ्यस्य प्रयतो वेदसंहिताम् ।

मुच्यते पातकैः सर्वैः पराकैः शोधितस् त्रिभिः ॥ इति । (म्ध् ११।२५८)

बृहद्विष्णुर् अपि: “ब्रह्महत्यां कृत्वा प्राचीम् उदीचीं वा दिशम् उपप्रभूतेनेन्धनेनाग्निं प्रज्वाल्याघमर्षणेनाष्टसहस्रम् आज्याहुतीर् जुहुयात् तद् एतस्मात् पूतो भवति” इति । एतानि कामाकामकारादिभेदेन व्यवस्थापनीयानि । सुरापाने यम आह: [१६५] “सुरापः कण्ठमात्रम् उदकम् अवतीर्य सुतसोमात् प्रभृतिम् आदायोङ्कारेणाभिमन्त्र्य पिबेत् । ततो ऽप्सु निमग्नो मानस्तोकीयं जपेत्” इति । याज्ञवल्क्यः ।

त्रिरात्रोपोषितो हुत्वा कूष्माण्डीभिर् घृतं शुचिः । इति । (य्ध् ३।३०४)

मनुः ।

कौत्सं जप्त्वाप इत्य् एतद् वासिष्ठं च प्रतीत्य् ऋचम् ।

माहित्रं शुद्धवत्यश् च सुरापो ऽपि विशुध्यति ॥

मन्त्रैः शाकलहोमीयैर् अब्दं हुत्वा घृतं द्विजः ।

सुगुर्व् अप्य् अपहन्त्य् एनो जप्त्वा वा नम इत्य् ऋचम् ॥

महापातकसंयुक्तो ऽनुगच्छेद् गाः समाहितः ।

अभ्यस्याब्दं पावमानीर् भैक्षाहारो विशुध्यति ॥ (म्ध् ११।२४९, २५६–५७)

[१६६] इति । वसिष्ठः ।

सुरां पीत्वाप्सु निर्मज्य त्रिः पठेद् अघमर्षणम् ।

यथाश्वमेधावभृथस् तादृशं मनुर् अब्रवीत् ॥ इति । ९वध् २६।८)

अत्र ज्ञानाज्ञानाभ्यासानभ्यासैर् व्यवस्था द्रष्टव्या । सुवर्णस्तेये शातातपः ।

मद्यं पीत्वा गुरुदारांश् च गत्वा

	स्तेयं कृत्वा ब्रह्महत्यां च कृत्वा ।

भस्मच्छन्नो भस्मशय्यां शयानो

	रुद्राध्यायी मुच्यते सर्वपापैः ॥ इति । (शास्म् १।७१)

यमः: “ब्राह्मणः सुवर्णस्तेयं कृत्वा हिरण्यं शालायां प्रक्षिप्याप्सु स्नातो ग्रीवामात्रम् उदकं हिरण्यवर्णाभिश् चतसृभिर् आत्मानम् अभ्युक्ष्य त्रीन् प्राणायामान् कृत्वा तद् एतस्मात् पापात् पूतो भवति” [१६७] इति । बृहस्पतिः ।

सकृज् जप्त्वास्यवामीयं शिवसंकल्पम् एव वा ।

अपहृत्य सुवर्णं वा क्षणाद् भवति निर्मलः ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यः ।

ब्राह्मणः स्वर्णहारी तु रुद्रजापी जले स्थितः । इति । (य्ध् ३।३०४)

जपश् चैकादशकृत्वा आर्यः । तद् आह अत्रिः ।

एकादश गुणान् वापि रुद्रान् आवर्त्य धर्मवित् ।

महापापैर् अपि स्पृष्टो मुच्यते नात्र संशयः ॥ इति ।

गुरुतल्पे याज्ञवल्क्यः ।

सहस्रशीर्षाजापि च मुच्यते गुरुतल्पगः ।

गौर् देया कर्मणो ऽस्यान्ते पृथग् एभिः पयस्विनी ॥ इति । (य्ध् ३।३०५)

यमो ऽपि: “अथ गुरुतल्पगमनं कृत्वाघमर्षणम् अन्तर्जले त्रिर् आवर्त्य तद् एतस्मात् पापात् पूतो भवति” [१६८] इति । मनुर् अपि ।

हविष्यान्तीयम् अभ्यस्य न तमं ह इतीति च ।

जप्त्वा च पौरुषं सूक्तं मुच्यते गुरुतल्पगः ॥ इति । (म्ध् ११।२५१)

संसर्गी येन सह संसर्गं करोति स तदीयम् एव प्रायश्चित्तं कुर्यात्, “स तस्यैव व्रतं कुर्यात्” इति पूर्वम् एवोक्तत्वात् ॥

अथोपपातकरहस्यप्रायश्चित्तानि

तत्र यमः ।

दशप्रणवसंयुक्तैः प्राणायामैश् चतुःशतैः ।

मुच्यते ब्रह्महत्यायाः किं पुनः शेषपातकैः ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

प्राणायामशतं कार्यं सर्वपापापनुत्तये ।

उपपातकजातानाम् अनादिष्टस्य चैव हि ॥ (य्ध् ३।३०६)

[१६९] इति । मनुर् अपि ।

एनसां स्थूलसूक्ष्माणां चिकीर्षन्न् अपनोदनम् ।

अवेत्य् ऋचं जपेद् अब्दं यत् किंचेदम् इतीति च ॥ इति । (म्ध् ११।२५२)

अत्र सकृदभ्यासादिभेदेन व्यवस्था द्रष्टव्या ॥

अथ व्रतलक्षणानि

तत्र सर्वव्रतस्य साधारणान्य् अङ्गानि याज्ञवल्क्य आह ।

ब्रह्मचर्यं दया क्षान्तिर् दानं सत्यम् अकल्कता ।

अहिंसास्तेयमाधुर्ये दमश् चेति यमाः स्मृताः ॥

स्नानमौनोपवादेज्यास्वाध्यायोपस्थनिग्रहाः ।

नियमा गुरुशुश्रूषाशौचाक्रोधाप्रमादिताः ॥ इति । (य्ध् ३।३१३–१४)

अत्र ब्रह्मचर्यं सर्वेन्द्रियनिग्रहः । उपस्थनिग्रहो लिङ्गनिरोधः । तयोर् गोबलीवर्दन्यायेन पुनरुक्तिः । अकल्कत्वम् अकुटिलत्वम् । [१७०] इति । मनुर् अपि ।

अहिंसां सत्यम् अक्रोधम् आर्जवं च समाचरेत् ।

त्रिर् अह्नि त्रिर् निषायां च सवासा जलम् आविशेत् ।

स्त्रीशूद्रपतितांश् चैव नाभिभाषेत कर्हिचित् ॥

स्थानासनाभ्यां विहरेद् अशक्तो ऽधः शयीत वा ।

ब्रह्मचारी व्रती च स्याद् गुरुदेवद्विजार्चकः ॥

सावित्रीं च जपेन् नित्यं पवित्राणि च शक्तितः ।

सर्वेष्व् एव व्रतेष्व् एवं प्रायश्चित्तार्थम् आदृतः ॥ इति । (म्ध् ११।२२२–२५)

तत्र प्राजाप्तयव्रतलक्षणम् आह हारीतः ।

त्र्यहं सायं त्र्यहं प्रातस् त्र्यहम् अध्याद् अयाचितम् ।

परं त्र्यहं वायुभक्षः एष कृच्छ्रः प्रजापतेः ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

त्र्यहं प्रातस् त्र्यहं सायं त्र्यहम् अद्याद् अयाचितम् ।

त्र्यहं परं तु नाश्नीयात् प्राजापत्यं चरन् द्विजः ॥ (म्ध् ११।२११)

[१७१] इति । अस्यैवाधिकारिभेदेन प्रयोगान्तरम् आह वसिष्ठः ।

अहः प्रातर् अहर् नक्तम् अहर् एकम् अयाचितम् ।

अहः पराकं तत्रैकम् एवं चतुरहौ परौ ॥

अनुग्रहार्थं विप्राणां मनुर् धर्मभृतां वरः ।

बालवृद्धातुराणां च शिशुकृच्छम् उवाच ह ॥ इति । (वध् २३।४२–४३)

एतद् उभयम् अपि प्राजापत्यकृच्छ्रं दर्शयति याज्ञवल्क्यः ।

एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च ।

उपवासेन चैकेन पादकृच्छ्रः प्रकीर्तितः ॥

यथा कथंचित् त्रिगुणः प्राजापत्यो ऽयम् उच्यते ॥ (य्ध् ३।३१९–२०)

[१७२] इति । एकभक्तेन दिवैव सकृद् भोजनेन । नक्तेन रात्रौ सकृद्भोजनेन । अयाचितेन न विद्यते याचितं यस्मिन् भोजने तद् अयाचितम् तेन । अत्र कालविशेषाप्रतीतेर् दिवा रात्रौ वा सकृद्भोजनेन । उपवासेन चैकेन एकस्मिन् दिने ऽनशनेन च पादकृच्छ्रो भवति । अयम् एव पादकृच्छ्रः स्वस्थानविवृद्ध्या वा दण्डकलितवद् आवृत्त्या वा यथा कथंचित् त्रिगुणः त्रिर् अभ्यस्तः प्राजापत्य इत्य् उच्यते इत्य् अर्थः । एकभक्तादिषु ग्राससंख्या आपस्तम्बेन दर्शिता ।

सायं द्वाविंशतिर् ग्रासाः प्रातः षड्विंशतिः स्मृताः ।

चतुर्विंशतिर् अयाच्याः परं निरशनं स्मृतम् ॥ इति । 

तत्परिमाणम् अपि तेनैवोक्तम् ।

कुक्कुटाण्डप्रमाणं तु यथा वास्यं विशेत् सुखम् । इति । 

चतुर्विंशतिमते तु प्रकारान्तरेण संख्या श्रूयते ।

प्रातस् तु द्वादश ग्रासाः सायं पञ्चदशैव तु ।

अयाचिते च द्वाव् अष्टौ परं वै मारुताशनः ॥ इति ।

अत्र शक्त्यपेक्षया व्यवस्था द्रष्टव्या । आपस्तम्बस् तु चतुरः पादकृच्छ्रान् कृत्वा तेषां वर्णभेदेन व्यवस्थाम् आह ।

[१७३] त्र्यहं निरशनं पादः पादश् चायाचितं त्र्यहम् ।

सायं त्र्यहं तथा पादः पादः प्रातस् तथा त्र्यहम् ॥

प्रातः पादं चरेच् छूद्रः सायं वैश्यस्य दापयेत् ।

अयाचितं तु राजन्ये त्रिरात्रं बृह्मणे स्मृतम् ॥ इति ।

अर्धकृच्छ्रपादोनकृच्छ्रयोर् अपि स्वरूपं स एवाह ।

सायं प्रातर् दिनार्धं स्यात् पादोनं नक्तवर्जितम् । इति ।

अयम् अर्थः । अयाचितोपवासत्र्यहद्वयानुष्ठाने नार्धकृच्छ्रो भवति । नकत्र्यहव्यतिरिक्तत्र्यहत्रयानुष्ठानेन पादोनकृच्छ्रो भवति । अर्धकृच्छ्रप्रकारो ऽपि तेनैवोक्तः ।

सायं प्रातस् तथैवोक्तं दिनद्वयम् अयाचितम् ।

दिनद्वयं तु नाश्नीयात् कृच्छ्रार्धं तद् विधीयते ॥ 

[१७४] इति । अत्रापि शक्त्यपेक्षया व्यवस्था द्रष्टव्या । यत् तु जपहोमादिबह्वङ्गसहितं प्राजापत्यकृच्छ्रं गौतमेनाभिहितम्

    हविष्यान् प्रातराशान् भुक्त्वा तिस्रो रात्रीर् नाश्नीयात् । अथापरं त्र्यहं नक्तं भुञ्जीत । अथापरं त्र्यहं न कंचन याचेत । अथापरं त्र्यहम् उपवसेत् । तिष्ठेद् अहनि, रात्राव् आसीत । क्षिप्रकामः । सत्यं वदेत् । अनार्यैर् न संभाषेत । रौरवयौधाजपे नित्यं प्रयुञ्जीत । अनुसवनम् उदकोपस्पर्शनम् आपोहिष्ठेति तिसृभिः पवित्रवतीभिर् मार्जयीत । हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका इत्य् अष्टाभिः । अथोदकतर्पणम् । ॐ नमो हमाय मोहमाय संहमाय धुन्वते तापमाय पुनर्वसवे । नमो नमो **[१७५]** मौञ्जायोर्म्याय वसुविन्दाय सर्वविन्दाय नमो नमः पाराय सुपाराय महापाराय पारदाय पारयिष्णवे । नमो नमो रुद्राय पशुपतये महते देवाय त्र्यम्बकायैकचरायाधिपतये हराय शर्वायेशानायोग्राय वज्रिणे घृणिने कपर्दिने । नमो नमः सूर्यायादित्याय । नमो नमो नीलग्रीवाय शितिकण्ठाय । नमो नमः कृष्णाय पिङ्गलाय । नमो नमो ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय वृद्धायेन्द्राय हरिकेशायोर्ध्वरेतसे । नमो नमः सत्याय पावकाय पावकवर्णाय कामाय कामरूपाय । नमो नमो दीप्ताय दीप्तरूपिणे । नमो नमस् तीक्ष्णाय तीक्ष्णरूपिणे । नमो नमः सौम्याय सुपुरुषाय महापुरुषाय मध्यमपुरुषाय उत्तमपुरुषाय ब्रह्मचारिणे । **[१७६]** नमो नमश् चन्द्रललाटाय कृत्तिवाससे पिनाकहस्ताय नमो नम इति । एतद् एवादित्योपस्थानम् । एता एवाज्याहुतयः । द्वादशरात्रस्यान्ते चरुं श्रपयित्वैताभ्यो देवताभ्यो जुहुयात् । अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा अग्नीषोमाभ्याम् इन्द्राग्निभ्याम् इन्द्राय विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्रह्मणे प्रजापतये अग्नये स्विष्टकृते इति । अन्ते ब्राह्मणभोजनम् ॥ इति । (ग्ध् २७।२–२९)

हविष्यानित्याद्य् उपवसेद् इत्यन्तेन प्राजापत्यस्य स्वरूपम् उक्तम् । तिष्ठेद् इत्यादिना तस्यैवेतिकर्तव्यतोच्यते । अहनि तिष्ठेद् इत्यन्तेन भोजनाद्यविरुद्धकालेषु अहर् उत्थित एव स्यात् । रात्राव् आसीतेत्यन्तेन निद्राया आवश्यकत्वात् ताम् आसीन एव सेवेतेत्य् उक्तं भवति । क्षिप्रकामो ऽपि भवेत् । शीघ्रं शुद्धः स्याम् इति संजातकामो ऽपि भवेद् इत्य् अर्थः । अथ वा शीघ्रं शुद्धिकामो ऽहनि तिष्ठेद् रात्राव् आसीतेत्य् अर्थः ।

[१७७] एवं सत्यं वदेद् इत्याद्यङ्गकलापे क्षिप्रकाम इति अधिकारिविशेषणम् अनुषञ्जनीयम् । अनेन यः शनैः शनैः शुद्धो भवामीति मन्यते तस्य नायं नियम इति अवगम्यते । रौरवयौधाजपे सामनी । नमो हमायेत्यादयस् त्रयोदश् मन्त्रास् तर्पणसूर्योपस्थानाज्यहोमेषु द्रष्टव्याः । अथ वा संप्रदानविभक्त्यन्ताः षट्पञ्चाशन् मन्त्राः । तर्पणम् अनुसवनं कर्तव्यम्, स्नानाङ्गत्वात् तर्पणस्य । तथा च भृगुः ।

नित्यं नैमित्तिक्ं काम्यं त्रिधं स्नानम् उच्यते ।

तर्पणं त्रिविधस्याङ्गम् एष एव विधिः सदा ॥ इति ।

आदित्योपस्थानाज्यहोमौ तु प्रतिदिनं सकृत् सकृत् कार्यौ, “अथोदकतर्पणम् आदित्योपस्थानम् आज्यहोमश् च” इत् वक्तव्ये, “एतद् एवादित्य्पस्थानम् । एता एवाज्याहुतयः” इति पृथग्योगकरणात् । शिष्टं स्पष्टम् । एतद् हारीताद्युक्त-[१७८]-जपहोमाद्यङ्गरहितप्राजापत्यद्वयस्थाने वेदितव्यम्, बहुप्रयाससाध्यत्वेनातिगुरुत्वात् । अथ वा येषां शूद्रादीनां मन्त्राधिकारो नास्ति तेषां जपहोमादिरहितं प्राजापत्यं वेदितव्यम् । अत एवोक्तम् अङ्गिरसा ।

तस्माच् छूद्रं समासाद्य सदा धर्मपथे स्थितम् ।

प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं जपहोमविवर्जितम् ॥ इति ।

येषां ब्राह्मणादीनां जपहोमादिष्व् अधिकारस् तेषां गौतमोक्तं वेदितव्यम् ॥

अथातिकृच्छ्रः

तस्य लक्षणम् उक्तं चतुर्विंशतिमते ।

एकैकं ग्रासम् अश्नीयात् त्र्यहाणि त्रीणि पूर्ववत् ।

त्र्यहं चोपवसेन् नित्यम् अतिकृच्छ्रं चरन् द्विजः ॥ इति ।

एकभक्तनक्तायाचितदिवसेषु नवस्व् एकैकं ग्रासम् अश्नीयात् त्र्यहं चोपवसेत् । एवं चातिकृच्छ्रो भवतीत्य् अर्थः । यत् तु याज्ञवल्क्येनोक्तम्,

अयम् एवातिकृच्छ्रः स्यात् पाणिपूरान्नभोजनः । (य्ध् ३।३२०)

[१७९] इति – अयम् एव प्राजापत्यकृच्छ्रः एकभकनक्तायाचितदिवसेषु नवसु पाणिपूरान्नभोजनयुक्तो ऽतिकृच्छ्रो भवतीत्य् अर्थः – तद् एतद् अशक्तविषयम् । पाणिपूरान्नस्य ग्रासपरिमिताद् अन्नाद् अधिकपरिमाणत्वात् ॥

अथ कृच्छ्रातिकृच्छः

तस्य लक्षणं याज्ञवल्क्येनोक्तम् ।

कृच्छ्रातिकृच्छ्रः पयसा दिवसान् एकविंशतिम् । इति । (य्ध् ३।३२१)

विष्णुर् अपि: “कृच्छ्रातिकृच्छ्रः पयसा दिवसान् एकविंशतिक्षपणम्” इति (विध् ४६।१३) । यत् तु गौतमः: “अब्भक्षस् तृतीयः स कृच्छ्रातिकृच्छ्रः” (ग्ध् २७।३२) इति, –एकभक्तनक्तायाचितदिवसेषु यो भोजनकालः तस्मिन्न् एव काले केवलम् उदकेन वर्तनं कृच्छ्रातिकृच्छ्रो भवतीति – तद् एतच् छक्तविषयम् । अतिकृच्छ्रकृच्छ्रातिकृच्छयोर् अपि प्राजापत्यकृच्छ्रोक्तेतिकर्तव्यता द्रष्टव्या, [१८०] “एतेनैव कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ व्याख्यातौ” (ग्ध् २७।३१) इति गौतमस्मरणात् । पराकलक्षणम् आह यमः ।

द्वादशाहं निराहारो यथात्मा संशितव्रतः ।

कृच्छ्रः प्राकमामैष सर्वपापप्रणाशनः ॥ इति ।

पर्णकृच्छ्रलक्षणम् आह याज्ञवल्क्यः ।

पर्ण्ōदुम्बरजाजीवबिल्वपत्रकोशोदकैः ।

प्रत्येकं पर्यहं पीतैः पर्णकृच्छ्र उदाहृतः ॥ (य्ध् ३।३१७)

[१८१] इति । पलाशोदुम्बरारविन्दबिल्वपर्णानाम् एकैकेन क्वथितम् उदकं प्रत्यहं पिबेत् । कुशोदकं चैकस्मिन्न् अहनीति । पर्णकृच्छ्रस्य लक्षणान्तरम् आह यमः ।

एतान्य् एव समस्तानि त्रिरात्रोपोषितः शुचिः ।

क्वाथयित्वा पिबेद् अद्भिः पर्णकृच्छ्रो विधीयते ॥ इति ।

यदा पलाशादिपत्राण्य् एकीकृत्याम्भसा क्वाथियित्वा त्रिरात्रोपवासान्ते क्वथितं तत् पिबेद् तदा पर्णकृच्छ्रो भवतीत्य् अर्थः । फलकृच्छ्रादीनां स्वरूपम् आह मार्कण्डेयः ।

फलैर् मासेन कथितः फलकृच्छ्रो मनीषिभिः ।

श्रीकृच्छ्रः श्रीफलैः प्रोक्तः पदाक्षरैर् अपरस् तथा ॥

मासेनामलकैर् एवं श्रीकृच्छ्रम् अपरं स्मृतम् ।

पत्रैर् मतः पत्रकृच्छ्रः पुष्पैर् तत्कृच्छ्र उच्यते ॥

मूलकृच्छ्रः स्मृतो मूलैस् तोयकृच्छो जलेन तु ॥ इति ।

यदा बिल्वादिफलान्य् अम्भसा क्वाथयित्वा मासम् एकं तद् अम्भः पिबति तदा फलकृच्छ्रो भवति । यदा बिल्वपद्माक्षमूलानाम् अन्यतमस्य क्वाथं मासं पिबेत् तदा पत्रपुष्पमूलकृच्छ्राणि भवन्ति । [१८२] वारुणस्त्रीकृच्छ्रयोर् लक्षणम् आह यमः ।

ब्रह्मचारी जितक्रोधो मासे ऽप्य् उदकसक्तुकान् ।

पिबेच् च नियताहारः कृच्छ्रं वारुणम् उच्यते ॥

त्र्यहं पिबेत् तु गोमूत्रं त्र्यहं वै गोमयं पिबेत् ।

त्र्यहं वै यावकेनैव स्त्रीकृच्छ्रं ह्य् एतद् उच्यते ॥ इति । (यस्म् ५।३१)

सौम्यकृच्छ्रस्वरूपम् आह याज्ञवल्क्यः ।

पिण्याकाचामतक्राम्ब्य्सक्तूनां प्रतिवासरम् ।

एकरात्रोपवासश् च कृच्छ्रः सौम्यो ऽयम् उच्यते ॥ इति । (य्ध् ३।३२२)

आचाम् ओदननिःस्रावः । पिण्याकादीनां पञ्चानाम् एकैकं प्रतिदिनम् उपभुज्य षष्ठे ऽहन्य् उपवसेत् । एष सौम्यकृच्छ्रः । यत् तु जाबालेन चतुरहव्यापी सौम्यकृच्छ्र इत्य् उक्तम्,

[१८३] पिण्याकं सक्तवस् तक्रं चोदकसक्तवः ।

त्रिरात्रम् उपवासश् च तुलापुरुष उच्यते ॥ इति ।

सो ऽयम् अष्टदिवससाध्यः । याज्ञवल्क्यस् तु पञ्चदशदिवससाध्यम् आह ।

एषां त्रिरात्रम् अभ्यासाद् एकैकस्य यथाक्रमम् ।

तुलापुरुष इत्य् एव ज्ञेयः पञ्चदशाहिकः ॥ इति । (य्ध् ३।३२३)

एषां प्रकृतानां पिण्याकादीनां पञ्चद्रव्याणाम् । यमस् त्व् एकविंशतिदिवससाध्यम् आह ।

आचामम् अथ पिण्याकं तक्रं चोदकसक्तुकान् ।

[१८४] त्र्यहं त्र्यहं प्रभुञ्जानो वायुभक्षस् त्र्यहद्वयम् ॥

एकविंशतिरात्रस् तु तुलापुरुष उच्यते ॥ 

इति, तद् एतत् त्रयं पापतारतम्यविषयतया व्यवस्थापनीयम् । अत्रेतिकर्तव्यताम् आह हारीतः ।

अथातस् त्रिणयनोक्तस्य तुलापुरुषस्य कल्पं व्याख्यास्यामः ।

	अयाज्ययाजनं कृत्वा प्राश्य मूत्रपुरीषयोः ।

	अप्रतिग्राह्यम् आदाय याजयित्वा विनिन्दितान् ॥

	विनायकोपसृष्टस्य महाव्याधिहतस्य च ।

	एतत् कृच्छ्रं तुलापूर्षं महापातकनाशनम् ॥

	स्वर्गद्वारम् इदं पुण्यं महादेवेन निर्मितम् ।

	आचामम् अथ पिण्याकं तक्रं चोदकसक्तुकान् ॥

	त्र्यहं त्र्यहं प्रयुञ्जानो वायुभक्षस् त्र्यहद्वयम् ।

	वाचा कायेन मनसा कृतानि विविधानि च ॥

[१८५] आचामस् तानि निर्हन्ति नवश्राद्धं च सूतकम् ।

	तैक्ष्ण्यं च दारुणं चैतत् केशकीटहतं च यत् ॥

	आखोर् मूत्रपुरीषं च ब्रह्महस्पृष्टम् एव च ।

	पिण्याकस् तानि निर्हन्ति अस्थि भित्त्वा तु यत् स्थितम् ॥

	आहारेषु च ये दोषाः स्नेहदोषाश् च ये क्वचित् ।

	खरोष्ट्रमुखसंस्पृष्टम् उग्रसंस्पृष्टम् एव च ॥

	तक्रेण तानि निर्हन्ति यच् चान्यत् श्वावलोकितम् ।

	कानकाश्वतिलागावो भूमिर् आच्छादनं स्त्रियः ॥

	सर्वं पुनाति धर्मात्मा गूढं चोदकसक्तुभिः ॥ 


    ब्रह्महत्यां भ्रूणहत्यां स्वर्णस्तेयं सुरापानं गुरुदाराभिगमनं कन्यादूषणं क्लीबाभिगमनम् उदक्याभिगमनं वायुभक्षः पुनाति ।

[१८६] गन्धोशीरमयौ कार्यौ पुरुषौ पलसंमितौ ।

	नदीमृत्तिकया वापि पुरुषौ द्वौ च कारयेत् ॥

	महापशुर् येन शरेण विद्धो

		यद् वा शस्त्रम् उभयतो यच् च लक्ष्यम् ।

	तेनायसीं सुकृतां कारयित्वा

		प्रादेसमात्राम् उभयतो जातशिक्याम् ॥

	सौवर्णीं राजतीं वापि तुलां देवीं तु कारयेत् ।

	तस्यालाभे तुला कार्या यथा वाप्य् उपपद्यते ॥


    यः पुरुषः पिङ्गलो बभ्रुर् हलमुसलचक्रपाणिस्तमह (?) पिङ्गलं चक्रहलमुसलशूलवज्रपाणिम् आवाहयामि । स्वत एहि सूत एहि स्वयाम एहि नाग एहि कृष्णाजिन एहि । **[१८७]** स्वागतम् अनु स्वागतम् । भगवते तुलापुरुषाय महादेवायेदम् आसनम् इदं पाद्यम् इदम् आचमनीयम् इदं गन्धमाल्यधूपदीपनैवेद्यं प्रतिगृहाण प्रसीद देव तुभ्यं नमः । अक्रुद्धः सुमना भव । अथ तुलाम् अभिमन्त्रयेत् । ऋषिसत्यं ब्रह्मसत्यं देवसत्यं अन्तःसत्यं तेन सत्येन सत्यवादिनि ।


    	देशानां संपदं ब्रूहि कं देशं वर्धयिष्यसि ।


    	बीजानां संपदं ब्रूहि किं बीजं वर्धयिष्यसि ।


    	राज्ञां च संपदं ब्रूहि कं नृपं वर्धयिष्यति ॥


    	अस्माकं संपदं ब्रूहि किम् अस्माकं भविष्यति ।


    	यदा तु गुरुम् आत्मानम् असकृत् तुलया धृतम् ।


    	परं चैव लघुं मन्येत् तदा कर्म समारभेत् ॥


    अग्नये पृथिव्यधिपतये स्वाहा । वायवे ऽन्तरिक्षाधिपतये स्वाहा । **[१८८]** सूर्याय दिवो’धिपतये स्वाहा । सोमाय नक्षत्राधिपतये स्वाहा । वासुकये नागाधिपतये स्वाहा । कुबेराय यक्षाधिपतये स्वाहा । इन्द्राय देवाधिपतये स्वाहा । ब्रह्मणे त्रैलोक्याधिपतये स्वाहा । देव्यै भगाधिपतये स्वाहा । सालकटङ्कटाय स्वाहा । कूष्माण्डराजपुत्राय स्वाहा । विनायकाय स्वाहा । महाविनायकाय स्वाहा । महामहाविनायकाय स्वाहा । वक्रतुण्डाय गाणानां पतये स्वाहा । धर्माय स्वाहा । अधर्माय स्वाहा । तुलायै स्वाहा । **[१८९]** तुलापुरुषाय स्वाहा । देव्यै पुनरागमनाय स्वाहा । सकृच् चरितिवा शुचिः पुत्र्यः कर्मण्यो भवति । द्वितीयं चरित्वा गाणपत्यं प्राप्नोति । त्रिश् चरित्वा महादेवस्यावसथं प्राप्नोति । आषाढ्यां कार्त्तिक्यां वा फाल्गुन्यां वा पुण्ये नक्षत्रे एषा विहितो धर्मः ॥ इति ।


    (हार्स्म् २८।६१–११५)

अथ कृच्छ्राः

वारुणकृच्छ्रः

तत्र वारुणकृच्छ्रम् आह यमः ।

ब्रह्मचारी जितक्रोधो मासे ऽप्य् उदकसक्तुकान् ।

पिबेच् च नियताहारः कृच्छ्रं वारुणम् उच्यते ॥ इति ।

अथाघमर्षनकृच्छ्रः

अघमर्षणकृच्छ्रम् आह विष्णुः: “अथ कृच्छ्राणि भवन्ति । त्र्यहं नाश्नीयात् । [१९०] प्रत्यहं च त्रिषवणं स्नानम् आचरेत् । मग्नस् त्रिर् अघमर्षणं जपेत् । दिवा स्थितस् तिष्ठेत् । रात्राव् आसीत । कर्मणो ऽन्ते पयस्विनीं दद्यात् । इत्य् अघमर्षणम्” इति (विध् ४६।१–९) । शङ्खस् तु प्रकारान्तरेणाघमर्षणकृच्छ्रम् आह ।

त्र्यहं त्रिषवणस्नायी मौनी स्याद् अघमर्षणम् ।

मनसा त्रिः पठेद् अप्सु न भुञ्जीत दिनत्रयम् ॥

वीरासनं सदा तिष्ठेत् गा च दद्यात् पयस्विनीम् ।

अघमर्षणम् इत्य् एतद् व्रतं सर्वाघसूदनम् ॥ इति । (शङ्स्म् १८।१–२)

अथ यज्ञकृच्छ्रः

तत्राह अङ्गिराः ।

युक्तस् त्रिषवणस्नायी संयतो मौनम् आस्थितः ।

प्रातःस्नानस्मारम्भं कुर्याज् जप्यं च नित्यशः ॥

[१९१] सावित्रीं व्याहृतीश् चैव जपेद् अष्टसहस्रकम् ।

ओंकारम् आदितः कृत्वा रूपे रूपे तथान्ततः ॥

भूमौ वीरासने युक्तः कुर्याज् जप्यं सुसंयतः ।

आसीनश् च स्थितो वापि पिबेद् गव्यं पयः सकृत् ॥

गव्यस्य पयसो ऽलाभे गव्यम् एव भवेद् दधि ।

दध्नो ऽभावे भवेत् तक्रं तक्राभावे तु यावकम् ॥

एषाम् अन्यतमं यद् यद् उपपद्येत तत् पिबेत् ।

गोमूत्रेण समायुक्तं यावकं चोपयोजयेत् ॥

एकाहेन तु कृच्छ्रो ऽयम् उक्तस् त्व् अङ्गिरसा स्वयम् ।

सर्वपापहरो दिव्यो नाम्ना यज्ञ इति स्मृतः॥

एतत् पातकयुक्तानां तथा चाप्य् उपपातकैः ।

महद्भिश् चापि युक्तानां प्रायश्चित्तम् इदं शुभम् ॥ इति ।

अथ देवकृच्छ्रः

देवकृतं कृच्छ्रं दर्शयति यमः ।

यवागूं यावकं शाकं क्षीरं दधि घृतं तथा ।

त्र्यहं त्र्यहं तु प्राश्नीयाद् वायुभक्षः परं त्र्यहम् ॥

[१९२] कृच्छ्रं देवकृतं नाम सर्वकल्मषनाशनम् ।

मरुद्भिर् वसुभी रुद्रैर् आदित्यैश् चरितं व्रतम् ॥

व्रतस्यास्य प्रभावेन विरजस्का हि ते ऽभवन् ॥ इति ।

अथ यावककृच्छ्रः

यावककृच्छ्रम् आह शङ्खः ।

गोपुरीषयवाभ्यासो मासम् एकं समाहितः ।

व्रतं तु यावकं कुर्यात् सर्वपापनुत्तये ॥ इति । (शङ्स्म् १८।१०)

देवलो ऽपि: “यवानाम् अप्सु साधितानां सप्तरात्रं पक्षं मासं वा पाशनं यावकः । एतेन यावकपायसौदकानि व्याख्यातानि । यावकपायसौदकानि प्राजापत्यविधानेन व्याख्यातानि भवन्ति ॥ इति ।

अथ प्रसृतियावककृच्छ्रः

अथ प्रसृतियावकः । तत्र हारीतः:

    य आत्मकृतैः कर्मभिर् गुरुम् आत्मानं पश्येत् आत्मार्थं प्रसृतियावकं श्रपयेत् । ततो ऽग्नौ **[१९३]** जुहुयात् । तद् एव बलिकर्म । शृतं चाभिमन्त्रयेत् ।


    	यवो ऽसि धान्यराजो वा वारुणो मधुसंयुतः ।


    	निर्णोदः सर्वपापानां पवित्रम् ऋषिभिः स्मृतम् ॥


    	घृतं यवा मधु यवा आपोहिष्ठामृतं यवाः ।


    	सर्वं पुनन्तु मे पापं यन् मया दुष्कृतं कृतम् ॥


    	वाचा कृतं कर्मकृतं मनसा दुर्विचिन्तितम् ।


    	अलक्ष्मीं कालकर्णीं च सर्वं पुनीत मे यवाः ॥


    	मातापित्रोर् अशुश्रूषां यौवने कारितां तथा ।


    	श्वसूकरावलीढं च उच्छिष्टोपहतं च यत् ॥


    	सुवर्णस्तेयं व्रात्यत्वं बालत्वाद् आत्मनस् तथा ।


    	ब्राह्मणानां परीवादं सर्वं पुनीत मे यवाः ॥


    श्रप्यमाणे रक्षां कुर्यात् । नमो रुद्राय भूताध्पतये द्यौः सावित्री मानसोकेति पात्रे त्रिर् निषिच्य “ये देवा मनोजाता मनोयुजः सुदक्षा दक्षपितरस् ते नः पान्तु ते नो ऽवन्तु तेभ्यो नमस् तेभ्यः **[१९४]** स्वाहा” इत्य् आत्मनि जुहुयात् । त्रिरात्रम् एवार्थार्थी । पापकृत् षड्रात्रं पीत्वा पूतो भवति । सप्तरात्रं महापातकी । द्वादशरात्रं पीत्वा सर्वं पुरुषकृतं पापं निर्दहति । निःसृतानां यवानाम् एकविंशतिरात्रं पीत्वा गणान् पश्यति । गणाधिपतिं पश्यति । विद्यां पश्यति । विद्याधिपतिं पश्यति । यो ऽश्नीयाद् यावकं पक्वं गोमूत्रे सकृद् दधिक्षीरसर्पिः प्रमुच्यते सो ऽहंसः क्षणाद् इत्य् आह भगवान् मैत्रावरुणिः । इति । (हार्स्म् २८।३२–४८)

इत्थं प्राजापत्यादिव्रतानि निरूपितानि ।

अथ व्रतग्रहणप्रकारः

तत्र विष्णुः ।

सर्वपापेषु सर्वेषां व्रतानां विधिपूर्वकम् ।

ग्रहणं संप्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्ते चिकीर्षिते ॥

[१९५] दिनान्ते नखरोमादीन् प्रवाप्य स्नानम् आचरेत् ।

भस्मगोमयमृद्वारिपञ्चगव्यादिकल्पितैः ॥

मलापकर्षणं कार्यं बाह्यशौचोपसिद्धये ।

दन्तधावनपूर्वेण पञ्चगव्येन संयुतम् ॥

व्रतं निशामुखे ग्राह्यं बहिस्तारकदर्शने ।

आचम्यातः परं मौनी द्यायन् दुष्कृतम् आत्मनः ॥

मनःसंतापनं तीव्रम् उद्वहेच् छोकम् अन्ततः । इति । (विध् ३।२१–२५)

बहिः ग्रामान् निष्क्रम्येत्य् अर्थः । पूर्वेद्युर् निशामुखे व्रतं परिषदुद्दिष्टप्रकारेण संकल्प्य परेद्युस् त्रिषवणस्नानप्रातर्होमाद्यङ्गसहितं व्रतम् अनुष्ठातुम् आरभेत् । प्रातर्होमाद्यङ्गानि च जाबालेन दर्शितानि ।

आरम्भे सर्वकृच्छ्राणां समाप्तौ च विशेषतः ।

आज्येनैव हि शालाग्नौ जुहुयाद् आहुतीः पृथक् ॥

श्राद्धं कुर्याद् व्रतान्ते च गोहिरण्यादिदक्षिणाम् ॥ इति ।

यमो ऽपि ।

पश्चात्तापो निर्वृत्तिश् च स्नानं चाङ्गतयोदितम् ।

नैमित्तिकानां सर्वेषां व्रतानां विधिपूर्वकम् ॥

[१९६] गात्राभ्यङ्गं शिरो ऽभ्यङ्गं ताम्बूलम् अनुलेपनम् ।

व्रतस्थो वर्जयेत् सर्वं यच् चान्यद् बलरागकृत् ॥ इति । (यस्म् ६।१४)

गृहीतस्य व्रतस्यासमापने प्रत्यवायम् आह छागलेयः ।

पूर्वं व्रतं गृहीत्वा तु नाचरेत् कामतो हि यः ।

जीवन् भवति चाण्डालो मृतः श्वा चाभिजायते ॥ इति ॥

अथ प्रत्याम्नायाः

अथ पूर्वोक्तानां व्रतानां केनचिन् निमित्तेनानुष्ठानाशक्तौ यथायोगं प्रत्याम्नाया उच्यन्ते । तत्र प्राजापत्यस्य प्रत्याम्नायाश् चतुर्विंशतिमते दर्शिताः ।

कृच्छ्रो देव्ययुतं चैव प्राणायामशतद्वयम् ।

तिलहोमसहस्रं तु वेदपारायणं तथा ॥

विप्रा द्वादश वा भोज्याः पावकेष्टिस् तथैव च ।

अथ वा पावमानेष्टिः समान्य् आहुर् मनीषिणः ॥ इति ।

स्मृत्यन्तरे ऽपि ।

[१९७] कृच्छ्रो ऽयुतं तु गायत्र्या उदवासस् तथैव च ।

धेनुप्रदानं विप्राय समम् एतच् चतुष्टयम् ॥ इति ।

स्मृत्यन्तरे ऽपि ।

प्राजापत्यक्रियाशक्तौ धेनुं दद्याद् द्विजोत्तमः ।

धेनोर् अभावे दातव्यं मूल्यं तुल्यं न संशयः ॥ इति ।

मूल्यं च यथाशक्ति देयम् । अत एव ब्रह्मपुराणे ।

गवाम् अभावे निष्कं स्यात् तदर्धं पादम् एव वा । इति ।

यत्र यावत्सङ्ख्यया प्राजापत्यान्य् आवर्तनीयानि भवन्ति तत्र तावत्संख्यया गोदानान्य् आवर्तनीयानि । तद् अपि चतुर्विंशतिमते दर्शितम् ।

जन्मप्रभृति पापानि बहूनि विविधानि च ।

अर्वाक् तु भ्रूणहत्यायाः षडब्दं कृच्छ्रम् आचरेत् ॥

प्रत्याम्नाये गवां देयं साशीति धनिना शतम् ।

तथाष्टादशलक्षाणि गायत्र्या वा जपेद् बुधः ॥ इति ।

<u>ननु</u> – उक्तरीत्या द्वादशवार्षिकस्य प्राजापत्यस्य **[१९८]** प्रत्याम्नायत्वेन षट्त्रिशल्लक्षसंख्याको गायत्रीजपः प्राप्नोति । कोटिसंख्याकस् तु चतुर्विंशतिमत एव स्मर्यते ।

गायत्र्यास् तु जपन् कोटिं ब्रह्महत्यां व्यपोहति ।

लक्षाशीतिं जपेद् यस् तु सुरापानाद् विमुच्यते ॥

पुनाति हेमकर्तारं गायत्रीलक्षसप्ततिः ।

गायत्र्याः षष्टिभिर् लक्षैर् मुच्यते गुरुतल्पगः ॥ इति ।

तथा च सति परस्परविरोधः स्यात् – इति चेत् ।

<u>एवं तर्ह्य्</u> अनयैवानुपपत्त्या कोटिजपो ऽपि न प्रत्याम्नायः । किं तु द्वादशवार्षिकव्रतसमानविषयतया विकल्प्यते इति कल्पनीयम् । चान्द्रायणादीनां प्रत्याम्नायास् तत्रैव दर्शिताः ।

चान्द्रायणं मृगारेष्टिः पवित्रेष्टिस् तथैव च ।

मित्रविन्दा पशुश् चैव कृच्छ्रं मासत्रयं तथा ॥

तिलहोमायुतं चैव पराकद्वयम् एव च ।

गायत्र्या लक्षजप्यं च समान्य् आह बृहस्पतिः ॥

नित्यनैमित्तिकानां च काम्यानां चैव कर्मणाम् ।

इष्टीनां पशुबन्धानाम् अभावे चरवः स्मृताः ॥

पराकतप्तकृच्छ्राणां स्थाने कृच्छ्रत्रयं चरेत् ।

व्रतहोमादिकं वापि कल्पयेत् पूर्वकल्पवत् ॥

[१९९] इति । यस् तु तपस्य् असमर्थः धान्यसमृद्धश् च स कृच्छ्रादिव्रतानि ब्राह्मणभोजनेन संपादयेत् । तद् अपि तत्रैवोक्तम् ।

कृच्छ्रे पञ्चातिकृच्छ्रे त्रिगुणम् अहर् अहस् त्रिंशद् एवाम् तृतीये

	चत्वारिंशच् च तप्ते त्रिगुणनगुणिता विंशतिः स्यात् पराके ।

कृच्छ्रे सन्तापनाख्ये भवति षडधिका विंशतिः सैव हीना

	द्वाभ्यां चान्द्रायणे स्यात् तपसि कृशबलो भोजयेद् विप्रमुख्यान् ॥ इति ।

अहर् अहर् इति सर्वत्र संबध्यते । तृतीयः कृच्छ्रातिकृच्छ्रः । यत् तु प्राजापत्यप्रत्याम्नायत्वेन “विप्रा द्वादश वा भोज्याः” इति पूर्वम् उदाहृतम्, तन् निर्धनविषयम्, धनिकस्य प्रतिदिनं पञ्च पञ्चेति द्वादशसु दिवसेषु षष्टिब्राह्मणभोजनविधानात् । अत एव स्मृत्यन्तरे ।

प्राजापत्यं चरेद् विप्रो यद्य् अशक्तङ् कथंचन ।

अहानि पञ्च विप्राग्र्यान् भोजयेत् सम्यग् ईप्सितान् ॥ इति ।

सान्तपनादीनां गोदानप्रत्याम्नायस् तत्रैव चतुर्विंशतिमते दर्शितः ।

[२००] प्राजापत्ये तु गाम् एकां दद्यात् सान्तपने द्वयम् ।

पराके तप्तकृच्छ्रे च तिस्रस् तिस्रस् तु गास् तथा ॥

अष्टौ चान्द्रायणे देयाः प्रत्याम्नायविधौ सदा ।

यथाविभवसारेण दानं दद्याद् विशुद्धये ॥ इति ।

यत् तु स्मृत्यन्तरे चान्द्रायणस्य गोदानत्रयम् अभिहितम्,

प्राजापत्ये तु गाम् एकाम् अतिकृच्छ्रे द्वयं स्मृतम् ।

चान्द्रायणे पराके च तिस्रस् ता दक्षीनास् तथा ॥

इति, तन् निर्धनविषयम् । यतोक्तगोदानादाव् अशक्तो गोभ्यस् तृणं दद्यात् । तथाह कण्वः ।

एकम् अध्ययनं कुर्यात् प्राजापत्यम् अथापि वा ।

दद्याद् वा दशसाहस्त्रं गवां मुष्टिं विचन्क्षणः ॥ इति ।

अध्ययनजपादीनां पुरुषविशेषेण व्यवस्था चतुर्विंशतिमते दर्शिता ।

धर्मनिष्ठास् तपोनिष्ठाः कदाचित् पापम् आगताः ।

जपहोमादिकं तेभ्यो विशेषेण विधीयते ॥

[२०१] नामधारकविप्रा ये मूर्खा धर्मविवर्जिताः ।

कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि तेभ्यो दद्याद् विशेषतः ॥

धनिना दक्षिणा देया प्रयत्नविहिता तु या ।

एवं नरविशेषेण प्रायश्चित्तानि दापयेत् ॥ इति ।

अनयैव दिशा स्मृत्यन्तरे प्रसिद्धास् तीर्थयात्रादिप्रत्याम्नाया यथायोगम् उन्नेयाः । अत एव देवलः ।

अभिगम्य च तीर्थानि पुण्यान्य् आयतनानि च ।

नरः पापात् प्रमुच्येत ब्राह्मणानां तपस्विनाम् ॥

सर्वाः समुद्रगाः पुण्याः सर्वे पुण्या नगोत्तमाः ।

सर्वम् आयतनं पुण्यं सर्वे पुण्या वनाश्रयाः ॥

अथ गङ्गा-सरस्वती-यमुना-नर्मदा-विपाशा-वितस्ता–कौशिकी–नन्दा–विरजा–चन्द्रभागा–सरयूः-उत्पथवर्ती-सिन्धुः-कृष्णा-वेणी-शोणा-तापी-पारावती–पाषाणकी-गोमती-गण्डकी-बाहुदा-पम्पा-देविका-कावेरी-ताम्रपर्णी-चर्मण्वति-वेत्रवती-गोदावरी-तुङ्गभद्रा-सुचक्षुररुणा-[२०२] चेति महानद्यः पुण्यतमाः । गङ्गाद्वारं कनखलं शक्रावतारं सौकरं प्रयागो गङ्गासागरम् इति एतानि गङ्गायास् तीर्थानि । प्लाक्षं प्रस्रवणं वृद्धकन्यकं सारस्वतम् आदित्यतीर्थं बदरीपाञ्चालं वैजयन्तं पृथूदकं नैमिषं विनशनं चमसोद्भेदं प्रभास इति सारस्वततीर्थानि । कावेरीसङ्गमं सरस्वतीसङ्गमं गन्धमादनम् इति सामुद्राखतीर्थानि पुण्यतमानीति । पुष्करं मूर्धकं गयाशिरः कुरुक्षेत्रम् इति पुण्यक्षेत्राणि । वाराणसी महाभैरवं देवदारुवनं प्राचीनबर्हिः केदारं मध्यममहालयं कुमारमहालयं रुद्रावतारं वङ्गलं विष्णुशिवं महाकालं पुरुषोत्तमं जम्बुमार्गं चेत्य् एतान्य् आयतनानि । हिमवान् उदयो महेन्द्रो विदुरः शतशृङ्गः श्रीपर्वतो देवपर्वतो नीलपर्वतो विन्ध्यपर्वतः पारियात्रश् चेति पर्वताः पुण्यतमाः पापं नाशयन्ति । अन्यानि क्षेत्रायतन-पर्वत-आश्रम-तीर्थानि पुण्यतमानि भवन्ति । [२०३] इति । विश्वामित्रः ।

कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि शुद्ध्यभ्युदयकारणम् ।

प्रकाशे च रहस्ये चाप्य् अनुक्ते संशये ऽस्फुटे ॥

प्राजापत्यं सान्तपनं शिशुकृच्छ्रः पराककः ॥ इति ।

जमदग्निः ।

तीर्थे तु पादः कृच्छ्रं स्यान् नद्याम् अर्धफलं लभेत् ।

द्विगुणं तु महान्द्यां सङ्गमे त्रिगुणं भवेत् ॥ इति ।

तथा च नारदः ।

अतिकृच्छ्रः पर्णकृच्छ्रः सौम्यः कृच्छ्रातिकृच्छ्रकः ।

महासान्तपनं शोध्ये तप्तकृच्छ्रस् तु पावनः ।

जपोपवासकृच्छ्रस् तु ब्रह्मकूर्चस् तु शोधनः ॥

एते व्यस्ताः समस्ता वा प्रत्येकं द्व्येकतो ऽपि वा ।

पातकादिषु सर्वेषु उपपातकेषु च यत्नतः ॥

[२०४] कार्याश् चान्द्रायणयुता केवला वा विशुद्धये ।

उपवासस् त्रिरात्रं वा मासः पक्षस् तदर्धकम् ॥

षडहो द्वादशाहानि कार्या शुद्धिः फलैर् विना ।

उपपातकयुक्तानाम् अनादिष्टेषु चैव हि ॥

शक्तिजातिगुणान् दृष्ट्वा सकृद् बुद्धिकृतं लघु ।

अनुबन्धादिकं दृष्ट्वा कल्प्यं सर्वं यथागमम् ॥

प्रकाश उक्तं यत् किंचिद् विंशो भागो रहस्यके ।

त्रिंशद्भागः षष्टिभागः कल्प्यो जात्याद्यपेक्षया ॥ इति । (न्स्म् १३।२१–२७)

इति कृच्छ्रप्रत्याम्नाया निरूपिताः

इति श्रीमहाराजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक-

श्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यदुह्रन्धरस्य

माधवामात्यस्य कृतौ पराशरस्मृतिव्याख्यायां

**द्वादशाध्याये प्रायश्चितप्रकरणम् ॥ **

[२०५]

अथ कर्मविपाको निरूप्यते

यद्य् अपि लोके कर्मशब्दः सुकृतदुष्कृतयोः साधारणः तथाप्य् अत्र प्रायश्चित्तस्य प्रकृतत्वात् तन्निवर्त्यतया दुष्कृतस्यैव बुद्धिस्थत्वात् तत्रैव पर्यवस्यति । वेशेषेण पचनं विपाकः फलदशा । कर्मणां विपाकः कर्मविपाकः । स च विपाकस् त्रिविधः जन्म चायुर् बोगश् चेति । एतत् सर्वं पतञ्जलिर् योगशास्त्रे सूत्रयामास: “सति मूले तद्विपाको जात्याउर्भोगाः” इति (योगसू २।१३) । अस्य सूत्रस्यायम् अर्थः — अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशात्मकाः पञ्च क्लेशाः कर्मणां मूलम्, “क्लेशमूलः कर्माशयः” (योग्सू २।१२) इत् सुत्रितत्वात् । सति तस्मिन् पञ्चक्लेशात्मके मूले तानि कर्माणि विपच्यन्ते । दग्धक्लेशबीजस्य तु जीवन्मुक्तस्य न संचितानि कर्माणि फलम् आरभन्ते, ज्ञानाग्निना भस्मसात्कृतत्वात् । यथा वितुषो व्रीहिर् न प्ररोहति तद्वत् । तस्य तुषस्थानीयं क्लेशपञ्चकम् उपजीव्यैव कर्माणि जन्मादित्ररूपेण विपच्यन्ते । तत्र जन्म कृम्यादि,

[२०६] पतितं याजयित्वा तु क्रिमियोनौ प्रजायते । (ब्र्पु २१७।४०)

इत्यादिस्मरणात् । आयुः पञ्चदशवर्षादिकम्,

तत्र जीवति वर्षाणि दश वा पञ्च वा द्विजः । (ब्र्पु २१७।४०)

इत्य् अभिधानात् । भोगो यमयातनादिः,

यमलोके तु ते घोरां लभन्ते परियातनाम् । (ब्र्पु १२५।१३७)

इत्यादिस्मरणात् ।

तम् एतं जात्यायुर्भोगलक्षणं विपाकं सामान्यविशेषशास्त्रोदाहरणेन बहुधा प्रपञ्चयिष्यामः ।

<u>ननु</u> – नायं विपाको विधातुं प्रतिषेद्धुं वा शक्यते अननुष्ठेयत्वाद् अवर्जनीयत्वाच् च । अत एवैतस्मिन् विधिप्रतिषेधपरे शास्त्रे तन्निरूपणम् अन्युक्तम् ।

<u>नायं दोषः</u>, प्रायश्चित्तर्थवादत्वेन तदुपयोगात् । अर्थवादस् तु विहिते प्रवर्तकत्वेन प्रतिषिद्धान् निवर्तकत्वेन च विधिप्रतिषेधैकवाक्यतां भजते – इति न्यायविदां मर्यादा ।

अत्र च प्राजापत्याद्यनुष्ठानरूपस्य प्रायश्चित्तस्य क्लेशात्मकत्वात् **[२०७]** रागतः प्रवृत्तिर् न संभवतीति तत्र प्रवृत्तिसिद्धये प्ररोचना कर्तव्या ।

<u>ननु</u> – विहितेष्व् अग्निष्टोमादिषु स्वर्गादिविपाकोपवर्णनेन प्ररोचयितुं शक्यते, स्वर्गादीनाम् अनुकूलफलत्वात् । क्षयरोगादीनां तु प्रतिकूलफलत्वेन तदुपवर्णनं न प्ररोचनायोपयुक्तम् ।

<u>विषम उपन्यासः</u> । तत्र हि स्वर्गादिसाधने प्ररोचनम् उत्पादनीयम् । न त्व् अत्र क्षयरोगादिसाधने प्ररोचनम् उत्पद्यते । किं तर्हि क्षयरोगादिनिवर्तके प्रायश्चित्ते । तन्निवृत्तिश् चानुकूलं फलम् ।

<u>ननु</u> – एवम् अपि क्षयरोगादिनिवृत्तिरूप एव प्रायश्चित्तात्मकस्य कर्मणो विपाकः प्ररोचकत्वेन वक्तव्यः । न तु ब्रह्महत्यादिविपाकः, तस्याप्ररोचकत्वात् । 

<u>मैवम्</u> । द्विविधा हि ब्रह्महत्यादयः । संचिता संचेष्यमाणाश् च । तत्र संचेष्यमाणेषु प्रतिषेधविषयेषु ब्रह्महत्यादिषु क्षयरोगाद्युपन्यासः ब्राह्मणावगोरणादौ शतयातनादिवत् तन्निवर्तकार्थवादत्वेनान्वेति । संचितेषु प्रतिकूलं फलं श्रुत्वा तत उद्विजमानस् तन्निवृत्त्युपायम् आकाङ्क्षति । अत उद्वेगप्रयोजकतया प्रायश्चित्ते ऽपि प्रवर्तक्त्वं भवतीति प्रवर्तकनिवर्तकद्विविधार्थवादत्वेन अयं कर्मविपाकोपन्यास उपयुज्यते । **[२०८]**

तद् एवं संचितसंचेष्यमाणयोर् उपयोगः । आरब्धफलेषु प्रतिकूलफलस्य प्रत्यक्षदर्शनाद् एवोद्वेगः सिध्यति । प्रवर्तकं तु व्याध्यादिनिवृत्तिरूपस्य प्रायश्चित्तविपाकस्योपवर्णनम् । अतः क्षयरोगादिरूपस् तन्निवृत्तिरूपश् च विपाको ऽत्र निरूप्यते । तत्र सामान्येन पापकर्मविपाकः शिवधर्मोत्तरे ऽभिहितः ।

अथातः पततां पुंसाम् अधर्मः परिकीर्तितः ।

नरकार्णवे महाघोरे पातनात् पापम् उच्यते ॥ इति ।

विष्णुधर्मोत्तरे ऽपि ।

अतिवाहिकसंज्ञस् तु देहो भवति भार्गव ।

केवलं तन् मनुष्याणां मृत्युकाल उपस्थिते ॥

याम्यैर् नरैर् मनुष्याणां तच्छरीरं भृगूत्तम ।

नीयते याम्यमार्गेण नान्येषां प्राणिनां द्विज ॥

मनुष्याः प्रतिपद्यन्ते स्वर्गं नरकम् एव वा ।

नैवान्ये प्राणिनः केचित् सर्वे ते फलभोजिनः ॥

शुभानाम् अशुभानां च कर्मणां भृगुनन्दन ।

संचयः क्रियते लोके मनुष्यैर् एव केवलम् ॥

[२०९] तस्मान् मनुष्यस् तु मृतो यमलोकं प्रपद्यते ।

नान्यः प्राणी महाभाग फलयोनौ व्यवस्थितः ॥

याम्यलोकं प्रपन्नस्य पुरुषस्य तथा यमः ।

योनीश् च नरकाश् चैव निरूपयति कर्मणा ॥ इति । (विधु २।१०२।२–७)

ब्रह्मपुराणे ऽपि ।

कर्मणा मनसा वचा ये धर्मविमुखा नराः ।

यमलोके तु ते घोरां लभन्ते परियातनाम् ॥

इहाल्पम् अपि कृत्वा तु नरः कर्माशुभात्मकम् ।

प्राप्नोति नरकं घोरं यमलोकेषु यातनाम् ॥ इति । (ब्र्पु १२५।१३६–४२)

विष्णुपुराणे ऽपि ।

पापकृद् याति नरकं प्रायश्चित्तप्राङ्मुखः ।

पापानाम् अनुरूपाणि प्रायश्चित्तानि यद् यथा ॥

तथा तथैव संस्मृत्य प्रोक्तानि परमर्षिभिः ॥ इति । (विपु ४।५।२१–२२)

विष्णुधर्मोत्तरे ।

प्रायश्चित्तैः क्षयं याति पापं कृतम् असंशयम् ।

[२१०] प्रायश्चित्तविहीना ये राजभिश् चाप्य् अदण्डिताः ।

नरकं प्रतिपद्यन्ते तिर्यग्योनिं तथैव च ॥

मनुष्यम् अपि चासाद्य भवन्तीह तथाङ्किताः ।

प्रायश्चित्तम् अतः कार्यं कल्मषस्यापनुत्तये ॥ इति । (विधु २।७०।३–५)

भविष्योत्तरे ऽपि ।

देवतिर्यङ्मनुष्याणाम् अधर्मनिरतात्मनाम् ।

धर्मराजः स्मृतः शास्ता सुघोरैर् विविधैर् वधैः ॥

नियमाचारसक्तानां प्रमादात् स्खलितात्मनाम् ।

प्रायश्चित्तैर् गुरुः शास्ता न तु तैर् इष्यत्ते यमः ॥

पारदारिकचौराणाम् अन्यायव्यवहारिणाम् ।

नृपतिः शासकः प्रोक्तः प्रच्छन्नानां च धर्मराट् ॥

तस्मात् कृतस्य पापस्य प्रायश्चित्तं समाचरेत् । इति ।

ब्रह्मपुराणे ।

ततश् च यातनादेहं क्लेशेन प्रतिपद्यते ।

तत्कर्मजं यातनार्थम् अमातापितृसंभवम् ॥

[२११] तत्प्रमाणवयोवस्थासंस्थानैः प्राक्तनं यथा ।

विहाय सुमहागुप्तं शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥

अन्यत् शरीरम् आदत्ते यातनार्थं स्वकर्मजम् ।

तन्मात्रगुणसंयुक्तं नानात्मीयं स्वकर्मजम् ॥

दृढं शरीरम् आप्नोति सुखदुःखोपभुक्तये ।

तेन भुक्त्वा स्वकर्माणि पापकर्ता नरो भृशम् ॥

सुखानि धार्मिको ऽदुष्ट इहानीतो यमक्षयात् ॥ इति । (ब्र्पु २१४।२८–३२)

मनुस् तु मानसादिकर्मविशेषेण विपाकविशेषम् आह ।

चातुर्वर्ण्यस्य कृत्स्नो ऽयम् उक्तो धर्मस् त्वयानघ ।

कर्मणां फलनिर्वृत्तिं शंस नस् तत्त्वतः पराम् ॥

स तान् उवाच धर्मात्मा महर्षीन् मानवो भृगुः ।

अस्य सर्वस्य शृणुत कर्मयोगस्य निर्णयम् ॥

शुभाशुभफलं कर्म मनोवाग्देहसंभवम् ।

कर्मजा गतयो नॄणाम् उत्तमाधममध्यमाः ॥

[२१२] तस्येह त्रिविधस्यापि त्र्यधिष्ठानस्य देहिनः ।

दशलक्षणयुक्तस्य मनो विद्यात् प्रवर्तकम् ॥

परद्रवेष्व् अभिध्यानं मनसानिष्टचिन्तनम् ।

वितथाभिनिवेशश् च त्रिविधं कर्म मानसम् ॥

पारुष्यम् अनृतं चैव पौशुन्यं चापि सर्वशः ।

असंबद्धप्रलापश् च वाङ्मयं स्याच् चतुर्विधम् ॥

अदत्तानाम् उपादानं हिंसा चैवाविधनतः ।

परदारोपसेवा च शारीरं त्रिविधं स्मृतम् ॥

मानसं मनसैवायम् उपभुङ्क्ते शुभाशुभम् ।

वाचैव वाक्कृतं कर्म कायेनैव तु कायिकम् ॥

शरीरजैः कर्मदोषैर् याति स्थावरतां नरः ।

वाचिकैः पक्षिमृगतां मानसैर् अन्त्यजातिताम् ॥ इति । (म्ध् १२।१–९)

हारीतो ऽपि ।

    सर्वाभक्ष्यभक्षणम् अभोज्यभोजनम् अपेयपानम् अगम्यागमनम् अयाज्ययाजनम् असत्प्रतिग्रहणं परदाराभिगमनं द्रव्याहरणं प्राणिहिंसा चेति शारीराणि । पारुष्यम् अनृतं विवादः श्रुतिविक्रयश् चेति **[२१३]** वाचिकानि । परोपतापनं पराभिद्रोहः क्रोधो लोभो मोहो ऽहङ्कारश् चेति मानसानि । तद् एतान्य् अष्टादश नैरयाणि कर्माणि यस्मिन् यस्मिन् वयसि करोति यः स तस्मिन् तस्मिन् वयसि शारीरवाचिकमानसानि प्राप्नोति । एवं ह्य् आह ।


    	यस्यां यस्याम् अवस्थायां यत् करोति शुभाशुभम् ।


    	तस्यां तस्याम् अवस्थायां तत् तत् फलम् अवाप्नुयात् ॥


    	शरीरेणैव शारीरं वाङ्मयेन तु वाचिकम् ।


    	मानसं मनसैवायम् उपभुक्ते शुभाशुभम् ॥ इति । 


    		(हार्स्म् ३२।१३–१८)

आत्मन ईश्वररूपत्वं प्रतिपाद्याह याज्ञवल्क्यः ।

यद्य् एवं स कथं ब्रह्मन् पापयोनिषु जायते ।

ईश्वरः स कथं भावैर् अनिष्टैः संप्रयुज्यते ॥

करणैर् अन्वितस्यापि पूर्वज्ञानं कथं च न ।

वेत्ति सर्वगतां कस्मात् सर्वगो ऽपि न वेदनाम् ॥

अन्त्यपक्षिस्थावरतां मनोवाक्कायकर्मजैः ।

दोषैः प्रयाति जीवो ऽयं भवयोनिशतेषु च ॥

[२१४] अनन्ताश् च यथा भावाः श्रीरेषु शरीरिणाम् ।

रूपाण्य् अपि तथैवेह सर्वयोनिषु देहिनाम् ॥

विपाकः कर्मणां प्रेत्य केषांचिद् इह जायते ।

इह चामुत्र चैकेषां भावस् तत्र प्रयोजनम् ॥

प्रद्रव्याण्य् अभिध्यायंस् तथानिष्टानि चिन्तयन् ।

वितथाभिनिवेशी च जायते ऽन्त्यासु योनिषु ॥

पुरुषो ऽनृतवादी च पिशुनः परुषस् तथा ।

संबद्धप्रलापी च मृगपक्षिषु जायते ॥

अदत्तानाननिरतः परदारोपसेवकः ।

हिंसकश् चाविधानेन स्थावरेष्व् अभिजायते ॥ इति । (य्ध् ३।१२९–३६)

सत्त्वादिगुणविशेषेण विपाकविशेषं स एवाह ।

आत्मज्ञः शौचवान् दान्तस् तपस्वी विजितेन्द्रियः ।

धर्मकृद् वेदविद् याति सात्त्विको देवयोनिताम् ॥

असत्कार्यरतो धीर आरम्भी विषयी च यः ।

स राजसो मनुष्येषु म्र्तो जन्माधिघच्छति ॥

[२१५] निद्रालुः क्रूरकृल् लुब्धो नास्तिको याचकस् तथा ।

प्रमादवान् भिन्नवृत्तो भवेत् तिर्यक्षु तामसः ॥

रजसा तमसा चैवं समाविष्टो भ्रमन्न् इह ।

भावैर् अनिष्टैः संयुक्तः संसारं प्रैपद्यते ॥ इति । (य्ध् ३।१३७–४०)

मनुर् अपि ।

सत्त्वं रजस् तमश् चेति त्रीन् विद्याद् आत्मनो गुणान् । 

यैर् व्याप्येमान् स्थितो भावान् महान् सर्वान् अशेषतः ॥

यो यदैषां गुणो देहे साकल्येनातिरिच्यते ।

स तदा तद्गुणप्रायं तं करोति शरीरिणम् ॥

सत्त्वं ज्ञानं तमो ऽज्ञानं रागद्वेषौ रजः स्मृतम् ।

एतद् व्याप्तिमद् एतेषां सर्वभूताश्रितं वपुः ॥

तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं किंचिद् आत्मनि लक्षयेत् ।

प्रशान्तम् इव शुद्धाभं सत्त्वं तद् उपधारयेत् ॥

[२१६] यत् तु दुःखसमायुक्तम् अप्रीतिकरम् आत्मनः ।

तद् रजो ऽप्रतिपं विद्यात् सततं हारि देहिनाम् ॥

यत् तु स्यान् मोहसंयुक्तम् अव्यक्तं विषयात्मकम् ।

अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं तमस् तद् उपधारयेत् ॥

त्रयाणाम् अपि चैतेषां गुणानां यः फलोदयः ।

अग्र्यो मधो जघन्यश् च तम् प्रवक्ष्याम्य् अशेषतः ॥

वेदाद्भ्यासस् तत्पो ज्ञानं शौचम् इन्द्रियनिग्रहः ।

धर्मक्रियात्मचिन्ता च सात्त्विकं गुणलक्षणम् ॥

आरम्भरुचिता धैर्यम् असत्कार्यपरिग्रहः ।

धर्मक्रियात्मचिन्ता च सात्त्विकं गुणलक्षणम् ॥

आरम्भरुचिता धर्यम् असत्कार्यपरिग्रहः ।

विषयोपसेवा चाजस्रं राजसं गुणलक्षणम् ॥

लोभः स्वप्नो ऽधृतिः क्रौर्यं नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता ।

याचिष्णुता प्रमादश् च तामसं गुणलक्षणम् ॥

त्रयाणाम् अपि चैतेषां गुणानां त्रिषु तिष्ठताम् ।

इदं सामासिकं ज्ञेयं क्रमशो गुणलक्षणम् ॥

[२१७] यत् कर्म कृत्वा कुर्वंश् च करिष्यंश् चैव लज्जते ।

तज् ज्ञेयं विदुषा सर्वं तामसं गुणलक्षणम् ॥

येनास्मिन् कर्मणा लोके ख्यातिम् इच्छति पुष्कलाम् ।

न च शोचत्य् असम्पत्तौ तद् विज्ञेय तु राजसम् ॥

यत् सर्वेणेच्छति ज्ञातुं यन् न लज्जति चाचरन् ।

येन तुष्यति चात्मास्य तत् सत्त्वगुणलक्षणम् ॥

तमसो लक्षणं कामो रजसस् त्व् अर्थ उच्यते ।

सत्त्वस्य लक्षणं धर्मः श्रैष्ठ्यम् एषां यथाक्रमम् ॥

येन यांस् तु गुणेनैषां संसारान् प्रतिपद्यते ।

तान् समासेन वक्ष्यामि सर्वस्यास्य यथाक्रमम् ॥

देवत्वं सात्त्विका यान्ति समुष्यत्वं हि राजसाः ।

तिर्यक्त्वं तामसा नित्यम् इत्य् एषा त्रिविधा गतिः ॥

त्रिविधा त्रिविधैषा तु विज्ञेया गौणिकी गतिः ।

अधमा मध्यमाग्र्या च कर्मविद्याविशेषतः ॥

स्थावराः कृमिकीटाश् च मत्स्याः सर्पाः सरीसृपाः ।

पशवश् च शृगालाश् च जघन्या तामसी गतिः ॥

[२१८] हस्तिनश् च तुरङ्गाश् च शूद्रा म्लेच्छाश् च गर्हिताः ।

सिंहा व्याघ्रा वराहाश् च मध्यमा तामसी गतिः ॥

चारणाश् च सुपर्णाश् च पुरुषाश् चैव दाम्भिकाः ।

रक्षांसि च पिशाचाश् च तामसेषूत्तमा गतिः ॥

झल्ला मल्ला नटाश् चैव पुरुषाः शस्त्रवृत्तयः ।

द्यूतपानप्रसक्ताश् च जघन्या राजसी गतिः ॥

राजानः क्षत्रियाश् चैव राज्ञां चैव पुरोहिताः ।

वादयुद्धप्रधानाश् च मध्यमा राजसी गतिः ॥

गन्धर्वा गुह्यका यक्षा विबुधानुचराश् च ये ।

तथैवाप्सरसः सर्वा राजसेषूत्तमा गतिः ॥

तापसा यतयो विप्रा ये च वैमानिका गणाः ।

नक्षत्राणि च दैत्याश् च प्रथमा सात्त्विकी गतिः ॥

तापसा यतयो विप्रा ये च वैमानिका गणाः ।

नक्षत्राणि च दैत्याश् च प्रथमा सात्त्विकी गतिः ॥

यज्वान ऋषयो वेदा देवा ज्योतींषि वत्सराः ।

पितरश् चैव साध्याश् च द्वितीया सात्त्विकी गतिः ॥

[२१९] ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मो महान् अव्यक्तम् एव च ।

उत्तमां सात्त्विकीम् एतां गतिम् आहुर् मनीषिणः ॥

एष सर्वः समुद्दिष्टस् त्रिप्रकारस्य कर्मणः ।

त्रिविधस् त्रिविधः कृत्स्नः संसारः सार्वभौतिकः ॥ इति । (म्ध् १२।२४–५१)

अथ प्रेतत्वादिहेतुभ्यो नानाविधेभ्यः पापविशेषेभ्यो योनिविशेषा अभिहिता विष्णुधर्मोत्तरे ।

असहिष्णुतयान्यस्य गुणानां कारणं विना ।

महत् पापं समुत्पन्नं तद् अस्य प्रेतकारणम् ॥

ब्रह्मस्वहारिणश् चैते पापाः प्रेतत्वम् आगताः ।

परदाररताः केचित् स्वामिद्रोहरताः परे ॥

मित्रद्रोहरताः केचिद् देशे ऽस्मिन् भृशदारुणे ।

स्वकर्मबिश् च्युताः सर्वे जायन्ते प्रेतयोनिषु ॥ इति । (विधु २।७०।२३–२५)

पद्मपुराणे ।

अयाज्ययाजकश् चैव याज्यानां च विवर्जकः ।

[२२०] विरतो विष्णुविद्यासु स प्रेतो जायते नरः ॥

सामान्यदक्षिणां लब्ध्वा गृह्णात्य् एको विमोहितः ।

नास्तिक्यभावनिरतः स प्रेतो जायते नरः ॥ इति । (पद्पु ४५।५०–५३)

स्कान्दे चमत्कारखण्डे ।

यो भवेन् मानवः क्षुद्रस् तथा पैशुन्यकारकः ।

ब्राह्मणान्वयसंभूतो वृथामांसाशनश् च यः ॥

प्राणिनां हिंसको नित्यं स प्रेतो जायते नरः ॥

अकृत्वा देवकार्यं यस् तथा च पितृतर्पणम् ।

यो ऽश्नाति भृत्यवर्गेभ्यो ऽदत्वा प्रेतः स जायते ॥

परदाररतश् चैव परवित्तापहारकः ।

परापवादसंतुष्टः स प्रेतो जायते नरः ॥

कन्यां यच्छति वृद्धाय नीचाय धनलिप्सया ।

कुरूपाय कुशीलाय स प्रेतो जायते नरः ॥

देवस्त्रीगुरुवित्तानि गृहीत्वा न प्रयच्छति ।

[२२१] विशेषाद् ब्राह्मणेन्द्राणां स प्रेतो जायते नरः ॥

दीयमानस्य वित्तस्य ब्राह्मणेभ्यस् तु पापकृत् ।

विघ्नम् आचरते यस् तु स प्रेतो जायते नरः ॥

शूद्रान्नेनोद्रस्थेन ब्राह्मणो म्रियते यदि ।

त्रिकालज्ञो वेदवेदी धर्मज्ञो ऽथ षडङ्गवित् ॥

चतुर्वेद्य् अपि यो विप्रः स प्रेतो जायते नरः ।

शास्त्रकर्ता ग्रन्थकर्ता यद्य् अपि स्यात् षडङ्गवित् ॥

कुलदेशोचितं कर्म यस् त्यक्त्वान्यत् समाचरेत् ।

कामाद् वा यदि वा मोहात् स प्रेतो जायते नरः ॥

उच्छिष्टस्य विशेषेण अन्तरिक्षमृतस्य च ॥

विषाग्निजलमृत्यूनां तथा चैवात्मघातिनां ।

प्रेतत्वं जायते नूनं सत्यम् एतन् न संशयः ॥ इति ।

अग्निपुराणे ।

मातरं पितरं वृद्धं ज्ञातिं साधुजनं तथा ।

लोभात् त्यजति यस् त्व् एतान् स प्रेतो जायते नरः ॥

कुज्योनिः कुत्सितो वैद्यः कुज्ञानी च कुदेशिकः ।

शूद्रानुग्रहकर्ता च स प्रेतो जायते नरः ॥

निन्दको द्विजदेवानां गीतवाद्यरतः सदा ।

वृद्धं बालं गुरुं विप्रान् यो ऽवमत्य भुनक्ति वै ॥

कन्यां ददाति शुल्केन स प्रेतो जायते नरः ।

[२२२] न्यासापहर्ता मित्रध्रुक् परपाकरतः सदा ॥

निर्दोषं सुहृदं भार्यां ऋतुकाले न याति यः ।

न सहेत यज्ञस् तेषां स प्रेतो जायते नरः ॥

हस्त्यश्वरथयानानि मृतशय्यासनानि च ।

कृष्णाजिनं तु गृह्णाति अनापदि तु यो द्विजः ॥

तथोभयमुखीं दोलां सशैलां मेदिनीं द्विजः ।

कुरुक्षेत्रे च यद् दानं चाण्डालात् पतितात् तथा ॥

मासिके च नवश्राद्धे भुञ्जन् प्रेतान्नम् एव च ।

भूमिकन्यापहर्ता च स प्रेतो जायते नरः ॥ इति । (अग्पु २०१।४१–४८)

उमामहेश्वरसंवादे ।

अपहृत्य च सर्वस्वं देवस्वं च तथा परम् ।

दत्तपहारदानाच् च पैशाच्यं याति वै नरः ॥

योनिकार्यं च यो देवि आहितेन तु कारयेत् ।

सो ऽपि याति पिशाचत्वं स्वामिद्रोहेण मानवः ॥

[२२३] स्वामिद्रव्यं गृहीत्वा तु न यजेन् न ददाति च ।

आत्मनः पोषको मूढः पिशाचत्वं स गच्छति ॥

मठाधिपत्यं यो देवि कुरुते मदमोहितः ।

विनाशयेन् मठद्रव्यं निर्माल्यं यश् च भक्षति ॥

परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वम् अपहृत्य च ।

अरण्ये निर्जले देशे भवति ब्रह्मराक्षसः ॥

अधर्मं धर्मम् इत्य् आहुर् ये तु मोहवशं गताः ।

हर्तारः परदाराणां चौर्येण बलतो ऽपि वा ॥

अरण्ये निर्जले देशे भवन्ति ब्रह्मराक्षसाः ॥ इति । 

मनुः ।

संयोगं पतितैर् गत्वा परस्यैव च योषितम् ।

अपहृत्य च विप्रस्वं भवति ब्रह्मराक्षसः ॥ (म्ध् १२।६०)

गुरुं त्वंकृत्य हुंकृत्य विप्रं निर्जित्य वादतः ।

अरण्ये निर्जले देशे भवति ब्रह्मराक्षसः ॥

[२२४] ये ब्राह्मणान् प्रद्विषन्ति गर्हित्वा ते हि राक्षसाः ।

आचार्यम् ऋत्विजश् चैव गुरुं चैव तपस्विनम् ॥

मुनींश् चाप्य् अवमन्यन्ते ते भवन्तीह राक्षसाः ॥ इति ।

वामनपुराणे ।

चण्डालाद् अन्त्यजाद् वापि प्रतिगृह्णाति दक्षिणाम् ।

याजको याज्यमानस् तु सो ऽश्मान्तः स्थलकीटकः ॥ (वापु ६१।२७)

स्कान्दे रेवाखण्डे ।

बुभुक्षितेषु भृत्येषु य एको ऽश्नाति मानवः ।

श्वयोनिं स समासाद्य चण्डालो जायते नरः ॥

वेदोक्तं यः परित्यज्य धर्मम् अन्यं समाचरेत् ।

दशवर्षसहस्राणि श्वयोनौ जायते ध्रुवम् ॥

वेदार्थनिन्दका ये च ये च ब्राह्मणनिन्दकाः ।

इह जन्मनि शूद्रास् ते मृताः श्वानो भवन्ति हि ॥ इति । (स्क्पु रेव् ३०।३७–३९)

ब्रह्मपुराणे ।

यदि पुत्रसमं शिष्यं गुरुर् जह्याद् अकारणम् ।

आत्मनः कामकारेण सो ऽपि हिंस्रः प्रजायते ॥

[२२५] पितरं मातरं चैव यस् तु पुत्रो ऽवमन्यते ।

सो ऽपि विप्रो मृतो जन्तुः पूर्वं जायेत गर्दभः ॥

गर्दभत्वं तु संप्राप्य दश वर्षाणि जीवति ।

संवत्सरं तु कुम्भीरस् ततो जायेत मानवः ॥

ज्येष्ठं पितृसमं चापि भ्रातरं यो ऽवमन्यते ॥

सो ऽपि मृत्युम् अवाप्नोति क्रौञ्चयोनौ च जायते ।

आशापहर्ता तु नरः कृमियोनौ प्रजायते ॥

विश्वासहर्ता तु नरो मीनो जायेत दुर्मतिः ।

उपस्थिते विवाहे तु यज्ञे दाने महोत्सवे ॥

मोहात् करोति यो विघ्नं स मृतो जायते कृमिः ।

कृतघ्नः स मृतो विप्रो यमस्य विषयं गतः ॥

यमस्य विनयैः क्रूरैर् वधं प्राप्नोति दारुणम् ।

यातनाः प्राप्य तत्रस्थस् ततो बह्वीः समा द्विजाः ॥

ततो दंशः क्र्तघ्नश् च संसारं प्रतिपद्यते ।

जलप्रवर्षणं यस् तु भिन्द्यान् मत्स्यो भवेत् तु सः ॥

[२२६] अयोनिगो वृको हि स्याद् उलूकः क्रयवञ्चनात् ।

प्रतिश्रुत्य द्विजेभ्यश् चाप्य् अदत्वा मधुको भवेत् ॥

लभेद् देवलको राजन् योनिं चण्डालसंज्ञिताम् ।

मृतस्यैकदशाहे तु भुञ्जन् श्वा चाभिजायते ॥ इति । (ब्र्पु २१८।४८–८३)

गरुडपुराणे ।

कौट्साक्ष्यप्रदाः पापा अमेध्यकृमयश् चिरम् ।

भूत्वा भवन्ति सर्पास् ते पिशाचास् तदनन्तरम् ॥

गुरुमित्रद्रुहः पापा ये च स्वामिद्रुहो जनाः ।

द्विजशिष्यद्रुहश् चैव कृतघ्ना नास्तिकास् तथा ॥

त्यागिनो बान्धवानां च त्यागिनः शरणार्थिनाम् ।

अमेध्यकृमयः पापा मृगव्याधा भवन्ति च ॥

उरुरोगगणोपेता जायन्ते शम्बुका जले ।

चन्द्रार्कग्रहणे भुक्त्वा जायते कुञ्जरो नरः ॥ (गपु २८१।५–९)

[२२७] इति । शिवधर्मोत्तरे ।

विप्रः पञ्चमहायज्ञान् अकृत्वा यो ऽन्नम् अश्नुते ।

विड्वराहो भवेन् नित्यं क्रव्याशी व्याध एव च ॥

द्विजस् त्व् एकशफानां च विक्रयाज् जायते मृगः ।

मत्सरी विट्कृमिश् चैव अवज्ञाकार्य् अथ कृमिः ॥ इति ।

वायुसंहितायाम् ।

खरो वै बहुयाजित्वात् काको ऽमन्त्रितभोजनात् ।

अपरीक्षितभोजी स्याद् वानरो विजने वने ॥

अविद्यां यः प्रयच्छेत बलीवर्दो भवेत् तु सः ।

अन्नं पर्युषितं विप्रे दत्वा वै कुब्जतां व्रजेत् ॥ इति ।

उमामहेश्वरसंवादे ।

अग्निहोत्रं भवेद् यस्य न कुर्यात् तस्य रक्षणम् ।

पर्वातिक्रमकारी तु मृगत्वं याति ब्राह्मणः ॥

[२२८] वेदोपजीविकाः पापाः स्त्रीलोलाः सततं च ये ।

भवन्ति चेह काकाः स्युश् चिरं विड्भुज एव च ॥

पायसं कृसरं चैव हवींषि मधुराणि च ।

अदत्वा चाग्निविप्रेभ्यः प्रासणाद् भुजगो भवेत् ॥ इति ।

नारदपुराणे ।

भर्तुः सौख्येन या नारी सौख्ययुक्ता न जायते ।

सा श्येनी जायते राजन् त्रीणि वर्षाणि पञ्च च ॥

वाचा चाक्रोशिका या तु संनिरुध्य पतिं ह्रिया ।

अकार्यं कारयेत् पापा सा नारी वल्गुली भवेत् ॥

भर्तुर् अर्थे हि या वित्तं विद्यमानं न यच्छति ।

जीवितं वा वरारोहे विष्ठायां जायते कृमिः ॥

कृमियोनिविनिर्मुक्ता काष्ठकीटा भवेत् तु सा ।

स साधयन्ति कार्याणि प्रभूणां ये विचेतसः ॥

भूत्वा वेदनभोक्तारो जायन्ते मूलतां हि ते ॥ इति । (नापु ३१।९–१४)

वृद्धगौतमः।

मौल्याद् वेदोपदेष्टा च व्याघ्रो भवति मानवः ।

जम्बुको जायते जन्तुर् अननुज्ञातपाठकः ॥

शूद्रात् पठति चाण्डालो ब्रह्मद्रव्योपजीवकः ॥

[२२९] इति । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

परद्रव्याण्य् अभिध्यायंस् तथानिष्टानि चिन्तयन् ।

वितथाभिनिवेशी च जायते ऽन्त्यासु योनिषु ॥

पुरुषो ऽनृतवादी च पिशुनः पुरुषस् तथा ।

अनिबद्धप्रलापी च मृगपक्षिषु जायते ॥

अदत्तादाननिरतः परदारोपसेवकः ।

हिंसकश् चाविधानेन स्थावरेषु प्रजायते ॥ इति ।

अथ नानाविधनिषिद्धकर्मशेषफलानि

तत्र उमामहेश्वरसंवादे ।

श्वपाकपुल्कसादीनां कुत्सितानां अचेतसाम् ।

कुलेषु ते ऽभिजायन्ते गुरुवृद्धावमानिनः ॥

गुरुणा ह्य् अननुज्ञातो यो वेदाभ्यासम् आचरेत् ।

स तु जातिविहीनेषु जायते भुवि मानवः ।

अधर्मं धर्मम् इत्य् आहुर् ये तु मोहवशंगताः ॥

ते च कालकृतोद्योगाः संभवन्तीह मानुषे ।

निर्होमा निर्वषट्कारास् ते भवन्ति नराधमाः ॥

[२३०] इति । स्कान्दे नागरखण्डे ।

प्राप्नुवन्ति कुदेशे च जन्म ये हेतुवादकाः ।

स्वामिद्रोहरता ये च कुकुले जन्म चाप्नुयुः ॥

अदत्वा ये तथाश्नन्ति पितृदेवद्विजातिषु ।

दुर्भिक्षे जनतापे च कुदेशे जन्म चाप्नुयुः ॥

ये च कुर्वन्ति दम्पत्योर् विवादं सानुरागयोः ।

विरूपा भ्रममाणाश् च सर्वलोकविवर्जिताः ॥

दरिद्रा जायया भ्रष्टा भवन्ति विगतायुषः ।

कन्यादाने च विघ्नं यो विक्रयं यः करोति वा ॥

स कन्याः केवलाः सूते न पुत्रं केवलं क्वचित् ।

जायन्ते ताश् च बन्धक्यो विधवा दुर्भगास् तथा ॥ इति ।

प्रभासखण्डे ऽपि ।

यैर् न दत्तम् नरिः किंचित् तेषां चिह्नं दरिद्रता ।

जायन्ते रोगिणो रौद्रा हिंस्राः कुब्जाश् च वामनाः ॥

अपुत्राः कलहाक्रान्ताः परदारोपसेवकाः ।

महारजनकर्माणः कुचेलाः कुश्रीरिणः ॥

[२३१] कुदम्भाश् चपला लुब्धा मूर्खा निष्ठुरभाषिणः ।

दानहीना भवन्त्य् एते देवब्रह्मस्वभक्षकाः ॥ इति ।

स्कान्दे रेवाखण्डे ।

पिता माता गुरुर् भ्राता अन्यो वा विकलेन्द्रियः ।

भवन्ति नादृता यैस् तु ते भवन्ति नराधमाः ॥

इह मानुषलोके ऽस्मिन् दीनान्धास् ते भवन्ति च ।

ये त्यजन्ति स्वकां भार्यां मूढाः पण्डितमानिनः ॥

ते यान्ति नरकं घोरं तामिस्रं नात्र संशयः ।

तत्र वर्षशतस्यान्ते इह मानुषतां गताः ॥

[२३२] दुश्चर्मा दुर्भगश् चैव दरिद्रः संप्रजायते ।

जायते गृध्रसीयुक्तः परभार्योपसेवकः ॥

गद्गदो ऽनृतवादी स्यात् मूकश् चैव गवाम् ऋते ।

अन्नं पर्युषितं विप्रे ददन् वै कुब्जतां व्रजेत् ॥

मात्सर्याद् अपि जात्यन्धो द्वेषाच् च बधिरो भवेत् । \
अदत्वा भक्ष्यम् अश्नाति अनपत्यो भवेच् च सः ॥ इति ।

गऊडपुराणे ।

अवमत्य च ये यान्ति भगवत्कीर्तनं नराः ।

बाधिर्यम् उपयान्त्य् आशु ते वै जन्मनि जन्मनि ॥

पश्यन्तो भगवद्द्वारं तामसास् तत्परिच्छदम् ।

अकृत्वा तत्प्रणामादि ये यान्ति पुरुषाधमाः ॥

जत्यन्धाद् ते ऽभिजायन्ते ऽप्य् अङ्गहीनापरिग्रहाः ।

पङ्गवः पादहीनाश् च कुष्ठिनो भुवि ये नराः ॥

विष्णुच्छाया ध्रुवं तैस् तु लङ्घिता स्यान् न संशयः ।

तथा च भगवद्धाम्नश् छायाम् आक्रमते तु यः ॥

[२३३] अरण्ये जायते पङ्गुः स वै रोगादिपीडितः ॥ इति । (गर्पु २८१।१३–१७)

विष्णुधर्मोत्तरे ऽपि ।

पिशुनः पूतिनासः स्यात् सूचकः पूतिवक्त्रकः ।

खल्वाटो मत्सरी राम नास्तिको वेदनिन्दकः ॥

भूय एव समाप्नोति तथा नास्तिकतां द्विजः ।

घूर्णिकस् तैलिकश् चैव अन्धो भवति मानवः ॥

प्रतिकूलं गुरोर् यस् तु सो ऽपस्मारी च जायते ।

मिष्टाश्य् एको महाभाग वातगुल्मी प्रजायते ॥

भगभक्षस् तु कुण्डाशी दीर्घरोगी च पीडकः ।

गुरुस्वामिद्विकाक्रोशं वेदनिन्दां तथैव च ।

श्रुत्वा भवति दुर्बुद्धिर् बधिरो मान्वाधमः ॥

देवदत्तेन दीप्पेन कृत्वा कर्म सुदुर्मतिः ।

जायते बुद्बुदाक्षो वा नेत्ररोगयुतो ऽपि वा ॥

तथैव दीनरूपश् च तेन पापेन कर्मणा ।

[२३४] हीनवर्णस् तदा लोके भवत्य् अत्यन्तदुर्मतिः ॥

विरूप एव भवति तथाविक्रेयविक्रयी ।

विनापराधेन तथा कृत्वा पत्न्यधिवेदनम् ॥

स राजभयम् आप्नोति व्यवहारे तथैव च ।

मूलकर्म तथा कृत्वा वशीकरणकारणात् ॥

द्वेष्यो भवति लोके ऽस्मिन् जायते नात्र संशयः ।

परिवेत्ता तथा लोके सर्वव्याधिसमन्वितः ॥

अयाज्ययाकश् चैव जायते वर्णसंकरः ।

वेदविक्रयिको मूर्खः कितवश् चैव जायते ॥

नास्तिकस् तु दरिद्रः स्यात् सर्वकर्मविवर्जितः ।

अतिमानप्रवृत्तस् तु जायते कुत्सिते कुले ॥

श्वपाकपुल्कसादीनां कुत्सितानाम् अचेतसाम् ।

कुलेषु ते ऽभिजायन्ते गुरुवृद्धापवादकाः ॥

श्वभ्रे तु मरणं लिके विषैः स्थावरजाङ्गमैः ।

दंष्ट्रिभ्यश् च निखिभ्यश् च चण्डालाद् ब्राह्मणात् तथा ॥

[२३५] गृहाधःपतनाच् चैव द्रुमाधःपतनात् तथा ।

गोभ्यश् च मरणं लोके विज्ञेयं पापकर्मणाम् ॥

ताडितस् ताड्यते लोके हारितो हार्यते तथा ।

हत्वा वधम् आप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥

यद् यत् परस्याचरति तत् तद् अस्योपजायते ।

प्राप्नोति यादृशीं बाधां कर्मणा स्वकृतेन यः ॥

तस्यापि तादृशी बाधा ज्ञेया जन्मनि जन्मनित् ।

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन प्रबाधां विवर्जयेत् ॥ इति । (विधु २।१०७।६–३०)

महाभारते ऽपि ।

ये नास्तिका निष्क्रियाश् च गुरुशास्त्रातिलङ्घिनः ।

अधर्मज्ञा गताचारास् ते भवन्ति गतायुषः ॥

कुशीला भिन्नमर्यादा नित्यं संकीर्णमैथुनाः ।

अल्पायुषो बवन्तीह नरा निरयगामिनः ॥

लोष्टमर्ती तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः ।

नित्योच्छिष्टः सूचकश् च नेहायुर् विन्दते महत् ॥

आयुर् अस्य निकृन्तामि प्रज्ञाम् अस्याददे तथा ।

[२३६] य उच्छिष्टः प्रवदति स्वाध्यायं चाधिगच्छति ।

यश् चानधायकाले ऽपि मोहाद् अभ्यसते द्विजः ॥

प्रत्यादित्यं प्रत्यनलं प्रतिगां च प्रतिद्विजम् ।

ये मेहयन्ति पथि च ते भवन्ति गतायुषः ॥ इति ।

शिवधर्मोत्तरे ।

देवद्रव्योपजीवी च स भवेद् अवबाहुकः ।

देवद्रव्यं स्वयं येन भुक्तं यस्य सदा भवेत् ॥

रसज्ञाविधुरः कुब्जः कण्डूः सर्वाङ्गदुखितः ।

देवस्पर्शं नरः कृत्वा परप्रत्ययकारणात् ॥

मिथ्याचारं चरेत् पश्चाद् बुद्बुदास्यो नरो भवेत् ।

देवदासोदनं भुक्त्वा बृहद्गुल्मी च वै क्रमात् ॥

सर्वाङ्गकुष्ठी तिमिरी नरो भवति पापतः ।

दीपं देवगृहाद् धृत्वा पङ्गुश् चान्दो भवेन् नरः ।

मूर्च्छी भ्रमी सुरद्वेष्टा पक्षपाती ज्वरी भवेत् ॥

देवावमन्ता भवति सर्वदा मैथुने रतः ।

सदापहृतसर्वस्वः कुत्सितः काममोहितः ॥

[२३७] इति । वृद्धगौतमः ।

    देवद्रव्योपजीवी हृद्रोगी । प्रतिज्ञाय ब्राह्मणस्यादानाद् अल्पायुः । पत्नीबहुत्वे सत्य् एकारामः क्लीबः । स्वामिना धर्मे नियुक्तस् तदनुष्ठानाशक्तो जलोदरी । दुर्बलबाधे बलवताम् उपेक्षायाम् अङ्गहीनः । व्यवहारपक्षपाती जिह्वारोगी । स्वयं प्रवर्तितधर्मानुष्ठानच्छेदने प्रतिपन्नेष्टवियोगः । स्वयम् अग्रभुक् शूलरोगी । परिक्षीणमित्रबन्धुस्वामिस्वजनावमन्ता परिभूतवृत्तिः । अतिथिं पश्यन्न् अश्नतः कपालपट्टिका । सूर्याप्रकाशे प्रतिश्रयादानाद् इष्टवियोगः । छद्मना गुरुस्वामिमित्रम् उपचरतः प्राप्तार्थपरिभ्रांशः । विस्रम्भापहारी सर्वदुःखाश्रयः । गोदुःखकारी गोनासः । गोनिर्दयश् चिपिटनासः । पथनाशको निस्तेजस्कः सभायाम् । गलगण्डी महदधिक्षेपी । पुण्याक्षेपी **[२३८]** वक्रनासः । शिष्टचीर्णधर्मदूषकः केकराक्षः । साधुजनदेवतपस्विद्विजगुरुज्ञानयोगद्वेष्टा वक्रास्यः । तटाकारामभेत्ता नेत्राङ्गहीनः । कृतघ्नः सर्वारम्भविकलः । परस्वाभिलाषी क्षयरोगी स्यात् । चोररककः –


    	व्यवहारेष्व् अमध्यस्थश् चौरवृत्तिपरश् च यः ।


    	वाणिज्यलाभो नो तस्य देशान्तरगतस्य च ॥


    	व्याधिः स्यात् प्राणसंदेहो मृतिस् तत्रैव पापिनः ॥ इति ।

उमामहेश्वरसंवादे ।

अकृत्वा खलयज्ञं तु यस् तु धान्यं प्रवेशयेत् ।

मरुदेशे भवेद् वृक्षः फलपुष्पविवर्जितः ॥

दिव्यं वर्षसहस्रं तु दुरात्मा कर्षको भवेत् ।

तस्यान्ते मानुषो भूत्वा कदाचित् कालपर्ययात् ॥

दरिद्रो व्याधितो मूर्खो ह्य् अकुलीनस् तु जायते ।

यस् तु क्षुद्रेण भावेन स्नेहविच्छेदकारकः ॥

सो ऽनपत्यत्वम् आप्नोति तस्य पापस्य कारणात् ।

न शृण्वन्ति गुरोर् वाक्यं वेदवाक्यं च ये नराः ॥

सर्वेषां चैव नास्तिक्यं तेन ते यान्ति मूकताम् ।

प्रार्थयित्वा तु यो गां वै सवत्सां क्षीरसंयुताम् ॥

[२३९] आत्मना पिबति क्षीरं तेनासौ याति चान्धताम् ॥

प्रस्रवं ष्ठीवनं वह्नौ कृत्वा सर्वाङ्गदाहयुक् ।

उदरे शूलसंयुक्तो जयते मनुजाधमः ॥ इति ।

शिवधर्मोत्तरे ।

मुखकृष्णव्रणी श्वित्री गरदो मत्तको भवेत् ।

जिह्वावक्त्रव्रणी ह्य् अन्यदुःखकारी भवेन् नरः ॥

अपकारं तु यः कुर्याद् उपकर्तुर् भवेन् नरः ।

श्वासकासी ज्वरी सर्वगात्ररोगी मृतप्रजः ॥

मृतपुत्रो ऽप्य् अबन्धुः स्याद् यो द्वेष्टि परसन्ततिम् ।

परवित्तविनाशाय करोति स विसर्पवान् ॥

अकारणाद् धर्मपत्नीत्यागी स्याच् च जलोदरी ।

वेश्यां कुलवधूं कृत्वा वर्तते यो नराधमः ॥

भक्तं भोक्तुम् अशक्तश् च मण्डपानेन जीवति ।

परेषां चेतसः क्लेशकारी भवति मानवः ॥

क्षयी ज्वरी प्रमेही च गुल्मी दाही भगन्दरी ।

रजस्वलान्त्यचण्डालपापिष्ठपतितैः सह ॥

व्यवहारी पुष्पवत्यां भुक्त्वा कुष्ठी ज्वरी भवेत् ।

अनपत्यो दरिद्रश् च विश्वस्तस्य विषप्रदः ॥

[२४०] निषिद्धवस्तुभोगेन मोहयेद् यः परान् पुमान् ।

परोपदिष्टज्ञानेन भवेद् उन्मत्तको ऽपि वा ॥

ऋणं दत्वाधिकां वृद्धिं यो गृह्णातीह मानवः ।

स भूत्वा धनिनां वंशे व्रजेद् देशान्तरं ततः ॥

वाणिज्यलाभस् तत्रापि नास्ति तस्य नरस्य वै ।

अमुख्यमुख्यकारी यः स ज्वरी श्वासकासवान् ॥

सर्वाङ्गरोगी पापात्मा द्वेष्टा मृतसमाङ्गभाक् ॥ इति ।

उमामहेश्वरसंवादे ।

मृष्टान्नेन य आत्मानं पोषयन्ति नराधमाः ।

बालानां वीक्ष्यमाणानाम् अददन्न् अत्ति निस्पृहः ॥

न हुतं न तपस् तप्तं न दत्तं किं च ब्राह्मणे ।

आत्मैव पोषितो येन तत् पापं कथयाम्य् अहम् ॥

यत्र देशे त्व् अनावृष्टिर् यत्र वायुसमुद्भवः ।

तस्मिन् देशे क्षुधार्त्ताश् च जायन्ते पापकर्मिणः ॥ इति ।

पद्मपुराणे ।

यस् तु विप्रत्वम् उत्सृज्य क्षत्रधर्मं निषेवते ।

ब्राह्मण्यात् स परिभ्रष्टः क्षत्रयोनौ प्रजायते ॥

[२४१] वैश्यकर्मा च यो विप्रो लोभमोहव्यपाश्रयः ।

स द्विजो वैश्यताम् एति शूद्रकर्म करोति यः ॥

स्वधर्मप्रच्युतो विप्रः स हि शूद्रत्वम् आप्नुयात् ।

क्षत्रियो वा महाबाहो वैश्यो वा धर्मचारिणौ ॥

स्वानि कर्माण्य् अपाकृत्य शूद्रकर्म निषेवते ।

स्वस्थानाच् च परिभ्रष्टो जायते वर्णसंकरः ॥

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा याति तादृशः ।

शूद्रान्नेनोदरस्थेन म्रियते यदि पुत्रक ॥

ब्राह्मणः शूद्रताम् एति नास्ति तत्र विचारणा ॥ इति । (पद्पु ५।२६।७–१३)

मार्कण्डेयपुराणे ।

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः स्ववर्णे पाणिसंग्रहम् ।

अकृत्वा त्व् अन्यजापाणेः पतन्ति नृप सम्ग्रहात् ॥

यश् च यस्यास् तु हीनायाः कुरुते पाणिसंग्रहम् ।

अकृत्वा वर्णसंयोगं सो ऽपि तद्वर्णभाग् भवेत् ॥

[२४२] इति ।

**अथ विशेषेण कर्मविपाकः **

तत्र हिंसाविशेषाद् योनिविशेषः । तत्र मनुः ।

यां यां योनिं च जीवो ऽयं येन येनेह कर्मणा ।

क्रमशो याति लोके ऽस्मिंस् तत् तत् सर्वं निबोधत ॥

बहून् वर्षगणान् घोरान् नरकान् प्राप्य तत्क्षयात् ।

संसारान् प्रतिपद्यन्ते महापातकिनस् त्व् इमान् ॥

श्वशूकरखरोष्ट्राणां गो’जाविमृगपक्षिणाम् ।

चण्डालपुल्कसानां च ब्रह्महा योनिम् ऋच्छति ॥ इति । (म्ध् १२।५३–५५)

नन्दिपुराणे ।

नरकेषु क्रमेणैव ब्रह्महा पात्यते नरः ।

कल्पं कल्पं ततश् चान्ते स्थावरश् च प्रजायते ॥

तृणगुल्मलतावल्लीवीर्द्द्रुमविभेदतः ।

तृणभेदास् त्व् अगणिता गुल्मभेदास् तथा मताः ।

लताभेदाश् च निःसंख्या वल्लीभेदास् तथैव च ॥

वीरुद्भेदास् त्व् असंख्याता असंख्या द्रुमजातयः ।

तेषां च देशभेदेन पुनः कष्टत्वम् इष्यते ॥

[२४३] ततः केनापि कालेन नानास्थावरयोनितः ।

कर्म भुक्त्वा क्रमेणैव भवन्ति च सरीसृपाः ॥

वृक्षवल्कलभेदेन देशभेदेन वाप्य् अथ ।

सरीसृपादिभेदेन तत्र भुक्त्वा तु पापकम् ॥

मृगेषु जायते मर्त्यो भेदैर् अगणितैस् ततः ।

तत्रापि भुक्त्वा स्वं कर्म जायते पशुयोनिषु ॥

तत्रापि भौतिकं भोगं भुक्त्वान्ते गोत्वम् आप्य तु ।

मुच्यते पशुजन्माच् च ततो जायेत मानुषे ॥

तत्रापि नियमो नास्ति श्वपाकाद्येषु जायते ।

विप्रान्तेषु मनुष्येषु जायते पातकी नरः ॥ इति ।

शिवधर्मोत्तरे ऽपि ।

एवं पापविशुद्धाश् च सावशेषेण कर्मणा ।

ततः क्षितिं समासाद्य जायन्ते देहिनः पुनः ॥

तत्रानुभूय दुःखानि जायन्ते कीटयोनिषु ।

निष्क्रान्ताः कीटयोनिभ्यः क्रमाज् जायन्ति पक्षिणः ॥

संक्लिष्टाः पक्षिभावेन जायन्ते मृगयोनिषु ।

मृगदुःखम् अतिक्रम्य जान्यन्ते पशुयोनिषु ॥

[२४४] पशुयोनिं समासाद्य पुनर् जायन्ति मानुषाः ।

एवं योनिषु सर्वासु परिभ्राम्य क्रमेण तु ॥

कालान्तरवशाद् यान्ति मानुष्यम् अतिदुर्लभम् ।

उत्तमं चापि मानुष्यं प्राप्यन्ते पुण्यगौरवात् ॥

विचित्रा गतयः प्रोक्ताः कर्मणां गुरुलाघवात् ।

ततो मानुषतां प्राप्य व्याधिभिस् तत्र पीड्यते ॥

कुष्ठरोगेण घोरेण ब्रह्महत्यां प्रयोजयन् । इति ।

मार्कण्डेयपुराणे ।

अशस्त्रं पुरुषं हत्वा नरः संजायते खरः ।

कृमिः स्त्रीवधकर्ता च बालहा चोपजायते ॥

वृषस्य वृषणौ छित्त्वा षण्ढत्वं प्राप्नुयान् नरः ।

परिहृत्य ततो भूयो जन्मनामेकविंशतिम् ॥

कृमिकीटपतङ्गेषु स्थितस्तेयचरेषु च ।

गोत्रं प्राप्य च चण्डालपुलकसादि जुगुप्सितम् ॥

[२४५] पङ्ग्वन्धो बधिरः कुष्ठी यक्ष्मणा च प्रपीडितः ।

मुखरोगाक्षिरोगैर् वा रोगैर् अन्यैश् च बाध्यते ॥

अपस्मारी च भवति शूद्रत्वं चैव गच्छति ।

एष एव क्रमो दृष्टो गोसुवर्णादिहारिणाम् ॥

विद्यापहारिणां चैव निदेशभ्रांशिनां गुरौ ॥ इति । (मार्पु १५।१८–३६)

ब्रह्मपुराणे ।

यस् तु रौद्रसमाचारः सर्वभूतभयंकरः ।

हस्ताभ्यां यदि पद्भ्यां वा रज्ज्वा दण्डेन वा पुनः ॥

लोष्टैः स्तम्भैर् उपायैर् वा जन्तूंस् ताडयते ऽनिशम् ।

हिंशार्थी निकृतप्रज्ञ उद्वेजनकरः सदा ॥

[२४६] एवं शीलसमाचारो निरयं प्रतिपद्यते ।

स चेन् मनुष्यतां गच्छेद् यदि कालविपर्ययात् ॥

वधबन्धपरिक्लिष्टः कुले जायेत सो ऽधमे ।

लोकद्वेष्टाधमः पुंसां स्वयं कर्मकृतैः फलैः ॥ इति ।

अथ हिंस्रकर्मशेषफलानि

तत्र हिंस्रकर्मविशेषफलानि शङ्खलिखिताभ्यां दर्शितानि: “अत ऊर्ध्वं बहूनि वर्षसहस्राणि यमविषये कुम्भीपाकरौरवादिषु स्थानेषु दुःखान्य् अनुभूयेह जातानाम् इमानि लक्षणानि भवन्ति । तद् यथा ब्रह्महा कुष्ठी गोघ्नश् चान्धो ऽनेकरोगिणश् च” इति ।

यमः ।

अशुद्धानां तु पापानां पतितानां च कर्मभिः ।

उत्तीर्णानां च तिर्यक्त्वाद् देहे भवति लक्षणम् ॥

इह दुश्चरितैः केचित् केचित् पूर्वकृतैस् तथा ।

प्राप्नुवन्ति दुरात्मानो नरा रूपविपर्ययम् ॥

द्विजघ्नं कुष्ठिनं विद्यात् कुनखं स्वर्णहारकम् ।

व्यङ्गाश् चाधर्मिणश् चैव जायन्ते प्राणिहिंसकाः ॥

[२४७] इति । हारीतः: “कुनखी भ्रूणहा । ब्रह्मघ्नः कुष्ठी । परदुःखदायिनो नित्यान्धाः । परार्तिरता दीर्घरोगिणः । दृष्ट्यपहर्तारो ऽन्धाः । श्रोत्रापहर्तारो बधिराः । वाचोपहर्तारो मूकाः । एवं ह्य् आह ।

यद् अङ्गं पीड्यते येन तेन हीनो ऽभिजायते ।

नाकृत्वा लभते किंचित् शुभं वा यदि वाशुभम्” ॥ इति । (हार्स्म् २४।७३–८०)

कश्यपः ।

क्षयी स्यात् क्षेत्रहरणे अर्शवान् नृवधे ऽपि च ।

जलोदरयुतः स स्यात् स्वनारीणां च हिंसकः ॥

कर्णभेत्ता कर्णशूली ओष्ठरोग्य् ओष्ठनाशकः ।

दन्तपातनकर्ता च दन्तरोगी भवेत् सदा ॥

उरःस्तम्भाद् उरःस्थम्भी अक्षिरोग्य् अक्षिनाशकः ।

पदा तु यद् ताडयति विसर्पी स भवेन् नरः ॥

[२४८] पीडाम् अप्रियकर्ता च धनुर्व्याधिर् धनुर्ग्रहात् ।

पादकीली स भवति पादहन्ता च यो भवेत् ॥

स गद्गदी दारयति यो वृक्षान् अतिविस्तृतान् ।

शूलेन शूली भवति यस् तु हिंस्याद् दृढान् पशून् ।

नक्तान्ध्यं जायते तस्य यो गवां नयनद्वये ॥

करोति शूलप्रक्षेपं पूर्वभावप्रचोदितः ॥ इति । (काश्स्म् ३।४०–४६)

व्यासो ऽपि ।

पितृहा याति पैशाच्यं जात्यन्धो मातृघातकः ।

प्राण्यङ्गं मृगशावं च हत्वा वन्ध्यो मृतप्रजाः ॥

असाध्यरोगी बालघ्नः क्षयी स्यात् सर्वजीवहा ।

गात्रकृच्छ्री व्रणी श्वित्री विसर्पी परघातकः ॥

नेत्ररोगी भवेत् तस्य यो ऽन्येषां दृष्टिघातकः ।

परेषां रसनाछेदी जिह्वास्य व्रणवान् भवेत् ॥

[२४९] कृतघ्नः स्फुटिताक्षो वा तृतीयज्वरसंयुतः ।

चातुर्थकोष्णशीतोष्णज्वरी स्यात् सततं ज्वरी ॥

ग्रामे वने वा जन्तूनां श्वभिर् यो भीतिम् अर्पयेत् ।

भयोद्वेगकरो ऽन्येषां पाषाणेनाथ घातकः ॥

तलघाती च संभूतः कुलेषु धनिनां नरः ।

गत्वा देशान्तरं तेषां तत्र रोगो महान् भवेत् ॥ इति । (व्यास्म् ६।१७–२२)

वृद्धगौतमः ।

वृक्षच्छेत्ता वृथा यस् तु स नाडीव्रणवान् भवेत् । इति ।

वायुपुराणे ।

भवेत् स्फुटितपादस् तु यो निहन्याद् वनस्पतीन् ।

प्राणिहिंसापरो जन्तुघाती वा मृतसन्ततिः ॥

मुधे कृष्णव्रणी श्वित्री वन्ध्यो वा स्याद् विसर्पवान् ।

वल्मीकं तु खनित्वा यो हन्ति वायुभुजो नरः ॥

गजचर्मी ज्वरी च स्याद् आज्ञया पूर्वकर्मणः ।

भ्रूणहा स्विन्नहस्तः स्याद् ग्रहणीवान् अपत्यहा ॥

[२५०] इति । विष्णुधर्मोत्तरे ।

यं किंचिद् घातयित्वा तु प्राणिनं भृगुनन्दन ।

मांसं भुक्त्वा तु धर्मज्ञ भवतीह गदातुरः ॥ इति । (विधु २।१०८।४)

इति हिंसाशेषकर्मफलानि

अथापेयपानाभक्ष्यभक्षणकर्मविशेषाद् योनिविशेषः

तत्र शिवधर्मोत्तरे ।

कृमिकीटपतङ्गानां विड्भुजां चैव पक्षिणाम् ।

सुरापः प्राप्यते योनिं पूर्वकर्मानुसारतः ॥ इति ।

उमामहेश्वरसंवादे ।

मद्यव्यसनिनो ये च ये मद्यं सेवयन्ति च ।

शालां तु कारयेद् यस् तु मद्यपानं ददाति यः ॥

मद्यविक्रयिणो ये च मद्यं ये क्रीणयन्ति च ।

पिबन्ति ये नरा देवि सर्वे ते समभागिनः ॥

ते शौण्डिका वा चण्डाला लुब्धका मत्स्यघातकाः ।

दासत्वेनैव सुश्रोणि जायन्ते पुरुषाधमाः ॥

[२५१] तिर्यञ्चो ऽपि स्मुत्पन्ना यथा मृत्युम् उपागताः ।

मद्यपानरता ये च शृणु तेषां गतिं शुभे ॥

षष्टिवर्षसहस्राणि कृमिर् भूत्वा महीतले ।

कृमियोनिक्षये भूते पापं तु कथयाम्य् अहम् ॥

श्वानयोनिशतं गच्छेज् जम्बुके पञ्चविंशतिम् ।

मद्यपानरता ये तु कां गतिं यान्ति सुव्रते ॥

शूद्रस्य चेदृशं पापं मद्यपानरस्तस्य च ।

विप्रस्य कथयिष्यामि मद्यपस्य दुरात्मनः ॥

काको भूत्वा चिरं देवि विष्ठाभक्षस् तु जीवति ।

वर्षाणां द्वादशे लक्ष्ये स जीवेत् पापकर्मकृत् ॥

स्वे मांसे परमांसेन यो देही वृद्धिम् इच्छति ।

तस्य योनिशतं गत्वा शरीरं व्याधितं भवेत् ॥

यासु योनिषु जायन्ते नरा मांसस्य भक्षकाः।

व्याधिरोगशतैर् युक्ता जायन्ते तासु कर्मणा ॥

[२५२] इति । मनुः ।

कृमिकीटपतङ्गानां विड्भुजां चैव पक्षिणाम् ।

हिंस्राणां चैव सत्त्वानां सुरापो ब्राह्मणो व्रजेत् ॥ इति । (म्ध् १२।५६)

विष्णुर् अपि: “अभोज्यानां भोनजे अभक्ष्यभक्षणे च कृमिः” इति (विध् ४४।११) । वृद्धगौतमः ।

विप्रवृत्तिविलोपेन दुर्दुरः सप्तजन्मसु ।

निषिद्धान्नं तु यो भुङ्क्ते कमठः सो ऽभिजायते ॥

कीटाशी शीतलान्नाशी मत्स्याशी याचितान्नभुक् ।

आमन्त्रणं विना भुक्त्वा परान्नं काकतां व्रजेत् ॥ इति ।

अथापेयपानादिकर्मशेषफलानि

तत्र हारीतः: “सुरापो बद्धिजिह्वः । अभक्ष्यभक्षः श्यावदन्तः । (हार्स्म् २४।६८–६९) । [२५३] इति । स्कान्दे रेवाखण्डे ।

पापशेषात् तु भवति सुरापः श्यावदन्तकः । इति ।

शिवधर्मोत्तरे: “अभक्ष्यभक्षी गण्डमाली” इति । शङ्खलिखितौ: “अभक्ष्यभक्षी गण्डमाली” इति । काश्यपः: “सुरापो लोलजिह्वः” इति (काश्स्म् १३।१९) ।

**अथ स्तेयकर्मविशेषाद् योनिविशेषाः **

तत्र मनुः ।

लूताहिसरठानां च तिरश्चाम् चाम्बुचारिणाम् ।

हिंस्राणां च पिशाचानां स्तेनो विप्रः सहस्रशः ॥

संयोगं पतितैर् गत्वा परस्यैव च योषितम् ।

अपहृत्य च विप्रस्वं भवति ब्रह्मराक्षसः ॥

[२५४] मणिमुक्ताप्रवालानि हृत्वा लोभेन मानवः ।

विविधानि च रत्नानि जायते लोहकर्तृषु ॥

धान्यं हृवा भवत्य् आखुः कांस्यं हंसो जलं प्लवः ।

मधु दंशः पयः काको रसं श्वा नकुलो घृतम् ॥

मांसं गृध्रो वसां मद्गुस् तैलं तैलपकः खगः ।

चीरीवाकस् तु लवणं बलाका शकुनिर् दधि ॥

कौशेयं तित्तिरिर् हृत्वा क्षौमं हृत्वा तु दर्दुरः ।

कार्पासतान्तवं क्रौञ्चो गोधा गां वाग्गुदो गुडम् ॥

चुच्चुन्दरी शुभान् गन्धान् पत्रं शाकं तु बर्हिणः ।

श्वावित् कृतान्नं विविधम् अकृतान्नं तु शल्यकः ॥

बको भवति हृत्वाग्निं गृहकारी ह्य् अपस्करम् ।

रक्तानि हृत्वा वासांसि जायते जीवजीवकः ॥

वृको मृगेभं व्याघ्रो ऽश्वं फलपुष्पं तु मर्कटः ।

स्त्रीम् ऋक्षस् तोकको वारि यानान्य् उष्ट्रः पशून् अजः ॥

यद् वा तद् वा परद्रव्यम् अपहृत्य ब्लान् नरः ।

[२५५] अवश्यं याति तिर्यक्त्वं जग्ध्वा चैवाहुतं हविः ॥

स्त्रियो ऽप्य् एतेन कल्पेन हृत्वा दोषम् अवाप्नुयुः ।

एतेषाम् एव जन्तूनां भार्यात्वम् उपयान्ति ताः ॥ इति । (म्ध् १२।५७–६९)

याज्ञवल्क्यः ।

हीनजातौ प्रजायेत पररत्नापहारकः ।

पत्रशाकं शिखी हृत्वा गन्धाञ् चुच्छिन्दरी शुभान् ॥

मूषको धान्यहारी स्याद् यानम् उष्ट्रः फलं कपिः ।

जलं प्लवः पयः काको गृहकारी ह्य् उपस्करम् ॥

मधु दंशः पलं गृध्रो गां गोधाग्निं बकस् तथा ।

श्वित्री वस्त्रं श्वा रसं च चीरी लवणहारकः ॥

प्रदर्शनार्थम् एतत् तु मयोक्तं स्तेयकर्मणि ।

द्रव्यप्रकारा हि यथा तथैव प्राणिजातयः ॥ इति । (य्ध् ३।२१३–१६)

मार्कण्डेयपुराणे ।

न्यासापहर्ता नरकाद् विमुक्तो जायते कृमिः ।

धान्यं यवांस् तिलान् माषान् कुलित्थान् सर्षपाञ् चणान् ॥

[२५६] सस्यान्य् अन्यानि वा हृत्वा मोहाज् जन्तुर् अचेतनः ।

संजायते महावक्त्रो मूषको वज्रसंनिभः ॥

भोजनं चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः ।

हृत्वा दुग्धं तु मार्जारो जायते नरकाच् च्युतः ।

तिलपिण्याकसंमिश्रम् अन्नं हृत्वा तु मूषकः ॥

घृतं हृत्वा तु नकुलः काको मुहुर् अजामिषम् ।

श्येनो मार्गामिषं हृत्वा चीरी लवणहारकः ॥

चोरयित्वा पयश् चापि बलाका संप्रजायते ।

यस् तु चोरयते तैलं तैलपायी स जायते ।

मधु हृत्वा नरो दंशो घृतं हृत्वा पिपीलिका ॥

चोरयित्वा तु निष्पावान् जायते गृहगोलकः ।

आसनं चोरयित्वा तु तित्तिरत्वम् अवाप्नुयात् ॥

अयो हृत्वा तु पापात्मा वायसः संप्रजायते ।

[२५७] हृते कांस्ये च हारीतः कपोतो रौप्यजे हृते ॥

जीवञ्जीवकतां याति रक्तवस्त्रापहारकः ॥

चुच्छुन्दरी शुभान् गन्धान् सस्यं हृत्वा शशो भवेत् ।

षण्ढः पलालहरणे काष्ठहृत् घुणकीटकः ॥

पुष्œआपहृद् दरिद्रश् च पङ्गुर् यानापहारकः ।

शाकहर्ता च हारीतस् तोयहर्ता च चातकः ॥

भूहर्ता नरकान् गत्वा रौरवादीन् सुदारुणान् ।

तृणगुल्मलथावल्लीत्वक्सारतरुतां क्रमात् ॥ इति । (मार्पु १५।६–३२)

गौतमः ।

    अनृतवाक् स्खलितजिह्वो मुहुर् मुहुः संलग्नवाक् । **[२५८]** जलोदरो दारत्यागी । कूटसाक्षी श्लीपदी उच्छूनजङ्घाचरणः । विवाहविघ्नकर्ता छिन्नोष्ठः । अवगूरणश् छिन्नहस्तः । मातृध्नो ऽन्धः । स्नुषागामी वातवृषणः । चतुष्पथे विण्मूत्रविसर्जने मूत्रकृच्छ्रः । कन्यादूषकः षण्ढः । पर्युषितभोजी कृमिः । ईर्ष्यालुर् मशकः । पित्रोर् विवदमानो ऽपस्मारी । न्यासापहार्य् अनपत्यः । रत्नापहारी अत्यन्तदरिद्रः । विद्याविक्रयी पुरुषमृगः । वेदविक्रयी द्वीपी । बहुयाजको जलप्लवः । अयाज्ययाजको वराहः । अनिमन्त्रितभोजी वायसः । मृष्टैकभोजी वानरः । इतस् ततो ऽश्नन् मार्जारः । कक्षवनदाही खद्योतः । दारकाचार्यो मुखविगन्धः । अदत्तादायी बलीवर्दः । मत्सरी भ्रमरः । अग्न्युत्सादी मण्डलकुष्ठी । शूद्रावार्यः श्वपाकः । गोहर्ता सर्पः । स्नेहापहारी क्षयी । अन्नापहार्य् अजीर्णी । ज्ञानापहारी **[२५९]** मूकः । जलापहारी मत्स्यः । क्षीरहारी बलाकः । परद्रव्यापहारी परप्रेष्यः । इति । (ग्ध् २०।४–३८ ??)

शङ्खलिखितौ ।

    वेश्यापहारी अद्रिसर्पः । परजलापहारी शिशुमारः । सस्यापहारी कपोतः । कव्यापहारी वायसः । ताम्रापहारी वल्गुलः । अपूपापहारी प्रेतः । शास्त्रापहारी जडः । छत्रापहारी कारण्डवः । गन्धापहारी पतङ्गः । ध्वजापहारी कृकलासः । शाकापहारी पशुः । शय्यापहार्य् अशयनः । पुष्पापहारी दुर्गन्धी । फलापहार्य् अफली । दीपापहारी कौशिकः । भूम्यपहारी नकुलाहिबिडालाखूनाम् अन्यतमः इति ।

[२६०] यद् वा तद् वापि पारक्यं स्वल्पं वा यदि वा बहु ।

	हृत्वा वै योनिम् आप्नोति तत् तद् भोगानुरूपतः ॥ इति ।

अथ स्तेयकर्मशेषफलानि

तत्र विष्णुधर्मोत्तरे ।

मणिमुक्ताप्रवालानि रत्नानि विविधानि च ।

अपहृत्य नरा राम जायन्ते हेमकर्तृषु ॥

यद् वा तद् वा परद्रव्यम् अपहृत्य बलान् नरः ।

प्राप्नोति भृतुशार्दूल मानुष्ये भारवाहिताम् ॥

धान्यचोरो ऽङ्गहीनः स्याद् अत्यङ्गो मिश्रहृद् भवेत् ।

व्याधितश् चान्नहर्ता स्यान् मूको वागपहारकः ॥

वस्त्रापहारी श्वित्री स्यात् पङ्गुश् चाश्वापहारकः ।

अन्धो दीपापहारी स्यात् काणो निर्वापको भवेत् ॥

दरिद्रः परवित्तघ्नश् चोन्मत्तश् च तथाग्निदः ॥

पङ्गुर् एव तथा ज्ञेयः सर्व्यानापहारकः ।

[२६१] अन्धश् च जायते लोके गां हृत्वा च नराधमः ॥

वस्त्रभोज्यापहर्तारो तथा नग्नबुभुक्षितौ ।

रत्नापहारी भवति तथा कुष्ठी नराधमः ॥ इति । (विधु २।१०७।२–९)

वायुपुराणे ।

वातव्याधियुतः स्तेयी तथा कुष्ठी नरो भवेत् ।

ब्राह्मणस्वर्णहारी च प्रमेही जायते नरः ॥

प्रस्विन्नपाणिपादः स्याद् आहरेद् यो रसादिकम् ।

अन्नचोरो भवेद् यस् तु सो ऽकस्माज् जायते कृशः ॥

स्वरोपघाती वाक्यं च हृत्वा मर्त्यः प्रजायते ॥ इति । (वाय्पु २।३१।२५–२७)

उमामहेश्वरसंवादे ।

धान्यचौरस् तु हीनाङ्गस् तृणहर्ता तु वा पुनः ।

परद्रव्यापहारी च भृत्यानां वृत्तिजीवकः ॥

अन्नं क्षेत्रं गृहं वापि परद्रव्यं हरन्ति ये ।

सुवर्णमणिमुक्तानि वस्त्राण्य् आभरणानि च ॥

[२६२] आसनानि विचित्राणि धनधान्यम् उपस्करम् ।

ये हरन्ति नरा नित्यं परद्रव्याणि मोहिताः ॥

इहलोकमृतानां च तेषाम् एष विधिः स्मृतः ।

नग्ना दीनाः क्षुधार्ताश् च कुचैला दुःखिताः सदा ॥

बन्धुभिः परिभूताश् च भोग्यभोगविवर्जिताः ।

तांस् तु ते प्रार्थयन्तीह दासवृत्तिम् उपागताः ॥

ये हरन्ति च तूर्याणि वाद्यानि विविधानि च ।

तेन पापेन ते देवि तिर्यक्त्वं यान्ति मानवाः ॥

हृत्वानद्धादिवाद्यानि झल्लरीपटहानि च ।

तेन पापेन ते मूढा बाधिर्यं यान्ति मानवाः ॥

कांस्यकं मुरजं वंशं वीणां तुम्बुरुकं तथा ।

ये हरन्ति च पापेन पिशाचास् ते भवन्ति च ॥

पटहं लेपनं चैव तथा संपुटिकाश् च येत् ।

[२६३] हरन्ति पुष्करं ये तु तेन ते यान्ति मूकताम् ॥

प्रासादेषु च ये देवि हरन्ते दीपकान् नराः ।

गृहेषु चैव विप्राणां तेन ते यान्ति चान्धताम् ॥ इति ।

शङ्खलिकितौ ।

    सुवर्णस्तेयी कुनखी । वस्त्रापहारी श्वित्री । हिरण्यापहारी दद्रुणः । तैजसापहारी मण्डली । स्नेहापहारी क्षयामयी । अजीर्णवान् अन्नापहारी । वागपहारी मूकः । गृध्रो देवद्रव्योपजीवकः । पाण्डुरोगी दीपहारी । ब्राह्मणवृत्तिघ्नश् च दरिद्रः । कर्मफलविशेषेण कुब्जषण्ढपङ्गुदरिद्राश् च जायन्ते । इति ।

यमः ।

द्रव्यौषधापहर्ता च दीर्घरोगित्वम् आप्नुयात् ।

धान्यचोरो व्रणी च स्यात् कासी भक्तापहारकः ॥

गलगण्डी गणद्रव्यहर्ता भवति मानवः ।

[२६४] विधृतिर् बलहर्ता च श्येनो मांसापहारकः ॥ इति । (यस्म् ५।३–५)

स्कान्दे रेवाखण्डे ।

मानकूटं तुलाकूटं कूटसाक्ष्यं वदन्ति ये ।

नरके ते ऽन्धतामिस्रे प्रपच्यन्ते नराधिप ॥

शतसाहस्रिकं कालम् उषीत्वा तत्र ते नराः ।

इह शत्रुगृहे बद्धा भ्रमन्ते कालम् ईप्सितम् ॥

कुनखी स्वर्णहरणान् मूकः पुस्तकहारकः ।

फलान्य् आहरतो ऽपत्यं म्रियते नात्र संशयः ॥ इति । 

अथागम्यागमनकर्मविशेषाद् योनिविशेषः

तत्र स्कान्दे रेवाखण्डे ।

गुरुदाराभिमर्शी च कृकलासो भवेद् ध्रुवम् ।

राज्ञीगामी भवेद् उष्ट्रो वृश्चिको वृषलीपतिः ॥

[२६५] इति । गौतमः: “चाण्डालीपुल्कसीगमने ऽजगरः । प्रव्रजितागमने मरुपिशाचः । शूद्रागमने दीर्घकीटः । सवर्णाभिगामी दरिद्रः । गोगामी मण्डूकः” इति ।

मार्कण्डेयपुराणे ।

परदाराभिगमने रक्तद्रोणस् तु जायते ।

श्वसृगालेभगृध्रेषु क्रमाज् जातिषु जायते ॥

भ्रातृभार्या च दुर्बुद्धिर् यो धर्षयति पापकृत् ।

पुंस्कोकिलत्वम् आप्नोति स पापो नरकाच् च्युतः ॥

सखिभार्यां गुरोर् भार्यां राजभार्यां च पापकृत् ।

प्रधर्षयित्वा कामात्मा सूकरो जायते नरः ॥

शूद्रश् च ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते ।

तस्याम् अपत्यम् उत्पाद्य काष्ट्ःआन्तः कीटको भवेत् ॥

सूकरः कृमिको मद्गुश् चण्डालश् च प्रजायते ॥ (मार्œउ १५।९–१६)

[२६६] इति । ब्रह्मपुराणे ।

सखिभार्यां गुरोर् भायां राजभार्यां तथैव च ।

प्रधर्षयति कामाद् यो मृतो जायेत सूकरः ॥

सूकरः पञ्चवर्षाणि दश वर्षाणि वै वृकः ।

पिपीलिका तु मासांस् त्रीन् कीटः स्यान् मासम् एव तु ॥

एतान् आसाद्य संसारान् कृमियोनौ प्रजायते ।

तत्र जीवति मासांश् च कृमियोनौ चतुर्दश् ॥

ततो ऽध्रमक्षयं कृत्वा ततो जायेत वै वृकः ।

श्वा सृगालस् ततो गृध्रो व्यालः काको बकस् तथा ॥

भ्रातृभार्यां तु पापात्मा यो रोचयति मोहितः ।

कोकिलत्वम् अवाप्नोति सो ऽपि संवत्सरं द्विजः ॥

मनसापि गुरोर् भार्यां यः शिष्यो याति पापकृत् ।

उग्रान् स याति संसारान् अधर्मेणेह चेतसा ॥

श्वयोनौ तु स संभूतस् त्रीणि वर्षाणि जीवति ।

तत्रापि निरयं प्राप्तः कृमियोनौ प्रजायते ॥

[२६७] कृमिभावम् अनुप्राप्य वर्षम् एकं तु जीवति ।

ततस् तु निरयं प्राप्तो ब्रह्मयोनौ प्रजायते ॥

वृषलो ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते ।

ततः संप्राप्य निधनं जायते सूकरः पुनः ॥

श्वा ततो जायते मूढः कर्मणा तेन भो द्विजाः ॥

श्वा भूत्वा कृकलासस् तु जायते मानवस् ततः ।

तत्रापत्यं समुत्पाद्य ततो जायेत मूषकः ॥ इति । (ब्र्पु २१७।६६–८०)

नारदपुराणे ।

चिन्तयेद् वीक्षयेद् वापि जननीं वा सुतां च वा ।

वधूं वा भ्रातृदारान् वा गुरुभार्यां नृपस्त्रियम् ॥

[२६८] स याति नरकं घोरं संचिन्त्य श्वपचीम् अपि ।

दृष्ट्वा हि प्रमदा ह्य् एता यः क्षोभं व्रजते नरः ॥

तस्य पुण्यं कृतं सर्वं वृथा भवति नान्यथा ।

पुण्यस्य संक्षयात् पापी पाषाणश् च भवेद् ध्रुवम् ॥ इति ।

व्यभिचारिणीम् प्रति वराहपुराणे ।

ततः शुनी भवेत् पश्चात् सूकरी च ततः परम् ।

कर्मक्षये ततः पश्चान् मानुषी कुत्सिता भवेत् ॥

न च सौख्यम् अवाप्नोति तेन दुःखेन दुःखिता । इति । (वाम्पु २०२।७१–७२)

तृणगुल्मलतानां च क्रव्याददंष्ट्रिणाम् अपि ।

क्रूरकर्मरतानां च क्रमशो गुरुतल्पगः ॥

हिंस्रा भवन्ति क्रव्यादाः क्रमशो ऽभक्ष्यभक्षिणः ।

परस्परादिनो मत्स्याः प्रेत्यान्त्यस्त्रीनिषेवकाः ॥ (वाम्पु २०२।३०–३१)

[२६९] इति । अगम्यागमनकर्मविशेषात् फलविशेषः पद्मपुराणे ।

उदरव्याधियुक्तस् तु तथा गुर्वङ्गनागमे ।

आचार्यभार्यागमने भगन्दरयुतो भवेत् ॥

तथा पापेन महता गुल्मी स्याद् अन्त्यजागमे ॥ इति ।

विष्णुधर्मोत्तरे ।

षण्ढश् च जायते लोके दारातिक्रमकारकः ।

परपुंसि प्रसक्ता च तस्य भार्या तथा भवेत् ॥

कुष्ठी भवति धर्मज्ञ अपहृत्य तथा स्त्रियम् ।

लिङ्गव्याधिम् अवाप्नोति वियोनौ मैथुने रतः ॥

गां गत्वा तु द्विजश्रेष्ठ लिङ्गनाशम् अवाप्नुयात् ।

दृष्ट्वा परस्त्रियं नग्नां नरो दुष्टेन चेतसा ॥

जात्यन्धत्वम् अवाप्नोति परलोके न संशयः ।

अवकीर्णी च भवति लिङ्गव्याधिसमन्वितः ॥

प्रकीर्णमैथुनो जन्तुः क्लीबो भवति वै द्विज ॥ इति । (विधु २।७०।४१–४६)

शङ्खलिखितौ: “पर्वमैथुनी प्रमेही । पुरुषव्याधिपीडितः । परदारगाम्य् अगुप्तदारः । गोष्व् अवकीर्णी दुश्चर्मा । [२७०] खराभिगामी मूत्रमेही । सगोत्राभिगामी मद्यपस्त्रीगामी च श्लीपदी । मातृपितृभगिनीगाम्य् अबीजी । स्वदाराद् अन्यत्र दीव्यतः केशाल्पत्वम् । गुरुतल्पगो दुश्चर्मा । चण्डाल्यवकीर्णी कन्यादूषी सगोत्राभिगाम्य् अबीजी । धर्मपत्न्याम् आस्ये प्रवर्तकः खल्वाटः । मातृभगिनीगाम्य् अवकीर्णी श्लीपदी वध्री मधुमेही च” इति । वृद्धबौधायनः ।

गां गत्वा मधुमेही स्यान् मूत्रकृच्छ्री चतुष्पदम् ।

मधुमेहि खराश्वादिगामी भवति मानुषः ॥

सवर्णागमने रक्तः पितृहा पाण्डुरोग्य् अथ ।

अन्त्यजागमने मर्त्यो जायते नात्र संशयः ॥ इति ।

वृद्धगौतमः ।

धर्मपत्नी गुरोर् गत्वा वृश्चिको भुजगस् तथा ।

पक्षिदंष्ट्रिमृगव्यालक्रव्यादो ऽपि ततो ऽसकृत् ॥

तथा मानुष्यतां प्राप्तः क्षयी कुष्ठी च वा भवेत् ।

महोदरी प्रमेही च दुश्चर्मापि भगन्दरी ॥

ज्वरातिसारी दाही च पाददाही कृमिव्रणी ।

गत्वा तु मातृभगिनीं दारेषु मधुमेहवान् ॥

[२७१] कन्यागाम्य् अश्मरी शूली प्रमेही मूत्रकृच्छ्र्य् अपि ।

कन्यां च गोत्रजां गत्वा बाहुहीनो भवेन् नरः ॥

सगोत्रां च सवर्णां च गत्वा स्यात् श्लीपदी नरः ।

मातरं च स्वसारं च गत्वा श्लीपद्य् अजीवकः ॥

अनस्थिप्राणिपादः स्यात् श्वश्रूगः सखिम्भार्यगः ।

मूत्रकृच्छ्री तथाजिह्वी स्नुषागो मुष्कवृद्धिमान् ॥

रजस्वलाभिगामी च चण्डालीगमने रतः ।

दाहज्वरी भवेन् मर्त्यः अन्त्यजन्मसु गुल्मवान् ॥

गत्वा तपस्विनीं नारींगुर्विणीं मूत्रकृच्छ्र्य् अपि ।

स्याद् आमयावी भवति विधवागो ऽश्मरीयुतः ॥

प्रमेही मूत्रकृच्छ्री च शूली मर्त्यो ऽभिजायते ।

परदाराभिगामी च प्रमेही गुरुदारगः ॥

दासीगामी क्रूरकर्मा सदा कामरतो भवेत् ।

स्वजातिपरनारीगः कुष्ठी मर्त्यो ऽभिजायते ॥

वक्त्रमैथुनकर्ता च खल्वाटो जायते नरः ।

गत्वा तु महिषीं राज्ञः षण्ढो भवति मानवः ॥

[२७२] नेत्ररोगी भवेत् प्रेक्ष्य नितरां परयोषितः ।

बहुत्वे योषिताम् एकपत्नीगः खञ्जतां व्रजेत् ॥

स्वदारेभ्यो ऽन्यतो दीव्यन्न् अल्पकेशो भवेन् नरः ।

पुंश्चल्यो योषितो बालरण्डाः स्युर् बधिरास् तथा ॥

दास्यो वा दीर्घरोगिण्यो दृष्टिहीना भवन्ति ताः ॥ इति ।

ब्रह्मपुराणे ।

परदारेषु य चापि चक्षुर् द्रष्टुं प्रयुञ्जते ।

तेन दुष्टस्वभावेन क्लीबत्वम् उपयान्ति वै ॥

पशूंश् च ये विव्रजन्ति ये चैव गुरुतल्पगाः ।

प्रकीर्णमैथुना ये च क्लीबा जायन्ति ते नराः ॥ इति । (ब्र्पु २१७।६४–६५)

तेद् एवं कानिचिच् छास्त्राण्य् उदाहृत्य कियान् अपि कर्मविपाको निरूपितः । अनयैव दिशा विपाकान्तराण्य् उन्नेयानि । न हि निःशेषेण केनचिद् उदाहर्तुं शक्यन्ते । तद् उक्तं विष्णुधर्मोत्तरे ।

उक्तास् तवेमास् तु मया तिरश्चां 

	या योनयो यानि च लक्षण्नि ।

शक्यानि कार्त्स्न्येन मया न वक्तुं

	या योनयश् चैव नराधमानाम् ॥ (विधु २।७२।६७)

[२७३] इति । अशक्तिश् च कर्मानन्त्यात् । यद्य् अप्य् अतिपातकादीनि प्रकीर्णकान्तानि पापानि दशविधत्वेन विष्णुना सङ्कलितानि तथाप्य् अतिपातकादिजात्युपाधाव् एव तत्सङ्कलनम् । पापव्यक्तीनां तु स्वरूपतो देशकालकर्त्रवस्थादिभेदाच् च नेयत्ता । यदा कर्मणाम् एवेयत्ता नास्ति तदा तद्विपाकानाम् इयत्ता दूरापास्ता । एकैकस्य कर्मणो बहुविधविपाकवत्त्वस्मरणात् । उदाहृताश् च बहुविपाकाभिधायिकाः श्वसूकरेत्यादिस्मृतयः । तथापि तेषां निःशेषकथनं मनसापि चिन्तयितुम् अशक्यम् । अतो दिङ्मात्रं प्रदर्शितम् ।

एतच् च विपाकाभिधानं संचेष्यमाणेभ्यः पुरुषं निवर्तयत् संचितेषु चोद्वेगं जनयन् निषेधेषु प्रायश्चित्तविधिषु चार्थवादतयान्वेतीति पूर्वम् अभिहितम् । तत्र निषेधा आचारकाण्डे प्रपञ्चिताः । प्रायश्चित्तविधयश् च प्रायश्चित्तकाण्डे । तानि च प्रायश्चित्तानि संचितविषयाणि । प्रारब्धे तु विचारणीयम् । किं प्रायश्चित्तम् अस्ति उत नेति । तत्र तावद् अस्तीति केचिद् आहुः ।

उदाहरन्ति च वचनम् –

पूर्वजन्मकृतं पापं व्याधिरूपेण बाधते ।

तच्छान्तिर् औषधैर् दानैर् जपहोमार्चनादिभिः ॥

[२७४] इति ।

<u>ननु</u> – नैतद् युक्तिसहम् । तथा हि, निषिद्धस्य कर्मणः प्रायश्चित्तनिवर्तनीयत्वम् । यदा फलम् आरब्धं तदैव कर्मत्वदशाम् अतीत्य फलत्वदशायां प्रविष्टम् । न च फलस्य प्रायश्चित्तं क्वचित् प्रसिद्धम् अस्ति ।

<u>नायं दोषः</u>, फल्त्वदशायाम् अपि कर्मत्वस्यात्यान्तिकनिवृत्त्यभावात् । अन्यथा पापकर्मणः फलम् इति व्यवहारानुपपत्तेः । अथ वा प्रायश्चित्तसदसद्भावः शास्त्रैकसमधिगम्यः । शास्त्रं चेत् फलस्यापि प्रायश्चित्तं ब्रूते किं तव छिद्यते । उदाहृतं च शास्त्रम् “तच्छान्तिर् औषधैः” इत्यादि । तस्माद् आरब्धफलस्याप्य् अस्त्य् एव प्रायश्चित्तम् ।

<u>अपरे</u> पुनर् मन्यन्ते । नास्त्य् एवारब्धफलस्य प्रायश्चित्तम् । कुनखित्वादिनिवृत्त्यदर्शनात् । यद्य् आरब्धफलं प्रायश्चित्तान् निवर्तते **[२७५]** तदा नैसर्गिकम् अपि कुनखित्वादिकं प्रायश्चित्तान् निवर्तेत । न त्व् एवम् उपलभामहे । यथा मुक्तस्येषोर् लक्ष्यवेधो ऽप्रतिसमाधेयः तथा प्रारब्धफलं न प्रतिसमाधातुं शक्यम् । एतद् एवाभिप्रेत्य भगवान् बादरायणः सूत्रयामास: “अनारब्धकार्य एव तु पूर्वे तदवधेः” इति (ब्र्सू ४।१।१५) । अस्यायम् अर्थः – ये सुकृतदुष्कृते तत्त्वज्ञाननिवर्त्यत्वेन पूर्वयोर् अधिकरणयोः प्रकृते, ते अनारब्धकार्ये एव । न त्व् आरब्धफलयोः सुकृतदुष्कृतयोर् निवृत्तिः । कुतः । तदवधेः । “तस्य तावद् एव चिरम्” (छुप् ६।१४।२) इति श्रुताव् उत्पन्नज्ञानस्यापि मोक्षं प्रति शरीरपातावधिश्रवनाद् इति । एवं – तर्हि तच्छान्तिर् इत्यादेः का गतिः – इति चेत्, 

<u>उच्यते</u> – न ह्य् अत्र प्रायश्चित्तम् अभिधीयते, तत्प्रकरणे पाठाभावात् । चिकित्साप्रकरणे हि इदं पठितम् । तथा च चिकित्वा यथा **[२७६]** रोगनिवृत्तेर् दृष्ट उपायः तथा दानादिर् अप्य् अदृष्ट उपायः । तथा सति चिकित्सावद् दानादेर् नात्र प्रायश्चित्तत्वम् । किं तु रोगनिवर्तकं किंचित् प्रबलं सकृतापूर्वम् उत्पादयन्ति दानादयः । तच् च सुकृतप्रवृत्तान्य् अपि फलानि प्रतिबध्य स्वफलं प्रयच्छति । प्रतिबद्धश् च फलशेषः स्वप्नादौ जन्मान्तरे वोपभुज्यते । एतत् सर्वम् उपपुराणे पराशरेण प्रपञ्चितम् ।

शरीरारम्भकं कर्म योगिनो ऽयोगिनि ऽपि च ।

विना फलोपभोगेन नैव नश्यत्य् असंशयम् ॥

वर्तमानशरीरेण संपन्नं कर्म देहिनः ।

इह वामुत्र वाज्ञस्य ददाति स्वफलं शुक ॥

इहैव फलदं कर्म प्रारब्धं प्रतिबध्य च ।

फलं ददाति स्वप्ने वा जाग्रत्काले ऽथ वानघ ॥

निवृत्तप्रतिबन्धं तु प्रारब्धं कर्म सत्तम ।

निरुद्धांशफलं स्वप्ने ददाति स्थिरम् उत्तमम् ॥

निरुद्धांशसमो भोगो यथोद्भूतश् च जाग्रति ।

तथा निरुद्धं तेनैव सह कर्म ददाति वै ॥

एवं निरुद्धभोगं तु स्वप्ने जाग्रति वा फलम् ।

[२७७] आरब्धस्यानुगुण्येन भुङ्क्ते देही न संशयः ॥

अत्युत्कटैर् इहत्यैस् तु पुण्यपापैः शरीरभृत् ।

प्रारब्धं कर्म विच्छिद्य भुङ्क्ते तत्तत्फलं बुधः ॥

प्रारब्धशेषं विच्छिन्नं पुनर् देहान्तरेण तु ।

भुङ्क्ते देही ततो भूङ्क्ते तल् लङ्घयति कः पुमान् ॥

अवश्यम् अनुभोक्तव्यं युगपद् वा क्रमेण वा ।

श्वसूकरखरोष्ट्रादिविरुद्धैर् विग्रहैर् अपि ।

भोक्तव्यस्य फलस्यैव शुक कर्माणि च क्रमात् ॥

कारणानि भवनीह चक्रवत् परिवर्तने ।

आरभन्ते क्रमेणैव तेषां नाशस् तु भोगतः ॥

संचितेषु समस्तेषु प्रबलं कर्म देहिनः ।

फलम् आरभते देहम् अपि तत्साधनं बुधः ॥

दुर्घटं सकलं शक्तिर् माया माहेश्वरी जडा ।

घटयत्य् अत्र संदेहो नास्ति सा तादृशी गतिः ॥ इति ।

प्रबलेन कर्मणा प्रारब्धफलस्य प्रतिबन्धाङ्गीकारे नैसर्गिकाः कुनखित्वादयो ऽपि क्वचित् प्रतिबध्येरन् – इति चेत्, [२७८] प्रतिबध्यन्तां नाम । यत्र प्रतिबन्धो न दृश्यते तत्र दौर्बल्यं कल्पनीयम् । प्रबलस्य तु वरशापाभ्यां जन्मान्यथाभावो ऽपि क्वचित् स्मर्यते । तथा च स्कन्दपुराणे व्याघ्र ईश्वरेण गणेश्वरत्वं प्राप्त इत्य् अभिहितम् । यदा जातस्य देहस्यापि प्रबलेन निमित्तेनान्यथाभावो ऽस्ति तदा किम् उ वक्तव्यं कौनख्यादेर् अन्यथाबाव इति ।

एवं च सति रोगशान्त्यादिप्रतिपादकानि सर्वाणि शास्त्राणि प्रारब्धभोगाविरोधेनानुगृहीतानि भविष्यन्ति । रोगशान्तिश् **[२७९]** चौषधादिसाध्या । तत्रौषधान्य् आयुर्वेदप्रसिद्धानि । दानानि च बौधायनकल्प-ब्रह्माण्डपुराणादिभ्यो ऽवगन्तव्यानि । जपस् तु शौनकादिप्रोक्तऋग्विधानसामविधानादौ बहुधा प्रपञ्चितः । तथा च ऋग्विधाने स्मर्यते ।

ऋतस्येति जपेत् सूक्तं त्र्ययुतं विष्णुमन्दिरे ।

अश्वत्थे माघमासे च मूत्ररोगो विनश्यति ॥

वयो शुक्रो जपेत् सूक्तम् अश्वत्थे त्र्ययुतं तु चेत् ।

नानाविधो वातरोगो विनश्यति न संशयः ॥

वारुणं वा जपेत् सूक्तम् अयुतं धात्रिमूलके ।

तापादिव्याधिनाशे तु सुखी पश्चात् स्थितो भुवि ॥

कद्रुद्राय जपेद् सूक्तं शीतज्वरविनाशनम् ।

लिङ्गं स्पृष्ट्वायुतं धीमान् आरोग्यं शीघ्रतस् तथा ॥

इमा रुद्राय तवसे जपेत् सूक्तं शिवालये ।

उष्णज्वरविनाशाय अयुतं नात्र संशयः ॥

[२८०] इमां रुद्राय सूक्तं तु जपेच् चेच् छिवमन्दिरे ।

कासशूलादिरोगघ्नम् अयुतं नात्र संशयः ॥

ईङ्खयन्ती जपेत् सूक्तं लक्षं बिल्वे शिवे ऽपि वा ।

कुष्ठनाशो भवेच् छीघ्रं माघमासे न संशयः ॥

हंसमन्त्रं जपेद् धीमान् त्र्ययुतं विष्णुमन्दिरे ।

अर्घ्यं दद्यात् कुष्ठरोगी सुवर्णसमताम् इयात् ॥

जपेच् चित्रं देवमन्त्रं शिरोरोगो विनश्यति ।

आयुर्वृद्ध्यादिकं पश्चाद् अयुतं विष्णुमन्दिरे ॥

अमीवहा स्वप्रयुक्तं जपेत् सूक्तं शिवालये ।

त्र्ययुतं चेत् कुष्ठरोगी स्वर्णवर्णं प्रयाति सः ॥

मित्रस्येति जपेत् सूक्तम् अपस्मारो विनश्यति ।

महापातकयुक्तो ऽपि नीरोगो भूतले स्थितः ॥

उद् असौ कुक्षिशूली तु जपेत् सूक्तं शिवालये ।

अयुतं माघमासे तु मुच्यते नात्र संशयः ॥

[२८१] सूर्यो नो दिवः सूक्तं प्रत्यहं प्रजपेद् दश ॥

बदर्यां च त्रिवर्षं तु क्षयादिव्याधिनाशनम् ॥ इति । (ऋग्वि १०१–५१)

त एते जपा ऋग्विधाने शौनकेन प्रोक्ताः । होमं च तत्र स एवाह ।

ततश् च चित्रमन्त्रेण होमं कुर्यात् सहस्रकम् ।

अर्केण त्रिमधुं कृत्वा शिरोरोगो विनश्यति ॥

सप्तम्यां रवियुक्तायां जलमध्ये यदा दश ।

करवीरैस् तु गायत्र्या होमं कुर्यात् सहस्रकम् ॥

व्याधिनाशो भवेच् छीघ्रं मृत्युं जयति सः पुमान् ॥ इति । (ऋग्वि १६९–७१)

बौधायनो ऽपि ।

असाध्यव्याधिना ग्रस्त उग्रेण प्राणहारिणा ।

आ ते रुद्रेति सूक्तेन प्रत्यृचं वाग्यतः शुचिः ॥

पूर्वम् आज्याहुतीर् हुत्वा उपस्थाय च शङ्करम् ।

हविःशेषेण वर्तेत एकोत्तरम् अतन्द्रितः ॥

पूर्णे मासे जयेन् मृत्युं रोगेभ्यश् च विमुच्यते ।

होमकर्मण्य् अशक्तानां जपस् तद्द्विगुणो भवेत् ॥

[२८२] इति । तैत्तिरीयकशाखायां च द्वितीयकाण्डे रोगनिवृत्त्यर्था होमा बहुधोपवर्णिताः ।

तत्र तावत् प्रथमप्रश्ने काम्यपशुप्रकरणे प्रथ्मानुवाके “वायव्यं श्वेतम् आलभेत” (त्स् २,१,१,१) इति श्वेतपश्वालम्भनानुवृत्तौ श्रूयते “वायवे नियुत्वत आलभेत ज्योगामयावी” (त्स् २।१।१।३) इति । ज्योगामयावी दीर्घरोगी । वायोर् अश्वा नियुतः तद्वते नियुत्वते । फलं च वाक्यशेषे श्रुतम्: “स एवास्मिन् प्राणापानौ दधात्य् उत यदीतासुर् भवति जीवत्य् एव” इति (त्स् २।१।१।४) । स एव नियुत्वान् वायुर् एव । अस्मिन् दीर्घरोगवति इतासुर् गतप्राणः । 

द्वितीयानुवाके श्रूयते: “यो वरुणगृहीतः स्यात् स एवं वारुणं कृष्णम् एकशितिपादम् आलभेत” (त्स् २।१।२।१) **[२८३]** इति । वरुणगृहीतो जलोदराख्यव्याधिगृहीत <u>इत्य् एके</u> । अज्ञातरोगग्रस्त इत्य् <u>अन्ये</u> । एकः शितिः श्वेतः पादो यस्य स एकशितिपात् । “स एवैनं वरुणपाशाद् विमुञ्चति” (त्स् २।१।२।२) इति फलम् । स एव वरुण एव । वरुणपाशाद् उक्तरोगात् । 

तस्मिन्न् एवानुवाके “आग्नेयं कृष्णग्रीवम् आलभेत सौम्यं बभ्रुं ज्योगामयावी” इति (त्स् २।१।२।७) । बभ्रुः पिङ्गलवर्णः । तत्फलं तु: “अग्नेर् एवास्य शरीरं निष्क्रीणाति सोमाद् रसम् उत यदीतासुर् भवति जीवत्य् एव” इति (त्स् २।१।२।७) । 

चतुर्थानुवाके “यदि बिभीयाद् दुश्चर्मा भविष्यामीति सोमा पौष्णं श्यामम् आलभेत” इति (त्स् २।१।४।३) । कण्डूत्यादिभिश् चिह्नैर् भविष्यद्रोगं निश्चितवतः तस्माद् भयं संभवत्य् एव । तत्फलं तु “न दुश्चर्मा भवति” (त्स् २।१।४।३) **[२८४]** इति । 

षठानुवाके “प्राजापत्यं तूपरम् आलभेत यस्यावज्ञातम् ज्योगामयेत” इति (त्स् २।१।६।३) । तूपरः शृङ्गहीनः पशुः । तत्फलं तु “स एवैनं तस्मात् स्रामान् मुञ्चति” इति (त्स् २।१।६।५) । स एव प्रजाप्तिर् एव । तस्मात् स्रामाद् अस्पष्टाद् दीर्घरोगात् । 

नवमानुवाके “मैत्रं श्वेतम् आलभेत वारुणं कृष्णं ज्योगामयावी” इति (त्स् २।१।९।३) । तत्फलं तु “साकाद् एवैनं वरुणपाशान् मुञ्चति उत यदीतासुर् भवति जीवत्य् एव” इति (त्स् २।१।९।३) । एवम् एते रोगनिवर्तकाः पशवः प्रथमप्रश्ने ऽभिहिताः । तथा द्वितीयप्रश्ने काम्येष्टिप्रकरणे प्रथमानुवाके श्रूयते “अग्नये सुरभिमते पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर्वपेद् यस्य गावो वा पुरुषा वा प्रमीयेरन् यो वा विभीयात्” (त्स् २।२।२।३–४) **[२८५]** इति । भयप्रतियोगी तु रोगात्मकः पूतिगन्धो ऽवगन्तव्यः, वाक्यशेषे “पूतिगन्धस्यापहत्यै” (त्स् २।२।२।४) इति तत्फलसंकीर्तनात् । तृतीयानुवाके “अग्नये पवमानाय पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर्वपेद् अग्नये पावकाग्नये शुचये ज्योगामयावी” इति (त्स् २।२।४।२) । तत्फलं तु “यद् अग्नये पवमानाय निर्वपति प्राणम् एवास्मिंस् तेन दधाति । यद् अग्नये पावकाय वाचम् एवास्मिंस् तेन दधाति । यद् अग्नये शुचये आयुर् एवास्मिंस् तेन दधाति । उत यदीतासुर् भवति जीवत्य् एव” इति (त्स् २।२।४।२–३) । तथा तत्रैव श्रुतम् “एताम् एव निर्वपेच् चक्षुष्कामः” इति (त्स् २।२।४।३) । चक्षुष्कामो नेत्ररोगग्रस्तः, “यद् अग्नये शुचये चक्षुर् एवास्मिंस् तेन दधात्य् उत यद्य् अन्धो भवति प्रैव पश्यति” (त्स् २।२।४।३–४) **[२८६]** इति तत्फलश्रवणात् । 

अनयैव दिशा वाक्यान्तराण्य् अप्य् उदाहरणीयानि । ऋग्वेदयजुर्वेदाश्रितौ जपहोमौ प्रदर्शितौ सामवेदाश्रिताव् अपि सामवेदपर्यालोचनया प्रदर्शनीयौ ।

अर्चनानि तु शैववैष्णवाद्यागमादिषु प्रसिद्धानि । अर्चनादिभिर् इत्य् आदिशब्देनार्घ्यध्यानयोगप्राणायामादयो दृष्टादृष्टोपाया व्याधिनिवर्तका अवगन्तव्याः । ते च योगशास्त्रादौ प्रसिद्धाः । अस्माभिर् ग्रन्थविस्तरभयान् नात्र लिख्यन्ते ।

न च – उक्तेषु जपादिष्व् अनुष्ठितेष्व् अपि क्वचित् फलसंवाददर्शनात् न विस्रम्भप्रवृत्तिर् इति शङ्कनीयम्, औषधेष्व् अप्य् अस्य न्यायस्य समानत्वात् । तत्रापि मा भूद् विस्रब्ध – इति चेत्, हन्तैवम् आयुर्वेदो दत्तजलाञ्जलिः स्यात् ।

अथ मन्यसे प्रयुज्यमानेष्व् औषधेषु कस्माच् चिद्दोषान् निवर्त्यदोषप्रबलत्वाद् वा निवर्तकौषधप्रयोगस्याभ्यासो ऽपेक्षितः – इति । तर्हि जपादिष्व् अपि तुल्यम् एतद् उत्तरम् । “सकृत् कृते कृतः शास्त्रार्थः” इति न्यायस् त्व् अदृष्टफलेष्व् एवावगन्तव्यो न दृष्टफलेषु । अत एवावघातादिष्व् आवृत्तिः परिकल्प्यते । न खल्व् अनिष्पन्नेषु तण्डुलेषु सकृन्मुसलप्रहारेणावघातविधेश् चरितार्थतां मीमांसका **[२८७]** मन्यन्ते । तत्र यथा तण्डुलनिष्पत्तिपर्यन्तो ऽवघाताभ्यासः एवम् अत्रापि रोगनिवृत्तिपर्यन्तो जपाद्यभ्यासो द्रष्टव्यः ।

यत् तु क्वचिज् जपादीनाम् अल्पसंख्याश्रवणं तद् अल्पदोषविषयतया व्यवस्थापनीयम् । एवं च सति न क्वापि विसंवादः ।

अयं च व्याधिपरीकारन्यायः सर्वेष्व् अपि अनिष्टेषु प्रारब्धफलेषु कर्मसु योजनीयः । यदि जपादीनां प्रायश्चित्तत्वम् अङ्गीकृत्य प्रारब्धकर्मनिवृत्तिर् अभ्युपेयते यदि वा तदनङ्गीकारेण फलमात्रप्रतिबन्धः सर्वथापि विहिते जपादौ विस्रम्भेण प्रवृत्तिः सिध्यति ।

यदा भोगैकनिवर्त्यत्वशङ्कायुक्तेष्व् अपि प्रारब्धफलेष्व् ईदृशप्रतीकारविस्रम्भः तदानरब्धफलेषु कर्मसु प्रायश्चित्तप्रवृत्तिविस्रम्भो ऽस्तीति किम् उ वक्तव्यम् । तस्माद् यथोक्तेषु प्रायश्चित्तेषु निःसंदिग्धतयैव प्रवर्तितव्यम् इत्य् अशेषम् अतिमङ्गलम् ॥

_ तद् एवम् अयं भगवान् पराशराचार्यः काण्डद्वयेन व्यवहारसूचनसहितम् आचारप्रायश्चित्तप्रपञ्चम् अभिधाय शास्त्रम् उपसंहरति –_

**एतत् पाराशरं शास्त्रं श्लोकानां शतपञ्चकम् ॥ १२।८१ ॥**

** द्विनवत्या समायुक्तं धर्मशास्त्रस्य संग्रहः ॥ इति ।**

पराशरेण कस्यचिद् उपपुराणस्यापि निर्मितत्वात् तस्य च ज्ञानप्रधानत्वात् तद्व्यवच्छेत्तुम् एतद् इत्य् उक्तम् । “अथातो हिमशैलाग्रे” (पार्स्म् १।१) [२८८] इत्य् आरभ्य प्रणीतो द्वादशध्यायात्मको ग्रन्थसन्दर्भः प्रकृतत्वाद् एतच्छब्देन परामृश्यते । अस्य शास्त्रस्य कलिधर्मविषये प्रामाण्यातिशयं पूर्वोक्तम् अनुस्मारयितुं पराशरसंबन्धोपवर्णनम् । शास्त्रश्अब्दो ऽत्र विधायकं वचनम् आचष्टे, शासनाच् छास्त्रम् इति तद्व्युत्पत्तेः ।

<u>ननु</u> – शंसनाच् छास्त्रम् इत्य् अपि तद्व्युत्पत्तिर् अस्ति । तद् उक्तं पुराणे,

शासनाच् छंसनाच् चैव शास्त्रम् इत्य् अभिधीयते ॥ इति ।

<u>बाढम्</u> । सा व्युत्पत्तिर् मोक्षशास्त्रविषया, तस्य सिद्धब्रह्मतत्त्वाख्यानरूपत्वात् । अत्र त्व् अनुष्टेयार्थकथनात् पूर्वोक्तैव । तद् एवाभिव्यञ्जयितुं धर्मशास्त्रस्येत्य् उक्तम् । वचनान्तराणाम् आवापोद्वापनिवृत्तये संख्याभिधानम् । मन्वादिस्मृतिवद् ग्रन्थबाहुल्याभावात् केषांचिद् धर्माणाम् अनुक्तिम् आशङ्क्य तद्व्यवच्छेदाय सङ्ग्रह इत्य् उक्तम् ।

अस्य शास्त्रस्यार्थानुष्ठानप्रधानत्वात् पाठस्य स्वर्गं प्रति अकिंचित्करत्वम् आशङ्क्य वेदाध्ययनवत् स्वर्गसाधनत्वम् आह ।

**यथाध्ययनकर्माणि धर्मशास्त्रम् इदं तथा ॥ १२।८२ ॥**

** अध्येतव्यं प्रयत्नेन नियतं स्वर्गगामिना । इति ।**

[२८९]

निगदव्याख्यातम् एतत् ।

<u>ननु</u> – व्यासेन कलिधर्माणां पृष्टत्वा, “कलौ पाराशराः स्मृताः” (पर्स्म् १।२४) इति पराशरेणोत्तरितत्वाच् च पराशरोक्ताः सर्वे कलिधर्मा एवेति वक्तव्यम् । किं च, “शेषं मुनिविभाषितम्” (पर्स्म् १।३४) इति इतरमुन्युक्तकलिनिषेधानाम् अप्य् अभ्युपगतिः स्पष्टं लक्ष्यते । अतो मूलोक्ताघसङ्कोचादीनां मूलोन्नीतदूरयात्रादीनाम् अस्मिन् युगे प्रवृत्ताव् अप्रवृत्तौ च विरोधो जागरूकः । न च बाहुल्यमात्रेण स्मृतेः कलिधर्मविषयत्वं किं न स्या – इति वाच्यम्, विभाजकनिमित्ताभावात्, निषेधवचनानां निमित्तत्वे कृष्यादिकस्यापि अननुष्ठेयत्वापत्तेः, संन्यासाद्याश्रमकृष्यादिव्यतिरिक्तापद्वृत्तिः सेतुयात्राव्यतिरिक्तदूरयात्रादीनाम् अग्राह्यत्वापत्तेः, आचारस्य तथात्वे अतिप्रसङ्गापत्तेः, स्मृतिवैयर्थ्यापत्तेश् च – इति चेत् ।

अत्रोच्यते — **[२९०]** कलौ पराशरोक्तं तद्वचनोन्नीतं च सर्वम् अप्य् अनुष्ठेयम् एव । नानुष्ठेयं किंचिद् अप्य् अस्ति । किं त्व् अनुष्ठाने विशेषो विज्ञायते, समन्वयबलात् । तथा हि – निषेधाश् च युगप्रयुक्तानुपपत्तिमूलकाः । अन्यथा विध्युत्पत्तिवैयर्थात् । अनुपपत्तिश् च दृष्टादृष्टा चेति द्विविधा । तत्र दृष्टानुपपत्तिमूलकानाम् अनुष्ठानम् अननुष्ठानं चानिन्दितम् । यत्र अनन्यथासिद्धिप्रतिप्रसवविधिर् उन्नीयते तत्र दृष्टानुपपत्तिः कल्प्यते । “दूराध्वोपगतं श्रान्तम्” (पर्स्म् १।४१), “यतिहस्ते जलं दद्यात्” (पर्स्म् १।५३), “वैश्वदेव उपस्थितम्” (पर्स्म् १।४१), “चातुर्वर्ण्याश्रमागतम्” (पर्स्म् २।१), “एकपिण्डास् तु दायादाः” (पर्स्म् ३।७), “देशान्तरमृतः कश्चित्” (पर्स्म् ३।१०), “ब्रह्मचारी गृहे येषाम्” (पर्स्म् ३।१८), “सव्रतः सत्त्रपूतश् च” (पर्स्म् ३।२१), **[२९१]** “आहिताग्निश् च यो द्विजः” (पर्स्म् ३।२१), “राज्ञश् च सूतकं नास्ति” (पर्स्म् ३।२२), “यस्य चेच्छति पार्थिवः” (पर्स्म् ३।२२), “संप्रणीतः श्मशानेषु” (पर्स्म् ८।२२), “दासनापितगोपालकुलमित्रार्धसीरिणः” (पर्स्म् ११।२१), “यजेत वाश्वमेधेन” (पर्स्म् १२।७१), इत्याद्यन्यथानुपपत्त्या दूरयात्राविधिर् उन्नेयः । “एकाहाच् छुध्यते विप्रः” (पर्स्म् ३।४) इत्य् अघसङ्कोचविधिर् यायावरविषयत्वेन वा औपासनोक्तापवादप्रतिप्रसवविषयत्वेन वा अन्यथासिद्धिः । “नष्टे मृते प्रव्रजिते” (पर्स्म् ४।२८) पुनर् उद्वाहविधिः परिवेदाद्यक्रमविवाहविषयत्वेन अन्यथासिद्धिः । “क्षेत्रजश् चैव” (पर्स्म् ४।२२) **[२९२]** इत्यादि क्षेत्रजादिपुत्रभेदप्रदर्शनं कुण्डगोलकप्रदर्शनवत् प्रायश्चित्तार्थत्वेन अन्यथासिद्धम् ।

न च – दत्तौरसयोर् अपि तथा स्यात् – इति वाच्यम् । ऋतुगमनप्रशंसनेन वैपरीत्यनिन्दनेन च औरसस्येव लक्षणप्रणयनेन दत्तस्यापि विध्यभिप्रायविषयत्वप्रतिपादनात् दत्तौरसकथनं न प्रायश्चित्तरूपम् इति स्पष्टीकृतम् । “संसर्गम् आचरेद् विप्रः” (पर्स्म् **) इत्यादि संसर्गप्रायश्चित्तं लोकविलक्षणयाजनादिविषयत्वेन अन्यथासिद्धम् । “आसनात् शयनात् यानात्” (पर्स्म् १२।७९) इति तु पातित्यमात्रापादकत्वेन अन्यथासिद्धम् ।

अन्यत्र गोवधादौ अदृष्टानुपपत्तिः कल्प्यते । तेषाम् अनुष्ठानं निन्दितम् । यत्र प्रत्यक्षो ऽपूर्वविधिर् दृश्यते कृष्यादौ तस्य अननुष्ठानं निन्दितम् । तदितरविषयत्वेनैव निषेधानां प्रवृत्तत्वात् । पूर्वोक्तानन्यथासिद्धविधिविषयाणाम् अप्य् एवम् एव द्रष्टव्यम् । तेषाम् अपि स्वस्वविषयेषु प्रत्यक्षापूर्वविधित्वात् । एतदभिप्रायेणैव सर्वम् अपि व्याख्यानं संगच्छत इति सर्वं समञ्जसम् ॥

अध्यायाचारकाण्डानभिहितसमयाचारभेदान् द्वितीये

	काण्डे ऽध्यायाष्टके ऽपि क्वचिद् अनभिहितान् निष्कृतीनां प्रभेदान् ।

अध्याये द्वादशे ऽस्मिन्न् अकथयद् अनघः शक्तिसूनुर् मुनीन्द्रः

	तं शिष्टानुग्रहार्थं सुविवृतम् अकरोन् माधवाचार्यवर्यः ॥ १ ॥

अध्याये ऽत्रावशिष्टं समुदितम् उभयोः काण्डयोर् द्वादशे स्यात् 

	प्रायश्चित्तं यद् अस्मिन्न् अनुपदम् अवदत् पातकादौ रहस्ये ।

अन्यत् सौम्यादिकृच्छ्रं सुविहितफलदं कर्मणो यो विपाकः

	सर्वं भावोपलक्ष्यं स्मृतिहृदयविदा व्याकृतं माधवेन ॥ २ ॥

**इति श्रीमहाराजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्त्तिक-श्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरन्धरस्य **

**माध्वामात्यस्य कृतौ पाराश्रव्याख्यायां **

माधवीयायां द्वादशो ऽध्यायः समाप्तः ।

समाप्तम् इदं प्रायश्चित्तकाण्दम्

१३

व्यवहारकाण्ड

वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानाम् उपक्रमे ।

यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस् तं नमामि गजाननम् ॥ १ ॥

सो ऽहं प्राप्य विवेकतीर्थपदवीम् आम्नायतीर्थे परम् 

	मज्जन् सज्जनतीर्थसङ्गनिपुणः सद्वृत्ततीर्थं श्रयन् ।

लब्धाम् आकलयन् प्रभावलहरीं श्रीभारतीतीर्थतो

	विद्यातीर्थम् उपाश्रयन् हृदि भजे श्रीकण्ठम् अव्याहतम् ॥ २ ॥

सत्यैकव्रतपालको द्विगुणधीस् त्र्यर्थी चतुर्वेदिता

	पञ्चस्कन्धकृती षडन्वयदृढः सप्ताङ्गसर्वंसहः ।

अष्टव्यक्तिकलाधरो नवनिधिः पुष्यद्दशप्रत्ययः

	स्मार्तोच्छ्रायधुरन्धरो विजयते श्रीबुक्कणक्ष्मापतिः ॥ ३ ॥

इन्द्रस्याङ्गिरसो नलस्य सुमतिः शैब्यस्य मेधातिथिर्

	दौम्यो धर्मसुतस्य वैन्यनृपतेः स्वौजा निमेर् गौतमिः ।

प्रत्यग्दृष्टिर् अरुन्धतीसहचरो रामस्य पुण्यात्मनो

	यद्वत् तस्य विभोर् अभूत् कुलगुरुर् मन्त्री तथा माधवः ॥ ४ ॥

प्रज्ञामूलमही विवेकसलिलैः सिक्ता बलोपघ्निका

	मन्त्रैः पल्लविता विशालविटपा सन्ध्यादिभिः षड्गुणैः ।

[२] शक्त्या कोरकिता यज्ञः सुरभिता सिद्ध्या समुद्यत्फला

	संप्राप्ता भुवि भाति नीतिलतिका सर्वोत्तरं माधवम् ॥ ५ ॥

श्रीमती जननी यस्य सुकीर्तिर् मायणः पिता ।

सायणो भोगनाथश् च मनोबुद्धिसहोदरौ ॥ ६ ॥

यस्य बौधायनं सूत्रं शाखा यस्य च याजुषी ।

भारद्वाजं कुलं यस्य सर्वज्ञः स हि माधवः ॥ ७ ॥

स माधवः सकलपुराणसंहिताप्रवर्तकः स्मृतिसुषमा पराशरः ।

पराशरस्मृतिजगदीहिताप्तये पराशरस्मृतिविवृतौ प्रवर्तते ॥ ८ ॥

व्याख्याते आचारप्रायश्चित्ते । अथ व्यवहारः प्रस्तूयते । यद्य् अप्य् ऋणादानादीनाम् अष्टादशपदानां व्यवहाराणां मध्ये कम् अपि व्यवहारं पराशरो न व्युत्पादितवान् तथापि आचारकाण्डे चतुर्णां वर्णानां क्रमेण् आचारान् ब्रुवन्, “क्षत्रियस् तु प्रजा रक्षन्” इत्य् अस्मिन् वचने क्षत्रियविशेषस्य राज्ञ आचारविशेषम् एवम् अवोचत्: “क्षितिं धर्मेण पालयेत्” इति । क्षितिपालनं नाम क्षित्यादिश्रितासु प्रजासु दुष्टानां [३] शिक्षया शिष्टोपद्रवपरिहारः । एतद् अर्थ एव हि जगदीश्वरस्य राम-कृष्णादिक्षत्रियावतारः । तच् च गीतासु भगवता विस्पष्टम् अभिहितम् ।

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर् भवति भारत ।

अभ्युत्थानम् अधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्य् अहम् ॥

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।

धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥ इति । (भ्ग् ४।६–७)

यथा महतां रावणादीनां शिक्षायै रामाद्यवतारस् तथा क्षुद्राणां चोरादीनां शिक्षायै राजावतार इति द्रष्टव्यम् । अत एव मनुः ।

अराजके हि लोके ऽस्मिन् सर्वतो विद्रुते भयात् ।

रक्षार्थम् अस्य लोकस्य राजानम् असृजत् प्रभुः ॥

चन्द्रानिलयमार्काणाम् अग्नेश् च वरुणस्य च ।

इन्द्रवित्तेशयोश् चैव मात्रा निर्हृत्य शाश्वतिः ॥

यस्माद् एषां सुरेन्द्राणां मात्राभ्यो निर्मितो नृपः ।

तस्माद् अभिभवत्य् एष सर्वभूतानि तेजसा ॥

तपत्य् आदित्यवच् चैव चक्षूंषि च मनांसि च ।

न चैनं भुवि शक्नोति कश्चिद् अप्य् अभिवीक्षितुम् ॥

सो ऽग्निर् भवति वायुश् च सो ऽर्कः सोमः स धर्मराट् ।

स कुबेरः स वरुणः स महेन्द्रः प्रभावतः ॥

[४] बालो ऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः ।

महती देवता ह्य् एषा नररूपेण तष्ठति ॥

एकम् एव दहत्य् अग्निर् नरं दुरुपसर्पिणम् ।

कुलं दहति राजाग्निः सपशुद्रव्यसंचयम् ॥

कार्यं चावेक्ष्य शक्तिं च देशकालौ च तत्वतः ।

कुरुते धर्मसिद्ध्यर्थं विश्वरूपं पुनः पुनः ॥ इति । (म्ध् ७।३–१०)

एतच् च सर्वम् आचारकाण्डे ऽस्माभिः राजधर्मान् व्याचक्षमाणैः प्रपञ्चितम् । बृहस्पतिस् तु विशेषतः ऋणादानादिव्यवहारविचारम् एव राजोत्पत्तिप्रयोजनम् अभिप्रेत्य तद्विचारक्षमत्वम् उपपादयितुम् इन्द्राद्यात्मकत्वं राज्ञ उदाजहार ।

गुणधर्मान् अतो राज्ञः कथयाम्य् अनुपूर्वशः ।

धनिकर्णिकसंदिग्धौ प्रतिभूलेख्यसाक्षिणः ॥

विचारयति यः सम्यक् तस्योत्पत्तिं निबोधत ।

सोमाग्न्यर्कानिलेन्द्राणां वित्ताप्यत्योर् यमस्य च ॥

तेजोमात्रां समुद्धृत्य राज्ञो मूर्तिर् हि निर्मिता ।

तस्य सर्वाणि भूतानि चराणि स्थावराणि च ॥

भयाद् भोगाय कल्पन्ते स्वधर्मान् न चलन्ति च ।

[५] नाराजके कृषिवणिक्कुसीदपरिपालनम् ।

तस्माद् वर्णाश्रमाणां तु नेतासौ निर्मितः पुरा ॥ इति ।

लोके हि राजा भूपो नृप इत्य् एते शब्दा एकार्थवाचित्वेन प्रयुज्यन्ते । तत्र राजशब्दो रूढः । भूपनृपशब्दौ यौगिकौ । भुवं पातीति भूपः नॄन् पातीति नृपः । तथा च राज्ञो भूपालकत्वं मनुष्यपालकत्वं च गुणः । तत्प्रयुक्तो धर्मो व्यवहारविचारः । स च पूर्वम् एवाभिहितः । किं तु वर्णाश्रमधर्मान् व्याचक्षाणेन बृहस्पतिना राजन्य् अपि क्षत्रियत्वरूपवर्णप्रयुक्तो गृहस्थाश्रमप्रयुक्तश् च धर्मो ऽभिहितः । अतः परं ब्ःउपत्वगुणप्रयुक्तो व्यवहारविचारात्मको राजधर्मो ऽभिधीयते । धनिको धनप्रदाता । ऋणिकस् तदीयस्य धनस्य गृहीता । तयोः संदिग्धिर् विवादः । प्रतिभूस् तस्य प्रत्यर्पणं कारयिष्यामीति प्रतिश्रुत्य तदीयस्य भारस्य वोढा । लेख्यं धनसंख्यावृद्धिविशेषादियुक्तं पत्रम् । साक्षिण उत्तमाधर्मर्णयोः संप्रतिपन्ना मध्यस्थाः । एतेषां प्रतिभ्वादीनां त्रयाणां संदिघिर् न्यायान्यावर्तिताभ्यां संदेहः । तस्मिन् संदेहे सति यो राजा विचारयितुं प्रभवति तस्योत्पत्तिर् अभिधीयत इत्य् अर्थः । यस्माद् राजा सोमेन्द्रादिदेवतांशसंभवत्वात् ऋणादानादीन् व्यवहारान् विचारयितुं प्रभवति तस्मात् तान् असौ विचारयेत् । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

[६] व्यवहारान् नृपः पश्येद् विद्वद्भिर् ब्राह्मणैः सह ।

धर्मशास्त्रानुसारेण क्रोधलोभविवर्जितः ॥ इति । (य्ध् २।१)

अत्र व्यवहारशब्दो रूढियोगाभ्यां निर्णयफलकम् अर्थिप्रत्यर्थिविवादम् आचष्टे । तत्र रूढिः कात्यायनेन निरूपिता ।

प्रयत्नसाध्ये विच्छिन्ने धर्माख्ये न्यायविस्तरे ।

साध्यमूलस् तु यो वादो व्यवहारः स उच्यते ॥ इति ।

न्यायः शिष्टसंप्रतिपन्नं लौकिकम् आचरणं तस्य विस्तरः “इदं मदीयं धनम् अन्येनापहृतम्” “तत् क्षेत्रधनादिकं एतस्य युक्तं नान्यस्य” इत्य् उपपत्तिपुरःसरो निर्णयः । तस्मिन् न्यायविस्तरे विषयीभूते सति तत्प्रवर्तको ऽर्थिप्रत्यर्थिनोर् यो विवादः स व्यवहार उच्यते । “मदीयं धनम् अन्येनापहृतं तत् पुनर् मया साधनीयम्” इत्य् अर्थी यद् उद्दिश्य प्रवर्तते तद्धनं साध्यम् । तच् च मूलं यस्य विवादस्य सो ऽयं साध्यमूलः । अयं च कदा संपद्यत इत्य् अपेक्षायाम् उक्तम् ।

प्रयत्नसाध्ये विच्छिन्ने धर्माख्ये न्यायविस्तरे । 

इति ।

सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयान् न स्तेनः स्यान् न वार्धुषिः ।

इत्यादिविधिनिषेधाव् उपलभ्य विहितानुष्ठाने प्रतिषिद्धवर्जने चोत्पन्न उत्साहः प्रयत्नस् तेन साध्यो धर्मनामकः पदार्थो यदा [७] विच्छिन्नो भवति तदानीम् अयं विवाद उपपद्यते । असति तु धर्मविच्छेदे नास्ति व्यवहारस्यावकाशः । अत एव नारदः ।

मनुः प्रजापतिर् यस्मिन् काले राज्यम् अबूभुजत् ।

धर्मैकतानाः पुरुषास् तदासन् सत्यवादिनः ॥

तदा न व्यवहारो ऽभून् न द्वेषो नापि मत्सरः ।

नष्टे धर्मे मनुष्येषु व्यवहारः प्रवर्तते ॥ इति । (न्स्म् १।१-२)

बृहस्पतिस् तु द्वेषलोभादिदुष्टस्यैव व्यवहारकर्त्ट्त्वम् आह ।

धर्मप्रधानाः पुरुषाः पूर्वम् आसन्न् अहिंसकाः ।

लोभद्वेषाभिभूतानां व्यवहारः प्रवर्तितः ॥ इति ।

तस्माद् धर्मे विच्छिन्ने सति साध्यमूलो न्यायनिर्णयफलो विवादो व्यवहारशब्देन रूढ्याभिधीयते । हारीतो ऽपि रूढिम् अभिप्रेत्याह ।

धर्मधर्मस्य यथा प्राप्तिः परधर्मस्य वर्जनम् ।

न्यायेन क्रियते यत् तु व्यवहारः स उच्यते ॥ इति ।

व्यवहारशब्दस्य् यौगिकम् अर्थं कात्यायन आह ।

विनानार्थे ऽवसंदेहे हरणं हार उच्यते ।

नानासंदेहहरणाद् व्यवहार इति स्मृतः ॥ इति ।

व्यवहार इत्य् अत्र वि-शब्दो नानेत्य् अस्मिन्न् अर्थे वर्तते । अवशब्दश् च संदेहे वर्तते । तान् एतान् एवंविधान् एकसंदेहहारिणो व्यवहारान् अर्थ्यादिगतरागद्वेषवशात् प्राप्तान् राजा सम्यग् विचारेयत् । [८] तद्विचारश् च राज्ञो गुणधर्मरूप आचारः । अत एवाचारकाण्डे व्यवहाराणाम् अन्तर्भावम् अभिप्रेत्य पराशरः पृथग् व्यवहारकाण्डम् अकृत्वा “क्षितिं धर्मेण पालयेत्” इति सूचनमात्रं व्यवहाराणां कृतवान् । तान् एतान् सूचितान् व्यवहारान् वयं स्मृत्यन्तराणि तन्निबन्धनानि चानुस्मृत्य यथाशक्ति निरूपयामः । तत्र पूर्वोदाहृताभ्यां रूढियोगस्मृतिभ्यां व्यवहारस्वरूपं निरूपितम् ।

अथ तद्भेदा रिरूप्यन्ते । तत्र सपणत्वापनत्वाभ्यां द्वैविध्यम् आह नारदः ।

सोत्तरो ऽनुत्तरश् चेति स विज्ञेयो द्विलक्षणः ।

सोत्तरो ऽभ्यधिको यत्र विलेखापूर्वकः पणः ॥ (न्स्म् १।४)

[९] इति । “अहं यदि पराजयेयं तदा शास्त्रप्रापिताद् दण्डद्रव्याद् अधिकम् एव द्रव्यं राज्ञे तुभ्यं च दास्यामि” इति पत्रं लिखित्वा यद् अभिभाषणं तदुत्तरं तेन सह वर्तत इति सोत्तरः । पुनर् अपि चतुष्पादादिभिस् त्रयोदशभिः प्रकारैर् व्यवहारस्यावान्तरभेदान् स एव निर्दिश्य विवृणोति ।

चतुष्पादश् चतुःस्थानश् चतुःसाधन एव च ।

चतुर्हितश् चतुर्व्यापी चतुष्कारी च कीर्तितः ॥

[१०] त्रियोनिर् द्व्यभियोगश् च द्विद्वारो द्विगतिस् तथा ।

अष्टाङ्गो ऽष्टादशपदः शतशाखस् तथैव च ॥

धर्मश् च व्यवहारश् च चरित्रं राजशासनम् ।

चतुष्पाद् व्यवहारो ऽयम् उत्तरः पूर्वबाधकः ॥

तत्र सत्ये स्थितो धर्मो व्यवहारस् तु साक्षिषु ।

चरित्रं तु स्वीकरणे राजाज्ञायां तु शासनम् ॥

[११] सामाद्युपायसाध्यत्वाच् चतुःसाधन उच्यते ।

चतुर्णाम् अपि वर्णानां रक्षणाच् च चतुर्हितः ॥

कर्तॄन् अथो साक्षिणश् च सभ्यान् राजानम् एव च ।

व्याप्नोति पादशो यस्माच् चतुर्व्यापी ततः स्मृतः ॥

धर्मस्यार्थस्य यशसो लोकपक्तेस् तथैव च ।

चतुर्णां करणाद् एष चतुष्कामी प्रकीर्तितः ॥

कामात् क्रोधाच् च लोभाच् च त्रिभ्यो यस्मात् प्रवर्तते ।

त्रियोनिः कीर्त्यते तस्मात् त्रयम् एतद् विवादकृत् ॥

[१२] द्व्यभियोगस् तु विज्ञेयः शङ्कातत्त्वाभियोगतः ।

शङ्कासतां तु संसर्गात् तत्त्वं होढादिदर्शनात् ॥

पक्षद्वयाभिसंबन्धात् द्विर्द्वारः स उदाहृतः ।

पूर्ववादस् तयोः पक्षः प्रतिवादस् तदुत्तरः ॥

[१३] भूतच्छलानुसारित्वात् द्विगतिः स उदाहृतः ।

भूतं तत्त्वार्थसंयुक्तं प्रमादाभिहितं छलम् ॥

राजा सत्पुरुषः सभ्याः शास्त्रं गणकलेखकौ ।

हिरण्यम् अग्निर् उदकम् अष्टाङ्गः स उदाहृतः ॥

ऋणादानं ह्य् उपनिधिः संभूयोत्थानम् एव च ॥

[१४] वेतनस्यानपाकर्म तथैवास्वामिविक्रयः ।

दत्तस्य पुनर् आदानम् अशुश्रूषाभ्युपेत्य च ॥

विक्रीयासंप्रदानं च क्रीत्वानुशय एव च ।

[१५] समयस्यानपाकर्म विवादः क्षेत्रजस् तथा ॥

स्त्रीपुंशयोश् च संबन्धो दायभागो ऽथ साहसम् ।

वाक्पारुष्यं तथैवोक्तं दण्डपारुष्यम् एव च ॥

द्यूतं प्रकीर्णकं चैवेत्य् अष्टादशपदः स्मृतः ।

एषाम् एव प्रभेदो ऽन्यो द्वात्रिंशद् अधिकं शतम् ॥

क्रियाभेदान् मनुष्याणां शतशाखो निगद्यते ॥ (न्स्म् १।८–२९)

[१६] इति ।

<u>ननु</u> – धर्मादीनां पादत्वम् अयुक्तम्, प्रतिज्ञोत्तरप्रमाणनिर्णयानां व्यवहारपादत्वात् । यतो याज्ञवल्क्यः प्रतिज्ञादीनि प्रकृत्याह,

चतुष्पाद् व्यवहारो ऽयं विवादेषूपदर्शितः । इति । (य्ध् २।८)

बृहस्पतिर् अपि ।

पूर्वपक्षः स्मृतः पादो द्वितीयश् चोत्तरः स्मृतः ।

क्रियापादस् तृतीयस् तु चतुर्थो निर्णयः स्मृतः ॥ इति ।

<u>नायं दोषः</u>, धर्मादीनां प्रकारान्तरेण पादत्वोपपत्तेः । यो ऽयं निर्णयाख्यश् चतुर्थः पादो ऽभिहितः । स धर्मादिभिश् चतुर्भिर् निष्पद्यते । तद् आह बृहस्पतिः ।

धर्मेण व्यवहारेण चरित्रेण नृपाज्ञया ।

चतुष्प्रकारो ऽभिहितः संदिग्धे ऽर्थे विनिर्णयः ॥ इति ।

तस्मान् निर्णयहेतुतया धर्मादीनां व्यवहारपादत्वं भविष्यति । तेषां च निर्णयहेतुत्वं कात्यायनेन प्रपञ्चितम् ।

दोषकारी तु कर्तृत्वं धनस्वामी स्वकं धनम् ।

विवादे प्राप्नुयाद् यत्र स धर्मेणैव निर्णयः ॥ इति ।

दोषकारी वाक्पारुष्यादिकारी । यस्मिन् विवादे व्यवहारे चरित्रराजशासननैरपेक्ष्येण धर्माभिमुखः सन्न् अधर्माद् भीतः स्वकीयं [१७] दोषकर्तृत्वं स्वयम् एवाङ्गीकरोति यत्र धनस्वामी व्यवहारादिप्रयासम् अन्तरेणाधर्माभिमुखाद् धनापहारिणः स्वकीयं धनं प्राप्नोति तत्र दोषकारिणे धर्माभिमुख्यम् एव निर्णयहेतुः । व्यवहारस्य निर्णयहेतुत्वं स एवाह ।

स्मृतिशास्त्रं तु यत् किंचित् प्रथितं धर्म्साधकैः ।

कार्याणां निर्णयार्थे तु व्यवहारः स्मृतो हि सः ॥ इति ।

यत्र धर्मशास्त्रकुशलैर् विद्वद्भिर् अर्ह्तिप्रत्यर्थिनोर् अग्रे निर्णयार्थं धर्मशास्त्रं प्रख्यापितं भवति स निर्णयो व्यवहारजन्यः । चरित्रजन्यं निर्णयम् आह स एव ।

यद् यद् आचर्यते येन धर्म्यं चाधर्म्यम् एव वा ।

देशस्याचरणं नित्यं चरित्रं तद् धि कीर्तितम् ॥ इति ।

शास्त्रोक्तधर्मानपेतं (?) धर्म्यं तद्विपरीअम् अधर्म्यम् । तद् उभयं देशाचारानुसारेण यत्र स्वीक्रियते तत्र चरित्रं निर्णयहेतुः । राजशासनस्य निर्णयहेतुताम् आह स एव ।

न्यायशास्त्राविरोधेन देशदृष्टैस् तथैव च ।

यद् धर्मं स्थापयेद् राजा न्याय्यं तद् राजशासनम् ॥ इति ।

न्यायशास्त्रम् इति व्यवहारप्रतिपादकस्मृतिशास्त्रम् । तस्य च देशाचारस्याविरोधेन राजायम् अनुशास्ति स निर्णयो राजशासनजन्यः । यथोक्तानां धर्मादीनां चतुर्णां मध्ये पूर्वस्य पूर्वस्य बाध्यत्वं उत्तरस्योत्तरस्य बाधकत्वं च बृहस्पतिना प्रपञ्चितम् ।

[१८] शास्त्रं केवलम् आश्रित्य क्रियते यत्र निर्णयः ।

व्यवहारः स विज्ञेयो धर्मस् तेनापि वर्धते ॥

देशस्थित्यानुमानेन नैगमानुमतेन च ।

क्रियते निर्णयस् तत्र व्यवहारस् तु बाध्यते ॥

विहाय चरिताचारं यत्र कुर्यात् पुनर् नृपः ।

निर्णयं सा तु राजाज्ञा चरित्रं बाध्यते तया ॥ इति ।

चतुर्षु वर्णेषु यः कश्चिद् राजद्रोहं कृत्वा राज्ञा तर्जितः सन् अतिभीरुतया स्वापराधम् अङ्गीचकार तत्र समीपवर्तिनः साक्षिणो वर्णिवधं निवारयितुम् इच्छन्तः सत्यम् उल्लङ्घ्य “तत्र साक्ष्य् अनृतं वदेत्” (म्ध् १०।१३०) इत्य् एतादृशं शास्त्रम् एवाश्रित्य तदीयम् अपराधं पर्यहार्षुः । तत्र व्यवहारेण धर्मो बाध्यते । केरलदेशादौ वेश्यागमने साक्षिभिर् आपादिते ऽपि देशाचारवशान् नायं राज्ञा दण्ड्यते । तत्र चरित्रेण व्यवहारस्य बाधः । सत्य् अपि तादृशे देशाचारे त्वयैवं न कर्तव्यम् इति राजा चेद् अनुशास्ति तदा राजाज्ञया चरित्रस्य बाधः । य एते प्रोक्ता धर्मादयश् चत्वारः पादाः ते चतुर्षु सभ्यादिषु प्रतिष्ठिताः । दोषकारी स्वयम् अनृताद् भीतो ऽप्य् अपराधो ऽस्तीति सत्यं [१९] ब्रूते । अतो धर्मस्य सत्ये ऽवस्थानम् । प्रतिज्ञोत्तरयोः कृतयोः साक्षिणा यस्य पक्षो ऽभ्युपगम्यते तस्य जयः । तेन व्यवहारस्य साक्षिण्य् अवस्थानम् । कर्नाटकदेशे बलान् मातुलसुताविवाहो न दोषाय । केरलदेशे कन्याया ऋतुमतीत्वं न दोषायेत्य् एवमादिकस् तद्देशसमयः । तत्र तत्र पत्रादिशासने ऽवतिष्ठते । शिष्यत इति शासनम् । राजानुशासनेन प्रजानां वर्तनम् । तत्र राजाज्ञायां प्रतिष्ठितं सामभेददानदण्डैश् चतुर्भिर् दोषकारिणो दोषनिवारणाच् चतुःसाधनत्वम् । चतुर्हितत्वं विस्पष्टम् । कर्त्रादिचतुष्टयव्यापित्वं मनुना स्पष्टीकृतम् ।

पादो धर्मस्य कर्तारं पादो गच्छति साक्षिणम् ।

पादः सभासदः सर्वान् पादो राजानम् ऋच्छति ॥ (म्ध् ८।१८)

[२०] इति । जेतुर् नृपस्य वा धर्मार्थयशोलोकानुरागसंपादनाच् चतुष्कारित्वम् । त्रियोनित्वं स्पष्टम् । असतां कितवस्तेनादीनां संसर्गं यः करोति तस्मिन्न् अपि चौर्यादिशङ्का जायते । होढा अपहृतद्रव्यादिदर्शनं तल्लिङ्गं वा तस्माद् अभियोगो भवति । अर्थिप्रत्यर्थिनोर् यौ पूर्वोत्तरपक्षौ तौ व्यवहारस्य प्रवर्तकौ तस्मात् द्विद्वारत्वम् । द्रव्यसंख्यादिकं यथातथ्येनान्यथा वा राजादीनाम् अग्रे यदा ब्रूते तदा तस्योभयस्योपरि व्यवहारः प्रवर्तते ततो द्विगतित्वम् । अष्टाङ्गेषु स पुरुषो राजेत्य् एतद् एकम् अङ्गम् । अतो नास्ति नवत्वसंख्याप्रसक्तिः । ऋणादादादीनाम् अष्टादशपदानां सव्रूपम् उपरिष्टात् तत्र तत्र विचारिष्यते । एतेषाम् अष्टादशपदानां मध्ये एकैकस्य पदस्यावान्तरक्रियाभेदाद् अनन्तभेदभिन्नत्वं शतशाखत्वम् । एतान् अष्टादशपदान् अवान्तरानन्तभेदभिन्नान् व्यवहारान् प्रकारान्तरेण द्वेधा उपसंगृह्णाति कात्यायनः ।

द्विपदे साध्यभेदात् तु पदाष्टादशतां गते ।

अष्टादशक्रियाभेदात् भिन्नान्य् अथ सहस्रधा ॥ इति ।

द्विपदत्वं विशदयति बृहस्पतिः ।

द्विपदो व्यवहारः स्याद् धनहिंसासमुद्भवः ।

द्विसप्तको ऽर्थमूलस् तु हिंसामूलश् चतुर्विधः ॥

[२१] इति । तद् एतद् उभयविधं स एव विवृणोति ।

कुसीदनिधिदेयाद्यं संभूयोत्थानम् एव च ।

भृत्यदानम् अशुश्रूषा भूवादो ऽस्वामिविक्रयः ॥

क्रयविक्रयानुशयः समयातिक्रमस् तथा ।

स्त्रीपुंसयोगः स्तेयं च दायभागो ऽक्षदेवनम् ॥

एवं सम्यक् समुत्थानं पदानि च चतुर्दश ।

पुनर् एव प्रभिन्नानि क्रियाभेदैर् अनेकधा ॥

पारुष्ये द्वे साहसं च परस्त्रीसंग्रहस् तथा ।

हिंसोद्भवपदान्य् एवं चत्वार्य् आह बृहस्पतिः ॥ इति ।

जगति संभावितान् अशेषान् विवादान् उक्तेष्व् अष्टादशसु स एवान्तर्भावयति ।

पदान्य् अष्टादशैतानि धर्मशास्त्रोदितानि तु ।

मूलं सर्वविवादानां ये विदुस् ते परीक्षकाः ॥ इति ।

इति व्यवहारपरिच्छेदः

अथ सभा निरूप्यते

तत्र बृहस्पतिः ।

दुर्गमध्ये गृहं कुर्याज् जलवृक्षावृतं पृथक् ।

प्राग्दिशि प्राङ्मुखीं तस्य लक्षण्यां कल्पयेत् सभाम् ॥

[२२] माल्यधूपासनोपेतां बीजरत्नसमन्विताम् ।

प्रतिमालेख्यदेवैश् च युक्ताम् अन्नाम्बुना तथा ॥ इति ।

गृहं राजगृहम् । तस्य प्राग्दिशि धर्माधिकरणभूता सभा । सा च वास्तुशास्त्रलक्षणोपेता कर्तव्या । तस्याः सभाया धर्माधिकरणत्वं कात्यायनो दर्शयति ।

धर्मशास्त्रविचारेण मूलशास्त्रविवेचनम् ।

यत्राधिक्रियते स्थाने धर्माधिकरणं हि तत् ॥ इति ।

मूलस्यावेदितार्थस्य सारासारविवेचनं तत्वनिष्कर्षः । तत्र प्रवेशनं स एवाह ।

प्रातर् उत्थाय नृपतिः शौचं कृत्वा समाहितः ।

गुरुं ज्योतिर्विदं वैद्यान् देवान् विप्रान् पुरोहितान् ॥

यथार्थम् एतान् संपूज्य सुपुष्पाभरणाम्बरैः ।

अभिवन्द्य च गुर्वादीन् सुमुखां प्रविशेत् सभाम् ॥ इति ।

प्रविश्य च विद्वद्भिर् मन्त्रिभिः सहकार्याण्य् अनुसंदध्यात् । तद् आह मनुः ।

[२३] व्यवहारान् दिदृक्षुस् तु ब्राह्मणैः सह पार्थिवः ।

मन्त्रज्ञैर् मन्त्रिभिश् चैव विनीतः प्रविशेत् सभाम् ॥

तत्रासीनः स्थितो वापि पाणिम् उद्यम्य दक्षिणम् ।

विनीतवेशाभरणः पश्येत् कार्याणि कार्यिणाम् ॥

प्रत्यहं देशदृष्टैश् च शास्त्रदृष्टैश् च हेतुभिः ।

अष्टादशसु मार्गेषु निबद्धानि पृथक् पृथक् ॥ इति । (म्ध् ८।१–३)

अथ विचारकालम् आह कात्यायनः ।

दिवसस्याष्ठमं भागं मुक्त्वा कालत्रयं तु यत् ।

स कालो व्यवहाराणां शास्त्रदृष्टः परः स्मृतः ॥ इति ।

दिवसम् अष्टधा कृत्वा प्रथमं भागम् अग्निहोत्राद्यर्थं मुक्त्वा अनन्तरं भागत्रयं व्यवहारकालः । अत्र वर्ज्यास् तिथीर् आह संवर्तः ।

चतुर्दशी ह्य् अमावास्या पौर्णमासी तथाष्टमी ।

तिथिष्व् आसु न पश्येत् तु व्यवहारान् न नित्यशः ॥

[२४] इति । येयम् उक्ता सभा तस्याश् चतुर्विध्यम् आह बृहस्पतिः ।

प्रतिष्ठिताप्रतिष्ठिता मुद्रिता शाश्त्रिता तथा ।

चतुर्विधा सभा प्रोक्ता सभ्याश् चैव तथाविधाः ॥

प्रतिष्ठिता पुरे ग्रामे चलानाम् अप्रतिष्ठिता ।

मुद्रिताध्यक्षसंयुक्ता राजयुक्ता च शास्त्रिता ॥ इति ।

राजगृहसमीपवर्तिनः सभास्थानान् मुख्याद् अन्यान्य् अमुख्यानि स्थानान्य् आह भृगुः ।

दश स्थानानि वादानां पञ्च चैवाब्रवीद् भृगुः ।

निर्णयं येन गच्छति वादं प्राप्य च वादिनः ॥

आरण्यास् तु स्वकैः कुर्युः सार्थिकाः सार्थिकैस् तथा ।

सैनिकाः सैनिकैर् एव ग्रामे ऽप्य् उभयवासिनः ॥

उभयानुमतं चैव गृह्णन्ति स्थानम् ईप्सितम् ।

कुलिकाः सार्थमुख्याश् च पुरग्रामनिवासिनः ॥

ग्रामपौरगणश्रेण्यश् चातुर्विद्याश् च वर्गिणः ।

कुलानि कुलिकाश् चैव नियुक्ता नृपतिस् तथा ॥

[२५] इति । स्वकैर् आरण्यकैः । ग्रामे ऽपीत्य् आदिशब्दात् ये तु अरण्यादौ ग्रामे च निवसन्ति ते ह्य् उभयवासिभिः ग्रामवासिभिः अरण्यवासिभिर् वा निर्णयं कुर्युः,। उभयव्यवहाराभिज्ञत्वात् तेषाम् । कुलिकाः कुलश्रेष्ठिनः । सार्थिनो ग्रामयात्रादौ मिलितो जनसङ्घः । मुख्या गृअमण्यादयः । पुरं मुख्यं नगरम् । तस्माद् अर्वाचीनो ग्रामः । पुरग्रामनिवासिनां भेदः कुलिकादीनि पञ्च स्थानानि तानि चारण्यकादिजनविशेषाणाम् एव । ग्रामाकारेणावस्थितजनविवादे समीपग्रामनिवासिभिर् निर्णयः । अर्थिप्रथर्थिनोर् अनुशयानुमतं स्थानं कुलिकसार्थमुख्यपुरग्रामनिवासिनो गृह्णते । ग्रामादीनि दश स्थानानि साधारणानि । ग्रामो ग्रामाकारेणावास्थितो जनः । पौरः पुरवासिनां समूहः । गणाः कुलानां समूहः । श्रेण्यः रजकाद्यष्टादश हीनजातयः । चातुर्विद्या आन्वीक्षिक्यादिविद्याचतुष्टयोपेताः । वर्गिणो गणप्रभृतयः । तथा च कात्यायनः ।

[२६] गणाः पाखण्डपूगाश् च व्राताश् च श्रेणयस् तथा ।

समूहस्थाश् च ये चान्ये वर्णाख्या ये बृहस्पतिः ॥ इति ।

आयुधधराणां समूहो व्रातः । कुलान्य् अर्थिप्रत्यर्थिनोः सगोत्राणि । कुलकास् तत्र वृद्धा नियुक्ता अपि प्राड्विवाकसहितास् त्रयः सभ्याः नृपतिब्राह्मणादिसहिताः । सभ्यान् आह याज्ञवल्क्यः ।

श्रुताध्ययनसंपन्ना धर्मज्ञाः सत्यवादिनः ।

राज्ञा सभासदः कार्या रिपौ मित्रे च ये समाः ॥ इति । (य्ध् २।२)

तेषां संख्याम् आह बृहस्पतिः ।

लोकवेदाङ्गधर्मज्ञाः सप्त पञ्च त्रयो ऽपि वा ।

[२७] यत्रोपविष्टा विप्राः स्युः सा यज्ञसदृशी सभा ॥ इति ।

तत्र वर्ज्यान् स एवाह ।

देशाचारानभिज्ञा ये नास्तिकाः शास्त्रवर्जिताः ।

उन्मत्तलुब्धक्रुद्धाश् च प्रष्टव्या विनिर्णये ॥ इति ।

राज्ञः प्रतिनिधिम् आह याज्ञवल्क्यः ।

अपश्यता कार्यवशाद् व्यवहारान् नृपेण तु ।

सभ्यैः सह नियोक्तव्यो ब्राह्मणः सर्वधर्मवित् ॥ इति । (य्ध् २।३)

सो ऽपि राजवत् सर्वकार्याणि विचारयेत् । तद् आह मनुः ।

यदा स्वयं न कुर्यात् तु नृपतिः कार्यदर्शनम् ।

तदा नियुञ्ज्याद् विद्वांसं ब्राह्मणं कार्यदर्शने ॥

सो ऽस्य कार्याणि संपश्येत् सभ्यैर् एव त्रिभिर् वृतः ।

सभाम् एव प्रविश्याग्र्याम् आसीनः स्थित एव वा ॥ इति । (य्ध् ८।९–१०)

स च विचारको ब्राह्मणः प्राड्विवाक इत्य् उच्यते । तद् आह बृहस्पतिः ।

[२८] राजा कार्याणि संपश्येत् प्राड्विवाको ऽथ वा द्विजः ।

न्यायाङ्गान्य् अग्रतः कृत्वा सभ्यशास्त्रमते स्थितः ॥

बलेन चतुरङ्गेण यतो रञ्जयते प्रजाः ।

दीप्यमानः स्ववपुषा तेन राजाभिधीयते ॥

विवादे पृच्छति प्रश्नं प्रतिप्रश्नं तथैव च ।

प्रियपूर्वं प्राग् वदति प्राड्विवाको ऽभिधीयते ॥ तिइ ।

नारदो ऽपि ।

अष्टादशपदाभिज्ञः षड्भेदाष्टसहस्रवित् ।

आन्वीक्षिक्यादिकुशलः श्रुतिस्मृतिपरायणः ।

विवादसंश्रितं धर्मं पृच्छति प्रकृतं मतम् ।

विवेचयति यस् तस्मात् प्राड्विवाकस् तु संस्मृतः ॥

यथा शल्यं भिषक् कायाद् उद्धरेद् यन्त्रयुक्तितः ।

प्राड्विवाकस् तथा शल्यम् उद्धरेद् व्यवहारतः ॥ (न्स्म् ३।१६)

[२९] इति । प्राड्विवाकस्य गुणाः स्मृत्यन्तरे दर्शिताः ।

अक्रूरो मधुरः स्निग्धः क्रमायातो विचक्षणः ।

उत्साहवान् अलुब्धश् च वादे योज्यो नृपेण तु ॥ इति ।

प्राड्विवाकस्यानुकल्प्यम् आह कात्यायनः ।

ब्राह्मणो यत्र न स्यात् तु क्षत्रियं तत्र योजयेत् ।

वैश्यं वा धर्मशास्त्रज्ञं शूद्रं यत्नेन वर्जयेत् ॥ इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

यत्र विप्रो न विद्वान् स्यात् क्षत्रियं तत्र योजयेत् ।

वैश्यं वा धर्मशास्त्रज्ञं शूद्रं यत्नेन वर्जयेत् ॥ इति ।

तद्वर्जने बाधम् आह मनुः ।

जातिमात्रोपजीवी वा कामं स्याद् ब्राह्मणब्रुवः ।

धर्मप्रवक्ता नृपतेर् न तु शूद्रः कथंचन ॥

यस्य शूद्रस् तु कुरुते राज्ञो धर्मविवेचनम् ।

तस्य सीदति तद् राष्ट्रं पङ्के गौर् इव पश्यतः ॥

द्विजान् विहाय यः पश्येत् कार्याणि वृषलैः सह ।

तस्य प्रक्षुभ्यते राष्ट्रं बलं कोशश् च नश्यति ॥ इति । (म्ध् ८।२०–२२)

गणकलेखकाव् अपि कार्याव् इत्य् आह बृहस्पतिः ।

[३०] शब्दाभिधानतत्त्वज्ञौ गणनाकुशलौ शुची ।

नानालिपिज्ञौ कर्तव्यौ राज्ञा गणकलेखकौ ॥ इति ।

व्यासो ऽपि ।

त्रिस्कन्धज्योतिषाभिज्ञं स्फुटप्रत्ययकारकम् ।

श्रुताध्ययनसंपन्नं गणकं योजयेन् नृपः ॥

स्फुटलेखं नियुञ्जीत शाब्दं साक्षणिकं शुचिम् ।

स्पष्टाक्षरं जितक्रोधम् अलुब्धं सत्यवादिनम् ॥ इति ।

साध्यपालो ऽपि कर्तव्य इति तेनैवोक्तम् ।

साध्यपालस् तु कर्तव्यो राज्ञा साध्यस्य शधकः ।

क्रमायातो दृढः शूद्रः सभ्यानां च मते स्थितः ॥

[३१] इति । बृहस्पतिर् अपि ।

आकारणे रक्षणे च साक्ष्यर्थिप्रतिवादिनाम् ।

सभ्याधीनः सत्यवादी कर्तव्यस् तु स पूरुषः ॥ इति ।

राज्ञा कतिपयैर् वणिग्भिर् अधिष्टितं सदः कर्तव्यम् । तद् आह कात्यायनः ।

कुलशीलवयोवृत्तवित्तवद्भिर् अमत्सरैः ।

वणिग्भिः स्यात् कतिपयैः कुलभूतैर् अधिष्ठितम् ॥ इति ।

कुलभूतैर् वृनद्भूतैर् इत्य् अर्थः । तेषाम् उपयोगम् आह स एव ।

श्रोतारो वणिजस् तत्र कर्तव्या न्यायदर्शिनः । इति ।

यथोक्तराजादियुक्तायाः सभाया दशाङ्गानि सप्रयोजनान्य् आह बृहस्पतिः ।

नृपो ऽधिकृतसभ्याश् च स्मृतिर् गणकलेखकौ ।

सहेमाग्न्यम्बुपुरुषाः साधनाङ्गानि वै दश ॥ 

एतद् दशाङ्गकरणं यस्याम् अध्यास्य पार्थिवः ।

न्यायं पश्येत् कृतमतिः सा सभाध्वरसंमिता ॥

दशानाम् अपि चैतेषां कर्म प्रोक्तं पृथक् पृथक् ।

वक्ताध्यक्षो नृपः शास्ता सभ्याः कार्यपरीक्षकाः ।

शपथार्थौ हिरण्याग्नी जलं तृषितलुब्धयोः ॥

[३२] गणको गणयेद् अर्थं लिखेन् न्यायं च लेखकः ।

प्रत्यर्थिसभ्यानयनं साक्षिणां च स पूरुषः ॥

वाग्दण्डश् चैव धिग्दण्डो विप्राधीनौ तु ताव् उभौ ।

अर्थदण्डवधाव् उक्तौ राजायत्ताव् उभाव् अपि ॥

राज्ञा ये विदिताः सम्यक् कुलश्रेणिगणादयः ।

साहसन्यायवर्ज्यानि कुर्युः कार्याणि ते नृणाम् ॥ इति ।

यथाविधिविचारे राज्ञः फलम् आह कात्यायनः ।

सप्राड्विवाकः सामात्यः सब्राह्मणपुरोहितः ।

ससभ्यः प्रेक्षको राजा स्वर्गे तिष्ठति धर्मतः ॥ इति ।

वैपरीत्ये दोषम् आह मनुः ।

अदण्ड्यान् दण्दयन् राजा दण्ड्यांश् चैवाप्य् अदण्डयन् ।

अयशो महद् आप्नोति नरकं चैव गच्छति ॥ इति । (म्ध् ८।१२८)

सभ्यानां फलम् आह बृहस्पतिः ।

अज्ञानतिमिरोपेतान् संदेहपटलान्वितान् ।

निरामयान् यः कुरुते शास्त्राञ् जनशलाकया ॥

इह कीर्तिं राजपूजां लभते स्वर्गतिं च सः ।

लोभद्वेषादिकं त्यक्त्वा यः कुर्यात् कार्यनिर्णयम् ॥

शास्त्रोदितेन विधिना तस्य यज्ञफलं लभेत् ॥ इति ।

विपक्षे दोषम् आह कात्यायनः ।

न्यायशास्त्रम् अतिक्रम्य सभ्यैर् यत्र विनिश्चितम् ।

तत्र धर्मो ह्य् अधर्मेण हतो हन्ति न संशयः ॥

[३३] अपन्यायप्रवृत्तं तु नोपेक्षेरन् सभासदः ।

उपेक्षमाणाः सनृपा नरकं यान्त्य् अधोमुखाः ॥

न्यायेनापि तं यान्तं ये ऽनुयान्ति सभासदः ।

ते ऽपि तद्भागिनस् तस्माद् बोधनीयः स तैर् नृपः ॥

न्यायमार्गाद् अपेतं तु ज्ञात्वा चित्तं महीपतेः ।

कर्तव्यं तत्प्रियं तत्र न सभ्यः किल्बिषी भवेत् ॥ इति ।

कार्यानिष्पत्ताव् अपि यथाशास्त्रावादिनो नासि प्रत्यवाय इति स एवाह ।

सभ्येनावश्यकर्तव्यं धर्मार्थसहितं वचः ।

शृणोति यदि नो राजा स्यात् तु सभ्यस् ततो ऽनघः ॥ इति ।

यदा तु राजा यथाशास्त्रं धर्मं श्रुत्वा दोषकारिणे पक्षपातं न करोति तदा निष्पापो भवति । तद् आह मनुः ।

राजा भवत्य् अनेनास् तु मुच्यन्ते च सभासदः ।

एनो गच्छति कर्तारं निन्दार्हो यत्र निन्द्यते ॥ इति । (म्ध् ८।१९)

अन्यथावादिनः सभ्यस्य दण्डम् आह नारदः ।

रागाद् अज्ञानतो वापि यो लोभाद् अन्यथा वदेत् ।

सभ्यो ऽसभ्यः स विज्ञेयस् तं पापं विनयेद् भृशम् ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

[३४] स्नेहाद् अज्ञानतो वापि लोभाद् वा मोहतो ऽपि वा ।

तत्र सभ्यो ऽन्यथावादी दण्ड्यो ऽसभ्यः स्मृतो हि सः ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

रागाल् लोभाद् भयाद् वापि स्मृत्यपेतादिकारिणः ।

सभ्याः पृथक् पृथग् दण्ड्या विवादाद् द्विगुणं दमम् ॥ इति । (य्ध् २।४)

बृहस्पतिर् अपि ।

अन्यायवादिनः सभ्यास् तथैवोत्कोचजीविनः ।

विश्वस् ते वञ्चकाश् चैव निर्वास्याः सर्व एव ते ॥ इति ।

कात्यायनः ।

[३५] अनिर्णीते तु यद्य् अर्थे संभाषेत रहो ऽर्थिना ।

प्राड्विवाको ऽथ दण्ड्यः स्यात् सभ्याश् चैव विशेषतः ॥ इति ।

राजादीनां सभ्यायाम् उपवेशनप्रकारम् आह बृहस्पतिः ।

पूर्वामुखस् तूपविशेद् राजा सभ्या उदङ्मुखाः ।

गणकः पश्चिमास्यस् तु  लेखको दक्षिणामुखः ॥ इति ।

सभोप्विष्टा नृपादयो यस्याङ्गानि तम् अङ्गिनं व्यवहारं पुरुषरूपेण परिकल्पयति स एव ।

एषां मूर्धा नृपो ऽङ्गानां मुखं चाधिकृतः स्मृतः ।

बाहू सभ्याः स्मृतिर् हस्तौ जङ्घे गणकलेखकौ ॥

हेमाग्न्यम्ब्वन्नपुरुषाः पादौ च पुरुषस्य च ॥ इति ।

या वृद्धराहित्यादिदोषरहिता सा मुख्या सभा । तद् उक्तं महाभारते ।

न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः

	वृद्धा न ते ये अन् वदन्ति धर्मम् ।

नासौ धर्मो यत्र न सत्यम् अस्ति

	न तत् सत्यं यच् छलेनानुविद्धम् ॥ इति । (=न्स्म् ३।१८)

इति सभानिरूपणम्

[३६]

अथ व्यवहारदर्शनविधिर् निरूप्यते

तत्र प्रजापतिः ।

राजाभिषेकसंयुक्तो ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः ।

धर्मासनगतः पश्येद् व्यवहारान् अनुल्बणम् ॥ इति ।

नारदः ।

तस्माद् धर्मासनं प्राप्य राजा विगतमत्सरः ।

समः स्यात् सर्वभूतेषु बिभ्रद् वैवस्वतं व्रतम् ॥ इति । (न्स्म् १।३४)

वैवस्वतव्रतम् उक्तं बृहस्पतिना ।

[३७] यथा यमः प्रियद्वेष्यौ प्राप्ते काले नियच्छति ।

यथा राज्ञा नियन्तव्याः प्रजास् तद् धि यमव्रतम् ॥ इति ।

यद् व्यवहारप्रतिपादकं धर्मशास्त्रं यच् च तदन्तर्गतं द्रव्यदण्डादिरूपम् अर्थशास्त्रं तद् उभयम् अपि व्यवहारदर्शिता राज्ञानुसरणीयम् । तद् आह स एव ।

धर्मशास्त्रार्थशास्त्राभ्याम् अविरोधेन पार्थिवः ।

समीक्षमाणो निपुणं व्यवहारगतिं नयेत् ॥ इति । (=न्स्म् १।३७)

धर्मशास्त्राणि पितामहेन दर्शितानि ।

वेदाः साङ्गास् तु चत्वारो मीमांसा स्मृतयस् तथा ।

एतानि धर्मशास्त्राणि पुराणं न्यायदर्शनम् ॥ इति ।

<u>ननु</u> – न धर्मशास्त्रान्तर्गतम् अर्थशास्त्रम् । किं त्व् अन्यद् एवं नीत्यात्मकम् । यत् तु भविष्यत्पुराणे दर्शितम्,

षाड्गुण्यस्य प्रयोगश् चाप्रयोगः कार्यगौरवात् ।

सामादीनाम् उपायानां योगो व्याससमासतः ॥

अध्यक्षाणं च निक्षेपः कण्ठकानां निरूपणम् ।

दृष्टार्थे संस्मृतिः प्रोक्ता ऋषिभिर् गरुडाग्रज ॥ इति ।

<u>बाढम्</u> – अस्मिन्न् अप्य् अर्थशास्त्रे धर्मशास्त्राविरुद्धो यो ऽंशः स उपादेयः । इतरस् तु परित्याज्यः । तद् आह नारदः ।

यत्र विप्रतिपत्तिः स्याद् धर्मशास्त्रार्थशास्त्रयोः ।

अर्थशास्त्रोक्तम् उत्सृज्य धर्मशास्तोक्तम् आचरेत् ॥ (न्स्म् १।३९)

[३९] इति । धर्मशास्त्रयोर् द्वयोर् विरोधे न्यायेन निर्णेतव्यम् । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

स्मृत्योर् विरोधे न्यायस् तु बलवान् व्यवहारतः ॥ इति । (य्ध् २।२१)

व्यवहारतो वृद्धव्यवहारात् प्रसिद्धो न्यायो बलवान् । न्यायानाश्रयणे बाधम् आह बृहस्पतिः ।

केवलं शास्त्रम् आश्रित्य न कर्तव्यो विनिर्णयः ।

युक्तिहीने विचारे तु धर्महानिः प्रजायते ॥

चोरो ऽचौरः साध्वसाधुर् जायते व्यवहारतः ।

युक्तिं विना विचारेण माण्डव्यश् चोरतां गतः ॥ 

असत्याः सत्यसदृशाः सत्याश् चासत्यसंनिभाः ।

दृश्यते भ्रान्तिजनकास् तस्माद् युक्त्या विचारयेत् ॥ इति ।

न्यायस्य निर्णायकत्वम् उपपादयति मनुः ।

यथा नयत्य् असृक्पातैर् मृगस्य मृगयुः पदम् ।

नयेत् तथानुमानेन धर्मस्य नृपतिः पदम् ॥

[४०] बाह्यैर् विभावयेल् लिङ्गैर् बावम् अन्तर्गतं नृणाम् ।

स्वरवर्णेङ्गिताकारैश् चक्षुषश् चेष्टितेन च ॥ इति । (म्ध् ८।४४, २५)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

असाक्षिके हते चिह्नैर् युक्तिभिश् चागमेन च ।

द्रष्टव्यो व्यवहारस् तु कूटचिह्नकृताद् भयात् ॥ इति । (य्ध् २।३९)

यत् तु पूर्वम् उक्तम् “भूतछलानुसारित्वात् द्विगतिः” इति तत्र छलं हेयं भूतम् उपादेयम् । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

छलं निरस्य भूतेन व्यवहारान् नयेन् नृपः ।

भूतम् अप्य् अनुपन्यस्तं हीयते व्यवहारतः ॥ इति । (य्ध् २।१९)

निर्णये प्रमाणं साक्ष्यादिकम् । तद् आह गौतमः: “विप्रतिपत्तौ साक्षिनिमित्ता तस्य व्यावस्था” इति (ग्ध् २७।१३) । मनुर् अपि ।

प्रत्यहं देशदृष्टैश् च शास्त्रदृष्टैश् च हेतुभिः ।

अष्टादशसु मार्गेषु निबद्धानि पृथक् पृथक् ॥ (म्ध् ८।३)

[४१] इति । देशाचारैः शास्त्रोक्तदिव्यादिभिश् चाष्टादशपदसंबन्धीनि कार्याणि निर्णयेत् । तत्र देशाचारो ऽनुकल्पः । तद् आह कात्यायनः ।

तस्माच् छास्त्रानुसारेण राजा कार्याणि साधयेत् ।

वाक्याभावे तु सर्वेषां देशदृष्टमतं नयेत् ॥ इति ।

देशदृष्टस्य लक्षणम् आह स एव ।

यस्य देशस्य यो धर्मः प्रवृत्तः सार्वकालिकः ।

श्रुतिस्मृत्यविरोधेन देशदृष्टः स उच्यते ॥ इति ।

तत्तद्देशीयानां मिथो विवादे तद्देशदृष्टेन निर्णयः । तद् आह स एव ।

देशपत्तनगोष्ठेषु पुरग्रामेषु वादिनाम् ।

तेषां स्वसमयैर् धर्मः शास्त्रतो ऽन्येषु तैः सह ॥ इति ।

यत्र तद्देशीयानाम् इतरैः सह विवादः, तत्र शास्त्रतो निर्णयो न तु देशदृष्टतः । लेख्यादिप्रमाणाभावे राजा स्वेच्छया निर्णयेत् । तद् आह स एव ।

लेख्यं यत्र न विद्येत न भुक्तिर् न च साक्षिणः ।

न च दिव्यावतारो ऽस्ति प्रमाणं तत्र पार्थिवः ॥ इति ।

वणिगादिसमयेषु समयिभिर् एव निर्णेतव्यम् । तद् आह व्यासः ।

[४२] वणिक्शिल्पिप्रभृतिषु कृषिरङ्गोपजीविषु ।

अशक्यो निर्णयो ह्य् अन्यैस् तज्ज्ञैर् एव तु कारयेत् ॥

गुरुः स्वामी कुटुम्बी च पिता ज्येष्ठः पितामहः ।

विवादं नैव पश्येयुः स्वाधीने विषये नृणाम् ॥ इति ।

निर्णयकारिणाम् उत्तमाधमभावम् आह नारदः ।

कुलानि श्रेणयश् चैव गणाश् चाधिकृतो नृपः ।

प्रतिष्ठा व्यवहाराणां सर्वेषाम् उत्तरोत्तरम् ॥ इति । (न्स्म् १।७)

पितामहो ऽपि ।

ग्रामे दृष्टः पुरे यायात् पुरे दृष्टस् तु राजनि ।

राज्ञादृष्टः कुदृष्टो वा नास्ति तस्य पुनर् भयम् ॥ इति ।

राज्ञो नियमम् आह पितामहः ।

न रागेण न लोभेन न क्रोधेन ग्रसेन् नृपः ।

परैर् अप्रार्थितान् अर्थान् न चापि स्वमनीषया ॥ इति ।

अस्यापवादम् आह स एव ।

छलानि वापराधांश् च पदानि नृपतेस् तथा ।

स्वयम् एव निगृह्णीयान् नृपस् त्रीवेदकैर् विना ॥ इति ।

तत्र छलान्य् आह स एव ।

[४३] पथिभङ्गी कराक्षेपी प्राकारोपरि लङ्घकः ।

निपानस्य विनाशी च तथा चायतनस्य च ॥

परिखापूरकश् चैव राजछिद्रप्रकाशकः ।

अन्तःपुरं वासगृहं भाण्डागारं महानसम् ॥

प्रविशत्य् अनियुक्तो यो भोजनं च निरीक्षते ।

विण्मूत्रश्लेष्मघातानां क्षेप्तुकमो नृपाग्रतः ॥

पर्यङ्कासनबन्धश् चाप्य् अग्रस्थाननिरोधकः ।

राज्ञो ऽतिरिक्तवेषश् च श्ववृत्तः प्रविशेत् तु यः ॥

यश् चापद्वारेण प्रविशेद् अवेलायां तथैव च ।

शय्यासने पादुके च शयनासनरोहणे ॥

राजन्य् आसन्नशयने यस् तिष्ठति समीपतः ।

राज्ञो विद्विष्टसेवी चाप्य् अदत्तविहितासनः ॥

वस्त्राभरणयोश् चैव सुवर्णपरिधायकः ।

स्वयंग्राहेण ताम्बूलं गृहीत्वा भक्षयेत् तु यः ॥

अनियुक्तप्रभाषी च नृपाक्रोशक एव च ।

एकवासास् तथाभ्यक्तो मुक्तकेशो ऽवगुण्ठितः ॥

[४४] विचित्रिताङ्गः स्रग्वी च परिधानविधूनकः ।

शिरःप्रच्छादनश् चैव छिद्रान्वेषणतत्परः ॥

आसङ्गी मुक्तकेशश् च पक्षिपर्णाक्षिदर्शकः ।

दन्तोल्लेखनकश् चैव कर्णनासाविशोधकः ।

छलान्य् एतानि पञ्चाशद् भवन्ति नृपसंनिधौ ॥ इति ।

सापराधान् आह नारदः ।

आज्ञालङ्गनकर्तारः स्त्रीवधो वर्णसंकरः ।

परस्त्रीगमनं तौर्यं (चौर्यं) गर्भश् चैव पतिं विना ॥

वाक्पारुष्यम् अवाच्यं यद् दण्डपारुष्यम् एव च ।

गर्भस्य पातनं चैवेत्य् अपराधा दशैव हि ॥ इति ।

विवादम् अन्तरेणापि दण्डनहेतुत्वाद् एतेषाम् अपराधत्वम् । अत एव संवर्तः ।

आसेधं प्रतिभङ्गं च यश् च गर्भः पतिं विना ।

स्वयम् अन्वेषयेद् राजा विना चैव विवादिना ॥

कन्यापहारकं पापं विप्रं च पतितं तथा ।

परार्थवादसंयुक्तं स्वयं राजा विचारयेत् ॥

षड्भागकालं शुक्लार्थे मार्गभेदकम् एव च ।

स्वराष्ट्रे चौर्यभीतिं च परदाराभिमर्शनम् ॥

[४५] गोब्राह्मणनिहन्तारं सस्यानां चैव घातकम् ।

दशैतान् अपराधांश् च स्वयं राजा विचारयेत् ॥ इति ।

पादान्य् आह पितामहः ।

उत्कृती सस्यघाती च अग्निदश् च तथैव च ।

विवेसकः कुमार्याश् च निधानस्योपगोपकः ॥

सेतुकण्टकभेत्तारः क्षेत्रसंसारकस् तथा ।

आरामछन्दसश् चैव गरदश् तथैव च ॥

पटहा घोषणाछादी द्रव्यम् अस्वामिकं च यत् ।

राजावलीढद्रव्यं च यच् चैवाङ्गविनाशनम् ॥

द्वाविंशतिपदान्य् आहुर् नृपज्ञेयानि पण्डिताः ॥ इति ।

यत्र छलादीनि राजा स्वयं द्रष्टुम् अशक्तः तत्र स्तोभकात् सूचकाच् च बोद्धव्यम् । तयोः स्वरूपम् आह कात्यायनः ।

शास्त्रेण निन्दितं त्व् अर्थं मुख्यश् चार्थः प्रचोदितः ।

आवेदयति यः पूर्वं स्तोभकः स उदाहृतः ॥

नृपेणैव नियुक्तो यः परदोषम् अवेक्षितुम् ।

नृपस्य समयं ज्ञात्वा सूचकः स उदाहृतः ॥ इति ।

शास्त्रेण निन्दितं छलादिकम् अर्थम् । मुख्यो धनलाभश् च प्रधानः । राज्ञा शास्त्रादिपर्यालोचनपुरःसरम् एव कार्यं कर्तव्यम् । तद् आह हारीतः ।

[४६] शास्त्राणि वर्णधर्मांस् तु प्रकृतीनां च भूपतिः ।

व्यवहारस्वरूपं च ज्ञात्वा कार्यं समाचरेत् ॥ इति ।

प्रकृतयः पितामहेन दर्शिताः ।

रजकश् चर्मकारश् च नटो बुरुड एव च ।

कैवर्तकश् च विज्ञेयो म्लेच्छो भिल्लस् तथैव च ॥

मेथिकस् त्रिरवव्यालः हस्तलक्षः दुघट्टिकाः ।

कोसेदिक्वा भारुपदा मातङ्गाः पदगोपकाः ॥

एताः प्रकृतयः प्रोक्ता अष्टादश मनीषिभिः ।

वर्णानाम् आश्रमाणां च सर्वदा तु बहिः स्थिताः ॥ इति ।

मनुश् च जात्यादि समीक्षणीयम् त्य् आह ।

जातिजानपदान् धर्मान् श्रेणिधर्मांश् च शाश्वतान् ।

समीक्ष्य कुलधर्मांश् च सवर्णे प्रतिपादयेत् ॥ इति ।

उन्मार्गवर्तिनो बलात् स्वमार्गे स्थापयेद् इत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

कुलानि प्रकृतीश् चैव श्रेणिर् जानपदान् अपि ।

स्वधर्माच् चलितान् राजा विनीय स्थापयेत् पथि ॥ इति ।

कार्यदर्शनप्रकारम् आह नारदः ।

[४७] धर्मशास्त्रं पुरस्कृत्य प्राड्विवाकमते स्थितः ।

समाहितमतिः पश्येत् व्यवहारम् अनुक्रमात् ॥

आगमः प्रथमः कार्यो व्यवहारपदं ततः ।

विचारो निर्णयश् चेति दर्शनं स्याच् चतुर्विधम् ॥ इति । (न्स्म् १।३५–३६)

आगमो ऽर्थिवचनश्रणं तद् आदौ कर्तव्यम् । ततस् तद्वचनम् ऋणादानाद्यन्यतमस्मिन् पदे ऽन्तर्भाव्यम् । ततः प्रतिज्ञोत्तरप्रमाणानां विचारः । ततः प्रमाणतो जयावधारणम् ।

इति व्यवहारदर्शानविधिः

अथासेधादिविधिः

तत्र नारदः ।

वक्तव्यार्थे न तिष्ठन्तम् उत्क्रामन्तं च तद्वचः ।

आसेधयेद् विवादार्थी यावद् आह्वानदर्शनम् ॥ इति । (न्स्म् १।४७)

प्रथमं तावद् अर्थी प्रत्यर्थिनो ऽग्रे त्वयैतावन् मह्यं देयम् इत्यादिकं कार्यं ब्रूयात् । तत्र यदि तदुक्तम् अनभ्युपगम्योत्क्रान्तुम् इच्छेत् तदा स्वकार्यपर्यन्तं राजाज्ञया तं निरुन्ध्यात् । आसेधस्य भेदान् आह स एव ।

स्थानासेधः कालकृतः प्रवासात् कर्मणस् तथा ।

चतुर्विधः स्याद् आसेधस् तम् आसिद्धो न लङ्घलेत् ॥ (न्स्म् १।४८)

[४८] इति । अस्मात् स्थानात् त्वया न चलितव्यम् इति स्थानासेधः । मदीयद्रव्यदाने दिनम् एतन् नोल्लङ्घनीयम् इति कालासेधः । अदत्वा ग्रामान्तरं न गन्तव्यम् इति प्रवासासेधः । अदत्वा न संध्यावन्दनं कार्यम् इति कर्मासेधः । संध्यावन्दनादिवद् इन्द्रियनिरोधो नासेधार्हः । तद् आह कात्यायनः ।

यस् त्व् इन्द्रियनिरोधेन व्यवहारोत्सवादिभिः ।

आसेधयेद् अनासेध्यैः स दण्ड्यो न त्व् अतिक्रमात् ॥ इति ।

इन्द्रियनिरोधवद् विषमदेशो ऽपि नासेधार्ह इत्य् आह नारदः ।

नदीसन्तारकान्तारदुर्देशोपप्लवादिषु ।

आसिद्धस् तं परासेधम् उत्क्रामन् नापराध्नुयात् ॥ इति । (न्स्म् १।४९)

आसेध्यासेधकयोः स्वकालोल्लङ्घने दण्डम् आह स एव ।

आसेधकाल आसिद्ध आसेधं यो ऽतिवर्तते ।

स विनेयो ऽन्यथा कुर्वन् नासेद्धा दण्डभाग् भवेत् ॥ इति । (न्स्म् १।५१)

अन्यथा कुर्वन्न् अयोग्ये निशीथादिकाले तम् आसेधयन् । अनासेध्यान् आह कात्यायनः ।

वृक्षपर्वतम् आरूढा हस्त्यश्वरथनौगताः ।

विषमस्थाश् च ते सर्वे नासेध्याः कार्यसाधकैः ॥

[४९] व्याध्यार्ता व्यसनस्थाश् च यजमानास् तथैव च ।

अनुत्तीर्णाश् च नासेध्या मत्तोन्मत्तजडास् तथा ॥

न कर्षको बीजकाले सेनाकाले च सैनिकाः ।

प्रतिज्ञाय प्रयाताश् च कृतकालश् नान्तरा ॥

उद्युक्तः कर्षकः सस्ये वापस्यागमने सदा ।

आरम्भात् संग्रहं यावत् तत्कालं न विवादयेत् ॥ इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

सत्रोद्वाहोद्यतो रोगी शोकार्तोन्मत्तबालकाः ।

मत्तो वृद्धो ऽनुयुक्तश् च नृपकार्योद्यतो व्रती ॥

आसन्ने सैनिकः सङ्ख्ये कर्षको वापसंग्रहे ।

विषमस्थाश् च नासेध्याः स्त्रीसनाथास् तथैव च ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

निवेष्टुकामो रोगार्त्तो यियक्षुर् व्यसने स्थितः ।

अभियुक्तस् तथान्येन राजकर्योद्यतस् तथा ॥

गवां प्रचारे गोपालः सस्यारम्भे कृषीवलाः ।

शिल्पिनश् चापि तत्काल आयुधीयाश्  च विग्रहे ॥

[५०] अप्राप्तव्यवहारश् च दूतो दानोन्मुखो व्रती ।

विषमस्थाश् च नासेध्या न चैतान् आह्वयेन् नृपः ॥ इति । (न्स्म् १।५२–५४)

कदा तर्हि द्रव्यं दापनीयम् इत्य् आकाङ्क्षायां बृहस्पतिर् आह ।

वणिग् विक्रीतपण्यस् तु सस्ये जाते कृषीवलः ।

सत्त्रोद्यताश् चैव तथा दापनीयाः कृतक्रियाः ॥ इति ।

यद्य् आसिद्धो नागच्छेत् तदा राज्ञा समानेयः । तद् आह बृहस्पतिः ।

यस्याभियोगं कुरुते सत्येनाशङ्कयाथ वा ।

तम् एवानयेद् राजा मुद्रया पुरुषेण वा ॥ इति । 

नारदो ऽपि ।

देशं कालं च विज्ञाय कार्यानां च बलाबलम् ।

अकल्पादीन् अपि शनैर् यानैर् आह्वानयेन् नृपः ॥ इति ।

आह्वानानर्हान् आह हारीतः ।

अकल्पबालस्थविरविषमस्थक्रियाकुलान् ।

कार्यातिपातिव्यसनिनृपकार्योत्स्वाकुलान् ॥

मत्तोन्मत्तप्रमत्तांश् च स्वजातिप्रभुकां स्त्रियम् ।

धर्मोत्सुकान् जडान् आर्तभृत्यान् नाह्वनयेन् नृपः ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

[५१] धर्मोत्सुकान् अभ्युदये रोगिणो ऽथ जडान् अपि ।

अस्वस्थमत्तोन्मत्तार्तस्त्रियो नाह्वानयेन् नृपः ॥

न हीनपक्षां युवतिं कुले जातां प्रसूतिकाम् ।

स्वजातिप्रभुकां चैव तथा नाह्वानयेन् नृपः ॥ इति ।

स्वजातिप्रभुका तु मरीचिना निरुक्ता ।

सर्ववर्णोत्तमा कन्या सा जातिप्रभुका स्मृता ।

तदधीनकुट्म्बिन्यः स्वैरिण्यो गणिकाश् च याः ॥

निष्कुला याश् च पतितास् तासाम् आह्वानम् इष्यते ॥ इति ।

दुष्टस्य दण्डम् आह बृहस्पतिः ।

आहूतो यस् तु नागच्छेद् दर्पाद् बन्धुबलान्वितः ।

अभियोगानुरूपेण तस्य दण्डं प्रकल्पयेत् ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

आहूतस् त्व् अवमन्येत यः शक्तो राजशासनम् ।

तस्य कुर्यान् नृपो दण्डं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

हीने कर्मणि पञ्चाशन् मध्यमे तु शतावरः ।

गुरुकार्येषु दण्डः स्यान् नित्यं पञ्चशतावरः ॥ इति ।

आपन्नस्यानागमने ऽपि दण्डो नेत्य् आह व्यासः ।

परानीकहते देशे दुर्भिक्षे व्याधिपीडिते ।

कुर्वीत पुनर् आह्वानं दण्डं न परिकल्पयेत् ॥ इति ।

इत्य् आसेधविधिः

[५२]

अथ दर्शनोपक्रमः

तत्र मनुः ।

धर्मासनम् अधिष्ठाय संवीताङ्गः समाहितः ।

प्रणम्य लोकपालेभ्यः कार्यदर्शनम् आरभेत् ॥ इति । (म्ध् ८।२३)

आरब्धुः कर्तव्यम् आह कात्यायनः ।

काले कार्यार्थिनं पृच्छेत् प्रणतं पुरतः स्थितम् ।

किं कार्यं का च ते पीडा मा भैषीर् ब्रूहि मानव ॥ 

इति ।

केन कस्मिन् कथं कस्मात् पृच्छेद् एनं सभागतम् । इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

आगतानां विवदताम् असकृद् वादिनां नृपः ।

वादान् पश्येन् नात्मकृतान् न चाध्यक्षनिवेदितान् ॥

पीडितः स्वयम् आयातः शस्त्रेणार्थी यदा भवेत् ।

प्राड्विवाकस् तु तं पृच्छेत् पुरुषो वा शनैः शनैः ॥ इति ।

पृष्टश् च कार्यं यथावद् आवेदयेद् इत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

स्मृत्याचारव्यपेतेन मार्गेणाधर्षितः परैः ।

आवेदयति चेद् राज्ञे व्यवहारपदं हि तत् ॥ (य्ध् २।५)

[५३] इति । यदि केनचिन् निमित्तेन स नावेदयेत् । तदा स व्यवहारो न बलात्कारयितव्य इत्य् अभिप्रेत्य चेद् इत्य् उक्तम् । आवेदनकाले सख्यादयो वर्जयित्वा इत्य् आह उशनाः ।

ससखो ऽनुत्तरीयो वा मुक्तकच्छः सहासनः ।

वामहस्तेन वा स्रग्वी वदेद् दण्डम् अवाप्नुयात् ॥ इति ।

अर्थिनः प्रतिनिधिम् अभ्युपगच्छति कात्यायनः ।

अर्थिना संनियुक्तो वा प्रत्यर्थिप्रहितो ऽपि वा ।

यो यस्यार्थे विव्दते तयोर् जयपराजयौ ॥ इति । (=न्स्म् २।२२)

अन्तरेणापि नियोगं पित्रादयो विवादं कुर्युर् इत्य् आह पितामहः ।

पिता माता सुहृद् वापि बन्धुः संबन्धिनो ऽपि वा ।

यदि कुर्युर् उपस्थानं वादज़्म् तत्र प्रवर्तयेत् ॥

[५४] यः कश्चित् कारयेत् किंचित् नियोगाद् येन केनचित् ।

तत् तेनैव कृतं ज्ञेयम् अनिवर्त्यं हि तत् स्मृतम् ॥ इति ।

उक्तेभ्यो व्यतिरिक्तस्य विवादं च निषधति नारदः ।

यो न भ्राता न च पिता न पुत्रो न नियोगकृत् ।

परार्थवादो दण्ड्यः स्याद् व्यवहारेषु विब्रुवन् ॥ इति । (न्स्म् २।२३)

कात्यायनो ऽपि ।

दासाः कर्मकराः शिश्याः नियुक्ताः बान्धवास् तथा ।

वादिनो न च दण्ड्याः स्युर् यस् ततो ऽन्यः स दण्डभाक् ॥ इति ।

आवेदितार्थो लेखनीय इत्य् आह नारदः ।

रागादिना यदैकेन कोपितः करणे वदेत् ।

तद् ओम् इति लिखेत् सर्वं वादिनः फलकादिषु ॥ इति । (न्स्म् २।१८)

करणे धर्माधिकरणे । लिखितस्यार्थस्य संभावितत्वे सति प्रभुस् तत्र प्रवर्तते इत्य् आह कात्यायनः ।

[५५] एवं पृष्टः स यद् ब्रूयात् तत् सभ्यैर् ब्राह्मणैः सह ।

विमृश्य कार्यं न्याय्यं चेद् आह्वानार्थम् अतः परम् ॥

मुद्रां वा निक्षिपेत् तस्मिन् पुरुषं वा समादिशेत् । इति ।

आहूतं प्रत्यर्थिनं सुरक्षितस्थाने स्थापयेद् इत्य् आह पितामहः ।

सभायाः पुरतः स्थाप्यो ऽभोयोगी वादिना तथा ।

शंसिते ऽन्यत्र वा स्थाने प्रमाणं सो ऽन्यथा तु न ॥ इति ।

स्थापितस्य छलवादित्वं भूतवादित्वं वा लिङ्गैर् निश्चेयम् । अत एव मनुः ।

बाह्यैर् विभावयेल् लिङ्क्गैर् भावम् अन्तर्तं नृणाम् ।

स्वरवर्णेङ्गिताकारैश् चक्षुषा चेष्टितेन च ॥

आकारैर् इङ्गितैर् गत्या चेष्टया भाषितेन च ।

नेत्रवक्त्रविकारैश् च गृह्यते ऽन्तर्गतं मनः ॥ इति । (म्ध् ८।२५–२६)

लिङ्गान्तराण्य् आह याज्ञवल्क्य ।

[५६] देशाद् देशान्तरं याति सृक्किणी परिलेढि च ।

ललाटं स्विद्यते तस्य मुखं वैवर्ण्यम् एति च ॥

परिशुष्यत्स्खलद्वाक्यो विरुद्धं बहु भाषते ।

वाक्चक्षुः पूजयति नो तथोष्ठौ निर्भुजत्य् अपि ॥

स्वभावाद् विकृतिं गच्छेन् मनोवाक्कायकर्मभिः ।

अभियोगे ऽथ साक्ष्ये वा दुष्टः स परिकीर्तितः ॥ इति । (म्ध् २।१३–१५)

छलवादपक्षे स एवाह ।

[५७] उभयोः प्रतिभूर् ग्राह्यः समर्थः कार्यनिर्णये । इति । (य्ध् २।१०)

तत्र वर्ज्यान् आह कात्यायनः ।

न स्वामी न च वै शत्रुः स्वामिनाधिकृतस् तथा ।

विरुद्धो दण्डितश् चैव संशयस्थश् च न क्वचित् ॥ इति ।

तथा च ।

नैव रिक्थी न रक्थश् च न चैवात्यन्तवासिनः ।

राजकार्यनियुक्ताश् च ये च प्रव्रजिता नराः ॥

नाशक्तो धनिने दातुं दण्डं राज्ञे च तत्समम् ॥

नाविज्ञातो ग्रहीतव्यः प्रतिभूस् तत्क्रियां प्रति ॥ इति ।

यदि वादी विवादप्रतिभुवं दातुम् असमर्थः, तदापि तेनैवोक्तम् ।

[५८] अथ चेत् प्रतिभूर् नास्ति कार्ययोग्यस्य वादिनः ।

स रक्षितो दिनस्यान्ते दद्याद् भृत्याय वेतनम् ॥

द्विजातिः प्रतिभूहीनो रक्ष्यः स्यात् बाह्यचारिभिः ।

शूद्रादीन् प्रतिभूहीनान् बन्धयेन् निगडेन तु ॥

अतिक्रमे ऽपयाते च दण्डयेत् तं पणाष्टकम् ।

नित्यकर्मोपरोधस् तु न कार्यः सर्ववर्णिनाम् ॥ इति ।

अभियोक्तादीनाम् उक्तिक्रमो ऽपि तेनैवोक्तः ।

तत्राभियोक्ता प्राग् ब्रूयाद् अभियुक्तस् त्व् अनन्तरम् ।

तयोर् अन्ते सदस्यास् तु प्राड्विवाकस् ततः परम् ॥ इति ।

प्राग् ब्रूयात् प्रतिज्ञां कुर्याद् इत्य् अर्थः । तथा च नारदः ।

आज्ञालेख्ये पट्टिके शासने वा 

	आधिःपत्रं विक्रयो वा क्रयो वा ।

[५९] राज्ञे कुर्यात् पूर्वम् आवेदनं यः

	तस्य ज्ञेयः पूर्वपक्षो विधिज्ञैः ॥ इति । (न्स्म् २।३८)

विवादे पूर्वाभियोक्तुर् एव प्रतिज्ञावादित्वम् इत्य् अर्थः । तत्रापवदम् आह स एव ।

यस्य स्याद् अधिका पीडा कार्यं वाभ्यधिकं भवेत् ।

तस्यार्थवादो दातव्यो न यः पूर्वं निवेदयेत् ॥ इति ।

कात्यायनः ।

यस्य स्याद् अधिका पीडा कार्यं वाभ्यधिकं भवेत् ।

पूर्वपक्षो भवेत् तस्य न यः पूर्वं निवेदयत् ॥ इति ।

यत्रोभयोर् अपि परस्परम् अर्थित्वं प्रत्यर्थित्वं च साध्यभेदाद् युगपद् भवति तत्रोत्कृष्टजातेर् बहुपीडस्य वार्थिनो वादः पूर्वं द्रष्टव्यः । तथा च बृहस्पतिः ।

अहंपूर्विकया याताव् अर्थिप्रत्यर्थिनौ यदा ।

वादो वर्णानुपूर्व्येण ग्राह्यः पीडाम् अवेक्ष्य वा ॥

[६०] इति । समानवर्णत्वे पीडापेक्षया ग्राह्याः । अनेकवादियुग्मानां युगपद् उपस्थाने दर्शनक्रमम् आह मनुः ।

अर्थानर्थाव् उभौ बुध्वा धर्माधर्मौ च केवलौ ।

वर्णक्रमेण सर्वाणि पश्येत् कार्याणि कार्यिणाम् ॥ इति । (म्ध् ८।२४)

दर्शनोपक्रमो निरूपितः

अथ् चतुष्पाद् व्यवहारः प्रस्तूयते

तत्र प्रतिज्ञोत्तरं प्रमाणं निर्णयश् चेति चत्वारः पादाः । तत्र प्रतिज्ञां संगृह्णाति याज्ञवल्क्यः ।

प्रत्यर्थिनो ऽग्रतो लेख्यं यथावेदितम् अर्थिना ।

समामासतदर्धाहर्नामजात्यादिचिह्नितम् ॥ (य्ध् २।६)

[६१] इति । एतच् च बृहस्पतिना स्पष्टीकृतम् ।

उपस्थिते ततस् तस्मिन् वादी पक्षं प्रकल्पयेत् ।

निरवद्यं सप्रतिज्ञं प्रमाणागमसंयुतम् ॥

देशस्थानसमामासपक्षाहोनामजातिभिः ।

द्रव्यसंख्योदयं पीडां क्षमा लिङ्गं च लेखयेत् ॥

प्रतिज्ञादोषनिर्मुक्तं साध्यं सत्कारणान्वितम् ।

निश्चितं लोकसिद्धं च पक्षं पक्षविदो विदुः ॥

अल्पाक्षरस् त्व् असंदिग्धो बह्वर्थश् चाप्य् अनाकुलः ।

युक्तो विरोधिकरणे विरोधिप्रतिषेधकः ॥ इति ।

ततः प्रत्यर्थ्याह्वानानन्तरम् । तस्मिन्न् उपस्थिते प्रत्यर्थिन्य् आगते सति निरवद्यं पक्षदोषरहितम् । पक्षदोषास् तु कात्यायनेन दर्शिताः ।

देशकालविहीनश् च द्रव्यसंख्याविवर्जितः ।

साध्यप्रमाणहीनश् च पक्षो ऽनादेय इष्यते ॥ इति ।

स्मृत्यन्तरे ऽपि ।

अप्रसिद्धं निराबाधं निरर्थं निष्प्रयोजनम् ।

असाध्यं वा विरुद्धं वा पक्षाभासं विवर्जयेत् ॥ इति ।

अप्रसिद्धम् – मदीयं शशविषाणं गृहीत्वा न प्रयच्छतीत्यादि । निराबाधम् – अस्मद्गृहप्रदीपप्रकाशेनायं स्वगृहे व्यवहरतीत्यादि । निरर्थकम् – अभिधेयरहितं कचटतप इत्यादि । निष्प्रयोजनम् – यथा अयं देवदत्तो ऽस्मद्गृहसंनिधौ सुस्वरम् अधीत इत्यादि । [६२] असाध्यम् – यथा देवदत्तेन श्मश्रूभङ्गं प्रहसित इति । विरुद्धम् – यथा अहम् अमुकेन शप्त इत्यादि । पुरराष्ट्रविरुद्धं वा । एवंविधपक्षदोषरहितं निरवद्यम् “मदीयं द्रव्यम् अनेन गृहीतं तत् प्रत्यर्पणीयम्” इति प्रतिज्ञा तया युक्तं सप्रतिज्ञम् । प्रमाणं लिखितभुक्त्यादि । आगमो द्रव्यप्राप्तिप्रकारः । कात्यायनो ऽपि स्पष्टम् उदाजहार ।

निर्दिश्य कालं वर्षं च मासं पक्षं तिथिं तथा ।

वेलां प्रवेशं विषयं स्थानं जात्याकृती वयः ॥

साध्यं प्रमाणं द्रव्यं च संख्या नाम तथात्मनः ।

राज्ञां च क्रमशो नाम निवासः साध्यनाम च ॥

क्रमात् पितॄणां नामानि पीडाम् आहर्तृदायकौ ।

क्षमालिङ्गानि वाक्यानि पक्षं संकीर्त्य कल्पयेत् ॥

देशं कालं तथात्मानं संनिवेशं तथैव च ।

जातिसंज्ञाधिवासांश् च प्रमाणं क्षेत्रनाम च ॥

पितृपैतामहं चैव पूर्वराजानुकीर्तनम् ।

स्थावरेषु विवादेषु दशैतानि निवेदयेत् ॥ इति ।

देशादीनां स्थावरविवादेषु पुनर् अभिधानं यत्र यावद् उपयुज्यते तत्र तावद् उपादेयम् । न तु सर्वं सर्वत्रेति प्रदर्शनार्थम् । संग्रहकारो ऽपि ।

[६३] अर्थवद् धर्मसंयुक्तं परिपूर्णम् अनाकुलम् ।

साध्यवद् वाचकपदं प्रकृतार्थानुबन्धि च ॥

प्रसिद्धम् अविरुद्धं च निश्चितं साधनक्षमम् ।

संक्षिप्तं निखिलार्थं च देशकालाविरोधि च ॥

वर्षर्तुमासपक्षाहोवेलादेशप्रदेशवत् ।

स्थानावसथसाध्याख्याजात्याकारवयोयुतम् ॥

साध्यप्रमाप्यसंख्यावद् आत्मप्रत्यर्थिनामवत् ।

परात्मपूर्वजानेकराजनामभिर् अङ्कितम् ॥

क्षमालिङ्गात्मपीडावत् कथिताहर्तृदायकम् ।

यद् आवेदयते राज्ञे तद् भाषेत्य् अभिधीयते ॥ इति ।

परात्मपूर्वजानेकराजनामभिः – परः प्रतिवादी, आत्मा वादी, तयोः पूर्वजाः पित्रादयः, अनेकराजानो भुक्तिकालीनाः तेषां नामभिः । भाषादोषास् तु नारदेन दर्शिताः ।

अन्यार्थम् अर्थहीनं च प्रमाणागमवर्जितम् ।

लेख्यस्थानादिभिर् भ्रष्टं भाषादोषा उदाहृताः ॥ इति । (न्स्म् २।८)

तांश् च स्वयम् एव व्याचष्टे ।

दृष्टे शाधारणे प्य् एको यद्य् अर्थे वा नियुक्तकः ।

लेखयेद् यस् तु भाषायाम् अन्यार्थां तां विदुर् बुधाः ॥

[६४] गणिते तुलिते मेये तथा क्षेत्रगृहादिके ।

यत्र संख्या न निर्दिष्टा सा प्रमाणविवर्जिता ॥

न त्व् एवं लिख्यते यत्र स भाषा स्यद् अनागमा ।

समा मासस् तथा पक्षस् तिथिर् वारस् तथैव च ॥

यत्रैतानि न लिख्यन्ते लेख्यहीनां तु तां विदुः ॥

लेखयित्वा तु यो भाषां निर्दिष्टे च तथोत्तरे ।

उद्दिष्टे साक्षिणः पूर्वम् अधिकां ताम् विनिर्देशेत् ॥

यत्र स्याद् उभयं सर्वं निर्दिष्टं पूर्ववादिना ।

संदिग्धम् इव लिख्येत भ्रष्टभाषां तु तां विदुः ॥ इति ।

अर्थे साधारणे बहूनां संबन्धिनि कार्ये पुनर् अपि स एव पक्षं संगृह्य विवृणोति ।

भिन्नक्रमो व्युत्क्रमार्थः प्रकीर्णार्थो निरर्थकः ।

अतीतकालोद्दिष्टश् च पक्षो नादेय इष्यते ॥

यथास्थाननिवेशेन नैवं पक्षार्थकल्पना ।

शस्यते न स पक्षस् तु भिन्नक्रम उदाहृतः ॥

मूलम् अर्थं परित्यज्य तद्गुणो यत्र लिख्यते ।

निरर्थकः स वै पक्षो भूतसाधनवर्जितः ॥

भूतकामन् अतिक्रान्तं द्रव्यं यत्र हि लिख्यते ।

अतीतकालः पक्षो ऽसौ प्रमाणे सत्य् अपि स्मृतः ॥ 

[६५] यस्मिन् पक्षे द्विधा साध्यं भिन्नकालविमर्शनम् ।

विमृश्यते क्रियाभेदात् स पक्षो दिष्ट उच्यते ॥ इति ।

एकेनाप्य् अर्थिना बहुसाध्यनिर्देशो युगपन् न कर्तव्यः । कालभेदेन तु कर्तव्यः । तद् उभयं कात्यायन आह ।

पुरराष्ट्रविरुद्धश् च यश् च राज्ञा विवर्जितः ।

अनेकपदसंकीर्णः पूर्वपक्षो न सिध्यति ॥

बहुप्रतिज्ञं यत् कार्यं व्यवहारेषू निश्चितम् ।

कामं तद् अपि गृह्णीयाद् राजा तत्त्वबुभुत्सया ॥ इति ।

पूर्ववादिनो नियमम् आह बृहस्पतिः ।

मृषायुक्तं क्रियाहीनम् असारान्यर्थम् आकुलम् ।

पूर्वपक्षं लेखयतो वादहानिः प्रजायते ॥

अपदिश्याभियोगं यस् तम् अतीत्यापरं वदेत् ।

क्रियाम् उक्त्वान्यथा ब्रूयात् स वादी हानिम् आप्नुयात् ॥

ऊनाधिकं पूर्वपक्षे तावद् वादी विशोधयेत् ।

न दद्याद् उत्तरं यावत् प्रत्यर्थी सभ्यसंनिधौ ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

अधिकान् छेदयेद् अर्थान् हीनांश् च प्रतिपूजयेत् ।

भूमौ निवेशयेत् तावद् यावद् अर्थो ऽभिवर्णितः ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

[६६] भाषाया उत्तरं यावत् प्रत्यर्थी नाभिलेखयेत् ।

अर्थी तु लेखयेत् तावद् यावद् वस्तु विवक्षितम् ॥ इति । (न्स्म् २।७)

अप्रगल्भं वादिनं प्रति बृहस्पतिर् आह ।

अभियोक्ताप्रगल्भत्वाद् वक्तुं नोत्सहते यदा ।

तस्य कालः प्रदातव्यः कार्यशक्त्यनुरूपतः ॥ इति ।

काले इयत्ताम् आह कात्यायनः ।

सोल्लेखनं वा लभते त्र्यहं सप्ताहम् एव वा ।

मतिर् उत्पद्यते यावद् विवादे वक्तुम् इच्छतः ॥ इति ।

पूर्वपक्षस्य चातुर्विध्यं प्रतिपादयति बृहस्पतिः ।

चतुर्विधः पूर्वपक्षः प्रतिपक्षस् तथैव च ।

चतुर्धा निर्णयः प्रोक्तः कैश्चिद् अष्टविधः स्मृतः ॥

शङ्काभियोगस् तत्त्वं च लब्धए ऽर्थे ऽभ्यर्थिनं तथा ।

वृत्ते वादे पुनर् न्यायः पक्षो ज्ञेयश् चतुर्विधः ॥

भ्रान्तिः शङ्का समुद्दिष्टा वश्यं नष्टार्थदर्शनम् ।

लब्धे ऽर्थे ऽभ्यर्थिनं मोहस् तथावृत्ते पुनः क्रियाः ॥

[६७] इति । एतत् पाण्डुलेखेन लिखित्वा वायोद्धारेण शोधितं पत्रे निवेशयेद् इत्य् आह कात्यायनः ।

पूर्वपक्षं स्वभावोक्तं प्राड्विवाको ऽभिलेखयेत् ।

पाण्डुलेखेन फलके ततः पत्रे विशोधितम् ॥ इति ।

शोधनं यावद् उत्तरदर्शनम् । न अतः परम् । अत एव नारदः ।

शोधयेत् पूर्ववादं तु यावन् नोत्तरदर्शनम् ।

अवष्टब्धस्योत्तरणे निवृत्तं शोधनं भवेत् ॥ इति ।

हेयादेयौ पूर्वपक्षौ विविनक्ति बृहस्पतिः ।

राज्ञापवर्जितो यस् तु यश् च पौरविरोधकृत् ।

राष्ट्रस्य वा समस् तस्य प्रकृतीनां तथैव च ॥

अन्ये वा ये पुरग्राममहाजनविरोधकाः ।

अनादेयास् तु ते सर्वे व्यवहाराः प्रकीर्तिताः ॥

न्यायं वा नेच्छते कर्तुम् अन्यायं वा करोति यः ।

न लेखयति यस् त्व् एवं तस्य पक्षो न सिध्यति ॥

विरुद्धं चाविरुद्धं च द्वाव् अप्य् अर्थौ निवेशितौ ।

एकस्मिन् यत्र दृश्येते तं पक्षं दूरतस् त्यजेत् ॥

[६८]** **उन्मत्तमत्तनिर्धूता महापतकदूषिताः ।

जडातिवृद्धबालाश् च विज्ञेया स्युर् निरुत्तराः ॥

पक्षः प्रोक्तस् त्व् अनादेयो वादी चानुत्तरस् तथा ।

यादृग्वादी यश् च पक्षो ग्राह्यस् तत् कथयाम्य् अहम् ॥

पीडातिशयम् आश्रित्य यद् ब्रवीति विवक्षितम् ।

स्वार्थसिद्धिपरो वादी पूर्वपक्षः स उच्यते ॥ इति ।

इति प्रतिज्ञापादो निरूपितः

अथोत्तरपादो निरूप्यते

तं च याज्ञवल्क्यः संगृह्णाति ।

श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यं पूर्वावेदकसंनिधौ । इति । (य्ध् २।७)

तद् एतद् बृहस्पतिर् विवृणोति ।

यदा त्व् एवंविधः पक्षः कल्पितः पूर्ववादिना ।

दद्यात् तत्पक्षसंबद्धं प्रतिवादी तदोत्तरम् ॥

विनिश्चिते पूर्वपक्षे ग्राह्याग्राह्यविशेषिते ।

प्रतिज्ञार्थे स्थिरीभूते लेखयेद् उत्तरं ततः ॥ इति ।

उत्तरे स्वतः प्रवृत्त्यभावे च तत् दापनीयम् इत्य् आह [६९] अस् एव ।

पूर्वपक्षे यथर्थे तु न दद्याद् उत्तरं तु यः ।

प्रत्यर्थी दापनीयः स्यात् सामादिभिर् उपक्रमैः ॥

प्रियपूर्वं वचः साम भेदस् तु भयदर्शनम् ।

अर्थापकर्षणं दण्डस् ताडनं बन्धनं तथा ॥ इति ।

उत्तरलक्षणम् आह प्रजापतिः ।

पक्षस्य व्यापकं सारम् असंदिग्धम् अनाकुलम् ।

अव्याख्यागम्यम् इत्य् एतद् उत्तरं तद्विदो विदुः ॥ इति ।

हारीतो ऽपि ।

पूर्वपक्षार्थसंबद्धम् अनेकार्थम् अनाकुलम् ।

अनल्पम् अव्यस्तपदं व्यापकं नातिभूरि च ॥

सारभूतम् असंदिग्धं स्वपक्षैकान्तसंभवम् ।

अर्थिश्रवम् अगूढार्थं देयम् उत्तरम् ईदृशम् ॥ इति ।

स्वपक्षैकान्तसंभवम् अनवशेषितस्वपक्षैकदेशं संपूर्णस्वपक्षम् इति यावत् । सहसोत्तरं दातुम् अशक्तं प्रति कात्यायन आह ।

श्रुत्वा लेख्यगतं त्व् अर्थं प्रत्यर्थी कारणाद् यदि ।

कालं विवादे याचेत तस्य देयो न संशयः ॥

[७०] इति । कालभेदं कारणविशेषं चाह नारदः ।

शालीनत्वाद् भयार्तत्वात् प्रत्यर्थी स्मृतिविभ्रमात् ।

कालं प्रार्थयते यत्र तत्र तं लब्धुम् अर्हति ॥

एकाहं त्र्यहपञ्चाहं सप्ताहम् पक्षम् एव वा ।

मासं चतुष्टयं वर्षं लभते शक्त्यपेक्षया ॥ इति ।

तत्र व्यवस्थाम् आह स एव ।

सद्यःकृते तदा वादः समातीते दिनं क्षिपेत् ।

षडब्दिके त्रिरात्रं तु सप्ताहं द्वादशाब्दिके ॥

विंशत्यब्दे दशाहं तु मासार्धं वा लभेत सः ।

मासं त्रिंशत्समातीते त्रिपक्षं परतो भवेत् ॥

अस्वतन्त्रजडोन्मत्तबालदीक्षितरोगिणाम् ।

कालः संवत्सराद् अर्वाक् स्वयम् एव यथेप्सितम् ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

संवत्सरं जडोन्मत्ते ऽमनस्के व्याधिपीडिते ।

दिगन्तरप्रपन्ने च अज्ञातार्थे च वस्तुनि ॥

मूलं वा साक्षिणो वाथ परदेशस्थिता यदा ।

[७१] तत्र कालो भवेत् पुंसाम् आ स्वदेशसमागमात् ॥

दत्ते ऽपि काले देयं स्यात् पुनः कार्यस्य् गौरवात् । इति ।

कालदानस्य विषयम् आह नारदः ।

गहनत्वाद् विवादानाम् असामर्थ्यात् स्मृतेर् अपि ।

ऋणादिषु हरेत् कालं कामं तत्त्वबुभुत्सया ॥ इति । (न्स्म् १।४४)

ऋणादीन् दर्शयति पितामहः ।

ऋणोपनिधिनिक्षेपदानसंभूयकर्मणाम् ।

समये दायभागे च कालः कार्यः प्रयत्नतः ॥ इति ।

कालदानस्यानर्हविषयम् आह याज्ञवल्क्यः ।

साहसस्तेयपारुष्यगो’भिशापात्यये स्त्रियाम् ।

विवादयेत् सद्य एव कालो ऽन्यत्रेच्छया स्मृतः ॥ इति । (य्ध् २।१२)

बृहस्पतिर् अपि ।

साहसस्तेयपारुष्यगो’भिशापे तथात्यये ।

भूमौ विवादयेत् क्षिप्रम् अकाले ऽपि बृहस्पतिः ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

धेनाव् अनडुहि क्षेत्रे स्त्रीषु प्रजनने तथा ।

न्यासे याचितके दत्ते तथैव क्रयविक्रये ॥

[७२] कन्याया दूषणे स्तेये कलहे साहसे निधौ ।

उपधौ कूटसाक्ष्ये च सद्य एव विवादयेत् ॥ इति ।

उपधिर् भयादिवशात् प्राप्तं कार्यम् । उत्तरभेदान् आह नारदः ।

मिथ्या संप्रतिपत्तिश् च प्रत्यवस्कन्दनं तथा ।

प्राङ्न्यायश् चोत्तराः प्रोक्ता चत्वारः शास्त्रवेदिभिः ॥ इति ।

मिथ्यादीनां स्वरूपम् आह बृहस्पतिः ।

अभियुक्तो ऽभियोगस्य यदि कुर्यात् तु निह्नवम् ।

मिथ्या तत् तु विजानीयाद् उत्तरं व्यवहारतः ॥

श्रुत्वाभियोगं प्रत्यर्थी यदि तत् प्रतिपद्यते ।

सा तु संप्रतिपत्तिस् तु शास्त्रविद्भिर् उदाहृता ॥

अर्थिनाभिहितो यो ऽर्थः प्रत्यर्थी यदि तं तथा ।

प्रपद्य कारणं ब्रूयात् प्रत्यवस्कन्दनं हि तत् ॥

आचारेणावसन्नो ऽपि पुनर् लेखयते यदि ।

स विनेयो जितः पूर्वं प्राङ्न्यायस् तु स उच्यते ॥ इति ।

प्रजापतिर् अपि ।

यावद् आवेदितं किंचिन् मत्संबन्धम् इहार्थिना ।

तावत् सर्वम् असंभूतम् इति मिथ्योत्तरं स्मृतम् ॥

[७३] यस्यैतद् एवम् एवैतं नासंभावितम् अर्थिना ।

इति संप्रतिपत्त्याख्यं द्वितीयम् इदम् उत्तरम् ॥

दत्तम् एव ममानेन किं त्व् अस्यापि मया पुनः ।

प्रतिदत्तम् इतीदृक् च प्रत्यवस्कन्दनं स्मृतम् ॥

अस्मिन्न् अर्थान्तरे पूर्वं प्रलब्धो ऽस्म्य् अहम् अर्थिना ।

जितश् चायं मया तत्र प्राङ्न्यायविधिर् उच्यते ॥ इति ।

मिथ्योत्तरस्यान्तरभेदम् आह स एव ।

मिथ्यैतन् नाभिजानामि तदा तत्र न संनिधिः ।

अजातश् चास्मि तत्काल इति मिथ्या चतुर्विधम् ॥ इति ।

उत्तराभासान् आह कात्यायनः ।

अप्रसिद्धं विरुद्धं यद् अत्यल्पम् अतिभूरि च ।

संदिग्धासंभवाव्यक्तम् अन्यार्थं चातिदोषवत् ॥

यद् व्यस्तपदम् अव्यापि निगूढार्थं तथाकुलम् ।

व्याख्यागम्यम् असारं च नोत्तरं स्वार्थसिद्धये ॥ इति ।

अप्रसिद्धादीन् स एव व्याचष्टे ।

चिह्नाकारसहस्रं तु समयं वा विजानता ।

भाषान्तरेण वा प्रोक्तम् अप्रसिद्धं तद् उत्तरम् ॥

प्रतिदत्तं मया बाल्ये प्रतिदत्तं मया न हि ।

यद् एवम् आह विज्ञेयं विरुद्धं तद् इहोत्तरम् ॥

[७४] जितः पुरा मयायं तु अर्थे ऽस्मिन्न् इति भाषिते ।

पुरा मया च प्रमितम् अङ्गीकारोत्तरं स्मृतम् ॥

गृहीतम् इति वाच्ये तु कार्यं तेन कृतं मया ।

पुरा गृहीतं यद् द्रव्यम् इति चेद् वक्ति भूति तत् ॥

देयं ममेति वक्तव्ये मया देयम् इतीदृशम् ॥

संदिग्धम् उत्तरं ज्ञेयं व्यवहारे बुधैस् तदा ॥

बलाबलेन चैतेन साहसं स्थापितं पुरा ।

अनुक्तम् एतन् मन्यन्ते तद् अन्यार्थम् इतीरितम् ॥

अस्मै दत्तं मया सार्धं सहस्रम् इति भाषिते ।

प्रतिदत्तं तदर्धं यत् तद् इहाव्यापकं स्मृतम् ॥

पूर्ववादक्रियां यावत् सम्यङ् नैव निवेशयेत् ।

मया गृहीतं पूर्व्ं नो तद् व्यस्तपदम् उच्यते ॥

तत् किं तामरसं किंचिद् अगृहीतं प्रदास्यति ।

[७५] निगूढार्थं तु तत् प्रोक्तम् उत्तरं व्यवहारतः ॥

किं तेनैव सदा देयं मया देयं भवेद् इति ।

एतद् आकुलम् इत्य् उक्तम् उत्तरज़्म् तद्विदो विदुः ॥

काकस्य दन्ता नो सन्ति सन्तीत्यादि तद् उत्तरम् ।

असारम् इति तत्त्वेन सम्यङ् नोत्तरम् इष्यते ॥ इति ।

अत्र चिह्नेत्यादेर् अयम् अर्थः । विवादविषयस्य गोहिरण्यादिद्रव्यस्य वर्णविशेषादिकं चिह्नम् । दीर्घश्रृङ्गत्वादिर् आकारः । सहस्रादिः संख्या । समयः कालविशेषः संकेतविशेषो वा । तत् सर्वम् अजानता यत् प्रोक्तम्, जानता वा सभ्यानाम् अपरिचितया बाषया यद् उक्तं तद् उभयम् अप्रसिद्धम् । बाल्य एव मया सर्वं द्रव्यं प्रतिदत्तम् इत्य् उक्त्वा स पुनर् अपि विस्मृत्य वा प्रतिवादिबुद्धिं प्रच्छादयितुकामो वा न दत्तम् इति यद् ब्रूयात् तद् विरुद्धम् । “पुरा मयायं जितः” इति वक्तव्ये सति, जितशब्दं परित्यजति चेत् तद् उभयम् । गृहीतम् इत्य् एतावत्य् एव वक्तव्ये सति प्रथमं तद् अनुक्त्वा तेन यत् कर्तव्यं तत् कार्यं मया कृतम् इत्य् एतादृशं प्रस्तुतानुपयोगि किंचिद् उक्त्वा पश्चाद् गृहीतम् इति यद् ब्रूयात् तद् उत्तरं भूरि । देयं मयेत्य् उक्ते सति संदेहम् अन्तरेण दातव्यनिश्चयो भवति तद् अनुक्त्वा मयादेयम् [७६] इति यद् ब्रूयात्, तदानीम् अदेयम् इति वा देयम् इति वा पदस्य छेत्तुं शक्यत्वाद् उत्तरं संदिग्धं भवति । यदि षोडशवर्षः प्रतिवादी “मत्पौत्रेण दत्तम्” इति ब्रूयात् अद् असंभवम् । एकादश वस्त्राणि मया दत्तानीति वक्तव्ये सति रुद्राकाशनामकानि युष्मत्प्रयोगशब्दवाच्येन विभागितानीत्य् एवम् अप्रसिद्धैः पदैर् अभिहितम् उत्तरम् अव्यक्तम् । प्रकृतार्थस्योचितम् उत्तरम् अनुक्त्वा अनुपयुक्तम् एव किंचिद् ब्रूते: “एतेन वादिना प्राबल्येन दौर्बल्येन वा किंचित् साहसं कृतम्” इत्यादि तत्र प्रकृतस्यानुक्तत्वाद् उत्तरम् अन्यार्थं भवति । शतं देयम् इति प्रतिज्ञा तस्यार्थस्य शतद्वयं दत्तम् इत्य् उत्तरं दोषवत् । सार्धं सहस्रं मह्यं देयम् इति प्रतिज्ञा तस्य तदर्धं प्रत्यर्पितम् इत्य् उत्तरम् अव्यापकम् । वादिना स्वपक्षस्य सम्यक् लेखनात् पूर्वम् एव मया न गृहीतम् इत्य् उत्तरं व्यस्तपदम् । मया दत्तम् अपि यदा न गृहीतम् इति वक्तव्ये सति विस्पष्टं न वदति किं तु लोके यः को ऽपि किम् अगृहीतं तामरसं प्रदास्यतीत्य् एवम् अप्रसिद्धेन शब्देन व्यतिरेकमुखेन काकस्वरेणाभिहितम् उत्तरं निगूढम् । किं ते नैव सदा देयं मया देयम् इत्य् अत्रोभयोर् वाक्ययोर् अदेयं मया देयम् इति पदच्छेदसंभवाद् [७७] अर्थस्यानिश्चयात् किम् इति काक्वा व्यज्यमानस्याप्य् अनिश्चयाद् इदम् उत्तरं व्याकुलम् । त्वत्पित्रा सुवर्णशतं गृहीतम् इत्य् अभियोगे पितुर् वाक्यं जानामीति वक्तव्ये व्यत्यस्यान्वयेन दुर्बोधं वचो ब्रूते गृहीतं शतम् इति वचनात् सुवर्णानां पितुर् न जानामीति तद् इदम् उत्तरं व्याख्यागम्यम् । काकदन्तादिविषयं निष्प्रयोजनं असारम् इति । संकराख्यम् उत्तराभासम् आह कात्यायनः ।

पक्षैकदेशे यत् सत्यं एकदेशे च कारणम् ।

मिथ्या चैवैकदेशे यत् संकरात् तद् अनुत्तरम् ॥ इति ।

तच् च स एव विशदयति ।

न चैकस्मिन् विवादे तु क्रिया स्याद् वादिनोर् द्वयोः ।

न चार्थसिद्धिर् उभयोर् न चैकत्र क्रियाद्वयम् ॥ इति ।

मिथ्याकारणोक्तयोः संकरे अर्थिप्रत्यर्थिनोर् द्वयोर् अपि क्रिया प्राप्नोति ।

मिथ्या क्रिया पूर्ववादे कारणे प्रतिवादिनि ।

इति स्मरणात्, तद् उभयम् एकस्मिन् व्यवहारे विरुद्धम् । तथा सुवर्णं रूपकशतं अनेन गृहीतम् इत्य् अभियोगे सुवर्णं न गृहीतम्, रूपकशतं गृहीतं प्रतिदत्तम् इति । कारणप्राङ्न्यायसंकरे तु प्रत्यर्थिन एव क्रियाद्वयम्,

प्राङ्न्यायकारणोक्तौ तु प्रत्यर्थी निर्दिशेत् क्रियाम् ।

[७८] इति स्मरणात् । यथा “सुवर्णं गृहीतं प्रतिदत्तम्, रूपके व्यवहारमार्गेण् पराजितः” इति । अत्र प्राङ्न्याये जयपत्रेण वा प्राङ्न्यायदर्शिभिर् वा भवितव्यम् । कारणोत्तरे तु साक्षिलेख्यादिभिर् भावयितव्यम् इत्य् अविरोधः । एवम् उत्तरत्रयसंकरे ऽपि द्रष्टव्यम् । यथा “अनेन सुवर्णरूपकशतं वस्त्राणि च गृहीतानि” इत्य् अभियोगे “सत्यं सुवर्णं गृहीतं प्रतिदास्यामि । रूपकशतं तु न गृहीतम् । वस्त्रविषये पूर्वन्यायेन पराजितः” इति । एवं चतुःसंकरे ऽपि । एतेषां चानुत्तरत्वं यौगपद्येन । तस्य तस्यांशस्य तेन तेन विवादप्रसिद्धेः क्रमेणोत्तरत्वम् एव । क्रमश् चार्थिनः प्रत्यर्थिनः सभ्यानां चेच्चया भवति । यत्र पुनर् उभयोः संकरस् तत्र यस्य प्रभूतार्थविषयत्वं तत्र क्रियोपादानेन व्यवहारः प्रवर्तयितव्यः । पश्चाद् अन्यविषयान्तरोपादानेन । यत्र च संप्रतिपत्तेर् उत्तरान्तरस्य च संकरः तत्रोत्तरान्तरोपादानेन व्यवहारो द्रष्टव्यः संप्रतिपत्तेः प्रयोगाभावात् । यथा हारीतेनोक्तम् ।

मिथ्योत्तरं कारणं च स्याताम् एकत्र चेद् उभे ।

सत्यं वापि सहान्येन तत्र ग्राह्यं किम् उत्तरम् ॥

[७९] इत्य् उक्त्वा,

यत् प्रभूतार्थविषयं यत्र वा स्यात् क्रियाफलम् ।

उत्तरं तत्र विज्ञेयम् असंकीर्णम् अतो ऽन्यथा ॥ इति ।

संकीर्णं भवतीति शेषः ऐच्छिकक्रमं भवतीत्य् अर्थः । तत्र प्रभूतार्थविषयं यथा – “अनेन रूपकशतं सुवर्णं वस्त्राणि च गृहीतानि” इत्य् अभियोगे, “सुवर्णं रूपकशतं च गृहीतम्, वस्त्राणि गृहीतानि प्रतिदत्तानि च” इति । अत्र मिथ्योत्तरस्य प्रभूतविषयत्वाद् अर्थिनः क्रियाम् आदाय प्रथमं व्यवहारः प्रवर्तयितव्यः । पश्चाद् वस्त्रविषयो व्यवहारः । एवं मिथ्याप्राङ्न्यायसंकरे कारणप्राङ्न्यायसंकरे च योजनीयम् । यथा तस्मिन्न् एवाभियोगे “सत्यं सुवर्णं रूपकशतं च गृहीतं दास्यामि । वस्त्राणि तु न गृहीतानि प्रतिदत्तानि” इति वा वस्त्रविषये पूर्वं पराजित इति चोत्तरे संप्रतिपत्तेर् भूरिविषयत्वे ऽपि तत्र क्रियाभावात् मिथ्योत्तरक्रियाम् आदाय व्यवहारः प्रवर्तयितव्यः । यत्र तु मिथ्याकारणयोर् उत्तरयोः कृत्स्नप्रक्षव्यापित्वम्, यथा – शृङ्गग्राहिकया कश्चिद् वदति “इयं गौर् मदीया, अमुकस्मिन् काले नष्टा, अस्य गृहे दृष्टा” इति । अन्यस् तु “मिथ्याइतत्, एतत्प्रदर्शितकालात् पूर्वम् एवास्मद् गृहे स्थिता । मम गृहे जाता वा” इति वदति । इदं तावत् पक्षनिराकरणसमर्थत्वान् नानुत्तरम् । नापि मिथ्यैव, कारणोपन्यासात् । नापि अकारणम्, एकदेशाभ्युपगमाभावात् । [८०] तस्मात् सकारणमिथ्योत्तरम् इदम् । अत्र च प्रतिवादिनः क्रिया । “कारणे प्रतिवादिनि” इति वचनात् । ननु – “मिथ्या क्रिया पूर्ववादे” इति पूर्ववादिनः कस्मात् क्रिया न भवति । तस्य शुद्धमिथ्याविषयत्वात् । “कारणे प्रतिवादिनि” इति एतद् अपि कस्माच् छुद्धकारणविषयं न भवति । नैतत् सर्वस्यापि कारणोत्तरस्य मिथ्यासहचरितरूपत्वाच् छुद्धकारणोत्तरस्याभावात् । प्रसिद्धकारणोत्तरे प्रतिज्ञातार्थैकदेशस्याभ्युपगमेनैकदेशस्य मिथ्यात्वम् । यथा – “सत्यं रूपकशतं गृहीतम्, न धारयामि, दत्तत्वात्” इति । प्रकृतोदाहरणे तु प्रतिज्ञार्थैकदेशस्याभ्युपगमो नास्तीति विशेषः । एतच् च हारीतेन स्पष्टम् उक्तम् ।

मिथ्याकारणयोर् वापि ग्राह्यं कारणम् उत्तरम् ॥ इति ।

यत्र मिथ्याप्राङ्न्याययोः पक्षव्यापित्वं यथा “रूपकशतं धारयति” इत्य् अभियोगे “मिथ्यैतत् अस्मिन्न् अर्थे पूर्वम् अयं पराजितः” इति तत्रापि प्रतिवादिन एव क्रिया,

प्राङ्न्यायकारणोक्तौ तु प्रत्यर्थी निर्दिशेत् क्रियाम् ।

इति वचनात् । शुद्धस्य प्राङ्न्यायस्याभावाद् अनुत्तरप्रसङ्गात् । संप्रतिपत्तेर् अपि साध्यत्वेनोपदिष्टस्य सिद्धत्वोपन्यासेन साध्यत्वनिराकारणाद् एवोत्तरत्वम् । यत्र तु कारणं प्राङ्न्यायसंकरः । [८१] यथा – “शतम् अनेन गृहीतम्” इत्य् अभियुक्तः प्रतिवदति “सत्यं गृहीतम् । प्रतिदत्तं च” इत्य् अस्मिन्न् एवार्थे प्राङ्न्यायेनायं पराजित इति तत्र प्रतिवादिनो यथारुचीति न क्वचिद् वादिप्रतिवादिनोर् एकस्मिन् व्यवहारे क्रियाप्रसङ्ग इति निर्णयः । निरुत्तरं प्रत्यर्थिनं प्रति कात्यायन आह ।

उपायैश् चोद्यमानस् तु न दद्याद् उत्तरं तु यः ।

अतिक्रान्ते सप्तरात्रे जितो ऽसौ दातुम् अर्हति ॥ इति ।

हीनवादिनं दर्शयति नारदः ।

पूर्ववादं परित्यज्य यो ऽन्यम् आलम्बते पुनः ।

वादसंक्रमणात् ज्ञेयो हीनवादी स वै नरः ॥

न मयाभिहितं कार्यम् अभियुक्तं परं वदेत् ।

विब्रुवंश् च भवेद् एवं हीनं तम् अपि निर्दिशेत् ॥

अन्यवादी क्रियाद्वेषी नोपस्थायी निरुत्तरः ।

आहूतप्रपलायी च हीनः पञ्चविधः स्मृतः ॥ इति । (न्स्म् २।२४, ३३)

तान् वादिनो विवृणोति स एव ।

लेखयित्वा तु यो वाक्यम् ऊनं वाभ्यधिकं पुनः ।

वदेद् वादी स हीयेत नाभियोगं तु सो ऽर्हति ॥

[८२] सभ्याश् च साक्षिणश् चैव क्रिया ज्ञेया मनीषिणः ।

तां क्रियां द्वेष्टि यो मोहात् क्रियाद्वेषी स उच्यते ॥

आह्वानाद् अनुपस्थानात् सद्य एव प्रहीयते ।

ब्रूहीत्य् उक्तो ऽपि न ब्रूयात् सद्यो बन्धनम् अर्हति ॥

द्वितीये ऽहनि दुर्बुद्धेर् विद्यात् तस्य पराजयम् ॥ इति ।

बृहस्पतिः ।

आहूतव्यपलापी च मौनी साक्षिः पराजितः ।

स्ववाक्यप्रतिपन्नश् च हीनवादी चतुर्विधः ॥ इति ।

हीनत्वे कालावधिम् आह स एव ।

प्रपलायी तु पक्षेण मौनकृत् सप्तभिर् दिनैः ।

साक्षिभिस् तत्क्षणेनैव प्रतिपन्नश् च हीयते ॥ इति ।

दैविकादिविध्नेन यथोक्तकालातिक्रमे ऽपि नापराध इत्य् आह स एव ।

दैवराजकृतो दोषस् तत्काले तु यदा भवेत् ।

अवधित्यागमात्रेण न भवेत् स पराजितः ॥ इति ।

हीनवादिनो दण्डेन पुनर्वादाधिकारम् आह कात्यायनः ।

[८३] अन्यवादी पणान् पञ्च क्रियाद्वेषी पणान् दश ।

नोपस्थाता दश द्वे च षोडशैव निरुत्तरः ॥

आहूतप्रपलायी च पणान् ग्राह्यस् तु विंशतिम् ॥ 

इति ।

त्रिर् आहूतम् अनायातम् आहूतप्रपलायिनम् ।

पञ्चरात्रम् अतिक्रान्तं विनयेत् तं महीपतिः ॥ इति ।

यत् तु तेनैव पुनर्वादनिषेधकथनम्,

दोषानुरूपं संग्राह्यः पुनर्वादो न विद्यते ॥

इति, तद् एतन् न्यक्कृतविवादविषयम् । इतरत्र तु प्रकृतिहानिर् नास्तीत्य् आह नारदः ।

सर्वेष्व् अर्थविवादेषु वाक्छलेनावसीदति ।

पशुस्त्रीभूम्यृणादाने शास्यो ऽप्य् अर्थान् न हीयते ॥ (न्स्म् २।२५)

[८४] इति । नावसीदतीति प्रतिज्ञातार्थस्य न हीयत इत्य् उपपादनम् । अत्रापवादम् आह कात्यायनः ।

उभयोर् लिखिते वाक्ये  प्रारब्धे कार्यनिर्णये ।

अयुक्तं तत्र यो ब्रूयात् तस्माद् अर्थात् महीयते ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

संदिग्धार्थस्वतन्त्रो यः साधयेद् यश् च निष्पतेत् ।

न चाहूतो वदेत् किंचिद् धीनो दण्ड्यश् च स स्मृतः ॥ इति । (य्ध् २।१६)

अत्र दण्डग्रहणेनैव हीनत्वे सिद्धे पुनर् हीनग्रहणं प्रकृताद् अर्थाद् धीन इति ज्ञापनार्थम् । वादम् उपक्रम्य निवृत्तयोर् द्वयोर् अपि दण्डम् आह बृहस्पतिः ।

पूर्वरूपे संनिविष्टे विचारे संप्रवर्तिते ।

प्रशमं ये मिथो यान्ति दाप्यास् ते द्विगुणं दमम् ॥ इति ।

तद् एतन् नृपवचनविषयम् इत्य् आह कात्यायनः ।

आवेद्य प्रगृहीतार्थं प्रशमं यान्ति ये मिथः ।

सर्वे द्विगुणदण्ड्याः स्युर् विप्रलम्भान् नृपस्य ते ॥

[८५] इति । एवं चावञ्चनया प्रशान्तानां न दण्डः । अत एव बृहस्पतिः ।

पूर्वोत्तरे ऽभिलिखिते प्रक्रान्ते कार्यनिर्णये ।

द्वयोः सन्तप्तयोः संधिः स्याद् अयःखण्डयोर् इव ॥

साक्षिसभ्यविकल्पस् तु भवेत् तत्रोभयोर् अपि ।

दोलायमानयोः संधिः प्रकुर्यातां विचक्षणैः ॥

प्रमाणसमता यत्र भेदः शास्त्रचरित्रयोः ।

तत्र राजाज्ञया संधिर् उभयोर् अपि शस्यते ॥ इति ।

अर्थिप्रत्यर्थिनोर् अभियोगे कंचिन् नियमम् आह याज्ञवल्क्यः ।

अभियोगम् अनिस्तीर्य नैनं प्रत्यभियोजयेत् ।

अभियुक्तं च नान्येन नोक्तं विप्रकृतिं नयेत् ॥ इति । (य्ध् २।९)

प्रत्यर्थी स्वस्मिन् वादिना संपादितम् अभियोगम् अपरिहृत्य प्रत्यभियोगं न कुर्यात् । अर्थी चान्येनार्थिना अभियुक्तं प्रत्यर्थिनं तदभियोगपरिहारात् पुरा स्वयं नाभियुञ्ज्यात् । उभाभ्याम् अपि प्रतिज्ञारूपम् उत्तरस्वरूपं वाचा यद् यथाभिहितं तत् तथैव समाप्तिपर्यन्तं निर्वाह्यम् । प्रत्यभियोगनिषेधस्यापवादम् आह स एव ।

कुर्यात् प्रत्यभियोगं तु कलहे साहसेषु च । (य्ध् २।१०)

[८६] इति । कलहे वाग्दण्डपारुष्यात्मके । साहसेषु च विषशस्त्रादिनिमित्तप्राणव्यापादनादिषु । प्रत्यभियोगसंभवे त्व् अभियोगम् अनिस्तीर्यापि स्वाभियोक्तारं प्रत्यभियोजयेत् ।

<u>ननु</u> – अत्रापि पूर्वपक्षानुपमर्दरूपत्वेनानुत्तरत्वात् प्रत्यभियोगस्य प्रतिज्ञान्तरत्वे युगपद्व्यवहारासंभवः समानः । 

<u>सत्यम्</u> । नात्र युगपद्व्यवहारस्य प्रत्यभियोगोपदेशः । अपि तु न्यूनदण्डप्राप्तये अधिकदण्डनिवृत्तये च । तथा हि “अनेनाहं ताडितः शप्तो वा” इत्य् अभियोगे “पूर्वम् अहम् अनेन ताडितः शप्तो वा” इति प्रत्यभियोगे दण्डाल्पत्वम् । यथाह कात्यायनः ।

पूर्वम् आक्षारयेद् यस् तु नियतं स्यात् स दण्डभाक् ।

पश्चाद् यः सो  ऽप्य् असत्कारी पूर्वे तु विनयो गुरुः ॥ इति ।

पश्चाद् यः आक्षारयेत् सो ऽप्य् असत्कारी दण्डभाक् । तयोर् मध्ये [८७] पूर्वस्य दण्डाधिक्यं इत्य् उत्तरपादः ।

अथ क्रियापादः । तं च याज्ञवल्क्यः संगृह्णाति ।

ततो ऽर्थी लेकयेत् सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम् । इति । (य्ध् २।७)

बृहस्पतिस् तु तं विवृणोति ।

पूर्वपादे विलिखितं यथाक्षरम् अशेषतः ।

अर्थी तृतीयपादे तु क्रियया प्रतिपादयेत् ॥ इति ।

क्रियाया उपयोगम् आह कात्यायनः ।

कारणात् पूर्वपक्षो ऽपि उत्तरत्वं प्रपद्यते ।

अतः क्रिया तदा प्रोक्ता पूर्वपक्षप्रसाधनी ॥ इति ।

क्रियाभेदान् आह बृहस्पतिः ।

द्विप्रकारा क्रिया प्रोक्ता मानुषी दैविकी तथा ।

एकैकानेकधा भिन्ना ऋषिभिस् तत्त्ववेदिभिः ॥

साक्षिलेख्यानुमानं च मानुषी त्रिविधा क्रिया ।

साक्षी द्वादशभेदस् तु लिखितं त्व् अष्टधा स्मृतम् ॥

अनुमानं त्रिधा प्रोक्तं नवधा दैविकी क्रिया । इति ।

दैवमानुषक्रिययोर् मानुष्याः प्राबल्यम् आह कात्यायनः ।

यद्य् एको मानुषीं ब्रूयाद् अन्यो ब्रूयात् तु दैविकीम् ।

मानुषीं तत्र गृह्णीयान् न तु दैवीं क्रियां नृपः ॥

[८८] यद्य् एकदेशप्राप्तापि क्रिया विद्येत मानुषी ।

सा न्याय्या न तु पूर्णापि दैविकी वदतां नृणाम् ॥ इति ।

मानुषयोः साक्षिलेख्ययोः संनिपाते लेख्यस्य प्राबल्यम् आह स एव ।

क्रिया तु दैविकी प्राप्ता विद्यमानेषु साक्षिषु ।

लेख्ये च प्रतिवादेषु न दिव्यं न च साक्षिणः ॥ इति ।

लेख्यप्राबल्यस्य विषयम् आह स एव ।

पूगश्रेणिगणादीनां या स्थितिः परिकीर्तिता ।

तस्यास् तु साधनं लेख्यं न दिव्यं न च साक्षिणः ॥ इति ।

क्वचित् तु साक्षिणः प्राबल्यं तद् आह स एव ।

दत्तादत्तेषु भृत्यानां स्वामिनां निर्णये सति ।

विक्रियादानसंबन्धे क्रीत्वा धनम् अनिच्छति ॥

द्यूते समाह्वये चैव विवादे समुपस्थिते ।

साक्षिणः साधनं प्रोक्तं न दिव्यं न च लेख्यकम् ॥ इति ।

क्वचिद् अनुमानं प्रबलम् । अनुमानं नाम भुक्तिः याज्ञवल्क्येनानुमानस्थाने भुक्तिशब्दप्रयोगात् ।

प्रमाणं लिखितं भुक्तिः साक्षिणश् चेति कीर्तितम् । इति । (य्ध् २।२२)

भुक्तिप्राबल्यविषयम् आह कात्यायनः ।

द्वारमार्गक्रियाभोगे जलवाहादिके तथा ।

भुक्तिर् एव हि गुर्वी स्यान् न लेख्यं न च साक्षिणः ॥ इति ।

दैवक्रियाविषयम् आह व्यासः ।

रहःकृतं प्रकाशं च द्विविधं कार्यम् उच्यते ।

प्रकाशं साक्षिभिर् भाव्यं दैविकेन रहःकृतम् ॥ इति ।

प्रकाशं साक्षिभिर् भाव्यम् इत्य् अस्यापवादम् आह बृहस्पतिः ।

महापापाभिशापेषु निक्षेपे हरणे तथा ।

दिव्यैः कार्यं परीक्षेत राजा सत्स्व् अपि साक्षिषु ॥

मणिमुक्ताप्रवालानां कूटकृत् पाशहारकः ।

हिंसको ऽन्त्याङ्गनासेवी परीक्ष्यः शपथैः सदा ॥

[९०] चिरन्तनोपांशुकृते चिरनष्टेषु साक्षिषु ।

प्रदुष्टेष्व् अनुमानेषु दिव्यैः कार्यं विशोधयेत् ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

समत्वं साक्षिणां यत्र दिव्यैस् तत्रापि शोधयेत् ।

प्राणान्तिकविवादेषु विद्यमानेषु साक्षिषु ॥

दिव्यम् आलम्बते वादी न पृच्छेत् तत्र साक्षिणः ।

उत्तमेषु च सर्वेषु साहसेषु विचारयेत् ॥

सर्वं तु दिव्यदृष्टेन सत्सु साक्षिषु वै भृगुः ॥ इति ।

व्यासो ऽपि ।

न मयैतत् कृतं पत्रं कूटम् एतेन कारितम् ।

अधरीकृत्य तत् पत्रं ह्य् अर्थे दिव्येन निर्णयः ॥

यन्नामलेख्यं तल्लेख्यं तुल्यं लेख्यं क्वचिद् भवेत् ।

अगृहीते धने तत्र कार्यो दैवेन निर्णयः ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

यत्र स्यात् सोपधं लेख्यं यद् राजश्रावितं यदि ।

दिव्येन शोधयेत् तत्र राजा धर्मासनस्थितः ॥ इति ।

दिव्यसाक्षिविकल्पविषयम् आह कात्यायनः ।

[९१] प्रक्रान्ते साहसे बाद्पारुष्ये दण्डवाचिके ।

बलोद्भूतेषु कार्येषु साक्षिणो दिव्यम् एव वा ॥

ऋणे लेख्यं साक्षिणो वा युक्तिलेख्यादयो ऽपि वा ।

दैविकी वा क्रिया प्रोक्ता प्रजानां हितकाम्यया ॥ इति ।

युक्तिस् तेनैव दर्शिता ।

साक्षिणो लिखितं भुक्तिः प्रमाणं त्रिविधं विदुः ।

लिङ्गोद्देशस् तु युक्तिः स्याद् द्वियानीह विषादयः ॥ इति ।

चोदनादीनां मुख्यानुकल्पभावम् आह स एव ¦

चोदना प्रतिकालं तु युक्तिर् लेखस् तथैव च ।

तृतीयः शपथः प्रोक्तस् तैर् ऋणं साधयेत् क्रमात् ॥ इति ।

अस्यार्थस् तेनैव विवृतः ।

अभीक्ष्णं चोद्यमानो ऽपि प्रतिहन्यान् न तद्वचः ।

त्रिचतुःपञ्चकृत्वो वा परतो ऽर्थं समाचरेत् ॥

चोदनाप्रतिघाते तु युक्तिलेखैः समन्वियात् ।

देशकालार्थसंबन्धपरिणामक्रियादिभिः ॥

[९२] युक्तिष्व् अप्य् असमर्थासु शपथैर् एनम् अर्दयेत् ।

अर्थकालबलापेक्षम् अग्न्यम्बुसुकृतादिभिः ॥ इति ।

येयम् उक्ता प्रमाणव्यवस्था सावश्यं परिपालनीया । तद् आह नारदः ।

प्रमाणानि प्रमाणज्ञैः परिभाव्यानि यत्नतः ।

सीदन्ति हि प्रमेयानि प्रमाणैर् अव्यवस्थितैः ॥ इति । (न्ध् १।६७)

अव्यस्थितैः प्रमाणैः प्रमाणकथितो ऽर्थो यतो विनश्यति अतः कालस्यानन्तत्वात् न किं प्रमाणम् इति प्रत्याकलनकुशलैः प्रत्याकलयितव्यानीत्य् अर्थः । यत्र प्रमाणैर् निर्णयः कर्तुं न शक्यते तदा राजेच्छया निर्णयः कार्यः । तद् आह पितामहः ।

[९३] लेख्यं यत्र न विद्येत न भुक्तिर् न च साक्षिण्ः ।

न च दिव्यावतारो ऽस्ति प्रमाणं तत्र पार्थिवः ॥

निश्चेतुं ये न शक्याः स्युर् वादाः संदिग्धरूपिणः ।

तेषां नृपः प्रमाणं स्यात् स सर्वस्य प्रभुर् यतः ॥ 

इति क्रियापादो निरूपितः ।

अथ साक्षिनिरूपणम्

तत्र साक्षिशब्दार्थं निर्वक्ति मनुः ।

समक्षदर्शनात् साक्षी श्रवणाच् चैव सिध्यति । इति । (म्ध् ८।७४)

विष्णुर् अपि: “समक्षदर्शनात् साक्षी श्रवणाद् वा” इति (विध् ८।१३) । चक्षुषा श्रोत्रेण सह मनोव्यापारो यस्य स साक्षी इति, “साक्षाद् द्रष्टरि संज्ञायाम्” (पाण् ३।७) इति पाणिनिस्मरणात् । साक्षिणः प्रयोजनानि मनुर् एवाह ।

संदिग्धेषु च कार्येषु द्वयोर् विवदमानयोः ।

दृष्टश्रुतानुभूतत्वात् साक्षिभ्यो व्यक्तदर्शनम् ॥ (=न्स्म् ३।१४७)

[९४] इति । साक्षिलक्षणं तु मनुः ।

यादृशा धनिभिः कार्या व्यवहारेषु साक्षिणः ।

तादृशान् संप्रवक्ष्यामि यथा वाच्यम् ऋतं च तैः ॥

गृहिणः पुत्रिणो मौलाः क्षत्रविट्शूद्रयोनयः ।

प्रवक्तुं साक्ष्यम् अर्हन्ति न ये केचिद् अनापदि ॥

आप्ताः सर्वेषु वर्णेषु कार्याः कार्येषु साक्षिणः ।

सर्वधर्मविदो ऽलुब्धा विपरीतांस् तु वर्जयेत् ॥ इति । (म्ध् ८।६१–६३)

व्यासो ऽपि ।

धर्मज्ञाः पुत्रिणो मौलाः कुलीनाः सत्यवादिनः ।

श्रौतस्मार्तक्रियायुक्ता विगतद्वेषमत्सराः ॥

श्रोत्रिया न पराधीनाः सूरयश् चाप्रवासिनः ।

युवानः साक्षिणः कार्या ऋणादिषु विजानता ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

तपस्विनो दानशीलाः कुलीनाः सत्यवादिनः ।

धर्मप्रधाना ऋजवः पुत्रवन्तो धनान्विताः ॥

[९५] त्र्यवराः साक्षिणो ज्ञेयाः श्रौतस्मार्तक्रियापराः ।

यथाजाति यथावर्णं सर्वे सर्वेषु वा स्मृताः ॥ इति । (य्ध् २।६८–६९)

स्मृत्यन्तरे ऽपि ।

कुलीना ऋजवः शुद्धा जन्मतः कर्मतो ऽर्थतः ।

त्र्यवराः साक्षिणो ज्ञेया शुचयश् च सुबुद्धयः ॥

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये चाप्य् अनिन्दिताः ।

प्रतिवर्णं भवेयुस् ते सर्वे सर्वेषु वादिनः ॥

श्रेणिषु श्रेणिपुरुषाः स्वेषु स्वे चैव वर्गिणः ।

बहिर्वासिषु बाह्याश् च स्त्रियः स्त्रीषु च साक्षिणः ॥ इति । (=न्स्म् ३।१५२–५५)

बृहस्पतिः संख्याम् आह ।

नव सप्त च पञ्च स्युश् चत्वारस् त्रय एव वा ।

उभौ वा श्रोत्रियौ ख्यातौ नैकं पृच्छेत् कदाचन ॥ इति ।

यत् पुनस् तेनैवोक्तम्,

[९६] द्यूतकः शटिकाग्राही कार्यमध्यगतस् तथा ।

एक एव प्रमाणं स्यान् नृपो ऽध्यक्षस् तथैव च ॥ इति ।

व्यासो ऽपि,

शुचिक्रियश् च धर्मज्ञः साक्षी यो ऽत्रानुभूतवाक् ।

प्रमाणम् एको ऽपि भवेत् साहसेषु विशेषतः ॥ इति ।

यद् अपि कात्यायनेन,

आभ्यन्तरस् तु विज्ञेयो साक्ष्यम् एको ऽपि वा वदेत् ।

इति, तद् एतत् सर्वम् उभयानुमतसाक्षिविषयम् । तथा च नारदः ।

उभयानुमतो यः स्यात् द्वयोर् विवदमानयोः ।

स साक्ष्य् एको ऽपि साक्षित्वे प्रष्टव्यः स्यात् तु संसदि ॥ इति ।

साक्षिषु वर्ज्यान् आह मनुः ।

नार्थसंबन्धिनो नाप्ता न सहाया न वैरिणः ।

न दृष्टदोषाः कर्तव्या न व्याध्यार्ता न दूषिताः ॥

[९७] न साक्षी नृपतिः कार्यो न कारुककुशीलवौ ।

न श्रोत्रियो विलिङ्गस्थो न सङ्गेभ्यो विनिर्गतः ॥

नान्याधीनो न वक्तव्यो न दस्युर् न विकर्मकृत् ।

न वृद्धो न शुशुर् नैको नान्त्यो न विकलेन्द्रियः ॥

नार्तो न मत्तो नोन्मत्तो न क्षुत्तृष्णोपपीडितः ।

न श्रमार्तो न कामार्तो न क्रुद्धो नापि तस्करः ॥ इति । (म्ध् ८।६४–६८)

नारदो ऽपि ।

दासनैकृतिकक्रुद्धवृद्धस्त्रीबालचाक्रिकाः ।

मत्तोन्मत्तप्रमत्तार्तकितवग्रामयाजकाः ॥

महापथिकसामुद्रिवणिक्प्रव्रजितातुराः ।

व्यङ्गैकश्रोत्रियाचारहीनक्लीबकुशीलवाः ॥

नास्तिकव्रात्यदाराग्नित्यागिनो ऽयाज्ययाजकाः ।

एकस्थाली सहावासी चरज्ञातिसनाभयः ॥

वाग्दृष्टदोषशौलूषा विषजीव्यहितुण्डिकाः ।

गरदछद्म्यगिदाता शूद्रापत्युपपातिकाः ॥

[९८] क्लान्तसाहसिकश्रान्तनिर्धनान्त्यावसाहिनः ।

भिन्नवृत्तासमावृत्य जडतैलिकमूलिकाः ॥

भूताविष्टनृपद्विष्टवर्षनक्षत्रसूचकाः ।

अधशंस्यात्मविक्रेतृहीनाङ्गभगवृत्तयः ॥

कुनखी श्यावदन्तश् च मित्रध्रुक्शठशौण्डिकाः ।

ऐन्द्रजालिकलुब्धोग्रश्रेणीगणविरोधिनः ॥

वधकश् चित्रकृन् मूर्खः पतितः कूटकारकः ।

कुहकः प्रत्यवसितस् तस्करो राजपूरुषः ॥

मनुष्यविषमांसास्थिमधुक्षीराम्बुसर्पिषाम् ।

विक्रेता ब्राह्मणश् चैव द्विजो वार्धुषिकश् च यः ॥

च्युतः स्वधर्मात् कुलिकः सूचको हीनसेवकः ।

पित्रा विवाद्मानश् च भेदकृच् चेत्य् असाक्षिणः ॥ (न्स्म् ३।१७८–८७)

[९९] इति । नैकृतिकः पररन्धान्वेषणशीलः । चाक्रिको वैतालिकः समुद्रवणिग्वाहित्रयायी । युग्मौ द्वित्वविशिष्टौ एकस्थालीत्य् अस्य द्वेधाविग्रहः । एका पाकसाधनस्थाली यस्य । यद् वा पाकस्थाली भोजनस्थानम् । एकं भोजनस्थानं यस्य । अरिषु चरतीत्य् अरिचरः । शत्रुसंबन्धीति यावत् । सनाभयस् तु कात्यायनेन दर्शिताः ।

मातुः स्वसुः सुताश् चैव सोदर्यसुतमातुलाः ।

एते सनाभयस् तूक्ताः साक्ष्यं तेषु न योजयेत् ॥ इति ।

शौलुषो नटः । विषजीवी विषस्य संग्रहरक्षणादिव्यापारे नियुक्तः । अहितुण्डिकः सर्पग्राही । गरदो विषदः । अग्निदो गृहदाहादिकर्ता । कीनाशः कृपणः । श्रान्तः श्येनः । निर्धूतो बहिष्कृतः । अन्तावसायी प्रतिलोमजः । भिन्नवृत्तो दुराचारः । असमावृत्तो ऽनैष्टिकब्रह्मचारी । जडो मन्दबुद्धिः । तैलकस् तिलाघाती । वर्षसूचको वृष्टिसूचकः । नक्षत्रसूचको ज्योतिषः । अघशंसी परदोषप्रकाशकः । भगवृत्तिः स्ववृत्तये भार्यावेश्यात्वकारी । शौण्डिको मद्यविक्रयी । देवताव्याजेन द्रव्योपजीविको मूर्खः । कुहको दाम्भिकः । प्रत्यवसितः [१००] प्रव्रज्यातो निवृत्तः । सूचकः परदोषसूचनार्थं राज्ञा नियुक्तः । भेदकृत् पिशुनः । अन्ये प्रसिद्धाः । कात्यायनो ऽपि ।

पिता बन्धुः पितृव्यश् च श्वशुरो गुरवस् तथा ।

नगरग्रामदेशेषु नियुक्ता ये पदेषु च ॥

वल्लभाश् च न पृच्छेयुर् भक्तास् ते राजपूरुषाः ॥ इति ।

न पृच्छेयुः भवदीयो विवादः कीदृश इति तैर् न प्रष्टव्यम् । साक्षिणो न भवन्तीति यावत् । एतेषाम् असाक्षित्वे हेतुम् आह नारदः ।

असाक्षिणो ये निर्दिष्टा दासनैष्कृतिकादयः ।

तेषाम् अपि बालः स्यान् नैको न स्त्री न कूटकृत् ॥

न बान्धवो न चारातिर् ब्रूयुस् ते साक्ष्यम् अन्यथा ।

बालो ऽज्ञानाद् असत्यात् स्त्री पापाभ्यासाच् च कूटकृत् ॥

विब्रूयुर् बान्धवाः स्नेहाद् वैरनिर्यातनाद् अरिः ।

एको ऽलुब्धस् तु साक्षी स्याद् बह्व्यः शुचयो ऽपि न स्त्रियः ॥

स्त्रीबुद्धेर् अस्थिरत्वाच् च दोषैश् चान्यैश् च ये वृताः ॥ इति । (न्स्म् ३।१८८–९५)

बृहस्पतिर् अपि ।

स्तेनाः साहसिकाः षण्ढाः कितवाः सूचकास् तथा ।

न साक्षिणस् ते दुष्टत्वात् तेषु साक्ष्यं न विद्यते ॥

[१०१] इति । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

श्रोत्रियास् तापसा वृद्धा ये च् प्रव्रजिता नराः ।

असाक्षिणस् ते वचनात् तत्र हेतुर् उदाहृतः ॥ इति ।

उक्तानां साक्षिणाम् असंभवे कार्यगौरवे च प्रतिप्रसवम् आह नारदः ।

असाक्षिणो ये निर्दिष्टा दासनैष्कृतिकादयः ।

कार्यगौरवम् आसाद्य भवेयुस् ते ऽपि साक्षिणः ॥ इति । (न्स्म् ३।१८८)

मनुर् अपि ।

स्त्रियाप्य् असंभवे कार्यं बालेन स्थविरेण वा ।

शिष्येण वापि दासेन बन्धुना मृतकेन वा ॥ इति । (म्ध् ८।७०)

नारदो ऽपि ।

स्तेये ऽपि साहसे चैव पारुष्ये संगमे स्त्रियाः ।

शमादीनां प्रयोगे च न दोषः साक्षिषु स्मृतः ॥ इति ।

व्याघ्रो ऽपि ।

साहसेषु च सर्वेषु स्तेये संग्रहणेषु च ।

वाग्दण्डयोश् च पारुष्ये न परीक्षेत साक्षिणः ॥ इति ।

यत् पूर्वम् उक्तम् “साक्षी द्वादशभेदः” इति तान् द्वादशभेदान् आह बृहस्पतिः ।

[१०२] लिखिते लेखितो गूढः स्मारितः कुल्यदूतकौ ।

यदृच्छोत्तरसाक्षी च कार्यमध्यगतो ऽपरः ॥

नृपो ऽध्यक्षस् तथा ग्रामः साक्षी द्वादशधा स्मृतः ।

प्रभेदम् एषां वक्ष्यामि यथावद् अनुपूर्वशः ॥

जातिमामाभिलिखितं येन स्वं पित्र्यम् एव च ।

निवासं च समुद्दिष्टं स साक्षी लिखितः स्मृतः ॥

संधिक्रिया क्रियाभेदैस् तस्य कृत्वा ऋणादिके ।

प्रत्यक्षं लिख्यते यस्य लेखितः स उदाहृतः ॥

कुड्यव्यवहितो यस् तु श्राव्यते ऋणिभाषितम् ।

विनिह्नुते यथाभूतं गूढः साक्षी स कीर्तितः ॥

आहूय यः कृतः साक्षी ऋणन्यासकिर्यादिके ।

स्मार्यते च मुहुस् तच् च स्मारितः सो ऽभिधीयते ॥

विभागे दान आधाने ज्ञातिर् यत्रोपदिश्यते ।

द्वयोः समानो धर्मज्ञः कुल्यः स परिकीर्तितः ॥

अर्थिप्रत्यर्थिवचने शृणुयात् प्रेषितस् तु यः ।

उभयोः संमतः साधुः दूतकः स उदाहृतः ॥

[१०३] क्रियमाणे तु कर्तव्ये यः कश्चित् स्वयम् आगतः ।

अत्र साक्षी त्व् अस्माकम् उक्तो यादृच्छिको मतः ॥

यत्र साक्षी दिशं गच्छन् मुमूर्षुर् वा यथास्मृतम् ।

अन्यं संश्रावयेत् तं तु विद्याद् उत्तरसाक्षिणम् ॥

उभाभ्यां यस्य विश्वस्तं कार्यं वा विनिवेदितम् ।

कूटसाक्षी स विज्ञेयः कार्यमध्यगतस् तथा ॥

अर्थिप्रत्यर्थिनोर् वापि यद् वृत्तं भूभृता स्वयम् ।

स एव तत्र साक्षी स्याद् विसंवादे द्वयोस् तथा ॥

निर्णीते व्यवहारे तु पुनर् न्यायो यदा भवेत् ।

अध्यक्षः सभ्यसहितः साक्षी स्यात् तत्र नान्यथा ॥

व्युषितं छादितं यत्र सीमायां च समं ततः ।

स कृतो ऽपि भवेत् साक्षी ग्रामस् तत्र न संशयः ॥ इति ।

तेष्व् एव द्वादशसु विशेषान्तरम् आह स एव ।

लिखितौ द्वौ तथा गूढौ त्रिचतुःपञ्चलेखिताः ।

यदृच्छास्मारिताः कुल्यास् तथा चोत्तरसाक्षिणः ॥

दूतकः खटिकाग्राही कार्यमध्यगतस् तथा ।

एक एव प्रमाणं स्यान् नृपो ऽध्यक्षस् तथैव च ॥

[१०४] इति । लिखितादाव् अपरं विशेषम् आह नारदः ।

सुदीर्घेणापि कालेन लिखितः शुद्धिम् आप्नुयात् ।

आत्मनैव लिखेज् जातम् अज्ञस् त्व् अन्येन लेखयेत् ॥ इति । (न्स्म् ३।१६७)

यस् पुनस् तेनैवोक्तम्,

अष्टमाद् वत्सरात् सिद्धिः स्मारितस्येह साक्षिणः ।

आ पञ्चमात् तथा सिद्धिर् यदृच्छोपगतस्य तु ॥

आ तृतीयात् तथा वर्षात् सिद्धिर् गूढस्य साक्षिणः ।

आ संवत्सरात् सिद्धिं च वदन्त्य् उत्तरसाक्षिणः ॥ इति । (न्स्म् ३।१६८–६९)

तद् एतत् परमताभिप्रायेणोक्तम् । यतः स्वमतम् उपरि स एवाह ।

निर्णये कालनियमो न दृष्टः साक्षिणं प्रति ।

स्मृत्यपेक्षं हि साक्षित्वम् आहुः शास्त्रविदो जनाः ॥

यद्य नोपहता बुद्धिः स्मृतिः श्रोत्रं च नित्यशः ।

सुदीर्घेणापि कालेन स साक्षी साक्ष्यम् अर्हति ॥ इति । (न्स्म् ३।१७०-–७१)

साक्षिदोषोद्भावनं विदधाति बृहस्पतिः ।

[१०५] साक्षिणो ऽर्थसमुद्दिष्टान् यस् तु दोषेण दूषयेत् ।

अदुष्टं दूषयन् वादी तत्समं दण्डम् अर्हति ॥

साक्षिणो दूषणं हार्यं पूर्वसाक्षिपरीक्षणम् ।

शुद्धेषु साक्षिषु ततः पश्चात् कार्यं विशोधयेत् ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

सभासदां प्रसिद्धं यल् लोकसिद्धम् अथापि वा ।

साक्षिणां दूषणं ग्राह्यम् असाध्यं नान्यदिष्यते ॥ इति ।

संसदि प्रतिवादिना साक्षिदूषणे कृते साक्षिणः प्रष्टव्याः । युष्मास्व् अभिहितो दोषः सत्यं न वा । ते च यदि दुषणम् अभ्युपगच्छन्ति तदा न साक्षिणः । अथ न अङ्गीकुर्वन्ति तदा दूषणवादिना दूषणक्रिया भाव्या । अथ संभावयितुं न शक्नोति तदा दूषणवादी सारानुसारेण दण्ड्यः । यदि भावयति तदा तेन साक्षिणः सर्वे एव दुष्टा भवन्ति तदा अर्थिनः पराजयः, विपर्ययस्य निश्चितत्वात् । अथ साक्षिणां दोषैः सभ्यानां साध्यार्थसंदेहस् तदा वादविशेषः साधनान्तरेण प्रवर्तयितव्यः । यदि साधनान्तरं पूर्वं निर्दिष्टं तदा वाससमाप्तिः, “पूर्वम् आविदितं न चेत्” इति वचनात् । न चैतत् प्रस्तुतव्यवहाराद् व्यवहारान्तरम् । तस्मिन्न् एव व्यवहारे प्रमाणसाधनदूषणव्यवहाराद् इति । एतत् सर्वं कात्यायन आह ।

[१०६] साक्षिदोषाः प्रयोक्तव्याः संसदि प्रतिवादिना ।

पत्रे विलिख्य तान् सर्वान् वाच्यः प्रत्युत्तरं ततः ॥

प्रतिपत्तौ तु साक्षित्वम् अर्हन्ति न कदाचन ।

अतो ऽन्यथाभावनायाः क्रियया प्रतिवादिना ॥

अभावयन् धनं दाप्यः प्रत्यर्थी साक्षिणः स्फुटम् ।

भाविताः साक्षिणः सर्वे साक्षिधर्मनिराकृताः ॥

प्रत्यर्थिनो ऽर्घिनो वापि साक्षिदूषणसाधने ।

पस्तुतार्थोपयोगेन व्यवहारान्तरं न च ॥

जितः स विनयं दाप्यः शास्त्रदृष्टेन कर्म्णा ।

यदि वादी निराकांक्षः साक्षिसत्ये व्यवस्थितः ॥ इति ।

दोषोद्भावनकालम् आह स एव ।

लेख्यदोषास् तु ये केचित् साक्षिणां चैव ये स्मृताः ।

वादकाले तु वक्तव्याः पश्चाद् उक्तान् न दूषयेत् ॥ इति ।

उक्तान् पश्चाद् दूषयतो दण्डम् आह स एव ।

उके ऽर्थे साक्षिणो यस् तु दूषयेत् प्राग् अदूषितान् ।

स च तत्कारणं ब्रूयात् प्राप्नुयात् पूर्वसाहसम् ॥

न तथ्येन प्रमाणं तु दोषेणैव तु दूषयेत् ।

मिथ्याभोगे तु दण्ड्यः स्यात् साध्यार्थाच् चापि हीयते ॥ इति ।

साक्षिपरीक्षाम् आह कात्यायनः ।

[१०७] राजा क्रियां समीक्ष्यैव यत्नान् न्यायं विचारयेत् ।

लेख्याचारेण लिख्तं साक्ष्याचारेण साक्षिणः ॥ इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

उपस्थिता परीक्ष्याः स्युः स्वरवर्णेङ्गितादिभिः ॥ इति ।

इङ्गितादीनि दर्शयति नारदः ।

यस् त्व् आत्मदोषदुष्टत्वान् न दक्ष इव् लक्ष्यते ।

स्थानात् स्थानान्तरं गच्छेद् एकैकं चानुधावति ॥

कासत्य् अकस्माच् च भृशम् अभीक्ष्णं विश्वसत्य् अपि ।

विलिखत्य् अवनिं पद्भ्यां बाहू वासश् च् धूनयेत् ॥

भिद्यते मुखवर्णो ऽस्य ललाटं स्विद्यते तथा ।

शोषम् आगच्छतश् चोष्ठाव् ऊर्ध्वं तिर्यक् च वीक्षते ॥

त्वरमाण इवात्यर्थम् अपृष्टो बहु भाषते ।

कूटसाक्षी स विज्ञेयस् तं पापं विनयेद् भृशम् ॥ इति । (न्स्म् २।१९३–९६)

साक्षिनियोजनम् आह मनुः ।

सभान्तः साक्षिणः सर्वान् अर्थिप्रत्यर्थिसंनिधौ ।

प्राड्विवाको नियुञ्जीत विधिनानेन सान्त्वयन् ॥

[१०८] यत् द्वयोर् अनयोर् वेत्थ कार्ये ऽस्मिंश् चेष्टितं मिथः ।

तद् ब्रूत सर्वं सत्येन उष्माकं ह्य् अत्र साक्षिता ॥

सत्यं सत्ये ब्रुवन् साक्षी लोकान् प्राप्नोति पुष्कलान् ।

इह चानुत्तमां कीर्तिं वाग् एषा ब्रह्मपूजिता ॥ 

ब्राह्मणो वा मनुष्याणाम् आदित्यस् तेजसाम् इव ॥ इति । (म्ध् ८।७९–८२)

नारदो ऽपि ।

शिरो वा सर्वगात्राणां धर्माणां सत्यम् उत्तमम् ॥

सत्येन पूयते साक्षी धर्मः सत्येन वर्धते ।

तस्मात् सत्यं हि वक्तव्यं सर्ववर्णेषु साक्षिभिः ॥

सत्यम् एव परं दानं सत्यम् एव परं तपः ।

सत्यम् एव परो धर्मो लोकानाम् इति हि स्मृतिः ॥

सत्यं देवाः समानेन मनुष्यास् त्व् अनृतं स्मृतम् ।

इहैव तस्य देवत्वं यस्य सत्ये स्थिता मतिः ॥

नास्ति सत्यात् परो धर्मो नानृतात् पातकं परम् ।

साक्षिधर्मे विशेषेण सत्यम् एव वदेत् ततः ॥ इति । (न्स्म् ३?)

व्यासो ऽपि ।

[१०९] साक्षिणा धर्मसंस्थेन सत्यम् एव वदेत् ततः ।

साक्षिभावे नियुक्तानां देवता विप्रतिष्ठिताः ॥

पितरश् चावलम्बन्ते वितथाख्यानशङ्कया । 

सत्यवाक्ये व्रजन्त्य् ऊर्ध्वं अधो यान्त्य् अन्यथा च ते ॥

तस्मात् सत्यं हि वक्तव्यं भवद्भिः सभ्यसंनिधौ ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

कुबेरादित्यवरुणशकवैवस्वतादयः ।

पश्यन्ति लोकपालाश् च नित्यं दिव्येन चक्षुषा ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

आत्मैव ह्य् आत्मनः साक्षी गतिर् आत्मा तथात्मनः ।

मावमंस्थाः स्वम् आत्मानं नृणां साक्षिणम् उत्तमम् ॥

मन्यन्ते वै पापकृतो न कश्चित् पश्यन्तीति नः ।

तांस् तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वश् चैवान्तरपूरुषः ॥

द्यौर् भूमिर् आपो हृदयं चन्द्रार्काग्नियमानिलाः ।

रात्रिः संध्ये च धर्मश् च वृत्तज्ञाः सर्वदेहिनाम् ॥ इति । (म्ध् ८।८४–८६)

वसिष्ठो ऽपि ।

[११०] अथ चेद् अनृतं ब्रूयात् सर्वतो ऽमेध्यलक्षणम् ।

मृतो नरकम् आयाति तिर्यग् गच्छेद् अनन्तरम् ॥ इति ।

व्यासो ऽपि ।

बध्यन्ते वारुणैः पाशैः साक्षिणो ऽनृतवादिनः ।

षष्टिर् वर्षसहस्राणि तिष्ठन्ति नरके ध्रुवम् ॥

तेषां वर्षशते पूर्णे पाश एकः प्रमुच्यते ।

काले ऽतीते मुक्तपाशास् तिर्यग्योनिषु जायते ॥ इति ।

वसिष्ठो ऽपि ।

सूकरो दशवर्षाणि शतवर्षाणि गर्दभः ।

श्वा चैव दशवर्षाणि भासो वर्षाणि विंशतिः ॥

कृमिकीटपतङ्गेषु चत्वारिंशत् तथैव च ।

मृगस् तु दशवर्षाणि जायते मानवस् ततः ॥

मानुषत्वं यद् आप्नोति मूको ऽन्धस् तु भवेत् तु सः ।

दारिद्र्यं तु भवेत् तस्य पुनर् जन्मनि जन्मनि ॥ इति ।

पुराणे ऽपि ।

न नरो जायते पश्चात् संपरित्यक्तबान्धवः।

पङ्ग्वन्धबधिरो मूकः कुष्ठी नग्नः पिपासिनः ॥

बुभुक्षितः शत्रुगृहे भिक्षते भायया सह ।

[१११] ज्ञात्वा त्व अनृततो दोषान् ज्ञात्वा सत्ये च सद्गुणान् ॥

श्रेयस्करम् इहामुत्र सत्यं साक्ष्ये वदेत् ततः ॥ इति ।

साक्षिप्रश्नप्रकारं दर्शयति मनुः ।

देवब्राह्मणसांनिध्ये साक्ष्यं पृच्छेद् ऋतं द्विजान् ।

उदङ्मुखान् प्राङ्मुखान् वा पूर्वाह्णे वै शुचिः शुचीन् ॥ इति । (म्ध् ८।८७)

सर्वान् एवोपवेशयेत् ।

सत्येन शापयेद् विप्रं क्षत्रियं वाहनायुधैः ।

गोबीजकाञ्चनैर् वैश्यं शूद्रं सर्वैस् तु पातकैः ॥

ब्रह्मघ्नो ये स्मृता लोका ये च स्त्रीबालघातिनः ।

मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य ते ते स्युर् ब्रुवतो मृषा ॥

जन्मप्रभृति यत् किंचित् पुण्यं भद्र त्वया कृतम् ।

तत् ते सर्वं शुनो गच्छेद् यदि ब्रूयात् त्वम् अन्यथा ॥

यावतो बान्धवान् यस्मिन् हन्ति साक्ष्ये ऽनृतं वदन् ।

तावतः संख्यया तस्मिन् शृणु सौम्यानुपूर्वशः ॥

पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते ।

शतम् अश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते ॥

[११२] हन्ति जातान् अजातांश् च हिरण्यार्थे ऽनृतं वदन् ।

सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदेः ॥

अप्सु भूमिवद् इत्य् आहुः स्त्रीणां भोगे च मैथुने ।

अब्जेषु चैव रत्नेषु सर्वेष्व् अश्ममयेषु च ॥

एतान् दोषान् अवेक्ष्य त्वं सर्वथानृतभाषणे ।

यथाश्रुतं यथादृष्टं सत्यम् एवाञ्जसा वद ॥ इति ।

साक्षिणाम् उक्तिप्रकारम् आह वसिष्ठः ।

प्राङ्मुखो ऽवस्थितः साक्षी शपथैः शापितः स्वकैः ।

हिरण्यं गोशकृद्दर्भान्तान् संस्पृश्य वदेद् ऋतम् ॥ इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

विहायोपानदुष्णीषं दक्षिणं पाणिम् उद्धरन् ।

हिरण्यं गोशकृद् दर्भान् समादाय ऋतं वदेत् ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

सभान्तस्थैश् च वक्तव्यं साक्ष्यं नान्यत्र साक्षिभिः ।

सर्वसाक्षिष्व् अयं धर्मो नित्यः स्यात् स्थावरेषु च ॥

[११३] अर्थस्योपरि वक्तव्यं तयोर् अपि विना क्वचित् ।

चतुष्पादेष्व् अयं धर्मो द्विपदस्थावरेषु च ॥ इति ।

तयोः पूर्वोक्तयोः स्थानयोः । क्वचिद् वधरूपविवादे ताभ्यां स्थानाभ्यां विनापि साक्ष्यं वदेत् । तथा च स एव ।

वधे चेत् प्राणिनां साक्ष्यं वादयेच् छवसंनिधौ ।

तदभावे तु चिह्नस्य नान्यथैव प्रवादयेत् ॥ इति ।

ऋतं वदेद् इत्य् अस्य क्वचिद् विषये ऽपवादम् आह मनुः ।

शूद्रविट्क्ञत्रविप्राणां यथोक्तौ तु भवेद् वधः ।

तत्र वक्तव्यम् अनृतं तद् धि सत्याद् विशिष्यते ॥ इति । (म्ध् ८।१०४)

साक्ष्युक्तौ क्वचिद् विशेषम् आह वसिष्ठः ।

समवेतैस् तु यद् दृष्टं वक्तव्यं तु तथैव तत् ।

विभिन्नैर् एव तत् कार्यं वक्तव्यं स्यात् पृथक् पृथक् ॥

भिन्नकाले तु यत् कार्यं ज्ञातं वा यच् च साक्षिभिः ।

एकैकं वादयेत् तत्र विधिर् एष प्रकीर्तितः ॥ इति ।

साक्ष्युक्तौ उपादेयं हेयं च विभजते मनुः ।

स्वभावेनैव यद् भ्रूयुस् तद् ग्राह्यं व्यावहारिकम् ।

अतो यद् अन्यद् विब्रूयुर् धर्मार्थं तद् अपार्थकम् ॥ इति । (म्ध् ८।७८)

बृहस्पतिः ।

[११४] देशकालवयोद्रव्यसंज्ञाजातिप्रमाणतः ।

अन्यूनं चेन् निगदितं सिद्धं साध्यं विनिर्दिशेत् ॥

निर्दिष्टेष्व् अर्थजातेषु साक्षी चेत् साक्ष्य आगते ।

न ब्रूयाद् अक्षरसमं न तन् निगदितं भवेत् ॥

यस्याशेषः प्रतिज्ञार्थः साक्षिभिः प्रतिवर्णितः ।

सो ऽजयी स्याद् अन्यनीतं साध्यार्थं न समाप्नुयात् ॥

ऊनम् अभ्यधिकं वार्थं विब्रूयुर् यत्र साक्षिणः ।

तद् अर्थानुक्तविज्ञेयम् एष साक्षिविधिः स्मृतः ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

न ददाति हि यः साक्ष्यं जानन्न् अपि नराधमः ।

स कूटसाक्षिणां पापैस् तुल्यो दण्डेन चैव हि ॥ इति । (=य्ध् २।७७)

कूटसाक्षिणो दण्डम् आह मनुः ।

लोभान् मोहाद् भयान् मैत्रात् कामात् क्रोधात् तथैव च ।

अज्ञानाद् बालभावाच् च साक्ष्यं वितथम् उच्यते ॥

एषाम् अन्यतमे स्थाने यः साक्ष्यम् अनृतं वदेत् ।

तस्य दण्डविशेषं तु प्रवक्ष्याम्य् अनुपूर्वशः ॥

लोभात् सहस्रं दण्ड्यस् तु मोहात् पूर्वं तु साहसम् ।

भयाद् वै मध्यमम् दण्ड्यो मैत्रात् पूर्वं चतुर्गुणम् ॥

[११५] कामाद् दशगुणं पूर्वं क्रोधात् तु द्विगुणं परम् ।

अज्ञानाद् द्वे शते पूर्णे बालिश्याच् छतम् एव तु ॥

एतान् आहुः कूटसाक्ष्ये प्रोक्तान् दण्डान् मनिषिभिः ।

धर्मस्याव्यभिचारार्थम् अधर्मनियमाय च ॥

कूटसाक्ष्यं तु कुर्वाणात् त्रीन् वर्णान् धार्मिको नृपः ।

प्रवासयेद् दण्डयित्वा ब्राह्मणं तु विवासयेत् ॥

यस्य पश्येत् तु सप्ताहाद् उक्तवाक्यस्य साक्षिणः ।

रोगो ऽग्निर् ज्ञातिमरणम् ऋणं दाप्यो दमं च सः ॥ इति । (म्ध् ८।११८–२३, १०८)

कात्यायनः ।

साक्षी साक्ष्यं न चेद् ब्रूयात् स सदण्डं वहेद् ऋणम् ।

अतो ऽन्येषु विवादेषु त्रिशतं दण्डम् अर्हति ॥ इति ।

बृहस्पतिः ।

आहूतो यस् तु नागच्छेत् साक्षी रोगविवर्जितः ।

ऋणं दमं च दाप्यः स्यात् त्रिपक्षात् परतस् तु सः ॥ इति ।

प्रजापतिर् अपि ।

[११६] अप्ष्टसत्यवचने प्र्ष्टस्याकथने तथा ।

साक्षिणश् च निरोद्धव्या गर्ह्या दण्ड्याश् च धर्मतः ॥ इति ।

साक्षिणाम् अनेकविधत्वे ग्राह्यान् विभजते बृहस्पतिः ।

साक्षिद्वैधे प्रभूताः स्युर् ग्राह्याः साम्ये गुणान्विताः ।

गुणिद्वैधे क्रियायुक्तास् तत्साम्ये शुचिमत्तराः ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

बहुत्वं प्रतिगृह्णीयात् साक्षिद्वैधे नराधिपः ।

समेषु तु गुणोत्कृष्टान् गुणिद्वैधे द्विजोत्तमान् ॥ इति । (म्ध् ८।७३)

यत् तु कात्यायनेनोक्तम्,

साक्षिणां लिखितानां च निर्दिष्टानां च वादिनाम् ।

तेषाम् एको ऽन्यथावादी भेदात् सर्वे न साक्षिणः ॥ इति ।

तत्र सर्वशब्देनान्यथावादिसहितानाम् एव बहूनाम् असाक्षित्वम् उक्तम् । न पुनः केवलानाम् इति मन्तव्यम्, अन्यथा “द्वैधे बहूनाम्” इत्यादिवचनविरोधात् । अनेकत्वे विशेषान्तरम् आह नारदः ।

द्वयोर् विवदतोर् अर्थे द्वयोः सत्सु च साक्षिषु ।

पूर्वपक्षो भवेद् यस्य भवेयुस् तस्य साक्षिणः ॥

[११७] आधर्यं पूर्वपक्षस्य यस्मिन्न् अर्थवशाद् भवेत् ।

विवादे साक्षिणस् तत्र प्रष्टव्याः प्रतिवादिनः ॥ इति ।

अत्रोदाहरणम् — यत्रैकः क्षेत्रं प्रतिग्रहेण प्राप्य भुक्त्वा त्यक्त्वा सकुटुम्बो देशान्तरं प्राप्तः । पुनर् अन्येन लब्धं भुक्तं च सो ऽपि देशविप्लवादिना देशान्तरं सकुटुम्बो गतः । पुनस् तौ द्वाव् अपि चिरन्तनकालापगमे स्ववृत्तिलोभेन स्वस्थानम् आगत्य क्षेत्रविवादनिर्णयार्थं मानं युगपद् आयतौ । तत्रैकः प्रतिजानीते । जयवर्माख्येन राज्ञा स्वराज्यकाले मह्यं दत्तं मदीयम् एवैतत् क्षेत्रम् । अन्यो ऽपि प्रतिजानीते । धर्मपालेन राज्ञा मह्यं दत्तं मदीयम् एवैतत् क्षेत्रम् । अथ चैकस्यैवं प्रतिज्ञा । सत्यं जयवर्माख्येनास्मै दत्तम् । एतस्य हस्ताद् धर्मपालेनैतत् क्षेत्रं क्रयेण् गृहीत्वा मह्यं दत्तम् इति । सन्ति च द्वयोर् अपि वादिनोः साक्षिणः तत्रेदम् उक्तम् “द्वयोर् विवदतोर् अर्थ” इति । अयम् अर्थः – यस्य विवदमानस्य पूर्वपक्षो भवेत् पूर्वकालिकस्य दानस्य स्वत्वहेतुतयोपन्यासेन पक्षो भवेत् । तस्य साक्षिणः सभ्यैः प्रष्टव्या भवेयुः । नेतरस्य साक्षिणः । तेषाम् **[११८] **उत्तरकालदानसाक्षित्वेनासाक्षिप्रायत्वात् । यदा पुनर् इतरप्रतिज्ञा तदार्थवशेनैतस्य हस्तात् क्रीत्वा मह्यं दत्तम् इत्यादिना पूर्वदानोपन्यासपक्षस्याधर्यम् अकिंचित्करत्वं भवेत् तदा पश्चात् प्रतिजानानस्य साक्षिणः प्रष्टव्याः । न पूर्वं प्रतिजानानस्य, असिद्धसाध्यत्वेन वैयर्थ्यात् । किं तु असाक्षित्वाद् उपेक्षणीयाः । एतद् एवाभिप्रेत्य याज्ञवल्क्य आह ।

साक्षिषूभयतः सत्सु साक्षिणः पूर्ववादिनः ।

पूर्वपक्षे ऽधरीभूते भवन्त्य् उत्तरवादिनः ॥ इति । (य्ध् २।१७)

साक्षिणम् अन्तरेण ज्ञानोपायम् आह नारदः ।

असाक्षिप्रत्ययास् त्व् अन्ये षड् वादाः परिकीर्तिताः ।

उल्काहस्तो ऽग्निदो ज्ञेयः शस्त्रपाणिश् च घातकः ॥

केशाकेशि गृहीतश् च युगपत् पारदारिकः ।

कुद्दालपाणिर् विज्ञेयः सेतुभेत्ता समीपगः ॥

तथा कुठारपाणिस् तु वनच्छेत्ता प्रकीर्तितः ।

प्रत्यग्रचिह्नैर् विज्ञेयो दण्डपारुष्यकृन् नरः ॥

असाक्षिप्रत्यया ह्य् एते पारुष्ये तत्परीक्षणम् ॥ इति । (न्स्म् ३।१७२–७५)

शङ्खलिखिताव् अपि: [११९] “केशाकेशिग्रहणात् पारदारिकः । उल्काहस्तो ऽग्निदः । शस्त्रपाणिर् घातकः । लोप्त्रहस्तश् चोरः” इति ।

अथ लेख्यम्

साक्षिनिरूपणोपसंहारपुरःसरं लिखितनिरूपणं करोति बृहस्पतिः ।

साक्षिणाम् एष निर्दिष्टः सङ्ख्यालक्षणनिश्चयः ।

लिखितस्याधुना वच्मि विधानम् अनुपूर्वशः ॥

ऋणादिके ऽपि समये भ्रान्तिः संजायते गतह् ।

धात्राक्षराणि सृष्टानि पत्रारूढान्य् अतः पुरा ॥

देशाचारयुतं वर्षमासपक्षादिवृद्धिमत् ।

ऋणिसाक्षिलेखकानां हस्ताङ्कं लेख्यम् उच्यते ॥

राजलेख्यं स्थानकृतं स्वहस्तलिखितं तथा ।

लेख्यं तु त्रिविधं प्रोक्तं विदुर् एवं बुधाः पुनः ॥ इति ।

एतत् त्रयं द्वैविध्येन संगृह्णाति वसिष्ठः ।

लौकिकं राजकीयं च लेख्यं विद्याद् द्विलक्षणम् । इति ।

तयोर् अवान्तरभेदान् आह बृहस्पतिः ।

भागदानक्रयाधानं संविद्दासऋणादिभिः ।

सप्तधा लौकिकं लेख्यं त्रिविधं राजशासनम् ॥

[१२०] भ्रातरः संविभक्ता ये स्वरुच्या तु परस्परम् ।

विभागपत्रं कुर्वन्ति भागलेख्यं तद् उच्यते ॥

भूमिं दत्वा तु यत् पत्रं कुर्युश् चन्द्रार्ककालिकम् ।

अनाछेद्यम् अनाहार्यं दानलेख्यं तद् उच्यते ॥

गृहक्षेत्रादिकं क्रीत्वा तुल्यमूल्याक्षरान्वितम् ।

पत्रं कारयते यत्र क्रयलेख्यं तद् उच्यते ॥

जङ्गमं स्थावरं बन्धं दत्वा लेख्यं करोति यः ।

गोप्यभोग्यक्रियायुक्तम् आधिलेख्यं तु तन् मतम् ॥

ग्रामादिसमयात् कुर्यान् मतं लख्यं परस्परम् ।

राजाविरोधि धर्मार्थं संवित्पत्रं वदन्ति तत् ॥

वस्त्रान्नहीनः कान्तारे लिखितं कुरुते तु यत् ।

कर्माणि ते करोमीति दासपत्रं तद् उच्यते ॥

धनं वृद्ध्या गृहीत्वा तु स्वयं कुर्याच् च कारयेत् ।

उद्धारपत्रं तत् प्रोक्तं ऋणलेख्यं मनीषिभिः ॥

दत्वा भूम्यादिकं राजा ताम्रपत्रे पटे ऽथ वा ।

शासनं कारयेद् धर्मं स्थानवंशादिसंयुतम् ॥

अनाछेद्यम् अनाहार्यं सर्वं भाव्यविवर्जितम् ।

चन्द्रार्कसमकालीनं पुत्रपौत्रान्वयानुगम् ॥

[१२१] दातुः पालयितुः स्वर्ग्यं हर्तुर् नरकम् एव च ।

षष्टिवर्षसहस्राणि दानछेदफलं लिखेत् ॥

समुद्रावर्षमासादि धनाध्यक्षाक्षरान्वितम् ।

ज्ञातं मयेति लिखितं संधिविग्रहलेखकैः ॥

एवंविधं राजकृतं शासनं तद् उदाहृतम् ।

देशादिकं यस्य राजा लिखितं तु प्रयच्छति ॥

सेवाशौर्यादिना तुष्टः प्रसादलिखितं तु तत् ।

पूर्वोत्तरक्रियावादनिर्णयान्ते यदा नृपः ॥

प्रदद्याज् जयिने लेख्यं जयपत्रं तद् उच्यते ॥ इति ।

यत् पूर्वम् उदाहृतं “लिखितं दशधा स्मृतम्” इति तद् विशदत्वेन संपन्नम्, लौकिकस्य सप्तविध्त्वात्, राजपत्रस्य त्रिविधत्वात् । शासनम् एकम्, जयपत्रं द्वितीयम् आज्ञाप्रज्ञापनपत्रयोर् एकीकारेण तृतीयं द्रष्टव्यम् । वसिष्ठस् तु तयोर् भेदम् आश्रित्य चातुर्विध्यम् आह ।

शासनं प्रथमं ज्ञेयं जयपत्रं तथापरम् ।

आज्ञाप्रज्ञापनापत्रं राजकीयं चतुर्विधम् ॥ इति ।

तत्र शासनजयपत्रे पूर्वम् उदाहृते । शासने विशेषम् आह याज्ञवल्क्यः ।

[१२२] दत्वा भूमिं निबन्धं वा कृत्वा लेख्यं तु कारयेत् ।

आगामिभद्रनृपतिपरिज्ञानाय पार्थिवः ॥ इति । (य्द् १।३१८)

अत्र निबन्धो वाणिज्यादिकारिभिः प्रतिवर्षं प्रतिमासं वा किंचिद् धनं अस्मै ब्राह्मणायास्यै देवतायै वा देयम् इत्यादिप्रभुसमयलभ्यो ऽर्थः । अत्र यद्य् अपि धनदातृत्वं वाणिज्यादिकर्तुर् तथापि निबन्धनकर्तुर् एव पुण्यम्, तदुद्देशेनैव तस्य प्रवृत्तेः । व्यासो ऽपि ।

राज्ञा तु स्वयम् आदिष्टः संधिविग्रहलेखकः ।

ताम्रपट्टे पटे वापि प्रलिखेद् राजशासनम् ॥

क्रियाकारकसंबन्धं समासार्थक्रियान्वितम् । इति ।

क्रियाकारकयोः संबन्धो यस्मिन् शासने तत् तथोक्तम् । समासार्थक्र्यान्वितं संक्षिप्तार्थक्रियया समन्वितम् इत्य् अर्थः । तत्र लेखनीयार्थम् आह याज्ञवल्क्यः ।

अभिलेख्यात्मनो वंश्यान् आत्मानं च महीपतिः ।

प्रतिग्रहपरीमाणं दानछेदोपवर्णनम् ॥ इति । (य्ध् १।३१९–२०)

व्यासो ऽपि ।

[१२३] समामासतदर्धाहर्नृपनामोपलक्षितम् ।

प्रतिग्रहीतृजात्यादिसगोत्रब्रह्मचारिकम् ॥

स्थानवंशादिपूर्वं च देशग्रामम् उपागतम् ।

ब्राह्मणांस् तु तथैवान्यान् मान्यान् अधिकृतांल् लिखेत् ॥

कुटुम्बिनो ऽथ कायस्थदूतवैद्यमहत्तरान् ।

ते च चण्डालपर्यन्तान् सर्वान् संबोधय्न्न् इति ॥

मातापित्रोर् आत्मनश् च पुण्यायामुकसूनवे ।

दत्तं मयामुकायाथ दानं सब्रह्मचारिणे ॥ इति ।

अपरम् अपि विशेषं स एवाह ।

संनिवेशं प्रमाणं च स्वहस्तं च लिखेत् स्वयम् ।

मतं मे ऽमुकपुत्रस्य अमुकस्य महीपतेः ॥

सामान्यो ऽयं धर्मसेतुर् नृपाणां

	काले काले पालनीयो भवद्भिः ।

सर्वान् एतान् भाविनः पार्थिवेन्द्रान् 

	भूयो भूयो यावते रामचन्द्रः ॥

[१२४] इति । जयपत्रे विशेषम् आह स एव ।

व्यवहारं स्वयं दृष्ट्वा श्रुत्वा वा प्राड्विवाकतः ।

जयपत्रं ततो दद्यात् परिज्ञानाय पार्थिवः ॥

जङ्गमं स्थावरं येन परीक्षणेनात्मसात् कृतम् ।

भागाभिशापसंदिग्धे यः सम्यग् विजयी भवेत् ॥

तस्य राज्ञा प्रदातव्यं जयपत्रं सुलेखितम् ।

पूर्वोत्तरे क्रियापादं प्रमाणं तत्परीक्षणम् ॥

निगदं स्मृतिवाक्यं च यथा सभ्यविनिश्चितम् ।

एतत् सर्वं समासेन जयपत्रे विलेखयेत् ॥ इति ।

वसिष्ठो ऽपि ।

प्राड्विवाकादिहस्ताङ्कं मुद्रितं राजमुद्रया ।

सिद्धे ऽर्थे वादिने दद्याज् जयिने जयपत्रकम् ॥ इति ।

जयपत्रकभेदम् आह कात्यायनः ।

अनेन विधिना लेख्यं पश्चात् कार्यं विदुर् बुधाः ।

निरस्ता तु क्रिया यत्र प्रमाणेनैव वादिना ॥

[१२५] पश्चात्कारो भवेत् तत्र न सर्वासु विधीयते ।

अन्यवाद्यादिहीनेभ्य इतरेषां विधीयते ॥

वृद्धानुवादसंसिद्धिस् तच् च स्याज् जयपत्रकम् । इति ।

आज्ञाप्रज्ञापनापत्रयोर् लक्षणम् आह वसिष्ठः ।

आज्ञाप्रज्ञापनापत्रे द्वे वसिष्ठेन दर्शिते ।

सामन्तेष्व् अथ भृत्येषु राष्ट्रपालादिकेषु च ॥

कार्यम् आदिश्यते येन तद् आज्ञापत्रम् उच्यते ।

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यमान्येष्व् अभ्यर्हितेषु तु ॥

कार्यं निवेदितं येन पत्रं पज्ञापनाय तत् । इत् ।

जाजपदं पुनर् व्यासेन निरूपितम् ।

लिखेज् जानपदं लेख्यं प्रसिद्धस्थानलेखकः ।

राजवंशक्रमयुतं वर्षमासार्धवासरैः ॥

पितृपूर्वं नामजाती धनिकर्णिकयोर् लिखेत् ।

द्रव्यभेदप्रमाणं च वृद्धिं चोभयसंमताम् ॥ इति ।

वसिष्ठो ऽपि ।

[१२६] कालं निवेश्य राजानं स्थानं निवसनं तथा ।

दायकं ग्राहकं चैव पितृनाम्ना च संयुतम् ॥

जातिं गोत्रं च शाखां च द्रव्यम् आधिं ससंख्यकम् ।

वृद्धिं ग्राहकहस्तं च विदितार्थौ च साक्षिणौ ॥ इति ।

ग्राहकहस्तनिवेशनप्रकारम् आह याज्ञवल्क्यः ।

समाप्ते ऽर्थे ऋणी नाम हस्तेन विनिवेशयेत् ।

मतं मे ऽमुकपुत्रस्य यद् अत्रोपरिलेखितम् ॥ इति । (य्ध् २।८६)

ऋणिवत् साक्षिभिः पत्रलेखकेन च स्वहस्तनिवेशनं कर्तव्यम् इत्य् आह स एव ।

साक्षिणश् च स्वहस्तेन पितृनामकपूर्वकम् ।

अत्राहम् अमुकः साक्षी लिखेयुर् इति ते समाः ॥

उभयाभ्यर्थितेनैव मया ह्य् अमुकसूनुना ।

लिखितं ह्य् अमुकेनेति लेखकस् त्व् अन्ततो लिखेत् ॥ इति । (य्ध् २।८७–८८)

पूर्वं लौकिकलिखितस्य सप्तविधत्वं बृहस्पतिना दर्शितम् । व्यासस् तु प्रकारान्तरेणाष्टविधत्वम् आह ।

चीरकं च स्वहस्तं च तथोपगतसंज्ञितम् ।

आधिपत्रं चतुर्थं च पञ्चमं कार्यपत्रकम् ॥

[१२७] षष्ठं तु स्थितिपत्राख्यं सप्तमं संधिपत्रकम् ।

विशुद्धिपत्रकं चैव अष्टधा लौकिकं स्मृतम् ॥ इति ।

तेषां लक्षणम् उच्यते । तत्र संग्रहकारः ।

चीरकं नाम लिखितं पुराणैः पौरलेखकैः ।

अर्थिप्रत्यर्थिनिर्दिष्टं यथासंभवसंस्कृतैः ॥

स्वकीयैः प्रतिनामाद्यैर् अर्थिप्रत्यर्थिसाक्षिणाम् ।

प्रतिनामभिर् आक्रान्तम् अर्थिसाक्षिस्वहस्तवत् ॥

स्पष्टावगमसंयुक्तं यथास्मृत्युक्तलक्षणम् । इति ।

कात्यायनः ।

ग्राहकेन स्वहस्तेन लिखितं साक्षिवर्जितम् ।

स्वहस्तलेख्यं विज्ञेयं प्रमाणं तत् स्मृतं बुधैः ॥ इति ।

एवम् एव दायकेन लिखितं ग्राहकेणाभ्युपगतं लेख्यम् उपगताक्यं विज्ञेयम् । आधिपत्रम् आह नारदः ।

आधिं कृत्वा तु यो द्रव्यं प्रयुङ्क्ते स्वधनं धनी ।

यत् तत्र क्रियते लेख्यम् आधिपत्रं तद् उच्यते ॥ इति ।

अन्वाधिलेख्ये विशेषम् आह प्रजापतिः ।

[१२८] धनी धनेन तेनैव परम् आधिम् नयेद् यदि ।

कृत्वा तद् आधिलिखितं पूर्वं चास्य समर्पयेत् ॥ इति ।

क्रयस्थितिसंधिविशुद्धिपत्राण्य् आह पितामहः ।

क्रीते क्रयप्रकाशार्थं द्रव्ये यत् क्रियते क्वचित् ।

विक्रेत्रनुमतं क्रेत्रा ज्ञेयं तत् क्रयपत्रकम् ॥

यद् यत् पुरःसरश्रेणीगणपौरादिकस्थितिः ।

तत्सिद्ध्यर्थं तु यल् लेख्यंतद् भवेत् स्थितिपत्रकम् ॥

उत्तमेषु समस्तेषु अभिशापसमागते ।

वृत्तानुवादलेख्यं यज् ज्ञेयं तत् संधिपत्रकम् ॥

अभिशापे समुत्तीर्णे प्रायश्चित्ते कृते जनैः ।

विशुद्धिपत्रकं ज्ञेयं तेभ्यः साक्षिसमन्वितम् ॥ इति ।

अन्यद् अपि लेख्यम् आह कात्यायनः ।

सीमाविवादे निर्णीते सीमापत्रं विधीयते । इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

दत्वर्णं पाटयेत् पत्रं शुद्ध्यै वान्यत् तु कारयेत् ॥ इति । (य्ध् २।९४)

लेख्यस्य प्रयोजनम् आह मरीचिः ।

स्थावरे विक्रियाधाने विभागे दान एव च ।

प्रतिग्रहे च क्रीते च नालेख्या सिद्ध्यति क्रिया ॥ इति ।

लिप्यनभिज्ञस् त्व् अन्येन लेखयेद् इत्य् आह नारदः ।

[१२९] अलिपिज्ञो ऋणी यः स्याल् लेखयेत् स्वमतं तु सः ।

साक्षी वा साक्षिणान्येन सर्वसाक्षिसमीपतः ॥ इति । (न्स्म् ३।८९)

पत्रनाशादौ पत्रान्तरं लेख्यम् इत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

देशान्तरस्थे दुर्लेख्ये नष्टे घृष्टे हृते तथा ।

भिन्ने दग्धे ऽथ वा छिन्ने लेख्यम् अन्यत् तु कारयेत् ॥ इति । (य्ध् २।९१)

यच् च नारदेनोक्तम्,

लेख्ये देशान्तरन्यस्ते शीर्णे दुर्लिखिते हृते ।

समस् तत्कालकरणम् असतो द्रष्टृदर्शनम् ॥ इति । (न्स्म् ३।१४२)

तद् धनदानोद्यतऋणिकविषयम् । लेख्यपरीक्षाम् आह बृहस्पतिः ।

त्रिविधस्यास्य लेख्यस्य भ्रान्तिः संजायते यदा ।

ऋणिसाक्षिलेखकानां हस्तोक्त्या शोधयेत् ततः ॥ इति ।

कात्यायनः ।

राजाज्ञया समाहूय यथान्यायं विचारयेत् ।

लेख्याचारेण लिखितं साक्ष्याचारेण साक्षिणः ॥

वर्णवाक्यक्रियायुक्तम् असंदिग्धस्फुटाक्षरम् ।

अहीनक्रमचिह्नं च लेख्यं तत्सिद्धिम् आप्नुयात् ॥

[१३०] इति । लेख्यस्य प्रामाण्यसिद्धिम् आह स एव ।

लेख्यं तु द्विविधं प्रोक्तं स्वहस्तान्यकृतं तथा ।

असाक्षिमत् साक्षिमच् च सिद्धिर् देशस्थितेस् तयोः ॥ इति ।

देशस्थितिर् देशाचारः । स्वहस्तकृते विशेषम् आह याज्ञवल्क्यः ।

विनापि साक्षिभिर् लेख्यं स्वहस्तलिखितं तु यत् ।

तत् प्रमाणं स्मृतं सर्वं बलोपधिकृताद् ऋते ॥ इति । (य्ध् २।८९)

परहस्तकृते पितामह आह ।

वादिभ्याम् अभ्यनुज्ञातं लेखकेन ससाक्षिकम् ।

लिखितं सर्वकार्येषु तत् प्रमाणं स्मृतं बुधैः ॥ इति ।

आधिपत्रे नारद आह ।

देशाचाराविरुद्धं यद् व्यक्तादिविधिलक्षणम् ।

तत् प्रमाणं स्मृतं लेख्यम् अविलुप्तक्रमाक्षरम् ॥ इति ।

लेख्यदोषम् आह कात्यायनः ।

स्थानभ्रष्टास् त्व् अकान्तिस्थाः संदिग्धा लक्षणच्युताः ।

यथासंस्थाः स्थिता वर्णाः कूटलेख्यं तदा भवेत् ॥

[१३१] देशाचारविरुद्धं यत् संदिग्धं क्रमवर्जितम् ।

कृतम् अस्वामिना यच् च साध्यहीनं च दुष्यति ॥ इति ।

हारीतो ऽपि ।

यच् च काकपदाकीर्णं तल् लेख्यं कूटताम् इयात् ।

बिन्दुमात्राविहीनं यत् संदिग्धसहितं च तत् ॥ इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

दूषितो गर्हितः साक्षी यत्रैको ऽपि निवेशितः ।

कूटलेख्यं तु तत् प्राहुर् लेखको वापि तद्विधः ॥

मुमूर्षुहीनलुप्तार्थैर् उन्मत्तव्यसनातुरैः ।

विषोपधिबलात्कारकृतं लेख्यं न सिध्यति ॥

अत्युज्ज्वलं चिरकृतं मलिनं चाल्पकालिकम् ।

भग्नोन्मृष्टाक्षरयुतं लेख्यं कूटत्वम् आप्नुयात् ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

मत्ताभियुक्तस्त्रीबालबलात्कारकृतं तु यत् ।

तद् अप्रमाणं लिखितं भयोपधिकृतं तथा ॥ इति । (न्स्म् ३।१३७)

कात्यायनो ऽपि ।

साक्षिदोषाद् भवेद् दुष्टं पत्रं वै लेखकस्य वा ।

धनिकस्यापि वै दोषात् तथाचरणकस्य च ॥

[१३२] इति । दोषोद्भावयितुः स एवाह ।

प्रमाणस्य हि ये दोषा वक्तव्यास् ते विवादिनः ।

गूढाः स्युः प्रकटाः सभ्यैः कालशास्त्रप्रदर्शनात् ॥ इति ।

उद्भावनप्रकारं च स एवाह ।

साक्षिलेखनकर्तारः कूटतां यान्ति वादिनः ।

तथा दोषाः प्रयोक्तव्या दुष्टैः लेख्यं प्रदुष्यति ॥

न लेखकेन लिखितं न दृष्टं साक्षिभिस् तथा ।

एवं प्रत्यर्थिनोक्ते तु कूटलेख्यं प्रकीर्तितम् ॥ 

तथ्येन हि प्रमाणं तु दोषेणैव तु दूषणम् ।

मिथ्याभियोगे दण्ड्यः स्यात् साध्यार्थाच् चापि हीयते ॥ इति ।

अनन्तरबाविराजकृत्यम् आह बृहस्पतिः ।

तथ्येन हि प्रमाणं तु दोषेणैव तु दूषणम् ।

एवं दुष्टं नृपस्थाने यस्मिंस् तद् धि विचार्यते ॥

[१३३] विमृश्य ब्राह्मणैः सार्धं वक्तृदोषं निरूपयेत् ।

येन ते कूटतां यान्ति साक्षिलेखककारकाः ॥

तेन दुष्टं भवेल् लेख्यं शुद्धैः शुद्धं विनिर्दिशेत् ॥ इति ।

प्रत्यर्थिना दूषिते साक्षिमुखान् निश्चेतव्यम् इत्य् आह स एव ।

दत्तं लेख्ये स्वहस्तं तु ऋणिको यदि निह्नुते ।

पत्रस्थैः साक्षिभिर् वाचा लेखकस्य मतेन च ॥ इति ।

निश्चयं कुर्याद् इति शेषः । संदिग्धलेख्यनिर्णयम् आह याज्ञवल्क्यः ।

संदिग्धलेख्यशुद्धिः स्यात् स्वहस्तलिखितादिभिः ।

युक्तिप्राप्तिक्रियाचिह्नसंबन्धागमहेतुभिः ॥ इति । (य्ध् २।९२)

नारदो ऽपि ।

यस्मिन् स्यात् संशयो लेख्ये भूताभूतकृते क्वचित् ।

तत् स्वहस्तक्रियाचिह्नप्राप्तियुक्तिभिर् उद्धरेत् ॥ इति । (न्स्म् ३।१४३)

बृहस्पतिर् अपि ।

[१३४] त्रिविधस्यास्य लेख्यस्य भ्रान्तिः संजायते तदा ।

ऋणिसाक्षिलेखकानां हस्तोक्त्या शोधयेत् तु तत् ॥ इति ।

कात्यायनः ।

अथ पञ्चत्वम् आपन्ने लेखके सह साक्षिभिः ।

तत्स्वहस्तादिभिस् तेषां विशुद्ध्येत् तु न संशयः ॥

ऋणिस्वहस्तसंदेहे जीवतो वा मृतस्य वा ।

तत्स्वहस्तकृतैर् अन्यैः पत्रैस् तल्लेख्यनिर्णयः ॥

समुद्रे ऽपि यदा लेख्ये मृताः सर्वे ऽपि ते स्थिताः ।

लिखितं तत् प्रमाणं तु मृतेष्व् अपि हि तेषु च ॥ इति ।

विष्णुर् अपि ।

यत्रर्णी धनिको वापि साक्षी वा लेखको ऽपि वा ।

म्रियते तत्र तल् लख्यं तत् स्वहस्तैः प्रसाधयेत् ॥ इति । (विध् ७।१३)

निराकरणे व्यवस्थितानि साधनान्य् आह कात्यायनः ।

लिखितं लिखितेनैव साक्षिमत् साक्षिभिर् हरेत् ।

कूटोक्तौ साक्षिणो वाक्याल् लेखकस्य च पत्रकम् ॥

आढ्यस्य निकटस्थस्य य्च् छक्तेन न याचितम् ।

शुद्धर्णशङ्कया तत् तु लेख्यं दुर्बलताम् इयात् ॥

[१३५] लेख्यं त्रिंशत् समातीतम् अदृष्टाश्रावितं च यत् ।

न तत् सिद्धम् अवाप्नोति तिष्ठत्स्व् अपि न साक्षिषु ॥

प्रयुक्ते शान्तिलाभे तु लिखितं यो न दर्शयेत् ।

नैव याचेत ऋणिकं न तत् सिद्धिम् अवाप्नुयात् ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

अश्रुतार्थम् अदृष्टार्थं व्यवहारार्थम् आगतम् ।

न लेख्यं सिद्धिम् आप्नोति जीवत्स्व् अपि हि साक्षिषु ॥

मृताः स्युः साक्षिणो यत्र धनिकर्णिकलेखकाः ।

तद् अप्य् अपार्थं लिखितं ऋते चादेः स्थिराश्रयात् ॥

अदृष्टाश्रावितं लेख्यं प्रमीतधनिकर्णिकम् ।

अबन्धलग्नकं चैव बहुकालं न सिध्यति ॥ इति । (न्स्म् ३।१३८–४१)

लेख्यहानेर् अपवादम् आह बृहस्पतिः ।

उन्मत्तजडमूकानां राजभीतिप्रवासिनाम् ।

अप्रगल्भभयार्तानां न लेख्यं हानिम् आप्नुयात् ॥ इति ।

लेख्यसिद्धिप्रकारम् आह नारदः ।

[१३६] दर्शितं प्रतिकालं यच् छ्रावितं स्मारितं च यत् ।

लेख्यं सिध्यति सर्वत्र मृतेष्व् अपि हि साक्षिषु ॥ इति । (न्स्म् ३।१४०)

कात्यायनो ऽपि ।

निर्दोषं प्रथितं यत् तु लेख्यं तत् सिद्धिम् आप्नुयात् ।

तथादृष्टं स्फुटं दोषं नोक्तवान् ऋणिको यदि ॥

ततो विंशतिवर्षाणि क्रीतं पत्रं स्थितं भवेत् ।

शक्तस्य संनिधाव् अर्थो यस्य लेख्ये न भुज्यते ॥

वर्षाणि विंशतिं यावत् तत्परं दोषवर्जितम् ।

अथ विंशतिवर्षाणि आधिर् भुक्तः सुनिश्चितम् ॥

तेन लेख्येन तत् सिद्धं लेख्यं दोषविवर्जितम् ।

सीमाविवादे निर्णीते सीमापत्रं विधीयते ॥

यस्य दोषाः प्रवक्तव्या यावद् वर्षाणि विंशतिः ।

आधानसहितं यत्र ऋणं लेख्ये निवेशितम् ॥

मृतं साक्षिप्रमाणं तु स्वल्पभोगेषु तद् विदुः ।

[१३७] प्राप्तं वानेन चेत् किंचिद् दानं चाप्य् अनिरूपितम् ।

विनापि मुद्रया लेख्यं प्रमाणं मृतसाक्षिकम् ॥

यदि लब्धं भवेत् किंचित् प्रज्ञप्तिर् वा कृता भवेत् ।

प्रमाणम् एव लिखितं मृता यद्य् अपि साक्षिणः ॥ इति ।

लेख्यानां मिथो विरोधे बाध्यबाधकप्रकारम् आह व्यासः ।

स्वहस्तकाज् जानपदं तस्मात् तु नृपशासनम् ।

प्रमाणान्तरम् इष्टं हि व्यवहारार्थम् आगतम् ।

द्वित्रिर्लिपिज्ञैः स्वकृतं न संल्लेख्येन युक्तितः ॥

कुर्याज् जानपदं लेख्यं तस्माज् जानपदं शुभम् ।

अप्रकाशोत्साधियुक्तं लेखकाक्षरमुद्रितम् ॥

लोकप्रसादात् स्वकृताद् वरम् अन्यकृतं शुभम् ।

देशाध्यक्षादिना लेख्यं पत्रं जानपदं कृतम् ॥

समकालं पश्चिमं वा तत्र राजकृतं शुभम् ॥ इति ।

साक्ष्याद्यसंभवे हारीतः ।

न मयैतत् कृतं पत्रं कूटम् एतेन कारितम् ।

अधरीकृत्य तत् पत्रम् अथ दिव्येन निर्णयः ॥ इति ।

प्रजापतिः ।

[१३८] स्वनामगोत्रैस् तत् तुल्यरूपं लेख्यं क्वचिद् भवेत् ।

अगृहीते धने तत्र कार्यो दिव्येन निर्णयः ॥ इति ।

कृत्स्नदानासमर्थं प्रति याज्ञवल्क्यः ।

लेख्यस्य पृष्टे विलिखेद् दत्वा दत्वर्णिको धनम् ।

दनी वोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितम् ॥ इति । (य्ध् २।९३)

लेख्यदोषम् अनुद्धरतो दण्डम् आह कात्यायनः ।

कूटोक्तौ साक्षिणां वाक्यं लेखकस्य च पत्रकम् ।

न चेच् छिद्धिं नयेत् कूटं स दाप्यो दण्डम् उत्तमम् ॥ इति ।

साक्षिणां वाक्यं वा लेखकस्य एवं प्रतिकूटोक्तौ उक्तिं विधाय यो वादी कूटशुद्धिं न नयेत् स उत्तमसाहसं दण्ड्य इत्य् अर्थः । स्थावरादौ तु विशेषं आह स एव ।

स्थावरे विक्रयाधाने लेख्यं कूटं करोति यः ।

असम्यग् भावितः कार्यो जिह्वापाण्यङ्घ्रिवर्जितः ॥ इति ।

अन्यलेख्यदारकेण तल्लेख्यागमनकारणम् उद्भावनीयम् इत्य् आह व्यासः ।

[१३९] यच् चान्यस्य कृतं लेख्यम् अन्यहस्ते प्रदृश्यते ।

अवश्यं तेन वक्तव्यं पत्रस्यागमनं ततः ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

लेख्यं यच् चान्यनामाङ्कं हेत्वन्तरकृतं भवेत् ।

विवृत्य वै परीक्ष्यं  तत्संबन्धागमहेतुभिः ॥ (न्स्म् ३।१४४)

इति व्यवहारमाधवीये लेख्यप्रकरणम्

अथ भुक्तिः

लिखितोपसंहारपुरःसरं भुक्तिम् उपक्रमते बृहस्पतिः ।

एतद् विधानम् आख्यातं साक्षिणां लिखितस्य च ।

संप्रति स्थावरप्राप्तेर् भुक्तेश् च विधिर् उच्यते ॥ इति ।

तत्र स्थावरप्राप्तिनिमित्तानि स एवाह ।

विद्यया क्रयबन्धेन शौर्यभार्यान्वयागतम् ।

सपिण्डस्याप्रजस्यांशं स्थावरं सप्तधोच्यते ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

लब्धं दानात् क्रयात् प्राप्तं शौर्यं वैवाहिकं तथा ।

बान्धवाद् अप्रजाज् जातं षड्विधस् तु धनागमः ॥ इति ।

आगमपूर्वकम् एव भुक्तेः प्रामाण्यम् इत्य् आह हारीतः ।

[१४०] न मूलेन विना शाखा अन्तरिक्षे प्ररोहति ।

आगमस् तु भवेन् मूलं भुक्तिः शाखा प्रकीर्तिता ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

आगमेन विशुद्धेन भोगो याति प्रमाणताम् ।

अविशुद्धागमो भोगः प्रामाण्यं नैव गच्छति ॥ इति । (न्स्म् ३।८५)

आगमवद् दीर्घकालत्वादिकम् अपि भुक्तेः प्रामाण्यकरणम् इत्य् आह नारदो ऽपि ।

आगमो दीर्घकालश् च विच्छेदोपरमोज्झितः ।

प्रत्यर्थिसंनिधानश् च पञ्चाङ्गो भोग इष्यते ॥ इति ।

अन्यतराङ्गवैकल्ये भोगस्य प्रामाण्यं नास्तीत्य् आह नारदः ।

संभोगं केवलं यस् तु कीर्तयेन् नागमं क्वचित् ।

भोगछलापदेशेन विज्ञेयः स तु तस्करः ॥ इति । (न्स्म् ३।८६)

कात्यायनो ऽपि ।

प्रनष्टागमलेख्येन भोगारूढेन वादिना ।

कालः प्रमाणं दानं च कीर्तनीयानि संसदि ॥ इति ।

पञ्चाङ्गेषु विप्रतिपत्तौ साधनीयम् इत्य् आह संग्रहकारः ।

[१४१] भुक्तिप्रसाधने मुख्याः प्रथमं तु कृषीवलाः ।

ग्रामण्यः क्षेत्रसामन्तास् तत्सीमापतयः क्रमात् ॥

लिखितं साक्षिणो भुक्तिः क्रिया क्षेत्रगृहादिषु ।

आगमे क्रयदानादौ प्रत्याख्याते चिरन्तना ॥ इति ।

क्रयदानावगमे प्रतिवादिना प्रत्याख्याते सति लिखितसाक्षिभुक्तयः क्रियाः प्रमाणम् । भुक्तेर् भेदम् आह कात्ययनः ।

भुक्तिस् तु द्विविधा प्रोक्ता सागमानागमा तथा ।

त्रिपुरुषीया स्वतन्त्रा सा चेद् अल्पा तु सागमा ॥ इति ।

पुरुषत्रयानुगता भुक्तिः आगमानुपन्यासे ऽपि प्रमाणम् । स्वल्पा तु भुक्तिर् आगमसहितैव प्रमाणम् । एतद् एव बृहस्पतिर् अप्य् आह ।

भुक्तिस् त्रैपुरुषी यत्र चतुर्थे संप्रवर्तिता ।

तद्भोगः स्थिरतां याति न पृच्छेद् आगमं क्वचित् ॥

अनिषिद्धेन यद् भुक्तं पुरुषैस् त्रिभिर् एव तु ।

तत्र नैवागमः कार्यो भुक्तिस् तत्र गरीयसी ॥ इति ।

त्रिपुरुषभोगेन षष्ठिसंवत्सरादय उपलक्ष्यन्ते । अत एव व्यासः ।

[१४२] वर्षाणि विंशतिं भुक्ता स्वामिनाव्याहता सती ।

भुक्तिः सा पौरुषी ज्ञेया द्विगुणा च द्विपौरुषी ॥

त्रिपुरुषी त्रिगुणिता तत्र नान्वेष्य आगमः ॥ इति ।

बृहस्पतिस् तु नवतिसंवत्सरान् उपलक्षयति ।

पिता पितामहो यस्य जीवेच् च प्रपितामहः ।

त्रिंशत्समा या तु भुक्ता भूमिर् अव्याहता परैः ॥

भुक्तिः सा पौरुषी ज्ञेया द्विगुणा च द्विपूरुषी ।

त्रिपुरुषी च त्रिगुणा परतः स्याच् चिरन्तना ॥ इति ।

स्मृत्यन्तरे ऽपि पञ्चत्रिंशद्वर्षः पौरुषो भोग इत्य् उक्तम् ।

वर्षाणि पञ्चत्रिंशत् तु पौरुषो भोग उच्यते ॥ इति ।

यदि विंशतिवर्षः पौरुषो भोगः यदि वा त्रिंशद्वर्षः पञ्चत्रिंशद्वर्षो वा सर्वथापि त्रिपुरुषभोगेन स्मरणयोग्यः काल उपलक्ष्यते । अत एव कात्यायनः ।

स्मार्तकाले क्रिया भूमेः सागमा भुक्तिर् इष्यते ।

[१४३] इति, अस्मार्ते निश्चयासंभवात् । एतद् उक्तं भवति । स्मरणयोग्ये पञ्चाधिकशतवर्षपर्यन्तातीतकालमध्ये प्रारब्धा भुक्तिः स्वेतरप्रमाणावगतागममूलैव स्वत्वे प्रमाणम्, स्वतन्त्रमूलागमस्य योग्यानुपलब्ध्या बाध्यमानत्वात् । स्मरणायोग्ये पुनः पञ्चाधिकशतवर्षातीतकालात् प्राचीनकाले प्रारब्धा स्वकीयदार्ढ्ये ऽवसितागममूलिका विनापि मानान्तरागममूलतां स्वत्वे प्रमाणम् इति । अस्मार्ते ऽपि काले अनागमस्मृतिपरम्परायां सत्यां न भोगः प्रमाणम् । अत एव नारदः ।

अनागमं तु यो भुङ्क्ते बहून्य् अब्दशतान्य् अपि ।

चोरदण्डेन तं पापं दण्डयेत् पृथिवीपतिः ॥ इति । (न्स्म् ३।८७)

निश्चितानागमाश् च भोगास् तेनैव दर्शिताः ।

अन्याहितं हृतं न्यस्तं बलावष्टब्धयाचिते ।

अप्रत्यक्षं च यद् भुक्तं षड् एतान्य् आगमं विना ॥ (न्स्म् ३।९२)

[१४४] इति । अन्याहितम् अन्यस्मै दातुम् अर्पितम् । हृतम् अपहृतम् । न्यस्तं निक्षिप्तम् । बलावष्टब्धं राजप्रसादादिबलावष्टम्भेन भुक्तम् । याचितं परकीयम् अलङ्काराद्यर्थम् आनीतम् । संवर्तो ऽपि ।

या राज्ञा क्रोधलोभेन छलान् न्यायेन वा कृता ।

प्रदत्तान्य् अस्य तुष्टेन न सा सिद्धिम् अवाप्नुयात् ॥ इति ।

यत् तु हारीतेनोक्त्म्,

अन्यायेनापि यद् भुक्तं पित्रा पूर्वतरैस् त्रिभिः ।

न तच् छक्यम् अपाकर्तुं क्रमात् त्रिपुषुषागतम् ॥ 

इति, एतच् चान्यायेनापि भुक्तम् अपहर्तुम् अशक्यं किं पुनर् न्यायेन भुक्तम् इति । शासनविरोधे भुक्तेर् अप्रामाण्यम् आह बृहस्पतिः ।

यस्य त्रिपुरुषा भुक्तिः पारम्पर्यक्रमागता ।

न सा चालयितुं शक्या पूर्वकाच् छासनाद् ऋते ॥ इति ।

यत् तु पितामहेनोक्तम्,

स्वहस्तकाज् जानपदं तस्मात् तु नृपशासनम् ।

ततस् त्रिपुरुषो भोगः प्रमाणान्तरम् इष्यते ॥ 

इति, तत् प्रवाहपरम्परया तत्प्रसिद्ध्या निश्चितागमभोगविषयम् । सत्य् अपि विच्छेदे सागमा भुक्तिः प्रमाणम् इत्य् आह बृहस्पतिः ।

[१४५] भुक्तिर् बलवती शास्त्रे ह्य् अविच्छिन्ना चिरन्तनी ।

विच्छिन्नापि हि सा ज्ञेया या तु पूर्वं प्रसाधिता ॥ इति ।

चिरन्तनाया भुक्तेः क्वचिद् अपवादम् आह याज्ञवल्क्यः ।

यो ऽभियुक्तः परेतः स्यात् तस्य रिक्थी तम् उद्धरेत् ।

न तत्र कारणं भुक्तिर् आगमेन विनाकृता ॥ इति । (य्ध् २।२९)

नारदो ऽपि ।

अथारूढविवादस्य प्रेतस्य व्यवहारिणः ।

पुत्रेण सो ऽर्थः शोध्यः स्यान् न तद् भोगान् निवर्तयेत् ॥ इति । (न्स्म् ३।९३)

अनुद्धारे त्व् अभियुक्तस्यैव दण्डो न तत् पुत्रादेः । तद् उक्तं स्मृत्यन्तरे ।

आगमस् तु कृतो येन स दण्ड्यस् तम् अनुद्धरन् ।

न तत् सुतस् तत्सुतो वा भोग्यहानिस् तयोर् अपि ॥ इति ।

एतद् एवाभिप्रेत्य कात्यायन आह ।

आहर्ता भुक्तियुक्तो ऽपि लेख्यदेषान् विशोधयेत् ।

तत्सुतो भुक्तिदोषांस् तु लख्यदोषांस् तु नाप्नुयात् ॥ इति ।

त्रिपुरुषेषु व्यवस्थितं साधकं क्रमेण दर्शयति नारदः ।

[१४६] आदौ तु कारणं दानं मध्ये भुक्तिस् तु सागमा ।

कारणं भुक्तिर् एवैका सन्तता या चिरन्तनी ॥ इति ।

अक्षरार्थस् तु संग्रहकारेण दर्शितः ।

कृतागमस्योक्तकाले भुक्तेश् च प्रभुर् आगमः ।

तस्यैवात्मतृतीयस्य प्रभुर् भुक्तिः स्फुटागमाः ॥

भुक्तिर् या सा चतुर्थस्य प्रमाणं सन्तता मता ।

परित्यक्तागमा भुक्तिः केवलैव प्रभुर् मता ॥ इति ।

क्वचिद् भुक्तेर् एव प्राबल्यम् इतराभ्याम् इत्य् आह कात्यायनः ।

रथ्यानिर्गमनद्वारे जलवाहादिसंश्रये ।

भुक्तिर् एव तु गुर्वी स्यात् प्रमाणेष्व् इति निश्चयः ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

विद्यमाने ऽपि लिखिते जीवत्स्व् अपि हि साक्षिषु ।

विशेषतः स्थावराणां यन् न भुक्तं न तत् स्थिरम् ॥ इति । (न्स्म् ३।७०)

संवर्तो ऽपि ।

भुज्यमाने गृहे क्षेत्रे विद्यमाने तु राजनि ।

भुक्तिर् यस्य भवेत् तस्य न लेख्यं तत्र कारणम् ॥ इति ।

एतच् च लेख्यवैयर्थ्यकथनार्थम् उक्तम्, न पुनर् भोक्तुः स्वामित्वप्रतिपादनार्थम् । तस्य भोगमात्रेण स्वामित्वासिद्धेः, अपहारेणापि भोगसंभवात् । अत एव कात्यायनः ।

[१४७] नोपभोगे बलं कार्यम् आहर्त्रा तत्सुतेन वा ।

पशुस्त्रीपुरुषादीनाम् इति धर्मो व्यवस्थितः ॥ इति ।

यत् तु याज्ञवल्क्येनोक्तम्,

पश्यतो ऽब्रुवतो भूमेर् हानिर् विंशतिवार्षिकी ।

परेण भुज्यमानाया धनस्य दशवार्षिकी ॥ इति । (य्ध् २।२४)

यद् अपि प्रजापतिनोक्तम्,

आदानकालाद् आरभ्य भुक्तिर् यस्याविघातिनी ।

समा विंशत्यवधिका तस्य तां न विचारेयेत् ॥ 

इति, तद् एतद् आसेधम् अकुर्वतः फलहानिविषयम्, न तु भूहानिविषयम्, यस्मात् तत्कालोपलक्षितभुक्तेर् एव तत्र प्रामाण्यात् । अत एव बृहस्पतिः ।

त्रिपुरुषं भुज्यते येन समक्षं भूर् अवारिता ।

तस्य सा नापहर्तव्या क्षमालिङ्गं न चेद् वदेत् ॥ इति ।

आध्यादिषूपेक्षकस्य न फलहानिर् इत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

आधिसीमोपनिक्षेपजडबालधनैर् विना ।

तथोपनिधिराजस्त्रीश्रोत्रियाणां धनैर् अपि ॥ इति । (य्ध् २।२५)

मनुर् अपि ।

[१४८] आधिः सीमा बालधनं निक्षेपोपनिधिः स्त्रियः ।

राजस्वं श्रोत्रियद्रव्यं नोपभोगेन नश्यति ॥ इति । (म्ध् ८।१४९)

श्रोत्रियग्रहणम् अन्यासक्तोपलक्षणार्थम् । अत एव कात्यायनः ।

ब्रह्मचारी चरेत् कश्चिद् व्रतं षट्त्रिंशदाब्दिकम् ।

अर्थार्थी चान्यविषये दीर्घकालं वसेन् नरः ॥

समावृत्तो ऽव्रती कुर्यात् स्वधानान्वेषणं ततः ।

पञ्चाशदाब्दिको भोगस् तद्धनस्यापहारकः ॥

प्रतिवेदं द्वादशाब्दः कालो विद्यार्थिनां स्मृतः ।

शिल्पविद्यार्थिनां चैव ग्रहणान्तः प्रकीर्तितः ॥

सुहृद्भिर् बन्धुभिश् चैषां यत् स्वं भुक्तम् अपश्यताम् ।

नृपापराधिनां चैव भवेत् कालेन हीयते ॥ इति ।

धनस्य दशवार्षिकी हानिर् इति यद् उक्तं तस्य विषयविशेषे सङ्कोचम् आह मरीचिः ।

धनबाह्यालंकरणं याचितं प्रीतिकर्मणा ।

चतुःपञ्चाब्दिकं देयम् अन्यथा हानिम् आप्नुयात् ॥ इति ।

अत्रापवादम् आह मनुः ।

[१४९] संप्रीत्या भुज्यमानानि न नश्यन्ति कदाचन ।

धेनुर् उष्ट्रो वहन्न् अश्वो यश् च दम्यः प्रयुज्यते ॥ इति । (म्ध् ८।१४६)

याचितेष्व् अप्य् अपवादम् आह व्यासः ।

याच्ञाधर्मेण यद् भुक्तं श्रोत्रियै राजपूरुषैः ।

सुहृद्भिर् बान्धवैश् चापि न तद् भोगेन हीयते ॥ इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

अनागमं तु यद् भुक्तं गृहक्षेत्रपणादिकम् ।

सुहृद्बन्धुसकुल्यैश् च न तद् भोगेन हीयते ॥ इति ।

अहानौ कारणम् आह स एव ।

धर्मो ऽक्षयः श्रोत्रियस्य अभयं राजपुरुषे ।

स्नेहः सुहृद्बान्धवेषु भुक्तम् एतैर् न हीयते ॥ इति ।

क्वचिद् एकदेशभोगो ऽनुपभुक्तेष्व् अप्य् एकदेशान्तरेषु प्रमाणम् । तद् आह बृहस्पतिः ।

यद्य् एकशासने ग्रामे क्षेत्रारामाश् च लिप्सिताः ।

एकदेशोपभोगे ऽपि सर्वे भुक्ता भवन्ति ते ॥ इति ।

[१५०]

इति भुक्तिप्रकरणम्

[दिव्यप्रकरणम्]

अथ भुक्त्युपसंहारपुरःसरं दिव्यम् उपसथापयति बृहस्पतिः ।

स्थावरस्य तथाख्यातं लाभभोगप्रसाधनम् ।

प्रमाणहीने वादे तु निर्दोषा दैविकी क्रिया ॥ इति ।

प्रमानं दिव्यव्यतिरिक्तं लिखितादि प्रमाणं विवक्षितम् । अत एव याज्ञवल्क्यः ।

प्रमाणं लिखितं भुक्तिः साक्षिणश् चेति कीर्तितम् ।

एषाम् अन्यतमाभावे दिव्यान्यतमम् उच्यते ॥ इति । (य्ध् २।२२)

दिव्यान्य् उद्दिशति बृहस्पतिः ।

तुलाग्निर् उदकं चैव विषं कोषश् च पञ्चमः ।

षष्ठश् च तण्डुलः प्रोक्तः सप्तमस् तप्तमाषकः ॥

अष्टमं फालम् इत्य् उक्तं नवमं धर्मकं तथा ।

दिव्यान्य् एतानि सर्वाणि निर्दिष्टानि स्वयंभुवा ॥

यस्माद् देवैः प्रयुक्तानि दुष्करार्थे महात्मभिः ॥ इति ।

शङ्खः: [१५१] “तत्र दिव्यं नाम तुला धारणम् । विषाशनम् अग्निप्रवेशः । लोहधारणम् इष्टापूर्तप्रदानम् अन्यांश् च शपथान् कारयेत्” इति । शपथाश् च बृहस्पतिना दर्शिताः ।

सतां वाहनशस्त्राणि गोबीजकनकानि च ।

देवब्राह्मणपादाश् च पुत्रदारशिरांसि च ॥

एते च शपथाः प्रोक्ता अल्पार्थे सुकराः सदा ॥ इति ।

शङ्खलिखिताव् अपि: “इष्टापूर्तप्रदानम् अन्यांश् च शपथान् कारयेत्” इति । उद्दिष्टानां दिव्यानां मध्ये तुलादीनि महाभियोगे प्रयोक्तव्यानि । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

तुलाग्न्यापो विषं कोशो दिव्यानीह विशुद्धये ।

महाभियोगेष्व् एतानि शीर्षकस्थे ऽभियोक्तरि ॥ इति । (य्ध् २।९५)

एषाम् अग्निशब्देन तप्तायःपिण्डतप्तमाषतप्तफालाश् च गृह्यन्ते ।

<u>ननु</u> – “कोशम् अल्पे ऽपि दापयेत्” इति स्वल्पाभियोगे कोशः स्मर्यते ।

<u>सत्यम्</u> । कोशस्य तुलादिषु पाठः सावष्टम्भाभोयोगे ऽपि प्राप्त्यर्थः । न महाभियोगेष्व् एवेति नियमार्थः । अन्यथा कोशस्य शङ्काभियोग एव प्राप्तिः स्यात् ।

[१५२] अवष्टम्भाभियुक्तानां धटादीनि विनिर्दिशेत् ।

तण्डुलाश् चैव कोशश् च शङ्कास्व् एव न संशयः ॥ 

इति स्मरणात् । शीर्षकं विवादपराजयनिबन्धनो दण्डः तत्र तिष्ठतीति शीर्षकस्थः । यदा शीर्षकस्थो ऽभियोक्ता न स्यात् तदा एतानि दिव्यानि न देयानि । तथा च नारदः ।

शीर्षकस्थो यदा न स्यात् तदा दिव्यं न दीयते । इति । (न्स्म् ३।२५७)

दिव्यदाने नियमम् आह पितामहः ।

अभियोक्ता शिरःस्थाने दिव्येषु परिकीर्त्यते ।

अभियुक्ताय दातव्यं दिव्यं श्रुतिनिदर्शनात् ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

न कश्चिद् अभियोक्तारं दिव्येषु विनियोजयेत् ।

अभियुक्ताय दातव्यं दिव्यं दिव्यविशारदैः ॥ इति ।

अभियुक्ताय दातव्यम् इत्य् अस्य नियमस्यापवादम् आह याज्ञवल्क्यः ।

रुच्या वान्यतरः कुर्याद् इतरो वर्तयेच् छिरः । इति । (य्ध् २।९६)

नारदो ऽपि ।

[१५३] परियोक्ता शिरःस्थाने सर्वत्रैकः प्रकल्पितः ।

इतरान् इतरः कुर्याद् इतरो वर्तयेच् छिरः ॥ इति ।

क्वचिद् विषयविशेषे शिरो विनापि दिव्यं देयम् इत्य् आह कात्यायनः ।

पार्थिवैः शङ्कितानां च निर्दिष्टानां च दस्युभिः ।

शङ्काशुद्धिपराणां च दिव्यं देयं शिरो विना ॥

लोकापवाददुष्टानां शङ्कितानां च दस्युभिः ।

तुलादीनि नियोज्यानि न शिरस् तत्र वै भृगुः ॥

न शङ्कासु शिरःकोशे कल्पयेच् च कदाचन ।

अशिरांसि च दिव्यानि राजभृत्येषु दापयेत् ॥ इति ।

विषयविशेषेषु दिव्यविशेषान् व्यवस्थापयति संग्रहकारः ।

धटादीनि विषान्तानि गुर्वर्थेषु च दापयेत् । इति ।

पितामहः ।

अवष्टम्भाभियुक्तानां धटादीनि विनिर्दिशेत् ।

तण्डुलाश् चैव कोशश् च शङ्कास्व् एतौ नियोजयेत् ॥ इति ।

कात्यायनः ।

[१५४] शङ्काविश्वाससंधाने विभागे रिक्थिना सदा ।

क्रियासमूहकर्तृत्वे कोशम् एव प्रदापयेत् ॥ इति ।

पितामहो ऽपि ।

विस्रम्भे सर्वशङ्कासु संधिकार्ये तथैव च ।

एषु कोशः प्रदातव्यो विद्वद्भिश् चित्तशुद्धये ॥

शिरस्थायिनिहीनानि दिव्यादीनि विवर्जयेत् ।

धटादीनि विषान्तानि कोश एको शिरः स्मृतः ॥ इति ।

धनतारतम्येन दिव्यस्य व्यवस्थाम् आह बृहस्पतिः ।

विषं सहस्रे ऽपहृते पादोने च हुताशनः ।

त्रिभागोने तु सलिलम् अर्धे देयो धटः सदा ॥

चतुःशते ऽभियोगे तु दातय्वं तप्तमाषकम् ।

त्रिशते तण्डुलं देयं कोशश् चैव तदर्धके ॥

शते हृते निह्नुते वा दातव्यं धनशोधनम् ।

गोचोरस्य प्रदातव्यं सभ्यैः फालं प्रयत्नतः ॥

एवं संख्या निकृष्टानां मध्यानां द्विगुणा स्मृता ।

चतुर्गुणोत्तमानां तु कल्पनीया परीक्षकैः ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

[१५५] ज्ञात्वा संख्यां सुवर्णानां शतमाने विषं स्मृतम् ।

अशीतेस् तु विनाशे वै दद्याच् चैव हुताशनम् ॥

षष्ठ्या नाशे जलं देयं चत्वारिंशति वै धटम् ।

त्रिंशद्दशविनाशे वै कोशपानं विधीयते ॥

पञ्चाधिकस्य वा नाशे तदर्धार्धस्य तण्डुला ।

तदर्धार्धस्य नाशे तु स्पृशेत् पुत्रादिमस्तकम् ॥

तदर्धार्धस्य नाशे तु लौकिकाश् च क्रियाः स्मृताः ॥ इति ।

विष्णुर् अपि: “सर्वेषु चार्थजातेषु मूल्यं कनकं कल्पयेत् । तत्र कृष्णलोने शूद्रम् दूर्वाकरं शापयेत् । द्विकृष्णलोने तिलकरं, त्रिकृष्णलोने रजतकर्म्, चतुः कृष्णलोने सुवर्णकरम्, पञ्चकृष्णलोने शिरोद्धृतमहीकरं । द्विगुणार्थे यवाभिहिताः समयक्रिया वैश्यस्य । त्रिगुणे ऽर्थे राजन्यस्य । कोशवर्जं चतुर्गुणे ऽर्थे ब्राह्मणस्य” इति । पादस्पर्शादीनां विशेषः स्मृत्यन्तरे दर्शितः ।

निष्के तु सत्यवचनं द्विनिष्के पादलम्भनम् ।

ऊनत्रिके तु पुष्पं स्यात् कोशपानम् अतः परम् ॥ इति ।

निष्कशब्देन काञ्चनकर्षचतुर्थांशो यो मुद्रामुद्रितः प्रतिपाद्यते । तत्रापि क्वचिद् देशे निष्कव्यवहारात्: “ज्ञात्वा संख्यां सुवर्णानाम्” इति । यद् उक्तं तत्र सुवर्णपरिमाणम् आह मनुः ।

लोकसंव्यवहारार्थं याः संज्ञा प्रथिता भुवि ।

ताम्ररूप्यसुवर्णान्ताः प्रवक्ष्याम्य् अविशेषतः ॥

जालान्तरगते भानौ यत् सूक्ष्मं दृश्यते रजः ।

प्रथमं तत् प्रमाणानां त्रसरेणुं प्रचक्षते ॥

त्रसरेणवो ऽष्टौ विज्ञेया लिक्षैका परिमाणतः ।

ता राजसर्षपस् तिस्रस् ते त्रयो गौरसर्षपः ॥

सर्षपाः षड् यवो मध्यस् त्रियवं त्व् एककृष्णलम् ॥ इति ।

कृष्णलो मुञ्जा ।

पञ्चकृष्णलको माषस् ते सुवर्णस् तु षोडश ।

पलं सुवर्णाश् चत्वारः पलानि धरणं दश ॥

द्वे कृष्णले समधृते विज्ञेयो रूप्यमाषकः ।

ते षोडश स्याद् धरणं पुराणश् चैव राजतः ॥

[१५७] कार्षापणस् तु विज्ञेयस् ताम्रिकः कार्षिकः पणः ।

धरणानि दश ज्ञेयः शतमासस् तु राजतः ॥

चतुःसौवर्णिको निष्को विज्ञेयस् तु प्रमाणतः ॥ इति । (म्ध् ८।१३१–३७)

त्रसरेणुसंज्ञा पुराणे दर्शिता ।

अष्टानां परमाणूनां समवायो यदा भवेत् ।

त्रसरेणुः स विख्यातस् ततः करक उच्यते ॥ इति ।

माषशब्दः सुवर्णस्य षोडशे भागे वर्तते । कृष्णलशब्दस् तु कर्षाशीतिभागवाची माषपञ्चमांशस्य कृष्णलत्वात् । सुवर्णशब्दस् तु काण्चनकर्षवचनः । पणकार्षापणशब्दौ पलदशमांशस्य नामनी । कर्षचत्वारिंशत्तमांशस्य रूप्यद्रव्यस्य माषसंज्ञा । निष्कशतमानशब्दौ एकपले रूप्यद्रव्ये वर्तेते । अत एव रूप्यसंज्ञाधिकारे

याज्ञवल्क्य आह ।

[१५८] शतमानं तु दशभिर् धरणैः फलम् एव तु ।

निष्कं सुवर्णाः चत्वारः ॥ इति । (य्ध् १।३६४–६५)

बृहस्पतिस् तु सुवर्णशब्दस्यार्थान्तरम् आह ।

ताम्रकर्षकृता मुद्रा विज्ञेयः कार्षिकः पणः ॥

स एव चान्द्रिका प्रोक्ता ताश् चतस्रस् तु धानका ।

ता द्वादश सुवर्णस् तु दीनाराख्यः स एव तु ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यस् तु पले विकल्पम् आह ।

पलं सुवर्णाश् चत्वारः पञ्च वापि प्रकीर्तितम् ॥ इति । (य्ध् १।३६३)

राजते ऽपि कार्षापणो ऽस्तीत्य् आह नारदः ।

कार्षापणो दक्षिणस्यां दिशि रौप्यः प्रवर्तते । इति ।

व्यासस् तु सुवर्णनिष्कस्य परिमाणम् आह ।

पलान्य् अष्टौ सुवर्णं स्यात् सुवर्णानां चतुर्दश ।

एवं निष्कप्रमाणं तु व्यासेन परिकीर्तितम् ॥ इति ।

अत्र मनूक्तप्रमाणान्तरमाषादिद्रव्यं दिव्यदण्डव्यतिरिक्तविषये देशव्यवहाराविरोधेन ग्राह्यम् । तथा च बृहस्पतिः ।

[१५९] संख्या रश्मिरजोमूला मनुना समुदाहृता ।

कार्षापणान्ता सा दिव्ये नियोज्या विनये तथा ॥

कार्षापणसहस्रं तु दण्ड उत्तमसाहसः ।

तदर्धं मध्यमः प्रोक्तस् तदर्धम् अधमः स्मृतः ॥ इति ।

जातिभेदेनापि दिव्यव्यवस्थाम् आह नारदः ।

ब्राह्मणस्य धटो देयः क्षत्रियस्य हुताशनः ।

वैश्यस्य सलिलं देयं शूद्रस्य विषम् एव तु ॥

साधारणः समस्तानां कोशः प्रोक्तो मनीषिभिः ॥ इति । (न्स्म् ३।२२४–३५)

अनित्या चयं व्यवस्था,

सर्वेषु सर्वदिव्यं वा विषं वर्ज्यं द्विजोत्तमे ।

इति कात्यायनस्मरणात् । व्यवस्थापक्षे वयोविशेषादिना व्यवस्थापनीयम् । तद् आह नारदः ।

क्लीबान् दीनान् सत्त्वहीनान् पतितांश् चार्दितान् नरान् ।

बालवृद्धस्त्रियो ऽन्धांश् च परीक्षेत धटे सदा ॥

स्त्रीणां तु न विषं प्रोक्तं न चापि सलिलं स्मृतम् ।

धटकोशादिभिस् तासाम् अन्तस् तत्त्वं विचारयेत् ॥

न मज्जनीया स्त्री बाला धर्मशास्त्रविचक्षणैः ।

रोगिणो ये च वृद्धाः स्युः पुमांसो ये च दुर्बलाः ॥

[१६०] साहसे ऽप्य् आगतान् एतान् नैव तोये निमज्जयेत् ।

न चापि हारयेद् अग्निं न विषेण विशोधयेत् ॥ इति । (न्स्म् ?)

कात्यायनः ।

न लोहशिल्पिनाम् अग्निं सलिलं नाम्बुसेविनाम् ।

मन्त्रयोगविदां चैव विषं दद्याच् च न क्वचित् ॥

तण्डुलैर् न नियुञ्जीत व्रतिनां मुखरोगिणाम् ॥ इति ।

पितामहो ऽपि ।

 कुष्ठिनां वर्जयेद् अग्निं सलिलं श्वासकासिनाम् ।

पित्तश्लेष्मवतां नित्यं विषं तु परिवर्जयेत् ॥ इति ।

स्मृत्यन्तरे ऽपि ।

पण्यस्त्रीणां व्यसनिनां कितवानां तथैव च ।

कोशः प्राज्ञैर् न दातव्यो ये च नास्तिकवृत्तयः ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

मातृपितृद्विजगुरुवृद्धस्त्रीबालघातिनाम् ।

महापातकयुक्तानां नास्तिकानां विशेषतः ॥

लिङ्गिनां प्रशमानां तु मन्त्रयोगक्रियाविदाम् ।

वर्णसंकरजातानां पापाभ्यासप्रवर्तिनाम् ॥

[१६१] एतेष्व् एवाभियोगेषु निन्दितेष्व् एव यत्नतः ।

दिव्यं प्रकल्पयेन् नैव राजा धर्मपरायणः ॥

एतैर् एव नियुक्तानां साधूनां दिव्यम् अर्हति ।

न सन्ति साधवो यत्र तत्र शोध्याः स्वकर् नरैः ॥ इति ।

यच् च पितामनेनोक्तम्,

सव्रतानां कृशाङ्गानां बालवृद्धतपस्विनाम् ।

स्त्रीणां तु न भवेद् दिव्यं यदि धर्मस् त्व् अवेक्ष्यते ॥ 

इति, तद् अग्न्यम्बुविषयम् । यत् तु कात्यायनेनोक्तम्,

धनदारापहाराणां म्लेच्छानां पापकारिणाम् ।

प्रातिलोम्यप्रसूतानां निश्चयो न तु राजनि ॥

तत्प्रसिद्धानि दिव्यानि संशये तेषु निर्दिशेत् ॥ 

इति, तत् तैर् नियुक्तपुरुषालाभविषयम् । हारीतस् तु वर्णविषये विशेषम् आह ।

राजन्ये ऽग्निं घटं विप्रे वैश्ये तोयं नियोजयेत् ।

न विषं ब्राह्मणे दद्याद् विषं वर्णान्तरे स्मृतम् ॥

कोशतण्डुलधर्मास् तु धर्मसंभवम् एव च ।

पुत्रदारादिशपथान् सर्ववर्णे प्रयोजयेत् ॥ इति ।

दिव्यानां कालविशेषम् आह पितामहः ।

१६२] चैत्रो मार्गशिरश् चैव वैशखश् च तथैव च ।

एते साधारणा मासा दिव्यानाम् अविरोधिनः ॥

धटः सर्वर्तुकः प्रोक्तो वाते वाति विवर्जयेत् ।

अग्निं शिशिरहेमन्तवर्षास्व् अपि च दापयेत् ॥

ग्रीष्मे सलिलम् इत्य् उक्तं हिमकाले तु वर्जयेत् । इति ।

नारदो ऽपि ।

अग्निः शिशिरहेमन्तवर्षासु परिकीर्तितः ।

शरद्ग्रीष्मे तु सलिलं हेमन्ते शिशिरे विषम् ॥

न शीते तोयसिद्धिः स्यान् नोष्णकाले ऽग्निशोधनम् ।

न प्रावृषि विषं दद्यात् प्रवाते न तुलां नृपः ॥ इति । (न्स्म् ३।२५४–५९)

विष्णुर् अपि ।

    स्त्रीब्राह्मणविकलासमर्थरोगिणां तुला देया । सा च न वाति वायौ । न नास्तिकस्य । न च कुष्ठ्यसमर्थलोहकाराणाम् अग्निर् देयः । प्रावृषि च । न श्लेष्मव्याध्यर्दितानां भीरूणां श्वासकासिनाम् अम्बुजीविनां न चोदकं हेमन्तशिशिरयोश् च । नास्तिकेभ्यः कोशं न देयम् । न देशे व्याध्युपसृष्टे च । इति ।

पितामहो ऽपि ।

[१६३] पूर्वाह्णे ऽग्निपरिक्षा स्यात् पूर्वाह्णे च धटो भवेत् ।

मध्याह्ने तु जलं देयं धर्मतत्त्वम् अभीप्सता ॥

दिवसस्य तु पूर्वाह्णे कोशशुद्धिर् विधीयते ।

रात्रौ तु पश्चिमे यामे विषं देयं सुशीतलम् ॥ इति ।

दिव्यदेशान् आह पितामहः ।

प्राङ्मुखो निश्चलः कार्यः शुचौ देशे धटः सदा ।

इन्द्रस्थाने सभायां वा राजद्वारे चतुष्पथे ॥ इति ।

इन्द्रस्थानं प्रख्यातदेवतायतनोपलक्षणम् । अत एव नारदः ।

सभाराजकुलद्वारदेवायतनचत्वरे । इति । (न्स्म् ३।२६५)

अधिकारिविशेषेण देशाविशेषान् व्यवस्थापयति कात्यायनः ।

दण्डस्थाने ऽभिशस्तानां महापातकिनां नृणाम् ।

नृपद्रोहप्रवृत्तानां राजद्वारे प्रयोजयेत् ॥

प्रातिलोम्यप्रसूतानां दिव्यं देयं चतुष्पथे ।

अतो ऽन्येषु तु कार्येषु सभामध्ये विदुर् बुधाः ॥ इति ।

दिव्यदेशाद्यनादरे दिव्यस्य प्रामान्यहानिर् इत्य् आह नारदः ।

अदेशकाले दत्तानि बहिर्वासकृतानि च ।

व्यभिचारं सदार्थेषु कुर्वन्ति हि न संशयः ॥ इति ।

वासो जननिवासः । तस्माद् बहिर् निर्जने प्रदेश इति यावत् । तथा च पितामहः ।

[१६४] प्रत्यक्षं दापयेद् दिव्यं राजा अधिकृतो ऽपि वा ।

ब्राह्मणानां श्रुतवतां प्रकृतीनां तथैव च ॥ इति ।

दिव्ये साधारणेतिकर्तव्यताम् आह स एव ।

दिव्येषु सर्वकार्याणि प्राड्विवाकः समाचरेत् ।

तत आवाहयेद् देवान् विधिनानेन धर्मवित् ॥

प्राङ्मुखः प्राञ्जलिर् भूत्वा प्राड्विवाकस् ततो वदेत् ।

एह्य् एहि भगवन् धर्म अस्मिन् दिव्ये समाविश ॥

सहितो लोकपालैश् च वस्वादित्यमरुद्गणैः ।

आवाह्य तु धटे धर्मं पश्चाद् अङ्गानि विन्यसेत् ॥ इति ।

धटग्रहणं सर्वदिव्योपलक्षणार्थम्, एषां धर्माणां सर्वदिव्यसाधारणत्वात् । अङ्गविन्यासप्रकारस् तेनैव दर्शितः ।

इन्द्रं पूर्वे तु संस्थाप्य प्रेतेशं चापि दक्षिणे ।

वरुणं पश्चिमे भागे कुबेरं चोत्तरे तथा ॥

अग्न्यादिलोकपालांश् च कोणभागेषु विन्यसेत् ।

इन्द्रः पीतो यमः श्यामो वरुणः स्फटिकप्रभः ॥

[१६५] कुबेरस् तु सुवर्णाभो ऽप्य् अग्निश् चापि सुवर्णभः ।

तथैव निरृतिः श्यामो वायुर् धूम्रः प्रशस्यते ॥

ईशानस् तु भवेद् रक्तः एवं ध्यायेत् क्रमाद् इमान् ।

इन्द्रस्य दक्षिणे पार्श्वे वसून् आवाहयेद् बुधः ॥

धरो ध्रुवस् तथा सोम आपश् चैवानिलो नलः ।

प्रत्यूषश् च प्रभासश् च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥

देवेशेशानयोर् मध्ये आदित्यानां तथायनम् ।

धातार्यमा च मित्रश् च वरुणेशौ भगस् तथा ॥

इन्द्रो विवस्वान् पूषा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः ।

ततस् त्वष्टा ततो विष्णुर् अजघन्यो जघन्यजः ॥

इत्य् एते द्वादशादित्या नामभिः परिकीर्तिताः ।

अग्नेः पश्चिमभागे तु रुद्राणाम् अयनं विदुः ॥

वीरभद्रश् च शम्भुश् च गिरीशश् च महायशाः ।

अजैकपाद् अहिर्बुध्न्यः पिनाकी चापराजितः ॥

भुवनाधीश्वरश् चैव कपाली च विशांपतिः ।

स्थाणुर् भगश् च भगवान् रुद्रास् त्व् एकादश स्मृताः ॥

प्रेतेशरक्षोमध्ये च मातृस्थानं प्रकल्पयेत् ।

ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा ॥

वाराही च महेन्द्राणी चामुण्डा गणसंयुता ।

निरृतेर् उत्तरे भागे गणेशायतनं विदुः ॥

[१६६] वरुणस्योत्तरे भागे मरुतां स्थानम् उच्यते ।

गगनस्पर्शनो वायुर् अनिलो मारुतस् तथा ॥

प्राणः प्राणेशजीवौ च मरुतो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः ।

धर्मस्योत्तरभागे तु दुर्गाम् आवाहयेद् बुधः ॥

एतासां देवतानां च स्वनाम्ना पूजनं विदुः ।

भूषावसानं धराय दत्वा चार्घ्यादिकं क्रमात् ॥

अर्घ्यादि पश्चाद् अङ्गानां भूषान्तम् उपकल्पयेत् ।

गन्धादिकां नैवेद्यान्तां परिवर्यां प्रकल्पयेत् ॥

चतुर्दिक्षु तथा होमह् कर्तव्यो वेदपारगैः ।

आज्येन हविषा चैव समिद्भिर् होमसाधनैः ।

सावित्र्या प्रणवेनाथ स्वाहान्तेनैव होमयेत् ॥ इति ।

प्रणवादिकां गायत्रीम् उच्चार्य पुनः स्वाहान्तं प्रणवम् उच्चार्य समिदाज्यचरून् प्रत्येकम् अष्टोत्तरशतं जुहुयात्,

अनुक्तसंख्या यत्र स्याच् छतम् अष्टोत्तरं स्मृतम् ।

इति स्मरणात् । एतत् सर्वम् उपवासादिपूर्वकं कर्तव्यम् । तद् आह नारदः ।

[१६७] अहोरात्रोषिते स्नात आर्द्रवाससि मानवे ।

पूर्वाह्णे सर्वदिव्यानां प्रदानम् अनुकीर्तितम् ॥ इति । (न्स्म् ३।२६८)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

सचैलं स्नातम् आहूय सूर्योदय उपोषितम् ।

कारेयेत् सर्वदिव्यानि नृपब्राह्मणसंनिधौ ॥ इति । (य्ध् २।९७)

पितामहो ऽपि ।

त्रिरात्रोपोषितायैव एक रात्रोषिताय वा ।

नित्यं देयानि दिव्यानि शुचये सार्द्रवाससे ॥ इति ।

अयं चोपवासविकल्पो बलवदबलवद्विषयतया द्रष्टव्यः । होमानन्तरं पितामहः ।

यं चार्थम् अभियुक्तः स्याल् लिखित्वा तं तु पत्रके ।

मन्त्रेणानेन सहितं तत् कार्यं तु शिरोगतम् ॥ इति ।

मन्त्रस् तु ।

आदित्यचन्द्राव् अनिलो ऽनिलश् च द्यौर् भूमिर् आपो हृदयं यमश् च ।

अहश् च रात्रिश् च उभे च संध्ये धर्मश् च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥ इति ।

अयं च विधिः सर्वदिव्यसाधारणः,

एवं मन्त्रविधिं कृत्स्नं सर्वदिव्येषु योजयेत् ।

[१६८] इति पितामहस्मरणात् । प्रयोगावसाने दक्षिणां दद्यात् । तथा च स एव ।

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् दक्षिणाभिश् च तोषयेत् ।

इति दिव्यमातृका

अथ घटविधिः

तत्र पितामहः ।

प्राङ्मुखो निश्चलः कार्यः शुचौ देशे धटः सदा ।

इन्द्रस्थाने सभायां वा राजद्वारे चतुष्पथे ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

सभाराजगृहद्वारसुरायतनचत्वरे ।

विशालाम् उच्छ्रितां शुभ्रां धटशालां तु कारयेत् ।

यत्रस्थो नोपहन्येत श्वभिश् चण्डालवायसैः ॥

कवाटबीजसंयुक्तां परिचारकरक्षिताम् ।

पानीयादिसमायुक्ताम् अशून्यां कारयेन् नृपः ॥ इति ।

धटनिर्माणप्रकारम् आह पितामहः ।

चतुर्हस्ता तुला कार्या पादौ कार्यौ तथाविधौ ।

अन्तरं तु तयोर् हस्तो भवेद् अध्यर्धम् एव वा ॥

छित्त्वा तु याज्ञिकं वृक्षं हेतुवन् मन्त्रपूर्वकम् ।

प्रणम्य लोकपालेभ्यस् तुला कार्या मनीषिभिः ॥ इति ।

नारदः ।

खादिरीं कारयेत् तत्र निर्व्रणां शुक्लवर्जिताम् ।

शिंशिपा तदभावे तु सालां वा कोटरैर् विना ॥

[१६९] अर्जुनस् तिलको ऽशोकस् तिमियो रक्त्चन्दनः ।

एवंविधानि काष्ठानि धटार्थं परिकल्पयेत् ॥

ऋज्वी धटतुलाकार्या खादिरी तैन्दुकी तथा ।

चतुरस्रास् त्रिभिः स्थानैर् धटः कर्कटकादिभिः ॥ (न्स्म् ३।२६३–६५)

पितामहः ।

कर्कटानि च देयानि त्रिषु स्थानेषु यत्नतः ।

हस्तद्वयं निखेयं तु पादयोर् उभयोर् अपि ॥ इति ।

व्यासः ।

हस्तद्वयं निखेयं तु प्रोक्तं मुण्डकयोस् तयोः ।

षढस्तं तु तयोः प्रोक्तं प्रमाणं परिमाणतः ॥ इति ।

पितामहो ऽपि ।

तोरणे तु तयोः कार्ये पार्श्वयोर् उभयोर् अपि ।

धटाद् उच्चतरे स्यातां नित्यं दशभिर् अङ्गुलैः ॥

अवलम्बौ च कर्तव्यौ तोरणाभ्याम् अधोमुखौ ।

मृण्मयौ सूत्रसंबद्धौ धटमस्तकचुम्बिनौ ॥ इति ।

नारदः ।

शिक्यद्वयं समासाद्य पार्श्वयोर् उभयोर् अपि ।

एकत्र शिक्ये पुरुषम् अन्यत्र तुलयेच् छिलाम् ॥

[१७०] धारयेद् उत्तरे पार्श्वे पुरुषं दक्षिणे शिलाम् ।

पिठकं पूरयेत् तत्र इष्टकापांसुलोष्टकैः ॥ इति । (न्स्म् ३।२७१–७२)

पितामहः ।

एकस्मिन् तोलयेन् मर्त्यम् अन्यस्मिन् मृत्तिकां शुभाम् ।

इष्टकाभस्मपाषाणकपालास्थिविवर्जिताम् ॥ इति ।

अत्र मृत्तिकेष्टकाग्रावपांसूनां विकल्पः । समता निरीक्षणार्थं राज्ञा तद्विदो नियोक्तव्याः । तहा च पितामहः ।

एकस्मिन् तोलयन् मर्त्यम् अन्यस्मिन् मृत्तिकां शुभाम् ।

इष्टकाभस्मपाषाणकपालास्थिविवर्जिताम् ॥ इति ।

अत्र मृत्तिकेष्टकाग्रावपांसूनां विकल्पः । समतानिरीक्षणार्थं राज्ञा तद्विदो नियोक्तव्याः । तथा च पितामहः ।

परीक्षका नियोक्तव्यास् तुलामानविशारदाः ।

वणिजो हेमकाराश् च कांस्यकारास् तथैव च ॥

कार्यः परीक्षकैर् नित्यम् अवलम्बसमो धटः ।

उदकं च प्रदातव्यं धटस्योपरि पण्डितैः ॥

यस्मिन् न प्लवते तोयं स विज्ञेयः समो धटः ।

तोलयित्वा नरं पूर्वं पश्चात् तम् अवतार्य तु ॥

धटं तु कारयेन् नित्यं पताकाध्वजशोभितम् ।

तत आवाहयेद् देवान् विधिनानेन मन्त्रवित् ॥

वादित्रतूर्यघोषैश् च गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥ इति ।

अत्र विशेषम् आह नारदः ।

[१७१] रक्तैर् गन्धैश् च माल्यैश् च दध्यपूपाक्षतादिभिः ।

अर्चयेत् तु धटं पूर्वं ततः शिष्टांश् च पूजयेत् ॥ इति ।

इन्द्रादीन् इत्य् अर्थः । ततः प्राड्विवाकस् तुलाम् आमन्त्रयेत् । तद् आह पितामहः ।

धटम् आमन्त्रयेच् चैव विधिनानेन शास्त्रवित् ।

त्वं धट ब्रह्मणा सृष्टः परीक्षार्थं दुरात्म्नाम् ॥

धकाराद् धर्ममूर्तिस् त्वं टकारात् कुटिलं नरम् ।

घृतो भावयते यस्माद् धटस् तेनाभिधीयसे ॥

त्वम् एव धट जानीषे न विदुर् याति मानवाः ।

व्यवहाराभिशस्तो ऽयं मानुषस् तोल्यते त्वयि ॥

तद् एनं संशयाद् अस्माद् धर्मतस् त्रातुम् अर्हसि ॥ इति ।

शास्त्रवित् प्राड्विवाकः । ततः संशोद्यः तुलाम् आमन्त्रयीत । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

तुलाधारणविद्वद्भिर् अभियुक्तस् तुलाश्रितः ।

प्रतिमानसमीभूतो रेखां कृत्वावतारितः ॥

त्वं तुले सत्यधर्मासि पुरा देवैर् विनिर्मिता ।

तत् सत्यं वद कल्याणि संशयान् मां विमोचय ॥

[१७२] यद्य् अस्मि पापकृन् मातस् ततो मां त्वम् अधो नय ।

शुद्धश् चेद् गमयोर्ध्वं मां तुलाम् इत्य् अभिमन्त्रयेत् ॥ इति । (य्ध् २।१००–०२)

ततः प्राड्विवाकस् तुलाधारकं शपथैर् नियम्य शोध्यं पुनर् आरोपयेत् । तथा च नारदः ।

समैः परिगृह्याथ् पुनर् आरोपयन् नरम् ।

निर्वाते वृष्टिर् अहिते शिरस्य् आरोप्य पत्रकम् ॥ इति । (न्स्म् ३।२७६)

समयाः शपथाः । ते च विष्णुना दर्शिताः ।

ब्रह्मघ्नानां स्मृता लोका ये लोकाः कूटसाक्षिणाम् ।

तुलाधारस्य ते लोकास् तुलां धारयतो मृषा ॥ इति ।

पुनरारोपणानन्तरं नारदः ।

त्वं वेत्सि सर्वभूतानां पापानि सुकृतानि च ।

त्वम् एव देव जानीषे न विदुर् यानि मानवाः ॥

व्यवहाराभिशस्तो ऽयं मानवस् तोल्यते त्वया ।

तद् एनं संशयारूढं धर्मतस् त्रातुम् अर्हसि ॥ इति ।

देवासुरमनुष्याणां सत्ये त्वम् अतिरिच्यसे ।

सत्यसन्धो हि भवान् शुभाशुभविभावनः ।

[१७३] आदित्यचन्द्राव् अनिलो’नलश् च

	द्यौर् भूमिर् आपो हृदयं यमश् च ।

अहश् च रात्रिश् च उभे च संध्ये 

	धर्मश् च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥ इति । (न्स्म् २।२७८, २८०)

तदनन्तरं पितामहः ।

ज्योतिर्विद् ब्राह्मणः श्रेष्ठः कुर्यात् कालपरीक्षणम् ।

विनाड्यः पञ्च विज्ञेयाः परीक्षा कालकोविदैः ॥

साक्षिणो ब्राह्मणाः श्रेष्ठा यथादृष्टार्थवादिनः ।

ज्ञानिनः शुचयो ऽलुब्धा नियोक्तव्या नृपेण तु ॥

तेषां वचनतो गम्यः शुद्ध्यशुद्धिविनिर्णयः ॥ इति । 

आरोपितं च विनाडीपञ्चकं यावत् तावत् तथैव स्थापयेत् । दशगुर्वक्षरोच्चारणकालः प्राणः । षट्प्राणा विनाडिका । उक्तं च ।

दशगुर्वक्षरः प्राणः षट्प्राणाः स्याद् विनाडिका । इति ।

शुद्ध्यशुद्धिनिर्णये कारणम् आह नारदः ।

तुलितो यदि वर्धेत विशुद्धः स्यान् न संशयः ।

समो वा हीयमानो वा न विशुद्धो भवेन् नरः ॥ इति । (न्स्म् ३।२८३)

व्यासः ।

[१७४] अधोगतो न शुद्ध्येत् तु शुद्ध्येद् ऊर्ध्वगतस् तथा ।

समो ऽपि न विशुद्धः स्याद् एषा शुद्धिर् उदाहृता ॥

शिक्यछेदे ऽक्षभङ्गे च भूयश् चारोपयेन् नरम् ।

एवं निःसंशयज्ञानात् ततो भवति निर्णयः ॥ इति ।

शुद्धेस् तु संशयो नारदेन प्रपञ्चितः ।

तुला शिरोभ्याम् उद्भ्रान्तं विवर्णं व्यस्तलक्षणम् ।

यदा वायुप्रणुन्नं वा चलत्य् ऊर्ध्वम् अधो ऽपि वा ॥

निर्मुक्तः सहसा वापि तदा नैकतरं वदेत् ॥ इति ।

अयम् अर्थः – यदा तुलाग्रभागौ तिर्यक्चलितौ, यदा च समताज्ञानार्थं न्यस्तम् उदकादि चलितं, यदा च वायुना प्रेरिता तुला ऊर्ध्वम् अधश् च कल्पते, यदा च तुला दोलाधारकेण हठात् प्रमुच्यते तदा जयं पराजयं वा न निश्चिनुयाद् इति । राज्ञः कर्तव्यम् आह पितामहः ।

सद्भिः परिवृतो राजा शुद्धं रूढं प्रपूजयेत् ।

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् दक्षिणाभिश् च तोषयेत् ॥

एवं कारयिता राजा भुक्त्वा भोगान् मनोरमान् ।

महतीं कीर्तिम् आप्नोति ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥

इति धटविधिः

[१७५]

अथाग्निविधिः

तत्र प्रजापतिः ।

अग्नेर् विधिं प्रवक्ष्यामि यथावच् छास्त्रचोदितम् ।

कारयेन् मण्डलान्य् अष्टौ पुरस्तान् नवमं तथा ॥

आग्नेयं मण्डलं चाद्यं द्वितीयं वारुणं तथा ।

तृतीयं वायुदैवत्यं चतुर्थं यमदैवतम् ॥

पञ्चमं त्व् इन्द्रदैवत्यं षष्ठं कौबेरम् उच्यते ।

सप्त्मं सोमदैवत्यम् अष्टमं सर्वदैवतम् ॥

पुरस्तान् नवमं यत् तु तन् महद्दैवतं विदुः ।

गोमयेन कृतानि स्युर् अद्भिः पर्युक्षितानि च ॥

द्वात्रिंशदङ्गुलान्य् आहुर् मण्डलान् मण्डलान्तरम् ।

अष्टभिर् मण्डलैर् एवम् अङ्गुलीनां शतद्वयम् ॥

षट्पञ्चाशत् समधिकं भूमेस् तु परिकल्पना ।

मण्डले मण्डले देयाः कुशाः शास्त्रप्रचोदिताः ॥ इति ।

तत्र नवमं मण्डलम् अपरिमिताङ्गुलिप्रमाणकम् । तद् विहायाष्टभिर् मण्डलैर् अष्टाभिश् चान्तरालैः प्रत्येकं षोडशाङ्गुलिप्रमाणैर् अङ्गुलीनां द्विहानां (?) षट्पञ्चाशत्समधिकं शतद्वयं संपद्यते । अङ्गुलिप्रमाणं च स्मृत्यन्तरे ऽभिहितम् ।

तिर्यग्यवोदराण्य् अष्टाव् ऊर्ध्वा वा व्रीहयस् त्रयः ।

प्रमाणम् अङ्गुलस्योक्तं वितस्तिर् द्वादशाक्गुला ॥ इति ।

अत्र च गम्यानि सप्तैव मण्डलानि,

[१७६] स तम् आदाय सप्तैव मण्डलानि शनैर् व्रजेत् । (य्ध् २।१०६)

इति याज्ञवल्क्यस्मरणात् । नारदो ऽपि ।

हस्ताभ्याम् तं समादाय प्राद्विवाकसमीरितः ।

स्थित्वैकस्मिन् ततो ऽन्यानि व्रजेत् सप्त त्व् अजिह्मगः ॥

असंभ्रान्तः शनैर् गच्छेद् अक्रुद्धः सो ऽनलं प्रति ।

न पातयेत् ताम् अप्राप्य या भूमिः परिकल्पिता ॥

न मण्डलम् अतिक्रामेन् न चार्वाग् अर्पयेत् पदम् ॥

मण्डलं चाष्टमं गत्वा ततो ऽग्निं विसृजेन् नरः ॥ इति । (न्स्म् ?)

अग्निविसर्जनं नवमे मण्डले कार्यम् । तथा च पितामहः ।

अष्टमं मण्डलं गत्वा नवमे निक्षिपेद् बुधः ॥ इति ।

अयसः पिण्डपरिमाणम् आह पितामहः ।

असंयतं चास्रहीनं पञ्चाशत्पलिकं समम् ।

पिण्डं तु तापयेद् अग्नाव् अष्टाङ्गुलम् अयोमयम् ॥ इति ।

आद्यमण्डलाद् दक्षिणतो ऽग्निं प्रतिष्ठाप्य अग्नये पवमानायेति मन्त्रेणाष्टोत्तरशतवारं प्राड्विवाको जुहुयात्,

[१७७] शान्त्यर्थं जुहुयाद् अग्नौ घृतम् अष्टोत्तरं शतम् ।

इति स्मरणात् । तस्मिन्न् एवाग्नाव् अयःपिण्डं लोहकारेण तापयेत् । तद् आह नारदः ।

जात्यैव लोहकारो यः कुशलश् चापि कर्मणि ।

दृष्टप्रयोगश् चान्यत्र तेनयो ऽग्नौ तु तापयेत् ॥

अग्निवर्णम् अयःपिण्डं सस्फुलिङ्गं सुरञ्जितम् ।

पञ्चाशत्पलिकं भूयः कारयित्वा शुचिव्रतः ॥

तृतीयतापे तप्यन्तं ब्रूयात् सत्यपुरस्कृतम् ॥ इति । (न्स्म् ३।२८८–९०)

लोहशुद्ध्यर्थम् अवितप्तम् उदके निक्षिप्य पुनः सन्ताप्योदके निक्षिप्य पुनः सन्तापनं तृतीयस् तापः । तस्मिन् तापे वर्तमाने धर्मावाहनादिग्रहणान्तं पूर्वोक्तविधिं विधाय पिण्डस्थम् अग्निम् एभिर् मन्त्रैर् अभिमन्त्रयीत । मन्त्राश् च नारदेन दर्शिताः ।

त्वम् अग्ने देवाश् चत्वारः पञ्चयज्ञेषु हूयसे ।

त्वं मुखं सर्व्देवानां त्वं मुखं ब्रह्मवादिनाम् ॥

जठरस्थो हि भूतानां तथा वेत्सि शुभाशुभम् ।

पापं पुनासि वै यस्मात् तस्मात् पावक उच्यते ॥

[१७८] पापेषु दर्शयात्मानम् अर्चिष्मान् भव पावक ।

अथ वा शुद्धभावेषु शीतो भव हुताशनः ॥

त्वम् एव सर्वभूतानां अन्तश् चरसि साक्षिवत् ।

त्वम् अग्ने देव जानीषे न विदुर् यानि मानवाः ॥

व्यवहाराभिशस्तो ऽयं मानुषः शुद्धिम् इच्छति ।

तद् एनं संशयाद् अस्मात् धर्मतस् त्रातुअम् अर्हसि ॥ इति । (न्स्म्३।२९१–९५)

शोध्यकर्तव्यम् आह हारीतः ।

प्राङ्मुखस् तु ततस् तिष्ठेत् प्रसारितकराङ्गुलिः ।

आर्द्रवासाः शुषिश् चैव शिरस्य् आरोप्य पत्रकम् ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

आदित्याभिमुखस् तिष्ठन्न् इमं मन्त्रम् उदीरयेत् ।

त्वम् अग्ने सर्वभूतानाम् अन्तश् चरसि साक्षिवत् ॥

हव्यं वहसि देवानां हुतः शातिं प्रयच्छसि ।

प्रच्छन्नानि मनुष्याणां पापानि सुकृतानि च ॥

त्वम् एव सर्वं जानीषे न विदुर् यानि मानुषाः ।

व्यवहाराभिशस्तो ऽहं वह्ने तिष्टामि संशये ॥

तस्मान् मां संशयारूढं धर्मतस् त्रातुम् अर्हति ॥ इति । (न्स्म् ३।२९?)

अत्रादाव् एव व्रीहिमर्दनेन शोध्यस्य् करौ लक्षयेत् । तद् आह विष्णुः ।

[१७९] करौ विमर्दितव्रीही तस्यादाव् एव लक्षयेत् ।

लक्षयेत् तस्य चिह्नानि हस्तयोर् उभयोर् अपि ।

प्राकृतानि च गूढानि सव्रणान्य् अव्रणानि च ॥

हस्तक्षतेषु सर्वेषु कुर्याद् धंसपदानि तु ॥ इति । 

अग्निधारणात् पूर्वम् एतानि ज्ञानार्थम् । तस्य शोध्यस्य करद्वयस्थितव्रणादिस्थानेषु अलक्तकादिरसेन हंसपदानि कुर्याद् इत्य् अर्थः । ततः कर्तव्यम् आह याज्ञवल्क्यः ।

करौ विमृदितव्रीही लक्षयित्वा ततो न्यसेत् ।

सप्ताश्वत्थस्य पर्णानि तावत् सूत्रेण वेष्टयेत् ॥ इति । (य्ध् २।१०३)

पर्णानि च समानि कर्तव्यानि,

पत्रैर् अञ्जलिम् आपूर्य अश्वत्थैः सप्तभिः समैः ।

इति स्मरणात् । वेष्टनसूत्राणि च सितानि कर्तव्यानि,

वेष्टयीत सितैर् हस्तौ सप्तभिः सूत्रतन्तुभिः ।

इति नारदस्मरणात् । तथा सप्त शमीपर्णानि तथैव दूर्वापत्राणि दध्यक्तांश् चाक्षतान् अश्वत्थपत्राणाम् उपरि न्यसेत् । तद् उक्तं स्मृत्यन्तरे ।

[१८०] सप्त पिप्पलपत्राणि शमीपत्राण्य् अथाक्षतान् ।

दूर्वायाः सप्तपर्णानि दध्यक्तांश् चाक्षतान् न्यसेत् ॥ इति ।

न्यसेत् दद्यात् । पुष्पाणि च विन्यसेत् । तद् आह पितामहः ।

सप्तपिप्पलपत्राणि अक्षताः सुमनो दधि ।

हस्तयोर् निक्षिपेत् तत्र सूत्रेणावेष्ठनं तथा ॥ इति ।

यत् तु स्मृत्यन्तरम्,

अयस् तप्तं तु पाणिभ्याम् अर्कपत्रैस् तु सप्तभिः ।

अन्तर्हितं हरन् शुद्धस् त्व् अदग्धः सप्तमे पदे ॥ 

इति, तद् अश्वत्थपत्रालाभविषयम् । यतो ऽश्वत्थपत्राणां मुख्यत्वम् आह पितामहः ।

पिप्पलाज् जायते वह्निः पिप्पलो वृक्षराट् स्मृतः ।

अतस् तस्य तु पत्राणि हस्तयोर् निक्षिपेद् बुधः ॥ इति ।

अनन्तरकर्तव्यम् आह स एव ।

ततस् तं समुपादाय् राजा दर्मपरायणः ।

सन्दंशेन नियुक्तो ऽथ हन्तयोस् तत्र निक्षिपेत् ॥

त्वरमाणो न गच्छेत स्वस्थो गच्छेच् छनैः शनैः ।

न मण्डलम् अतिक्रामेन् नान्तरा स्थापयेत् पदम् ॥

अष्टमं मण्डलं गत्वा नवमे स्थापयेद् बुधः ।

भर्यार्तः पातयेद् यस् तु व्रणं च न विभाव्यते ॥

[१८१] पुनर् आरोहयेल् लोहं स्हितिर् एषा दृढीकृता । इति ।

यदा च दग्धादग्धसंदेहः तद् आह नारदः ।

यदा तु न विभाव्येते दग्धाव् इति करौ तदा ।

व्रीहीन् अतिप्रयत्नेन सप्तवारं तु मर्दयेत् ॥

मर्दितो यदि नो दग्धः सभ्यैर् एव विनिश्चितः ।

शोध्यः शुद्धः स सत्कृत्यो दग्धो दण्ड्यो यथाक्रमम् ॥

पूर्वदृष्टेषु चिह्नेषु ततो ऽन्यत्रापि लक्षयेत् ।

मण्डलं रक्तसङ्काशं यत्रान्यद् अग्निसंभवम् ॥

यो निरुद्धस् तु निविज्ञेयो सत्यधर्मव्यवस्थितः ॥ इति । (न्स्म् ३।३०२–३?)

यस् तु सन्त्रासात् प्रज्वालया हस्ताभ्याम् अन्यत्र दह्येत तथाप्य् अशुद्धो न भवति । तद् आह कात्यायनः ।

प्रज्वालेनाभिशतश् चेत् स्थानाद् अन्यत्र दह्यते ।

अदग्धं तं विदुर् देवास् तस्य भूयो न दापयेत् ॥ इति ।

शुद्धः कालावधिम् आह पितामहः ।

ततस् तद्धस्त्योः प्रास्येद् व्रीहीन् वा यदि वा यवान् ।

निर्विशङ्केन तेषां तु हस्ताभ्यां मर्दने कृते ॥

निर्विकारो दिनस्यान्ते शुद्धिं तस्य विनिर्दिशेत् ॥

इति अग्निविधिः

[१८२]

अथ जलविधिः

तत्र प्रजापतिः ।

तोयस्यातः प्रवक्ष्यामि विधिं धर्म्यं सनातनम् ।

मण्डलं धूपदीपाभ्यां कारयीत विचक्षणः ॥

शरान् संपूजयेद् भक्त्या वैष्णवं च धनुस् तथा ।

मङ्गलैः पुष्पधूपैश् च ततः कर्म समाचरेत् ॥ इति ।

धनुषः प्रमाणम् आह नारदः ।

क्रूरं धनुः सप्तशतं मध्यमं षट्शतं स्मृतम् ।

मन्दं पञ्चशतं ज्ञेयम् एष ज्ञेयो धनुर्विधिः ॥

मध्यमेन तु चापेन प्रक्षिपेत् तु शरत्रयम् ।

हस्तानां तु शते सार्धे लक्ष्यं कृत्वा विचक्षणः ॥

न्यूनाधिके तु दोषः स्यात् क्षिपतः सायकांस् तथा । इति । (न्स्म् ३।३०७)

अत्राङ्गुलिसंख्या विवक्षिता । शराश् चायसाग्राः कर्तव्याः,

[१८३] शरान् अप्य् आयसैर् अग्रैः प्रकुर्वीत विशुद्धये ।

वेणुकाण्डमयांश् चैव क्षेप्ता च सुदृढं क्षिपेत् ॥

इति वचनात् । क्षेप्ता चात्र् क्षत्रियः । तद्वृत्तिर् ब्राह्मणो वा । तद् आह पितामहः ।

क्षेप्ता च क्षत्रियः कार्यस् तद्वृत्तिर् ब्राह्मणो ऽपि वा ।

अक्रूरहृदयः शान्तः सोपवासः क्षिपेद् इति ॥

शरस्य पतनं ग्राह्यं सर्पणं तु विवर्जयेत् ।

सर्पन् सर्पन् शरो यायाद् दूराद् दूरतरं यतः ॥

इषून् न पक्षिपेद् विद्वान् मारुते वाति वा भृशम् ।

विषमे वा प्रदेश्ē च वृक्षस्थाणुसमाकुले ।

तरुगुल्मलतावल्लीपङ्कपाषाणसंयुते ॥ इति 

तोरणं च मज्जनसमीपस्थाने समे शोध्यकर्णप्रमाणोच्छ्रितं कार्यम् । तद् आह नारदः ।

गत्वा तु तज्जलस्थानं तटे तोरणम् उच्छ्रितम् ।

कुर्वीत कर्णमात्रं तु भूमिभागे समे शुचिः ॥ इति ।

उपादेयानुपादेये जले विविनक्ति पितामहः ।

[१८४] स्थिरतोये निमज्जेत् तु न ग्राहिणि न चाल्पके ।

तृणशैवालरहिते जलौकामत्स्यवर्जिते ॥

देवखातेषु यत् तोयं तस्मिन् कुर्याद् विशोधनम् ।

आहार्यं वर्जयेत् तोयं शीघ्रगासु नदीषु च ॥

आविशेत् सलिले नित्यम् ऊर्मिपङ्कविवर्जिते ।

स्थापयेत् प्रथमं तोये स्तम्भवत् पुरुषं नृपः ॥

आगतं प्राङ्मुखं कृत्वा तोयमध्ये तु कारिणम् ।

ततस् त्व् आवाहयेद् देवान् सलिलं चानुमन्त्रयेत् ॥ इति ।

तत्र चादौ वरुणपूजा कर्तव्या । तद् आह नारदः ।

गन्धमाल्यैः सुरभिभिर् मधुक्षीरघृतादिभिः ।

वरुणाय प्रकुर्वीत पूजाम् आदौ समाहितः ॥ इति ।

एवं वरुणपूजां कृत्वा धर्मावाहनादिसकलदेवतापूजाहोमसमन्त्रकप्रतिज्ञापत्र-शिरोनिदेशनान्तं कृत्वा प्राड्विवाको जलाभिमन्त्रणं कुर्यात् । मन्त्रश् च विष्णुना दर्शितः ।

त्वम् अन्तः सर्वभूतानाम् अन्तश् चरसि साक्षिवत् ।

त्वम् एवाम्भो विजानीषे न विदुर् यानि मानवाः ॥

व्यवहाराभिशस्तो ऽयं मानुषस् त्वयि मज्जति ।

तद् एनं संशयाद् अस्माद् धर्मतस् त्रातुम् अर्हसि ॥ इति । (विस्म् १२।७–८)

पितामहो ऽपि ।

तोयम् त्वं प्राणिनां प्राणः सृष्टेर् आद्यं तु निर्मितम् ।

शुद्धेस् त्वं कारणं प्रोक्तं द्रव्याणां देहिनां तथा ॥

अतस् त्वं दर्शयात्मानं शुभाशुभपरीक्षणे ॥ इति ।

शोध्यस्येतिकर्तव्यताम् आह याज्ञवल्क्यः ।

सत्येन माभिरक्ष त्वं वरुणेत्य् अभिशाप्य कम् ।

नाभिदध्नोदकस्थस्य गृहीत्वोरू जलं विशेत् ॥ इति । (य्ध् २।१०८)

तदनन्तरकर्तव्यताम् आह स एव ।

समकालम् इषुं मुक्तम् आनीयान्यो जवी नरः ।

गते तस्मिन् निमग्नाङ्गं। पश्येच् चेच् छुद्धिम् आप्नुयात् ॥ इति । (य्ध् २।१०९)

अयम् अर्थः । त्रिषु शरेषु मुक्तेष्व् एको वेगवान् मध्यशरपातस्थानं गत्वा तम् आदाय तत्रैव तिष्ठति । अन्यस् तु पुरुषो वेगवान् शरमोक्षस्थाने तोरणमूले तिष्ठति । एवं स्थितयोस् तृतीयस्यां करतालिकायां शोध्यो निमज्जति । तत्समकालम् एव तोरणमूलस्थितो ऽपि द्रुततरं मध्यमशरपातस्थानं गच्छति । शरग्राही च तस्मिन् प्राप्ते द्रुततरं तोरणमूलं प्राप्यान्तर्जलगतं यदि न पश्यति तदा शुद्धो भवतीति । तद् एव स्पष्टीकृतं पितामहेन ।

गन्तुश् चापि च कर्तुश् च समं गमनमज्जनम् ।

गच्छेत् तोरणमूलात् तु शरस्थानं जवी नरः ॥

[१८६] तस्मिन् गते द्वितीयो ऽपि वेगाद् आदाय सायकम् ।

गच्छेत् तोरणमूलं तु यतः स पुरुषो गतः ॥

आगतस् तु शरग्राही न पश्यति यदा जले ।

अन्तर्जलगतं सम्यक् तदा शुद्धिं विनिर्दिशेत् ॥ इति ।

जविनोश् च जरयोर् निर्धारणं कृतं नारदेन ।

पञ्चाशतो धावकानां यौ स्याताम् अधिकौ जवे ।

तौ च तत्र नियोक्तव्यौ शरानयनकारणात् ॥ इति ।

निमग्नस्य स्थानान्तरगमने अशुद्धिम् आह पितामहः ।

अन्यथा न विशुद्धिः स्याद् एकाङ्गस्यापि दर्शनात् ।

स्थानाद् अन्यत्र गमनाद् यस्मिन् पूर्वं निवेशिते ॥ इति ।

एकाङ्गदर्शनाद् इति कर्णाद्यभिप्रायेण,

शिरोमात्रं तु दृश्येत न कर्णौ नापि नासिका ।

अप्सु प्रवेशने यस्य शुद्धं तम् अपि निर्दिशेत् ॥

इति विशेषस्मरणात् । कारणान्तरेणोन्मज्जने पुनर् अपि कर्तव्यम् । तद् आह कात्यायनः ।

निमज्ज्योत्प्लवते यस् तु दृष्टश् चेत् प्राणिभिर् नरः ।

पुनस् तत्र निमज्जंस् तु स सचिह्नविबाविते ॥

इति जलविधिः

[१८७]

अथ विषविधिः

तत्र प्रजापतिः ।

विषस्यापि प्रवक्ष्यामि विधिं लक्षणचोदितम् ।

अभियुक्ताय दातव्यं तावन्मात्रं प्रदीयते ॥

यवाः सप्त प्रदातव्या अथ वा षट्कसंख्यया ।

शृङ्गिणो वात्सनाभस्य हिमजस्य विषस्य च ॥ इति ।

वर्ज्यान्य् आह स एव ।

चारितानि च जीर्णानि कृत्रिमाणि तथिव च ।

भूमिजातानि सर्वाणि विषाणि परिवर्जयेत् ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

भृष्टं च चारितं चैव धूपितं मिश्रितं तथा ।

कालकूटम् अथाशुद्धं विषं यत्नेन वर्जयेत् ॥ इति ।

कालश् च तेनैवोक्तः ।

तोलयित्वेप्सिते काले देयं तद् धि दिनागमे ।

नापराह्णे न मध्याह्ने न संध्यायां च धर्मवित् ॥

[१८८] इति । कालान्तरे तु भुक्तप्रमाणाद् अल्पं देयम् । तद् आह स एव ।

वर्षे चतुर्यवा मात्रा ग्रीष्मे पञ्चयवा स्मृता ।

हेमन्ते सा सप्तयवा शरद्य् अल्पा ततो ऽपि हि ॥ इति ।

विषं च घृतप्लुतं देयम् । तद् आह स एव ।

विषस्य पलषड्भागाद् भागो विंशतिम् अस्तु यः ।

तम् अष्टभागहीनं तु शोध्ये दद्याद् घृतप्लुतम् ॥ इति । 

पलं चात्र चतुःसुवर्णकम् तस्य षष्ठो भागो दशमाषा वा दशानां माषाणां यवाः सार्धं शतं भवन्ति । पूर्वे च दशयवाः । एवं षष्ट्यधिकं शतं यवाः पलस्य षष्ठो भागः । तस्माद् विंशतितमो भागो ऽष्टयवाः । तस्याष्टमभागहीनः एकयवहीनः । तं सप्तयवं घृतयुतं दद्यात् । घृतं च विषात् त्रिंशद्गुणं ग्राह्यम् । तद् आह कात्यायनः ।

पूर्वोक्तशीतले देशे विषं देयं तु देहिनाम् ।

घृतेन योजितं श्लक्ष्णं विषत्रिंशद्गुणेन तु ॥ इति ।

अत्र माहादेवस्य पूजा कर्तव्या । तद् आह नारदः ।

[१८९] प्रदद्यात् सोपवासाय देवब्राह्मणसंनिधौ ।

धूपोपहारमन्त्रैश् च पूजयित्वा महेश्वरम् ॥

द्विजानां संनिधानेन दक्षिणाभिमुखे स्थिते ।

उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा दद्याद् विप्रः समाहितः ॥ इति ।

प्राड्विवाकः कृतोपवासो महेश्वरं संपूज्य तत्पुरतो विषं स्थापयित्वा धर्मादिपूजां हवनान्तां पूर्ववद् विधाय प्रतिज्ञापत्रं शोध्यशिरसि निधाय विषं अभिमन्त्रयेत् । मन्त्रश् च पितामनेनोक्तः ।

त्वं विष ब्रह्मणा सृष्टं परीक्षार्थं दुरात्मनाम् ।

पापेषु दर्शयात्मानं शुद्धानाम् अमृतं भव ॥

मृत्युमूर्ते विष त्वं हि ब्रह्मणा परिनिर्मितम् ।

त्रायस्वैनं नरं पापात् सत्येनास्यामृतं भव ॥ इति ।

कर्ता तु विषं अभिमन्त्र्य भक्षयेत् । मन्त्रश् च याज्ञवल्क्येनोक्तः ।

एवम् उक्त्वा विषं शार्ङ्गं भक्षयेद् धिमशैलजम् ।

यस्य वेगैर् विना जीर्येत् तस्य शुद्धिं विनिर्दिशेत् ॥

त्वं विष ब्रह्मणः पुत्रः सत्यधर्मे व्यवस्थितः ।

त्रायस्वास्माद् अभीशापात् सत्येन भव मे ऽमृतम् ॥ इति । (य्ध् २।११०–११)

वेगो नाम धातोर् धात्वन्त्रप्राप्तिः । तद् उक्तं स्मृत्यन्तरे ।

[१९०] धातोर् धात्वन्तरप्राप्तिर् विषवेग इति स्मृतः । इति ।

वेगाश् च सप्तैव । तेषां लक्षणानि विषतन्त्रे कथितानि ।

वेगो रोमाञ्चम् आद्यो रचयति विषजः स्वेदवक्त्रोपशोषौ ।

तस्योर्ध्वं तत्परौ द्वौ वपुषि जनयतो वर्णभेदप्रवेपौ ॥

यो वेगः पञ्चमो ऽसौ नयति विवशतां कण्ठभङ्गं च हिक्कां ।

षष्ठो निःश्वासमोहौ वितरति च मृतिं सप्तमो भक्षकस्य ॥ इति ।

शोध्यस् तु कुहकादिभ्यो रक्षणीय इत्य् आह पितामहः ।

त्रिरात्रं पञ्चरात्रं स्यात् पुरुषैः स्वैर् अधिष्ठितम् ।

कुहकादिभयाद् राजा धारयेद् दिव्यकारिणम् ॥

औषधीर् मन्त्रयोगांश् च मणीन् अथ विषापहान् ।

कर्तुः शरीरसंस्थांस् तु गूढोत्पन्नान् परीक्षयेत् ॥ इति ।

शुद्धेः कालावधिम् आह नारदः ।

पञ्चतालशतं कालं निर्विकारो यदा भवेत् ।

तदा भवति संशुद्धस् ततः कुर्याच् चिकित्सितम् ॥ इति ।

यावत् करतालिकाशतपञ्चकं तावत् परीक्षणीयम् इत्य् अर्थः । यत् तु पितामहेनोक्तम्,

भक्षिते तु यदा स्वस्थो मूर्च्छाछर्दिविवर्जितः ।

निर्विकारो दिनस्यान्ते शुद्धं तम् अपि निर्दिशेत् ॥

इति, तद् एतच् चतुर्मात्राविषयम् ।

इति विषविधिः

[१९१]

अथ कोशविधिः

तत्र नारदः ।

अतः परं प्रवक्ष्यामि कोशस्य विधिम् उत्तमम् ।

शास्त्रविद्भिर् यथाप्रोक्तं सर्वकालविरोधिनम् ॥

पूर्वाह्णे सोपवासस्य स्नातस्यार्द्रपटस्य च ।

सशूकस्याव्यसनिनः कोशकार्यं विधीयते ॥

इच्छतः श्रद्दधानस्य देवब्राह्मणसंनिधौ ॥ इति ।

सशूकः आस्तिकः । अत्रेतिकर्तव्यताम् आह याज्ञवल्क्यः ।

देवान् उग्रान् समभ्यर्च्य तत्स्नानोदकम् आहरेत् ।

संश्राव्य पाययेत् तस्माज् जलात् तु प्रसृतित्रयम् ॥ इति । (य्ध् २।११२)

उग्राः रुद्रदुर्गादित्यादयः । पितामहो ऽपि ।

प्राङ्मुखं कारिणं कृत्वा पाययेत् प्रसृतित्रयम् ।

पूर्वोक्तेन विधानेन स्नातम् आर्द्राम्बरं च तम् ॥ इति ।

पूर्वोक्तेनेति धर्मावाहनादिशोध्यशिरसि पत्रारोपणान्तम् अङ्गकलापं विधायाभियुक्तं प्राङ्मुखं कृत्वा प्रसृतित्रयं पाययेत् । तत्र विशेषो नारदेनोक्तः ।

[१९२] तम् आहूयाभिशस्तं तु मण्डलाभ्यन्तरे स्थितम् ।

एनः संश्रावयित्वा तु पाययेत् प्रसृतित्रयम् ॥ इति ।

स्नापनीयदेवान् आह पितामहः ।

भक्तो यो यस्य देवस्य पाययेत् तस्य तज् जलम् ।

समभावे तु देवानाम् आदित्यस्य तु पाययेत् ॥

दुर्गायाः पाययेच् चोरान् ये च शस्त्रोपजीविनः ।

भास्करस्य च यत् तोरं ब्राह्मणं तन् न पाययेत् ॥ इति ।

स्नापनीयप्रदेशविशेषम् आह स एव ।

दुर्गायाः स्नापयेच् छूलं आदित्यस्य तु मण्डलम् ।

इतरेषां तु देवानां स्नापयेद् आयुधानि तु ॥ इति ।

शुद्धेः कालावधिम् आह पितामहः ।

त्रिरात्रात् सप्तरात्राद् वा द्विसप्ताहाद् अथापि वा ।

वैकृतं यत्र दृश्येत पापकृत् स तु मानवः ॥

तस्यैकस्य तु सर्वस्य जनस्य यदि वा भवेत् ।

रोगो ऽग्निर् ज्ञातिमरणं सैव तस्य विभावना ॥ इति ।

विष्णुः ।

[१९३] यस्य पश्येद् द्विसप्ताहात् त्रिसप्ताहाद् अथापि वा ।

रोगो ऽग्निर् ज्ञातिमरणं राजदण्डम् अथापि वा ॥

तम् अशुद्धं विजानीयाद् विशुद्धिं तु विपर्यये ॥ इति । (विध् १४।४५)

नारदो ऽपि ।

सप्ताहाभ्यन्तरे यस्य द्विसप्ताहेन वा पुनः ।

रोगो ऽग्निर् ज्ञातिमरणम् अर्थनाशो यशःक्षयः ॥

प्रत्यात्मिकं भवेत् तस्य विद्यात् तस्य पराजयम् ॥ इति ।

एतानि त्रिरात्राद्यवधिवचनानि द्रव्याल्पत्वमहत्वाभ्याम् अभियोगाल्पत्वमहत्वाब्यां वा व्यवस्थापनीयानि । अवधेर् ऊर्ध्वं वैकृतदर्शने न पराजय इत्य् आह नारदः ।

ऊर्ध्वं यस्य द्विसप्ताहाद् वैकृतं तु समुद्भवेत् ।

नाभियोज्यः स विदुषा कृतकालव्यतिक्रमात् ॥ इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

सप्ताहाद् वा द्विसप्ताहाद् यस्य हानिर् न जायते ।

पुत्रदारधनानां च स शुद्धः स्यान् न संशयः ॥ इति ।

इति कोशविधिः

[१९४]

अथ तण्डुलादिविधिः

तत्र पितामहः ।

तण्डुलानां प्रवक्ष्यामि विधिं लक्षणचोदितम् ।

चौर्ये तु तण्डुला देया नान्यत्रेति विनिर्णयः ॥ इति ।

चौर्यग्रहणम् अर्थविवादप्रदर्शनार्थम्, “तदर्धार्धस्य तण्डुलाः” इति धनविवादे कात्यायेनन दर्शितत्वात् । पूर्वेद्युर् यत् कर्तव्यं तद् आह स एव ।

तण्डुलान् कारयेच् छुक्लान् शालेर् नान्यस्य कस्य चित् ।

मृण्मये भाजने कृत्वा आदित्यस्याग्रतः शुचिः ॥

स्नानोदकेन संमिश्रान् रात्रौ तत्रैव वासयेत् ।

आवाहनादि पूर्वं तु कृत्वा रात्रौ विधानतः ॥ इति ।

धर्मावाहनादिसर्वदिव्यसाधारणविधिना दिव्यस्य पुरतः कृत्वा देवतास्नानोदकेन तण्डुलान् आप्लुत्य प्रभातपर्यन्तं प्राड्विवाकस् तथैव स्थापयेत् । तदनन्तरं कर्तव्यं तेनैव दर्शितम् ।

प्रभाते कारिणो देयास् त्रिःकृत्वः प्राङ्मुखाय तु ।

तण्डुलान् भक्षयित्वा तु पत्रे निष्ठीवयेत् ततः ॥

[१९५] भूर्जस्यैव तु नान्यस्य पलाशे पिप्पिलस्य तु । इति ।

बृहस्पतिः ।

सोपवासः सूर्यग्रहे तण्डुलान् भक्षयेच् छुचिः ।

शुद्धः स्याच् छुक्लनिष्ठीवे विपरीते तु दोषभाक् ॥

शोणितं दृश्यते यत्र हनुस् तालु च शीर्यतः ।

गात्रं च कम्पते यस्य तम् अशुद्धं विनिर्दिशेत् ॥ 

इति तण्डुलविधिः

अथ तप्तमाशविधिः

तत्र पितामहः ।

तप्तमाषस्य वक्ष्यामि विधिम् उद्धरणे शुभम् ।

कारयेद् आयसं पात्रं ताम्रं वा षोडशाङ्गुलम् ॥ 

चतुरङ्गुलखातं तु मृण्मयं वाथ मण्डलम् ॥ इति ।

मण्डलं वर्तुलम् । एवंविधं पात्रं कृत्वा घृततैलाभ्यां पूरयेत् । तथा च स एव ।

पूरयेद् घृततैलाभ्यां विंशत्या वै पलैस् तु तत् ।

गव्यं घृतम् उपादाय तद् अग्नौ तापयेच् छुचिः ॥

सुवर्णमाषकं तस्मिन् सुतप्ते निक्षिपेत् ततः ।

अङ्गुष्ठाङ्गुलियोगेन उद्धरेत् तप्तमाषकम् ॥

[१९६] कराग्रं यो न धुनुयाद् विस्फोटो वा न जायते ।

शुद्धो भवति धर्मेण निर्विकारकराङ्गुलिः ॥ इति ।

अङ्गुष्ठाङ्गुलियोगेन तर्जन्यङ्गुष्ठमध्यमानां समूहेनेत्य् अर्थः । केवलगव्यघृततापे विशेषम् आह स एव ।

सौवर्णे राजते ताम्रे आयसे मृण्मये ऽपि वा ।

गव्यं घृतम् उपादाय तद् अग्नौ तापयेच् छुचिः ॥

सौवर्णीं राजतीं ताम्रीं आयसीं वा विशोधिताम् ।

सलिलेन सकृद् धौतां प्रक्षिपेत् तत्र मुद्रिकाम् ॥

भ्रमद्वीचितरङ्गाढ्ये अनखस्पर्शगोचरे ।

परीक्षेद् आर्द्रपर्णेन चुरुत्कारं सुघोषकम् ॥ इति ।

प्राड्विवाको धर्मावाहनादिशोध्यशिरःपत्रारोपणान्तं कर्म कृत्वा घृताभिमन्त्रणं कुर्यात् । मन्त्रास् तु तेनैव दर्शिताः ।

परं पवित्रम् अमृतं घृतं त्वं यज्ञकर्मसु ।

दह पावक पापं त्वं हिमशीतं शुचौ भव ॥

उपोषितं ततः स्नातम् आर्द्रवाससम् आगतम् ।

ग्राहयेन् मुद्रिकां तां तु घृतमध्यगतां तथा ॥ इति ।

शोध्यस् तु “त्वम् अग्ने सर्वभूतानाम्” इत्यादिमन्त्रं पठेत् । शुद्धिलिङ्गान्य् आह स एव ।

[१९७] प्रदेशिनीं च तस्याथ परीक्षेयुः परीक्षकाः ।

यस्य विस्फोटका न स्युः शुद्धो ऽसाव् अन्यथा ऽशुचिः ॥ इति ।

इति तप्तमाषविधिः

अथ फालविधिः

तत्र बृहस्पतिः ।

आयसं द्वादशपलघटितं फालम् उच्यते ।

अष्टाङ्गुलं भवेद् दीर्घं चतुरङ्गुलविस्तृतम् ॥

अग्निवर्णं तु तच् चोरो जिह्वया लेलिहेत् सकृत् ।

न दग्धश् चेच् छुद्धिम् इयाद् अन्यथा तु स हीयते ॥ इति ।

अत्रापि धर्मावाहनादिशोध्यशिरःपत्रारोपणान्तं कार्यम् ।

इति फालविधिः

अथ धर्माधर्मविधिः

तत्र पितामहः ।

अधुना संप्रवक्ष्यामि धर्माधर्मपरीक्षणम् ।

राजतं कारयेद् धर्मम् अधर्मं सीसकायसम् ॥

लिखेद् भूर्जे पटे वापि धर्माधर्मौ सितासितौ ।

अभ्युक्ष्य पण्चगव्येन गन्धमाल्यैः समर्चयेत् ॥

सितपुष्पस् तु धर्मः स्याद् अधर्मो ऽसितपुष्पधृक् ।

एवं विधायोपलिप्य पिण्डयोस् तौ निधापयेत् ॥

गोमयेन मृदा वापि पिण्डौ कार्यौ समं ततः ।

मृभाण्डके ऽनुपहते स्थाप्यौ चानुपलक्षितौ ॥

[१९८] उपलिप्ते शुचौ देशे देवब्राह्मणसंनिधौ ।

आवाहयेत् ततो देवांल् लोकपालांश् च पूर्ववत् ॥

धर्मावाहनपूर्वं तु प्रतिज्ञापत्रकं लिखेत् ।

यदि पापविमुक्तो ऽहं धर्मस् त्व् आयातु मे करे ॥

अभियुक्तस् ततश् चैकं प्रगृह्णीताविलम्बितम् ।

धर्मे गृहीते शुद्धिः स्याद् अधर्मे तु स हीयते ॥

एवं समासतः प्रोक्तं धर्माधर्मपरीक्षणम् ॥ इति ।

सीसकायसं सीसकमिश्रायसम् ॥

इति धर्माधर्मविधिः

इति क्रियापादः ॥

अथ क्रमप्राप्तो निर्णयपादः कथ्यते ॥

तत्र बृहस्पतिः ।

धर्मेण व्यवहारेण चारित्रेण नृपाज्ञया ।

चतुःप्रकारो ऽभिहितः संदिग्धार्थविनिर्णयः ॥

एकैको द्विविधः प्रोक्तः क्रियाभेदान् मनीषिभि ।

अपराधानुरूपं तु दण्डं च परिकल्पयेत् ॥

प्रतिवादी प्रपद्येत यत्र धर्मः स निर्णयः ।

दिव्यैर् विशोधितः सम्यङ् निर्णयः समुदाहृतः ॥

प्रमाणनिश्चितो यस् तु व्यवहारः स उच्यते ।

वाक्छलानुत्तरत्वेन द्वितीयः परिकीर्तितः ॥

अनुमानेन निर्णीतं चारित्रम् इति कथ्यते ।

[१९९] देशस्थित्या तृतीयस् तु शास्त्रविद्भिर् उदाहृतः ॥

प्रमाणसमतायां तु राजाज्ञा निर्णयः स्मृतः ।

शास्त्रसभ्याविरोधेन चतुर्थः परिकीर्तितः ॥ इति ।

संग्रहकारो ऽपि ।

उक्तप्रकाररूपेण स्वमतस्थापितापि वा ।

राज्ञा परीक्ष्य साक्ष्यैश् च स्थाप्यौ जयपराजयौ ॥

यो यथोक्तान्यतमया क्रियया ऽर्थं प्रसाधयेत् ।

भाषाक्षरसमं साध्यं स जयी परिकीर्तितः ॥

असाधयन् साधयन् वा विपरीतार्थम् आत्मनः ।

दृष्टकारणदोषो वा यः पुनः स पराजितः ॥ इति ।

व्यासो ऽपि ।

जितं तु दण्डयेद् राजा जेतुः पूजां प्रवर्तयेत् ।

अजिता अपि दण्ड्याः स्युर् वेदशास्त्रविरोधिनः ॥ इति ।

पूजाकरणानन्तरं कात्यायनः ।

सिद्धेनार्थेन संयोज्यो वादी सत्कारपूर्वकम् ।

लेख्यं स्वहस्तसंयुक्तं तस्मै दद्यात् तु पार्थिवः ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

[२००] मध्ये यत् स्थापितं द्रव्यं चलं वा यदि वा स्थिरम् ।

पश्चात् तत् सोदयं दाप्यं जयिने पत्रसंयुतम् ॥ इति ।

पत्रं जयपत्रम् । तद् आह बृहस्पतिः ।

पूर्वोत्तरक्रियायुक्तं निर्णयान्तं यदा नृपः ।

प्रदद्याज् जयिने लेख्यं जयपत्रं तद् उच्यते ॥ इति ।

धनदापनप्रकारे विशेषम् आह कात्यायनः ।

राजा तु स्वामिने वित्तं सान्त्वेनैव प्रदापयेत् ।

देशाचारेण चान्यांस् तु दुष्टान् संपीड्य दापयेत् ।

ऋक्थिनः सुहृदं वापि छलेनैव प्रदापयेत् ॥ इति ।

न केवलं स्वामिने धनदापनमात्रं स्वयम् अपि दण्डं गृह्णीयाद् इत्य् आह नारदः ।

ऋणिकः सधनो यस् तु दौरात्म्यान् न प्रयच्छति ।

राज्ञा दापयितव्यः स्याद् गृहीत्वांशं तु विंशकम् ॥ इति ।

एतद् अविप्रतिपन्नऋणिकविषयम् । विप्रतिपन्नऋणिकविषये विष्णुर् आह: “उत्तमर्णश् चेद् राजानम् इयात् तद् धि भावितो ऽधर्मर्णो राज्ञे धनदशभागसमं दण्डं दद्यात् । प्राप्तार्थश् चोत्तमर्णो विंशतितमम् अंशम्” (विध् ६।२१) [२०१] इति । उत्तमर्णे धनदानं भृतित्वेन न दण्डत्वेन । यदा तु राज्ञः प्रियो ऽधर्मर्णो ऽपलापबुद्ध्या राज्ञे पूर्वं निवेदयति तत्र दण्डविशेषम् आह मनुः ।

यः साधयन्तं छन्देन वेदयेद् धनिकं नृपे ।

स च राज्ञा चतुर्भागं दाप्यस् तस्य च तद् धनम् ॥ इति । (म्ध् ८।१७६)

यत् तु तेनैवोक्तम्,

यो यावन् निह्नुवीतार्थं मिथ्या यावति वा वदेत् ।

तौ नृपेण ह्य् अधर्मज्ञौ दाप्यौ तद्द्विगुणं दमम् ॥ म्ध् ८।५९)

इति, तद् उद्भृत्ताधमर्णोत्तमर्णविषयम् । यत् तु याज्ञवल्क्येनोक्तम्,

निह्नवे बावितो दद्याद् धनं राज्ञे च तत्समम् । (य्ध् २।११)

इति, तत् द्विगुणदण्डपर्याप्तधनाभावविषयम् । मिथ्याभियोगिनस् तु अपर्याप्तधनस्यापि तत्समो दण्डः । यद् आह स एव ।

मिथ्याभियोगी द्विगुणम् अभियोगाद् धनं वहेत् । इति । (य्ध् २।११)

धनाभावे ऽपि [२०२] “आनृण्यं कर्मणा गच्छेत्” इत्य् अनुकल्पो द्रष्टव्यः । यः प्रथमतो निह्नवं कृत्वा पश्चात् स्वयं संप्रतिपद्यते । तस्यार्धं दण्डम् आह व्यासः ।

निह्नुते तु यदा वादी स्वयं तत् प्रतिपद्यते ।

ज्ञेया सा प्रतिपत्तिश् च तस्यार्धं विनयः स्मृतः ॥ इति ।

यत् पुनर् मनुनोक्त,

अर्थे ऽपव्ययमानं तु करेणेन विभावितम् ।

दापयेद् धनिकस्यार्थं दण्डलेशं च शक्तितः ॥ (म्ध् ८।५१)

इति, तत् सद्वृत्तब्राह्मणाधमर्णविषयम् । निह्नवविषये विशेषम् आह याज्ञवल्क्यः ।

निह्नुते लिखितं नैकं एकदेशविभावितः ।

दाप्यः सर्वं नृपेणार्थं न ग्राह्यस् त्व् अनिवेदितः ॥ इति । (म्ध् २।२०)

नैकम् अनेकम् । सुवर्णरजतवस्त्रादिकं प्रतिज्ञा काले लिखितम् अभियुक्तं प्रत्यर्थी यदि सर्वम् एव मिथैतद् इति प्रतिजानीते तदा अर्थिना एकदेशभूतहिरण्यादिविषये आक्रमादिभिः प्रत्यर्थी भावितः अङ्गीकारितः तदा स सर्वं पूर्वलिखितम् अर्थिने नृपेण [२०३] दाप्यः । पूर्वं भाषाकाले अर्थिना अनिवेदितः पश्चान् निवेद्यमानो न ग्राह्यो नादर्तव्यो नृपेणेत्य् अर्थः । नारदो ऽपि ।

अनेकार्थाभियुक्तेन सर्वार्थव्यपलायिनाम् ।

विभावितैकदेशेन देयं यद् अभियुज्यते ॥ इति ।

<u>ननु</u> – प्राचीनवचनानां प्रागुक्तार्थाविधानेन धर्मनिर्णयार्थता न स्यात्, छलानुसारेण तेषां व्यवहारनिर्णयाभिधायकत्वात् । 

<u>सत्यम्</u> । तथापि न दोषः, प्रागुक्तविषये व्यवहारनिऋणयस्य धर्मनिर्णयबाधकत्वात् । अत एव बृहस्पतिः ।

केवलं शास्त्रम् आश्रित्य क्रियते यत्र निर्णयः ।

व्यवहारः स विज्ञेयो धर्मस् तेनापि हीयते ॥ इति ।

यत् तु कात्यायनवचनम्,

अनेकार्थाभियोगे तु यावत् साधयते धनम् ।

साक्षिभिस् तावद् एवासौ लभते साधिता धनम् ॥ 

इति, तत् पुत्रादिदेयपित्रादिऋणविषयम् । तत्र हि बहून् अर्थान् अभियुक्तः पुत्रादिर् न जानामीति वदन् निह्नववादी न भवतीति । एकदेशविभावितन्यायस्य तत्राप्रवृत्तेः । दिव्ये जयपराजयावधारणे दण्डविशेषः कात्यायनेन दर्शितः ।

[२०४] न दण्डं दापय्च् छुद्धं न शुद्धो दण्डभाग् भवेत् ।

विषे योये हुताशे च चर्या कोशे च तण्डुले ॥

तप्तमाषकदिव्ये च क्रमाद् दण्डं प्रकल्पयेत् ।

सहस्रं षट्शतं चैव तथा पञ्चशतानि तु ॥

चतुस्त्रिद्व्येकम् एवं च हीनं हीनेषु कल्पयेत् ॥ इति ।

सपणविवादे विशेषम् आह याज्ञवल्क्यः ।

सपणश् चेद् विवादः स्याद् राजा हीनं तु दापयेत् ।

दण्डं तस्य पणं चैव धनिने धनम् एव च ॥ इति । (य्ध् २।१८)

नारदो ऽपि ।

विवादे सोत्तरपणे द्वयोर् यस् तत्र हीयते ।

स्वपणं स्वकृतं दाप्यो विनयं च पराजये ॥ इति ।

उक्तस्य दण्डस्य द्वैविध्यम् आह स एव ।

शारीरश् चार्थदण्डश् च दण्डस् तु द्विविधः स्मृतः ।

शारीरस् ताडनादिस् तु मरणान्तः प्रकीर्तितः ॥

काकिण्यादिस् त्व् अर्थदण्डः सर्वस्वान्तः प्रकीर्तितः ।

शारीरो दशधा प्रोक्तो ह्य् अर्थदण्डस् त्व् अनेकधा ॥ 

[२०५] इति । दशधेति न संख्यानियमार्थम्, बहुविधस्य बन्धनाङ्ककरणकर्मकरण-बन्धनागारप्रवेशताडनरूपस्य शारीरस्य विद्यमानत्वात् । तत्र नवविधत्वं शरीरदण्डस्य दर्शयति मनुः ।

दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत् ।

उपस्थम् उदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् ॥

चक्षुर् नासा च कर्णौ च धनं देहस् तथैव च ॥ इति । (म्ध् ८।१२४–२५)

द्विविध इत्य् उपलक्षणार्थम्,

शिरसो मुण्डनं दण्डस् तस्य निर्वासनं पुरात् ।

ललाटे चाभिशस्ताङ्कः प्रयाणं गर्दभेन च ॥

इति विधानान्तरस्य स्मृतत्वात् । याज्ञवल्क्यस् तु दण्डस्य चातुर्विध्यम् आह ।

वाग्दण्डस् त्व् अथ धिग्दण्डो धनदण्डो वधस् तथा ।

योज्या व्यस्ताः समस्ता वा अपराधवशाद् इमे ॥ इति । (य्ध् १।३६७)

वाग्दण्डः परुषशापवचनात्मकः । धिग्दण्डो धिग् इति कुत्सनम् । समस्तानां योजने क्रमम् आह मनुः ।

[२०६] वाग्दण्डं प्रथमं कुर्याद् धिग्दण्डं तदनन्तरम् ।

तृतीयं धनदण्डं च वधदण्डम् अतः परम् ॥ इति । (म्ध् ८।१२९)

व्यस्तानां योजने व्यवस्थाम् आह बृहस्पतिः ।

स्वल्पे ऽपराधे वाग्दण्डो धिग्दण्डः पूर्वसाहसे ।

मध्योत्तमे ऽर्थदण्डस् तु राजद्रोहे च बन्धनम् ॥

निर्वासनं वधो वापि कार्यम् आत्महितैषिणा ।

व्यस्ताः समस्ता एकस्य महापातककारिणे ॥ इति ।

पुरुषतारतम्येन व्यवस्थाम् आह स एव ।

मित्रादिषु प्रयुञ्जीत वाग्दण्डं धिक् तपस्विनाम् ।

विवादिनो नरांश् चापि दोषिणो ऽर्थेन दण्डयेत् ॥

गुरून् पुरोहितान् पूज्यान् वाग्दण्डेनैव दण्डयेत् ।

विवादिनो नरांश् चान्यान् धिग्धनाभ्यां च दण्डयेत् ॥ इति ।

यत् तु शङ्खेनोक्तम्: “अदण्ड्यौ मातापितरौ स्नातकपुरोहितौ परिव्राजकवानप्रस्थौ जन्मकर्मश्रुतशीलशौचाचारवन्तश् च” इति, यद् अप् कात्यायनेन,

आचार्यस्य पितुर् मातुर् बान्धवानां तथैव च ।

एतेषाम् अपराधे तु दण्डो नैव विधीयते ॥

इति, यत् तु गौतमेन: [२०७] “षण्डः परिहार्यो राज्ञा अवध्यश् चादण्ड्यश् चाबहिष्कार्यश् चापरिवाद्यश् चापरिहार्यश् च” (ग्ध् ८।३) इति, तद् एतत्, “स एष बहुश्रुतो भवति । लोकवेदवेदाङ्गविद् वाकोवाक्येतिहासपुराणकुशलस् तदवेक्षस् तद्वृत्तिः चत्वारिंशत्संस्कारैः संस्कृतः त्रिषु कर्मस्व् अभिरतः षट्सु वा समयाचारिकेष्व् अभिनिविष्टः विनीतः” (ग्ध् ८।२) इति प्रतिपादितबहुश्रुतविषयम् । यत् तु पित्रादीनां दण्डविधानं मनु-बृहस्पतिभ्याम् उक्तम्,

पिताचार्यः सुहृन् माता भार्या पुत्रः पुरोहितः ।

नादण्ड्यो नाम राज्ञो ऽस्ति धर्माद् विचलितः स्वकात् ॥

ऋत्विक्पुरोहितामात्याः पुत्राः संबन्धिबान्धवाः ।

धर्माद् विचलिता दण्ड्या निर्वास्या राजभिः पुरात् ॥ 

इति, तद् एतच् छरीरार्थव्यतिरिक्तदण्डविषयम्,

गुरून् पुरोहितान् पूज्यान् वागदाण्डेनैव दण्डयेत् ।

[२०८] इत्य् उक्तत्वात् । ब्राह्मणस्य वधदण्डो न कार्यः किं तु स बहिष्कार्य इत्य् आह कात्यायनः ।

न जातु ब्राह्मणं हन्यात् सर्वपापेष्व् अवस्थितम् ।

राष्ट्राच् चैनं बहिष्कुर्यात् समग्रधनम् अक्षतम् ॥ इति ।

यस् तु बहिष्कारं नाङ्गीकरोति तस्य क्षत्रियादिवद् दण्ड इत्य् आह स एव ।

चतुर्णाम् अपि वर्णानां प्रायश्चित्तम् अकुर्वताम् ।

शारीरधनसंयुक्तं दण्डं धर्म्यं प्रकल्पयेत् ॥ इति ।

यत् तु गौतमेन: “न शारीरो ब्राह्मणस्य दण्डः” (ग्ध् १२।६) इति, तद् अङ्गभङ्गरूपदण्डनिषेधार्थम्, “न त्व् अङ्गभेदं विप्रस्य प्रवदन्ति मनीषिणः” इति हारीतेनोक्तत्वात् । यत् तु शङ्केनोक्तम्: “त्रयाणाम् अपि वर्णानाम् अपहारवधबन्धक्रिया । विवासनं धिक्करणं ब्राह्मणस्य” इत्, तद् एतद् अकिंचनब्राह्मणविषयम् । तथा च गौतमः: “कर्मवियोगविख्यापनविवासनाङ्ककरणान्य् अवृत्तौ” (ग्ध् १२।२३) इति । अवृत्तिर् निर्धनः । धनदानासमर्थान् प्रत्य् आह मनुः ।

[२०९] क्षत्रविट्शूद्रयोनिस् तु दण्डं दातुम् अशक्नुवन् ।

आनृण्यं कर्मणा गच्छेद् विप्रो दद्याच् छनैः शनैः ॥ इति । (म्ध् १०।२२९)

कर्मकरणसामर्थ्ये तु कात्यायन आह ।

धनदानासहं बुद्ध्वा स्वाधीनं कर्म कारयेत् ।

अशक्तौ बन्धनागरे प्रवेश्यो ब्राह्मणाद् ऋते ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

स्त्रीबालोन्मत्तवृद्धानां दरिद्राणां च रोगिणाम् ।

शिफाविदनरज्ज्वाद्यैर् विदध्यान् नृपतिर् दमम् ॥ इति । (म्ध् ९।२३०)

ब्राह्मणस्य वधस्थाने मौण्ड्यं विदधाति मनुः ।

मैण्ड्यं प्राणान्तिको दण्डो ब्राह्मणस्य विधीयते ।

इतरेषां तु वर्णानां दण्डः प्राणान्तिको भवेत् ॥

न ब्राह्मणवधाद् भूयाम् अधर्मो विद्यते भुवि ।

तस्माद् अस्य वधं राजा मनसापि न चिन्तयेत् ॥ इति । (म्ध् ८।३७९–८१)

बृहस्पतिर् अपि ।

[२१०] ललाटाङ्कं ब्राह्मणस्य नान्यो दण्डो विधीयते ।

महापातकयुक्तो ऽपि न विप्रो वधम् अर्हति ॥

निर्वासनाङ्ककरणे मौण्ड्यं कुर्यान् नराधिपः ॥ इति ।

अङ्कने विशेषो नारदेन दर्शितः ।

गुरुतल्पे भगः कार्यः सुरापाने सुराध्वजः ।

स्तेये च श्वपदं कार्यं ब्रह्महण्य् अशिराः पुमान् ॥ इति ।

अङ्कनं न क्षत्रियादिषु कर्तव्यम् ।

ब्राह्मणस्यापराधे तु चतुर्ष्व् अङ्को विधीयते ।

गुरुतल्पे सुरापाने स्तेये ब्राह्मणहिंसने ॥

इतरेषां तु वर्णानाम् अङ्कनं नात्र कारयेत् ॥ इति ।

क्वचिद् विषये दण्डं निषेधति कात्यायनः ।

[२११] प्राणात्यये तु यत्र स्याद् अकार्यकरणं कृतम् ।

दण्डं तत्र तु नैव स्याद् एष धर्मो भृगुस्मृतः ॥ इति ।

नारदस् तु विहितदण्डस्यार्धदण्डेन दण्डम् आह ।

अयुक्तं साहसं कृत्वा प्रत्यापत्तिं व्रजेत् तु यः ।

ब्रूयात् सर्वं वा सदसि तस्य वार्धो दमः स्मृतः ॥ इति ।

अन्यच् च ।

व्याधिना पीडितो यस् तु यः कश्चिद् अतिनान्यति (?) ।

नैतन् मया कृतं कार्यं ब्रूयात् तस्यार्धको दमः ॥ इति ।

वर्णविशेषेण दण्डविशेषम् आह पितामहः ।

येन दोषेण शूद्रस्य दण्डो भवति धर्मतः ।

न चैतत् क्षत्रविप्राणां द्विगुणो द्विगुणो भवेत् ॥

[२१२] प्रव्रज्यावसितं शूद्रं जपहोमपरायणम् ।

वधेन गमयेत् पापं दण्ड्यो ऽपि द्विगुणं दमम् ॥ इति ।

बृहस्पतिः ।

वधार्हकः स्वर्णशतं दमं दाप्यस् तु पूरुषः ।

अङ्गछेदार्हकस् त्व् अर्धं सदशंशस् (?) तदर्धकम् ॥

ताडनं बन्धनं चैव तथैव च विडन्नकम् ।

एष दण्डो हि शूद्रस्य नार्थदण्डो बृहस्पतिः ॥ इति ।

दण्डानां पारिभाषिकसंज्ञा मनुना दर्शिता ।

पणानां द्वे शते सार्धे पथमः साहसः स्मृतः ।

मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रं त्व् एवम् उत्तमः ॥ इति । (म्ध् ८।१३८)

इयं संज्ञा प्रथमापराधविषये मन्तव्या । अपराधावृत्तौ तु याज्ञवल्क्य आह ।

साशीतिपणसाहस्रो दण्ड उत्तमसाहसः ।

तदर्धं मध्यमः प्रोक्तस् तदर्धम् अधमः स्मृतः ॥ इति । (य्ध् १।३६६)

पणशब्देनात्र कार्षापणो गृह्यते । यथोक्तमार्गे व्यवहारनिर्णयम् अकुर्वतो ऽमात्यादीन् दण्डयित्वा राजा पुनर् व्यवहारं प्रवर्तयेत् । तद् आह मनुः ।

अमात्यः प्राड्विवाको वा ये कुर्युः कार्यम् अन्यथा ।

तत् स्वयं नृपतिः कुर्यात् तान् सहस्रं तु दण्डयेत् ॥ इति । (म्ध् ९।२३४)

न केवलं सभ्यादीनाम् एव दण्डः । किं तु जयिनो ऽपीत्य् आह बृहस्पतिः ।

[२१३] निश्चित्य बहुभिः सार्धं ब्राह्मणैः शास्त्रपारगैः ।

दण्डयेज् जयिना साकं पूर्वसभ्यांस् तु दोषिणः ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

दुर्दृष्टांस् तु पुनर् दृष्ट्वा व्यवहारान् नृपेण तु ।

सभ्याः सजयिनो दण्ड्या विवादाद् द्विगुणं दमम् ॥ इति । (य्ध् २।३०५)

रागलोभादिना व्यवहारस्यान्यथाकरणे जयिसहिताः सभ्याः प्रत्येकं विवादपराजयनिमित्तादर्शनाद् द्विगुणं दण्ड्याः । यदा पुनः साक्षिदोषेण व्यवहारस्यान्यथात्वं तदा साक्षिण एव दण्ड्याः । न सभ्यादय इत्य् अर्थः । य पुनर्न्यायतो निर्णीतम् अपि व्यवहारम् औद्धत्याद् अधर्म इति मन्यते तं प्रत्य् आह नारदः ।

तीरितं चानुशिष्टं च यो मन्येत विधर्मणा ।

द्विगुणं दण्डम् आस्थाय तत्कार्यं पुनर् उद्धरेत् ॥ इति । 

वसिष्ठो ऽपि ।

यो मन्येताजितो ऽस्मीति न्यायेनापि पराजितः ।

तम् आयान्तं पुनर् जित्वा दापयेद् द्विगुणं दमम् ॥ इति ।

तीरितानुशिषयोर् भेदः कात्यायनेन स्पष्टीकृतः ।

[२१४] असत् सद् इति यः पक्षः सभ्यै राज्ञावधार्यते ।

तीरितः सो ऽनुशिष्टस् तु साक्षिवाक्यात् प्रकीर्तितः ॥ इति ।

यत् पुनर् मनुनोक्तम्,

तीरितं चानुशिष्टं च यत्र क्वचन यद् भवेत् ।

कृतं तद् धर्मतो विद्यात् न तद् भूयो निवर्तयेत् ॥ (म्ध् ९।२३३)

इति, तत् स्त्रीकृतत्वादिनिवृत्तिहेत्वभावविषयम् । स्त्र्यादिविषये पुनर्व्यवहारः प्रवर्तनीयः । तद् आह नारदः ।

स्त्रीषु रात्रौ बहिर् ग्रामाद् अन्तर्वेश्मस्व् अरातिषु ।

व्यवहारः कृतो ऽप्य् एषु पुनः कर्तव्यताम् इयात् ॥ इति ।

बलात्कारादिना कृतो ऽपि व्यवहारो निवर्तनीय इत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

बलोपधिविनिर्वृत्तान् व्यवहारान् निवर्तयेत् ।

स्त्रीनक्तमन्तरागारबहिःशत्रुकृतांस् तथा ॥ इति । (य्ध् २।३१)

कर्तृवैगुण्ये ऽपि पुनर्व्यवहारम् आह स एव ।

[२१५] मत्तोन्मत्तार्तव्यसनिबालभीतादियोजितः ।

असंबद्धकृतश् चैव व्यवहारो न सिध्यति ॥ इति । (य्ध् २।३२)

आदिशब्देन वृद्धादिप्रयुक्ता व्यवहारा गृह्यन्ते । तथा च मनुः ।

मत्तोन्मत्तार्ताध्यधीनैर् बालेन स्थविरेण वा ।

असंबद्धकृतश् चैव व्यवहारो न सिध्यति ॥ इति । (म्ध् ८।१६३)

नारदो ऽपि ।

पुरराष्ट्रविरुद्धश् च यश् च राज्ञा विवर्जितः ।

अनादेयो भवेद् वादो धर्मविद्भिर् उदाहृतः ॥ इति ।

हारीतो ऽपि ।

राज्ञा विवर्जितो यस् तु स्वयं पौरविरोधकृत् ।

राष्ट्रस्य वा समस् तस्य प्रकृतीनां तथैव च ॥

अन्ये वा ये पुनर् ग्राममहाजनविरोधकाः ।

अनादेयास् तु ते सर्वे व्यवहाराः प्रकीर्तिताः ॥ इति ।

स्ववाक्यजितस्य तु न पुनर्न्याय इत्य् आह नारदः ।

साक्षिसभ्यावसन्नानां दूषणे दर्शनं पुनः ।

स्ववाचैव जितानां तु नोक्तः पौनर्भवो विधिः ॥ इति ।

अन्यान् अपि निवर्तनीयव्यवहारान् आह मनुः ।

[२१६] योगाधमनविक्रीतं योगदानप्रतिग्रहम् ।

यत्र वाप्य् उपधिं पश्येत् तत् सर्वं विनिवर्तयेत् ॥ इति । (य्ध् ८।१६५)

परकीयधनस्यात्मीयत्वहेत्वभावे याचितकादिना प्राप्तिर् योगः । आधमनम् आधिः योगेनाधमनं योगाधमनम् । एवं विक्रीतम् इत्य् अत्रापि योज्यम् । यमो ऽपि ।

बलाद् दत्तं बलाद् भुक्तं बलाच् चापि विलेखितम् ।

सर्वान् बलकृतान् अर्थान् निवर्त्यान् आह वै मनुः ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

उन्मत्तेनैव मत्तेन तथा वाचान्तरेण वा ।

यद् दत्तं यत् कृतं वाथ प्रमाणं नैव तद् भवेत् ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

यद् बालः कुरुते कार्यम् अस्वतन्त्रस् तथैव च ।

अकृतं तद् अपि प्राहुः शास्त्रे शास्त्रविदो जनाः ॥

गर्भस्थैः सदृशो ज्ञेय आष्टमाद् वत्सराच् छिशुः ।

बाल आषोडशाद् वर्षात् पौगण्ड इति कथ्यते ॥

परतो व्यवहारज्ञः स्वतन्त्रः पितराव् ऋते ।

जीवतोर् न स्वतन्त्रः स्याज् जरयापि समन्वितः ॥

[२१७] तयोर् अपि पिता श्रेयान् बीजप्राधान्यदर्शनात् ।

अभावे बीजिनो माता तदभावे तु पूर्वजः ॥ इति ।

केषुचित् कार्यविशेषेषु स्त्रीणाम् अस्वातन्त्र्यम् इत्य् आह हारीतः ।

दाने वाधमने वापि धर्मार्थे वा विशेषतः ।

आदाने वा विसर्गे वा न स्त्री स्वातन्त्र्यम् अर्हति ॥ इति ।

नारदः ।

अस्वतन्त्राः प्रजाः सर्वाः स्वतन्त्रः पृथिवीपतिः ।

अस्वतन्त्रः स्मृतः शिष्यः आचार्ये तु स्वतन्त्रता ॥ इति ।

अत्रास्वतन्त्रकृतव्यवहारनिवर्तनं स्वतन्त्रानुमत्य्भावविषये वेदितव्यम् । तथा च नारदः ।

एतान्य् एव प्रमाणानि भर्ता यद्य् अनुमन्यते ।

पुत्रः पत्युर् अभावे वा राजा वा पतिपुत्रयोः ॥

तत्र दासकृतं कार्यं न कृतं परिचक्षते ।

अन्यत्र स्वामिसन्देशं न दासः प्रभुर् आत्मनः ॥

पुत्रेण च कृतं कार्यं यत् स्याद् अछन्दतः पितुः ।

तद् अप्य् अकृतम् एवाहुर् दासः पुत्रश् च तौ समौ ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

न क्षेत्रगृहदासानां दानाधमनविक्रयाः ।

अस्वतन्त्रकृतः सिद्धिं प्राप्नुयान् नानुवर्णिताम् ॥

[२१८] प्रमाणं सर्व एवैते पण्यानां क्रयविक्रये ।

यदि स्वं व्यवहारं ते कुर्वन्तो ह्य् अनुमोदिताः ॥

क्षेत्रादीनि तथैव स्युर् भ्राता भ्रातृसुतः सुतः ।

निसृष्टाः कृत्यकरणे गुरुणा यदि गच्छतः ॥ इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

यः स्वामिना नियुक्तस् तु धनायस्यापलापने ।

कुसीदकृषिवाणिज्ये निसृष्टार्थस् तु स स्मृतः ॥

प्रमाणं तत्कृतं सर्वं लाभालाभव्ययोदयम् ।

स्वदेशे वा विदेशे वा न स्वातन्त्र्यं विसंवदेत् ॥ इति ।

अनुमत्यभावे ऽपि कुटुम्बभरणार्थम् अस्वतन्त्रकृतं स्वतन्त्रो नान्यथा कर्तुम् अर्हतीत्य् आह मनुः ।

कुटुम्बार्थे ऽनधीयो ऽपि व्यवहारं समाचरेत् ।

स्वदेशे वा विदेशे वा तं न्यायं न विचारयेत् ॥ इति । (म्ध् ८।१६७)

प्रकृतिस्थस्वतन्त्रकृतं कार्यं सिध्यति नाप्रकृतिस्थकृतम् । तथा च नारदः ।

कुलज्येष्ठस् तथा श्रेष्ठः प्रकृतिस्थश् च यो भवेत् ।

तत्कृतं स्यात् कृतं कार्यं न स्वतन्त्रकृतं कृतम् ॥

[२१९] इति । स्वतन्त्रप्रकृतिस्थकृतम् अपि कार्यं क्वचिन् न सिध्यतीत्य् आह कात्यायनः ।

सुतस्य सुतदाराणां वशित्वं त्व् अनुशासने ।

विक्रये चैव दाने च वशित्वं न सुते पितुः ॥ इति ।

एवं शास्त्रोक्तमार्गेण निर्णयं कृअतवतो राज्ञः फलं दर्शयति बृहस्पतिः ।

एवं शास्त्रोदितं राजा कुर्वन् निर्णयपालनम् ।

वितत्येह यशो लोके महेन्द्रसदृशो भवेत् ॥

साक्षिलेख्यानुमानेन प्रकुर्वन् कार्यनिर्णयम् ।

वितत्येह यशो राजा ब्रध्नस्याप्नोति विष्टपम् ॥

इति निर्णयपादः समाप्तः

अष्टादशपदोपयोगिनी व्यवहारमातृका निरूपिता । अथेदानीम् अष्टादशापदान्य् अनुक्रमशो निरूप्यन्ते । तत्र बृहस्पतिः ।

पदांशसहितस् त्व् एष व्यवहारः प्रकीर्तितः ।

विवादकारणान्य् अस्य पदानि शृणुताधुना ॥

ऋणादानप्रधानानि द्यूताह्वानान्तिकानि च ।

क्रमशः संप्रवक्ष्यामि क्रियाभेदांश् च तत्त्वतः ॥ इति ।

तत्र प्रथमोद्दिष्टत्वेन ऋणादानाख्यस्य पदस्य विधिर् उच्यते । तच् च ऋणादानं सप्तविधम् । तद् आह नारदः ।

[२२०] ऋणं देयम् अदेयं च येन यत्र यथा च यत् ।

दानग्रहणधर्माश् च ऋणादानम् इति स्मृतम् । इति ।

तत्राधमर्णे पञ्चविधम् । ईदृशम् ऋणं देयम्, ईदृशम् अदेयं च, अनेनाधिकारिणा देयम्, अस्मिन् समये देयम् अनेन प्रकारेण देयम् इति । उत्तमर्णे द्विविधम् दानविधिर् आदानविधिश् चेति । तत्र दानविधिपूर्वत्वाद् इतरेषाम् आदौ दानविधिर् उच्यते । तत्र बृहस्पतिः ।

परिपूर्णं गृहीत्वाधिं बन्धं वा साधुलग्नकम् ।

लेख्यारूढं साक्षिमद् वा ऋणं दद्याद् धनी सदा ॥ इति ।

आधेः परिपूर्णत्वं सवृद्धिकमूलद्रव्यपर्याप्तता । वृद्धिभेदाश् च बृहस्पतिना निरूपिताः ।

वृद्धिश् चतुर्विधा प्रोक्ता पञ्चधान्यैः प्रकीर्तिता ।

षड्विधास्मिन् समाख्याता तत्त्वतस् तां निबोधत ॥

कायिका कालिका चैव चक्रवृद्धिस् अतो ऽपरा ।

कारिता च शिखावृद्धिर् भागलाभस् तथैव च ॥

कायिका कर्मसंयुक्ता मासग्राह्या तु कालिका ।

वृद्धेर् वृद्धिश् चक्रवृद्धिः कारिता त्व् ऋणिना कृता ॥

[२२१] प्रत्यहं गृह्यते यातु शिखावृद्धिस् तु सा मता ।

गृहात् स्तोमः शदः क्षेत्राद् भोगलाभः प्रकीर्तितः ॥ इति ।

वृद्धेस् तु परिमाणं मनुनोक्तम् ।

अशीतिभागं गृह्णीयान् मासि वार्धुषिकः शते । इति । (म्ध् ८।१४०)

वृद्ध्यर्थं निष्कशते प्रयुक्ते सपादनिष्कपरिमितां वृद्धिं मासि मासि गृह्णीयात् । एतत् सबन्धकविषयम् तथा च याज्ञवल्क्यः ।

अशीतभागो वृद्धिः स्यान् मासि मासि सबन्धके ।

वर्णक्रमाच् छतं द्वित्रिचतुष्पञ्चकम् अन्यथा ॥ इति । (य्ध् २।३७)

अन्यथा बन्धरहितप्रयोगे अधमर्ण ब्राह्मणादिक्रमेण द्विकं त्रिकं चतुष्कं शतं धर्म्यं भवतीत्य् अर्थः । तथा च मनुः ।

द्विकं त्रिकं चतुष्कं च पञ्चकं च शतं तथा ।

मासस्य वृद्धिं गृह्णीयाद् वर्णानाम् अनुपूर्वशः ॥ इति । (म्ध् ८।१४२)

सलग्नकप्रयोगे व्यासः ।

सबन्धे भाग आशीतः षष्ठो भागः सलग्नके ।

निराधारे द्विकशतं मासलाभ उदाहृतः ॥ इति ।

ग्रहीतृभेदेन वृद्धिः परिमाणान्तरम् आह याज्ञवल्क्यः ।

[२२२] कान्तारगास् तु दशकं सामुद्रा विंशकं शतम् । इति । (य्ध् २।३८)

कान्तारगाः दुर्गभववर्त्मगन्तारः ते प्रतिमासं दशकं शतं दद्युः । सामुद्राः समुद्रगन्तारः विंशकं शतं दद्युर् इत्य् अर्थः । कारितायां तु न नियम इत्य् आह स एव ।

दद्युर् वा स्वकृता वृद्धिः सर्वे सर्वासु जातिषु । इति । (य्ध् २।३८)

सर्वे ब्राह्मणादयो ऽधर्मर्णाः । सबन्धके ऽबन्धके सर्वासु जातिषूत्तमर्णानुभूतासु स्वाभ्युपगतां वृद्धिं दद्युः । क्वचिद् अनङ्गीकृतापि वृद्धिर् भवति । तद् आह विष्णुः ।

यो गृहीत्वा ऋणं पूर्वं श्वो दास्यामीति सामकम् ।

न दद्याल् लोभतः पश्चात् तद् अह्ना वृद्धिम् आप्नुयात् ॥ इति । (विध् ६।४०)

समम् एव सामकम् । प्रतिदानकालावधिम् अङ्गीकृत्य गृहीतम् उद्वृद्धिकं धनं यदि ततः प्राङ् न ददाति तदा अवधेर् अनन्तरकालाद् आरभ्य वर्धत एवेत्य् अर्थः । कालावधिम् अनङ्गीकृत्य स्वीकृतस्य धनस्य षण्मासा ऊर्ध्वं वृद्धिर् भवतीत्य् आह नारदः ।

न वृद्धिः प्रीतिदत्तानां स्याद् अनाकारिता क्वचित् ।

अनाकारितम् अप्य् ऊर्ध्वं वत्सरार्धाद् विवर्धते ॥ 

[२२३] इति । याचितकं गृहीत्वा देशान्तरगमने कात्यायनः ।

यो याचितकम् आदाय तम् अदत्वा दिशं व्रजेत् ।

ऊर्ध्वं संवत्सरात् तस्य तद् धनं वृद्धिम् आप्नुयात् ॥ इति ।

एतच् चाप्रतियाचितविषयम् । प्रतियाचिते तु स एवाह ।

कृत्वोद्धारम् अदत्वा यो याचितस् तु दिशं व्रजेत् ।

ऊर्ध्वं मासप्रयातस्य तद् धनं वृद्धिम् आप्नुयात् ॥ इति ।

कृत्वोद्धारं याचितकम् आदायेत्य् अर्थः । यस् तु याचितकं गृहीत्वा स्वदेश एव स्थितो याचितो ऽपि याचितकं न प्रयच्छति तं प्रत्य् आह स एव ।

स्वेदेशे ऽपि स्थितो यस् तु न दद्याद् याचितः क्वचित् ।

तं ततः कारितां वृद्धिम् अनिच्छन्तं न दापयेत् ॥ इति ।

ततः प्रतियाचनकालाद् आरभ्येत्य् अर्थः । प्रीतिदत्ते प्रतियाचिते वृद्धिविशेषस् तेनैवोक्तः ।

प्रीतिदत्तं न वर्धेत यावन् न प्रतियाचितम् ।

याच्यमानम् अदत्तं चेद् वर्धते पञ्चकं शतम् ॥ इति ।

दत्ते च प्रतियाचिते वृद्धिनिक्षेपादाव् अपि स एव ।

[२२४] निक्षिप्तं वृद्धिशेषं च क्रयविक्रयम् एव च ।

याच्यमानम् अदत्तं चेद् वर्धते पञ्चकं शतम् ॥ इति ।

गृहीतपण्यस्य मूल्यानर्पणविषये तु स एव ।

पण्यं गृहीत्वा यो मूल्यम् अदत्वैव दिशं व्रजेत् ।

ऋतुत्रयस्योपरिष्टाद् धनं वृद्धिम् अवाप्नुयात् ॥ इति ।

एतच् च प्रतियाचितविषयम् । अनाकारितवृद्धेर् अपवादो नारदेन दर्शितः ।

पण्यमूल्यं भृतिर् न्यासो दण्डो यश् च प्रकल्पितः ।

वृथादानाक्षिकपणा वर्धन्ते नाविवक्षिताः ॥ इति ।

वृथादानं नटादिभ्यः प्रतिश्रुतम् । आक्षिकपणो द्यूतद्रव्यम् । अविवक्षिता अनाकारिता । पण्यमूल्यस्य वृद्ध्यभावः प्रवासप्रतियाचनाभावे । न्यासस्य तु वृद्ध्यभावो यथावस्थाने प्रतियाचनाभावे च, अन्यथा कात्यायनवचनविरोधापत्तेः । संवर्तो ऽपि ।

न वृद्धिः स्त्रीधने लाभे निक्षिप्ते च यथास्थिते ।

संदिग्धे प्रातिभाव्ये च यदि न स्यात् स्वयंकृता ॥ इति ।

यथास्थिते निक्षिप्ते व्यक्त्यन्यथाकरणरहिते । दातुं योग्यम् अयोग्यं चेति संदिग्धे ऽर्थे प्रातिभाव्ये ऋणिप्रत्यर्पणादौ । कात्यायनो ऽपि ।

[२२५] चर्मसस्यासवद्यूते पण्यमूल्ये च सर्वदा ।

स्त्री शुल्केषु न वृद्धिः स्यात् प्रातिभाव्यागतेषु च ॥ इति ।

सर्वदेति प्रतियाचनादेः परस्ताद् अप्य् अकृता वृद्धिर् नास्तीत्य् अर्थः । पण्यमूल्ये कात्यायनवचनविरोधः पूर्वम् एव परिहृतः । व्यासो ऽपि ।

प्रातिभाव्यं भुक्तबन्धम् अगृहीतं च दित्सतः ।

न वर्धते प्रयत्नस्य दमः शुल्कं प्रतिश्रुतम् ॥ इति ।

भुक्तभन्धग्रहणं निक्षेपोपयोगे यथा वृद्धिर् देया तथा गोप्याधिभोगे वृद्धिर् न देयेत्य् एवमर्थम्, “भुक्ताधिर् न वर्धते वस्त्रालङ्कारादिः” इति गौतमस्मरणात् । “अगृहीतं च दित्सतः” इति कृतवृद्ध्यपवादे अकृतवृद्ध्यपवादप्रसङ्गो ऽयुक्तः । कृतवृद्ध्यपवादश् च याज्ञवल्क्येन दर्शितः ।

दीयमानं न गृह्णाति प्रयुक्तं यः स्वकं धनम् ।

मध्यस्थस्थापितं तत् स्याद् वर्धते न ततः परम् ॥ इति । (य्ध् २।४४)

प्रयुक्तस्य द्रव्यस्य वृद्धिग्रहणम् अन्तरेण चिरकालावस्थितस्य परम् । वृद्धिं द्रव्यभेदेनाह याज्ञवल्क्यः ।

[२२६] सन्ततिस् तु पशुस्त्रीणां रसस्याष्टगुणा परा ।

वस्त्रधान्यहिरण्यानां चतुस्त्रिद्विगुणा परा ॥ इति । (य्ध् २।३९)

पशुस्त्रीणां सन्ततिर् एव वृद्धिः । रसस्य तैलघृतादेः स्वकृतया वृद्ध्या वर्धमानस्याष्टगुणा वृद्धिः परा । नातः परा वृद्धिः । वस्त्रधान्यहिरण्यानां यथाक्रमं चतुर्गुणा त्रिगुणा द्विगुणा परा वृद्धिः ।

यत् तु वसिष्ठेनोक्तम्: “द्विगुणं हिरण्यं त्रिगुणं धान्यं धान्येनैव रसा व्याख्याताः । पुष्पमूलफलादीनि च । तुलाघृतम् अष्टगुणम्” इति, 

यत् तु मनुनोक्तम्:

धान्ये शदे लवे वाह्ये नात्क्रामति पञ्चताम् । (म्ध् ८।१५१)

इति — शदः क्षेत्रफलं पुष्पमूलफलादि, लवो मेषोर्णा चमरीकेशादिः, वाह्या बलीवर्दतुरगादयः, धान्यशदलववाह्यविषया वृद्धिः पञ्चगुणत्वं नातिक्रामति —

यद् अपि बृहस्पतिनोक्तम्,

हिरण्ये द्विगुणा वृद्धिस् त्रिगुणा वस्त्रगुप्यके ।

धान्ये चतुर्गुणा प्रोक्ता शदवाह्यलवेषु च ॥

[२२७] उक्ता पञ्चगुणा शाके बीजे ऽक्षौ षड्गुणा स्मृता ।

लवणस्वेदमद्येषु वृद्धिर् अष्टगुणा मता ॥

गुडे मधुनि चैवोक्ता प्रयुक्ते चिरकालिके ।

इति — कुप्यं त्रपुसीसकम्, शदः क्षेत्रफलं पुष्पमूलफलादि —

तद् एतत् सर्वम् अधमर्णयोग्यतानुसारेण दुर्भिक्षादिकालवशेन व्यवस्थापनीयम् । देशभेदेनापि परां वृद्धिं दर्शयति नारदः ।

द्विगुणं त्रुगुणं चैव तथान्यस्मिंश् चतुर्गुणम् ।

तथाष्टगुणम् अन्यस्मिन् देयं देशे ऽवतिष्ठति ॥ इति ।

देयम् ऋणं वर्धमानं चिरकालावस्थितं क्वचिद् देशे द्विगुणं क्वचिद् देशे त्रिगुणं क्वचिच् चतुर्गुणं क्वचिद् अष्टगुणं भवतीत्य् अर्थः । वसिष्ठो ऽपि ।

वज्रशुक्तिप्रवालानां रत्नस्य रजतस्य च ।

द्विगुणा दाप्यते वृद्धिः कृता कालानुसारिणी ॥

ताम्रायःकांस्यरीतीनां त्रपुणः सीसकस्य च ।

त्रिगुणा तिष्ठते वृद्धिः कालान्तरकृतस्य तु ॥ इति ।

शुक्तिम् इति मुक्ताफलं लक्ष्यते, वज्रसाहचर्यात् । व्यासो ऽपि ।

[२२८] शाककार्पासबीजेक्षौ षड्गुणा परिकीर्तिता ।

वदन्त्य् अष्टगुणान् काले मद्यस्नेहरसासवान् ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

तैलानां च सर्वेषां मद्यानाम् अथ सर्पिषाम् ।

वृद्धिर् अष्टगुणा ज्ञेया गुडस्य लवणस्य च ॥ इति ।

यत्र वृद्धिविशेषो न श्रूयते तत्र द्विगुणैव । तथा च विष्णुः: “अनुक्तानां द्विगुणा” इति (विध् ६।१७) । अयं च वृद्ध्युपरमः सकृत्प्रयोगे सकृदाहरणे च वेदितव्यः । तथा च मनुः ।

कुसीदवृद्धिर् द्वैगुण्यं नात्येति सकृद् आहिता । इति । (म्ध् ८।१५१)

उपचयार्थं प्रयुक्तं द्रव्यं कुसीदं तस्य वृद्धिर् द्वैगुण्यं नात्येति नातिक्रामति । यदा सकृद् आहिता सकृत् प्रयुक्ता पुरुषान्तरसंक्रमणेन प्रयोगान्तरकरणेन तस्मिन्न् एव वा पुरुषे रेकसेकाभ्यां प्रयोगान्तरकरणे द्वैगुण्यम् अतिक्रम्य पूर्ववद् वर्धते । सकृद् आहृतेति पाठे शनैः प्रतिदिनं प्रतिमासं प्रतिसंवत्सरं वाधमर्णाद् आहृत्य द्वैगुण्यम् अतीत्य इति व्याख्येयम् । गौतमो ऽपि: “चिरस्थाने द्वैगुण्यं प्रयोगस्य” (ग्ध् १२।५) [२२९] इति । प्रयोगस्येति एकवचननिर्देशात् प्रयोगान्तरकरणं द्वैगुण्यातिक्रमः । चिरस्थान इति निर्देशाच् छनैः शनैर् वृद्धिग्रहणे द्वैगुण्यातिक्रमो ऽभिमतः । उक्तस्य वृद्ध्युपरमस्य क्वचिद् द्रव्यविशेषे ऽपवादम् आह बृहस्पतिः ।

तृणकाष्ठेष्टकासूत्रकिण्वचर्मास्थिवर्मणाम् ।

हेतिपुष्पफलानां च वृद्धिस् तु न निवर्तते ॥ इति ।

किण्वः सुराद्रव्योपादानभूतो मलविशेषः । चर्म बाणादिनिवारकः फलकः । वर्म तनुत्रम् । हेतिर् आयुधम् । पुष्पफलयोर् वृद्धिनिवृत्त्यभावो ऽत्यन्तसमृद्धाधमर्णविषयः, अन्यथा त्रिगुणवृद्धिप्रतिपादकवसिष्ठवचनविरोधापत्तेः । विष्णुर् अपि: “किण्वकार्पाससूत्रचर्म-वर्मायुधेष्टकाङ्गाराणम् अक्षया” इति (विध् ६।१६) । अत्रापि कार्पासे तु षड्गुणप्रतिपादक-व्यासवचनविरोधः पूर्ववद् विज्ञेयः । वसिष्ठो ऽपि ।

दन्तचर्मास्थिशृङ्गाणां मृण्मयानां तथैव च ।

अक्षया वृद्धिर् एतेषां पुष्पमूलफलस्य च ॥

[२३०] इति । बृहस्पतिर् अपि ।

शिखावृद्धिं कायिकां च भोगलाभं तथैव च ।

धनी तावत् समादद्याद् यावन् मूलं न शोधितम् ॥ इति ।

तद् एवम् – “परिपूर्णं गृहीत्वाधिम्” इत्य् अत्राधेः परिपूर्णत्वनिरूपणप्रसङ्गात् सविशेषा वृद्धिर् निरूपिता ।

इदानीम् आधिर् निरूप्यत्

तत्र नारदः ।

अधिक्रियत इत्य् आधिः स विज्ञेयो द्विलक्षणः ।

कृतकालो ऽपनेयश् च यावद् देयोद्यतस् तथा ॥

स पुनर् द्विविधः प्रोक्तो गोप्यो भोग्यस् तथैव च ॥ इति ।

गृहीतस्य द्रव्यसोपरि विश्वासार्थम् अधर्ंएनोत्तमर्णे ऽधिक्रियते आधीयत इत्य् आधिः । कृतकाले आधानकाल एवामुष्मिन् दीपोत्सवे ऽयम् आधिर् मया मोक्ष्यते । अन्यथा तवैव भविष्यतीत्य् एवं निरूपिते काले । उपनेयो मोचनीय इत्य् अर्थः । यावद् देयोद्यतः गृहीतधनप्रत्यर्पणावधि निरूपितकाल इत्य् अर्थः । गोप्यो रक्षणीयः । भोग्यः फलभोग्यादिः । बृहस्पतिर् अपि ।

आधिर् बन्धः समाख्यातः स च प्रोक्तश् चतुर्विधः ।

जङ्गमः स्थावरश् चैव गोप्यो भोग्यस् तथैव च ॥

यादृच्छिकः सावधिश् च लेख्यारूढो ऽथ साक्षिमान् ॥

[२३१] इति । आधिर् नाम बन्धः । स द्विविधः । गोप्यो भोग्यश् च । पुनश् चैकैकशो द्विविधः । जङ्गमः स्थावरश् चेत्य् एवं चतुर्विधः । पुनर् अपि प्रत्येकं द्विविधः यादृच्छिकः सावधिश् चेति । यावद् ऋणं तव न ददामि तावद् अर्थम् आधिर् इत्य् एवं कालविशेषावधिशून्यतया कृतो यादृच्छिकः । सावधिः कृतकालोपनेयः । पुनश् च लेख्यावरूढः साक्षिमान् इति द्विविधः । भरद्वाजः प्रकारान्तरेणाधेश् चातुर्विध्यम् आह ।

आधिस् तु द्विविधः प्रोक्तो गोप्यो भोग्यस् तथैव च ।

अर्थप्रत्ययहेतुश् च चतुर्थस् त्व् आज्ञया कृतः ॥ इति ।

मरीचिर् अपि ।

श्र्वणात् पूर्वलिखितो भोग्याधिः श्रेष्ठ उच्यते ।

गोप्याधिस् तु परेभ्यस् तु दत्वा यो गोप्यते गृहे ॥

अर्थप्रत्ययहेतुर् यः प्रत्ययाधिः स उच्यते ।

आज्ञाधिर् नाम यो राज्ञा संसदि त्व् आज्ञया कृतः ॥ इति ।

श्रावणं संसदि प्रकाशनम् । आधेर् ग्रहणानन्तरं नाशह्रासविकारादयो यथा न भवन्ति तथासौ पालनीय इत्य् आह हारीतः ।

बन्धं यथा स्थापितं स्यात् तथैव परिपालयेत् ।

अन्यथा नश्यते लाभो मूलं वा तद्व्यतिक्रमात् ॥ इति।

बृहस्पतिर् अपि ।

[२३२] भुक्ते वासारतां प्राप्ते मूलहानिः प्रजायते ।

बहुमूल्यं यत्र नष्टम् ऋणिकं तत्र तोषयेत् ॥

दैवराजोपघाते च यत्राधिर् नाशम् आप्नुयात् ।

न्यासवत् परिपाल्यो ऽसौ वृद्धिर् नश्येत् दापिते ॥

तत्राधिं दापयेद् दद्यात् सोदयं धनम् अन्यथा ॥ इति ।

दैवोपघातो ऽग्न्युदकदेशोपप्लवादिः । स्वापराधाभावे ऽपि कृतो राजोपघातः । यदि ताभ्याम् आधिर् नाशम् आप्नुयात् तदान्यम् आदध्यात् । सोदयं धनं वा दद्यात् । तथा च व्यासः ।

दैवराजोपघाते तु न दोषो धनिनां क्वचित् ।

अन्यथा नश्यते लाभो मूलं वा नाशम् आप्नुयात् ॥

ऋणं दाप्यस् तु तन्नाशे बन्धं वान्यम् ऋणी तथा । इति ।

आधेर् असारत्वे ऽप्य् एवम् अनुसंधेयम् । तथा च नारदः ।

रक्ष्यमाणो ऽपि यत्राधिः कालेनेत्याड् असारताम् ।

आधिर् अन्यो ऽथ वा कार्यो देयं वा धनिने धनम् ॥ इति । 

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

[२३३] आधेः स्वीकरणात् सिद्धी रक्ष्यमाणो ऽप्य् असारताम् ।

यातश् चेद् अन्य आधेयो धनभाग् वा धनी भवेत् ॥ इति । (य्ध् २।६०)

अयम् अर्थः – आधेर् गोप्यस्य भोग्यस्य च स्वीकरणाद् ग्रहणोपभोगाच् च सिद्धिः, न साक्षिलेख्यमात्रेण, नाप्य् उद्देशमात्रेण । तद् आह नारदः ।

आधिस् तु द्विविधः प्रोक्तो जङ्गमः स्थावरस् तथा ।

सिद्धिर् अस्योभयस्यापि भोगो यद्य् अस्ति नान्यथा ॥ इति ।

एवं च सति या स्वीकारान्ता क्रिया सा पूर्वा बलवती । पूर्वापि स्वीकाररहिता सा न बलवतीत्य् उक्तं भवति । आधिः प्रयत्नेन रक्ष्यमाणो ऽपि कालादिवशेन यद्य् असारतां गतस् तदान्य आधेयः । अथ वा धनिने धनं देयम् । आधिसिद्धौ भोग एव प्रमाणम् इत्य् आह विष्णुः ।

ययोर् निक्षिप्त आधिः स्तौ विवदेतां यदा नरौ ।

यस्य भुक्तिर् जयस् तस्य बलात्कारविना कृता ॥ इति ।

द्वयोर् अपि तु भुक्तियुक्तत्वे बृहस्पतिर् आह ।

क्षेत्रम् एकं द्वयोर् बन्धे यद् दत्तं समकालिकम् ।

येन भुक्तं भवेत् पूर्वं तस्य तत्सिद्धिम् आप्नुयात् ॥ इति ।

वसिष्ठः ।

[२३४] तुल्यकाले निसृष्टानां लेख्यानाम् आधिकर्मणि ।

येन भुक्तं भवेत् पूर्वं तस्याधिर् बलवत्तरा ॥ इति ।

भोगाविशेषे ऽपि स एवाह ।

यदेकदिवसे तौ तु भोक्तुकामाव् उपागतौ ।

विभज्याधिः समं तत्र भोक्तव्य इति निश्चयः ॥ इति ।

द्वयोर् एक्म् आधिं कुर्वतो दण्डम् आह कात्यायनः ।

आधिम् एकं द्वयोः कृत्वा यद्य् एका प्रतिपद् भवेत् ।

तयोः पूर्वकृतं ग्राह्यं तत्कर्ता चोरदण्डभाक् ॥ इति ।

प्रतिपद् इति प्रतिपत्तिर् इत्य् अर्थः । आधिविशेषे दण्डविशेषम् आह विष्णुः: “गोचर्ममात्राधिकां भुवम् अन्यस्याधीकृतां तस्माद् अनिर्मोच्यान्यस्य यः प्रयच्छेत् स वध्यः । ऊनां चेत् षोडशसुवर्णं दण्ड्यः” इति (विध् ५।१८१–८२) । साक्षिलेख्यसिद्ध्योर् लेख्यसिद्धिं बलवद् इत्य् आह कात्यायनः ।

आधानं विक्रयो दानं लेख्यसाक्ष्यकृतं यदा ।

एकक्रियाविरुद्धं तु लेख्यं तत्रापहारकम् ॥

[२३५] इति । लेख्यसिद्धत्वाविशेषे ऽपि स एवाह ।

अनिर्दिष्टाच् च निर्दिष्टम् एकत्र च विलेखितम् ।

विशेषलिखितं ज्याय इति कात्यायनो ऽब्रवीत् ॥ इति ।

निर्दिष्टानिर्दिष्टयोः स्वरूपम् आह स एव ।

यो विद्यमानं प्रथमम् अनादिष्टस्वरूपकम् ।

आकाशभूतमानेन अनिर्दिष्टं च तद् भवेत् ॥

यद् यद् यदास्य विद्येत तदादिष्टं विनिर्दिशेत् ॥ इति ।

अयम् अर्थः – आधातुम् आधानकाले यद् विद्यमानं धनं निरूपितस्वरूपं च तद् धनम् आधित्वेनादिष्टं तन् निर्दिष्टम् इत्य् उच्यते । तद्विपरीतं तु धनम् आधित्वेन कल्प्यमानम् अनिर्दिष्टम् इति । निर्दिष्टत्वाविशेषे याज्ञवल्क्यः ।

आधौ प्रतिग्रहे क्रीते पूर्वा तु बलवत्तरा । इति । (य्ध् २।२३)

एकम् एव क्षेत्रम् एकस्याधिं कृत्वा किम् अपि गृहीत्वा पुनर् अन्यस्याप्य् आधाय किम् अपि गृह्णाति । तत्र पूर्वस्यैव क्षेत्रं भवति नोत्तरस्य । एवं प्रतिग्रहे क्रये च योज्यम् । ऋणादिषु उत्तरक्रियाप्राबल्यम् आह स एव ।

[२३६] सर्वेष्व् अर्थविवादेषु बलवत्य् उत्तरक्रिया । इति । (य्ध् २।२३)

यदैकं क्षेत्रम् एकस्याधिं कृत्वान्यस्य विक्रीयते तत्राह वसिष्ठः ।

यं पूर्वतरम् आधाय विकीणीते तु तं पुनः ।

किम् एतयोर् बलीयः स्यात् प्राक्तनं बलवत्तरम् ॥ इति ।

आध्यादीनां यौगपद्ये ऽप्य् आह स एव ।

कृतं यत्रैकदिवसे दानम् आधानविक्रयम् ।

त्रयाणाम् इति संदेहे कथं तत्र विचिन्तयेत् ॥

त्रयो ऽपि तद् धनं धर्म्यं विभजेयुर् यथांशतः ।

उभौ क्रियानुसारेण त्रिभागोनं प्रतिग्रही ॥ इति ।

अथ धनिदोषेणाधिनाशे व्यासः ।

गृहीतदोषो नष्टश् च वृद्धौ देयाधिको भवेत् ।

ऋणं सलाभं संशोध्य तन्मूलं दाप्यते धनी ॥ इति ।

एतद् आधितो ऽभ्यधिकसमलाभर्णिविषयम् । ऋणपर्याप्ताधिनाशे त्व् आह नारदः ।

विनष्टे मूलनाशः स्याद् दैवराजकृताद् ऋते ॥

[२३७] इति । बहुमूल्याधिनाशे धनिकं तोषयेद् इत्य् उक्तं तत्र विशेषम् आह मनुः ।

मूल्येन तोषयेद् एनम् आधिस्तेनो ऽन्यथा भवेत् । इति । (म्ध् ८।१४४)

गोप्याधिभोगे लाभहानिम् आह याज्ञवल्क्यः ।

गोप्याधिभोगे नो वृद्धिः सोपकारे ऽथ हापिते ।

नष्टो देयो विनष्टश् च दैवराजकृताद् ऋते ॥ इति । (य्ध् २।५९)

अयम् अर्थः – गोप्यस्याधेः समयातिक्रमेण भोगे सति महत्य् अपि वृद्धिर् हातव्या । सोपकारे सवृद्धिके भोग्याधौ हापिते व्यवहाराक्षमत्वं प्रापिते सति न वृद्धिः । नष्टो विकारं प्रापितः पूर्ववत् कृत्वा देयः । विनष्टश् चेद् आत्यन्तिकनाशं प्राप्तश् चेन् मूल्यादिद्वारेण देयः । “गोप्याधिभोगे नो वृद्धिः” इत्य् एतद् बलात्कारभोगविषयम् । अत एव मनुः ।

न भोक्तव्यओ बलाद् आधिर् भुञ्जानो वृद्धिम् उत्सृजेत् । इति । (म्ध् ८।१४४)

वञ्चनादिना आधिभोगे भोगानुसारेण भोगद्रव्यस्य नाशम् आह स एव ।

यः स्वामिनाननुज्ञातम् आधिं भुङ्क्ते ऽविचक्षणः ।

तेनार्धवृद्धिर् मोक्तव्या तस्य भोगस्य निष्कृतिः ॥ (म्ध् ८।१५०)

[२३८] इति । क्वचिद् विषये मूलद्रव्यनाशेन सह लाभनाशस्य विकल्पम् आह कात्यायनः ।

आकामम् अननुज्ञातम् आधिं यः कर्म कारयेत् ।

भोक्ता कर्मफलं दाप्यो वृद्धिं वा लभते न सः ॥ इति ।

दास्याद्याधौ कर्मफलं वेतनम् । आहितदास्यादिपीडने स एवाह ।

यस् त्व् आधिं कर्म कुर्वाणं वाचा दण्डेन कर्मभिः ।

पीडयेद् भर्त्सयेच् चैव प्राप्नुयात् पूर्वसाहसम् ॥ इति ।

आहितस्य द्रव्यस्य स्वत्वनिवृत्तिकालम् आह याज्ञवल्क्यः ।

आधिः प्रणश्येद् द्विगुणे धने यदि न मोक्ष्यते ।

काले कालकृतो नश्येत् फलभोग्यो न नश्यति ॥ इति । (य्ध् २।५८)

प्रयुक्ते धने स्वकृतया वृद्ध्या कालक्रमेण द्वैगुण्यं प्राप्ते सति यद्य् अकृतकालो गोप्याधिर् न मोक्ष्यते तदा नश्येद् अधर्मणस्य धनं प्रयोक्तुः स्वं भवति । कृतकालो गोप्यो भोग्यश् चाधिः संप्रतिपन्ने काले यदि न मोक्ष्यते तदाधर्मर्णस्य नश्येत् । अकृतकालः फलभोग्यः कदाचिद् अपि न नश्यति । द्वैगुण्यनिरूपितकालयोर् उपरि चतुर्दशदिवसप्रतीक्षणं कर्तव्यम् इत्य् आह व्यासः ।

[२३९] हिरण्ये द्विगुणीभूते पूर्णे काले कृतावधेः ।

बन्धकस्य धनी स्वामी द्विसप्ताहं प्रतीक्ष्य तु ॥

तदन्तरा धनं दत्वा ऋणी बन्धम् अवाप्नुयात् ॥ इति ।

<u>ननु</u> – आधेः स्वत्वनिवृत्तिहेतोर् दानविक्रयादेर् अभावात् उत्तमर्णस्यापि स्वत्वापत्तिर् अयुक्ता । प्रतिग्रहादेर् अभावात् आधीकरणम् एव स्वत्वनिवृत्तिं प्रति कारणम् – इति चेत्, <u>तन् न</u>, 

न चाधेः कालसंरोधान् निसर्गो ऽस्ति न विक्रयः । 

इति मनुवचनविरोधात्, कालसंरोधाच् चिरकालावस्थानादेः । निसर्गो ऽन्यत्राधीकरणं नास्ति । विक्रयो ऽपि नास्ति

<u>मैवम्</u> । न केवलं दानादिर् एव स्वत्वनिवृत्तिकारणम् । प्रतिग्रहादिर् एव वा स्वत्वापत्तिकारणम् । किं तु द्विगुण्ये निरूपितकालप्राप्तौ च द्रव्यादानम् अपि । तस्य याज्ञवल्क्यवचनेनैव ऋणिधनिनोर् आत्यन्तिकस्वत्वनिवृत्तिस्वत्वापत्त्योः कारणत्वावगमात् । न च मनुवचनविरोधः, तस्य कृतकालभोग्याधिविषयत्वेनाप्य् उपपत्तेः । यत् तु बृहस्पतिना दशदिवसप्रतीक्षणम् उक्तम्,

[२४०] पूर्णे विधौ सान्तलाभे बन्धस्वामी धनी भवेत् ।

अनिर्गते दशाहे तु ऋणी मोक्षितुम् अर्हति ॥ इति ।

तत् द्वैगुण्यव्यतिरिक्तवस्त्वादिविषयम्, “हिरण्ये द्विगुणी भूते” इति व्यासेन विशेषोपादानात् । यत् पुनस् तेनैवोक्तम्,

गोप्याधिर् द्विगुणाद् ऊर्ध्वं कृतकालस् तथावधेः ।

आवेदयित्वर्णिकुल भोक्तव्यस् तदनन्तरम् ॥ 

इति, तद् भोगमात्रविधिपरम् । न पुनः स्वत्वापत्तिपरम् । यदा तु सान्तलाभे धने बन्धकस्य तथैवावस्थितस्य मोचनात् प्रागृणिकस्य मरणादिर् भवेत् तदा किं कार्यम् इत्य् अपेक्षिते आह बृहस्पतिः ।

हिरण्ये द्विगुणी भूते मृते नष्टे ऽधमर्णिके ।

द्रव्यं तदीयं संगृह्य विक्रीणीत ससाक्षिकम् ॥

रक्षेद् वा कृतमूल्यं तु दशाहं जनसंसदि ।

ऋणानुरूपं परतो गृह्णीतान्यत् तु वर्जयेत् ॥ इति ।

हिरण्ये द्विगुणीभूते पश्चाद् आधिमोक्षणाद् अर्वाक् अधमर्णके मृते नष्टे कुत्रचिद् गते चिरकालम् अविज्ञाते सति आधीकृतं द्रव्यं [२४१] ससाक्षिकं विक्रीणीय ऋणानुरूपं द्विगुणीभूतद्रव्यपर्याप्तं गृह्णीत । ततो ऽवशिष्टं वर्जयेत् । राज्ञे समर्पयेद् इत्य् अर्थः । तथा च कात्यायनः ।

आधाता यत्र न स्यात् तु धनी बन्धं निवेदयेत् ।

राज्ञस् ततः स विख्यातो विक्रेय इति धारणा ॥

सवृद्धिकं गृहीत्वा तु शेषं राजन्य् अथार्पयेत् ॥ इति ।

राज्ञे समर्पणं च ज्ञात्याद्यभावविषयम् । तत्सद्भावे तत्रैव समर्पणस्य न्याय्यत्वात् । अन्यस् तु वर्जयेद् इत्य् अनेन धनद्वैगुण्ये ऽप्य् अकृतकालावधिकाधौ धनिकस्य स्वामित्वम् अवगम्यते । धनद्वैगुण्ये स्वत्वप्रतिपादकं याज्ञवल्क्यवचनं समानाधिविषयम् । अत एव न्यूने अधिके च बन्धे आधिनाशो नाश्ति । किं तु द्विगुणीभूतं द्रव्यम् एव राज्ञा दाप्य इत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

चरित्रबन्धककृतं सवृद्ध्या दापयेद् धनम् ।

सत्यंकारकृतं द्रव्यं द्विगुणं प्रैपादयेत् ॥ इति । (य्ध् २।६१)

चरित्रं शोभनाचरितं स्वच्छाशयत्वं तेन यद् बन्धकं चरित्रबन्धकं । तेनाधिनाधिकेन न्यूनेन वा यद् द्रव्यम् आत्मसात्कृतं पराधीनं वा कृतं तच् चरित्रबन्धककृतम् । तत् सवृद्धिकम् एव दापयेत् । [२४२] अथ वा चरित्रम् अग्निहोत्रादिजनितम् अपूर्वम् । तद् एव बन्धकं चरित्रबन्धकम् । तेन यद् द्रव्यम् आत्मसात्कृतं तद् एव द्विगुणीभूतम् एव दतव्यम् । नाधिनास इति । न तु धनद्वैगुण्ये ऽप्य् आधिनाशः । सत्यस्य कारः सत्यंकारः तेन कृतं सत्यंकारकृतं तद् अपि द्विगुणम् एव देयम् नाधिनाशः । अयम् अभिप्रायः – बन्धकार्यतासमय (-कार्पणसमय ?) एव मया द्विगुणम् एव द्रव्यं दातव्यम्, नाधिनाश इति समये कृते द्विगुणीभूतं द्रव्यम् एव दातव्यं नाधिनाश इति । क्रयविक्रयादिव्यवस्थानिर्वाहाय यद् अङ्गुलीयकादि परहस्ते समर्पितं तत् सत्यंकारकृतम् । तत्राङ्गुलीयकादिग्रहीता व्यवस्थाम् अतिक्रामन् तद् एवाङ्गुलीयकादि द्विगुणं प्रतिदापयेत् । इतरश् चेद् अङ्गुलीयकादिकम् एव दद्यात् । अन्वाधौ नियमम् आह प्रजाप्तिः ।

धनी धनेन तेनैव परम् आधिं नयेद् यदि ।

कृत्वा तद् आधिलिखितं पूर्वं चास्य समर्पयेत् ॥ इति ।

यद् बन्धस्वामिनि धनं प्रयुक्तं तत् तुल्येनैव धनेन परं धनिकान्तरम् आधिं नयेत् । न त्व् अधिकेन । अयं चान्वाधिर् धनस्य [२४३] द्विगुण्ये सति । संप्रतिपत्तौ तु द्वैगुण्याद् अर्वाग् अपि द्रष्टव्यः ।

**अथाधिमोचनम् **

तत्र बृहस्पतिः ।

धनं मूलीकृतं दत्वा यद् आधिं प्रार्थयेद् ऋणी ।

तदैव तस्य मोक्तव्यस् त्व् अन्यथा दोषभाग् धनी ॥ इति ।

मूलीकृतम् अध्मर्णेन देयं धनम् । तच् च भोग्याधौ मूलमात्रम् । गोप्याधौ तु सवृद्धिकं तद् दत्वा ऋणी आधिं प्रार्थयते तदा धनिना स मोक्तव्यः । अन्यथा दोषभाक् स्तेयदोषभाग् भवेद् इत्य् अर्थः । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

उपस्थितस्य मोक्तव्य आधिस्तेनो ऽन्यथा भवेत् ।

प्रयोजके ऽसति धनं कुले न्यस्याधिम् आप्नुयात् ॥ इति । (य्ध् २।६२)

धनप्रयोक्तरि असन्निहिते सति तदा आप्तहस्ते सवृद्धिकं धनं निवेद्य स्वकीयम् आधिं गृह्णीयत् । भोग्याधिस् तु मूलमत्रं दत्वा फलकालान्ते मोक्तव्य इत्य् आह व्यासः ।

फलभोग्यं पूर्णकालं दत्वा द्रव्यं तु सामकम् । इति ।

समम् एव सामकम् । मूलमात्रं दत्वा ऋणी बन्धम् आप्नुयाद् इति । आधिनाशनबन्धद्वैगुणादिकाद् अर्वाग् एवाधिर् मोक्तव्यः । तथा च स एव ।

२४४] अतो ऽन्तरा धनं दत्वा ऋणी बन्धम् अवाप्नुयात् । इति ।

यत् तु तेनैवोक्तम्,

गोप्याधिं द्विगुणाद् ऊर्ध्वं मोचयेद् अधमर्णिके ।

इति, तद् द्वैगुण्याद् ऊर्ध्वम् अर्वाग् द्विसप्ताहान् मोचयेद् इत्य् एवंपरम् । अन्यथा “आधिः प्रणश्येद् द्विगुणे धने” (य्ध् २।६४) इति याज्ञवल्क्यवचनविरोधापत्तेः । यदि प्रयोक्तर्य् असंनिहिते तत्कुले न धनगृहितरः सन्ति, यदि वा आधिविक्रयेण च धनदित्साधमर्णस्य तत्र यत् कर्तव्यम् तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

तत्कालकृतमूल्यो वा तत्र तिष्ठेद् अवृद्धिकः । इति । (य्ध् २।६३)

ऋणदानेच्छाकाले यत् तस्याधेर् मूल्यं तत् परिकल्प्य तत्रैव धनिनि तम् आधिं वृद्धिरहितं स्थापयेत् । तदूर्ध्वं धनं न वर्धत इति । भोग्याधिविषये क्वचिद् विशेषम् आह बृहस्पतिः ।

क्षेत्रादिकं यदा भुक्तम् उत्पन्नम् अधिकं ततः ।

मूलोदयं प्रविष्टं चेत् तद् आधिं प्राप्नुयाद् ऋणी ॥

परिभाष्य यदा क्षेत्रं दद्यात् तु धनिने ऋणी ।

तदा तच्छान्तलाभे ऽर्थे मोक्तव्यम् इति निश्चयः ॥

आधिस् तु सोदये द्रव्ये प्रदातव्यं त्वया मम । 

[२४५] इति । ऋणग्रहणकाले धनद्वैगुण्यानन्तरं भोगे तत्प्रदिष्टे सोदये द्रव्ये त्वयैतन् मोक्तव्यम् इत्य् एवं परिभाष्य यदा क्षेत्रादिप्रवेशे क्रमम् आदध्यात् तदा भोगेन क्षेत्रार्थव्ययसहितसवृद्धिकधने सति आधिं मुञ्चेद् उत्तमर्ण इत्य् अर्थः । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

यदा तु द्विगुणीभूतम् ऋणम् आधौ तदा खलु ।

मोच्य आधिस् तदुत्पन्ने प्रविष्टे द्विगुणे धने ॥ इति । (य्ध् २।६४)

अयम् एव क्षयाधिर् उच्यते लौकिकैः । यत्र तु वृद्ध्यर्थ एव भोग इति परिभाषा तत्र तद्भोगेनाधिकधनप्रवेशे यावन् मूल्यदानं तावद् आधिर् न मोक्तव्यः । यत्र वृद्धेर् अप्य् अपर्याप्तो भोगः तत्र द्रव्यमूलदानेनापि नातिक्रामति भोग इत्य् आह बृहस्पतिः ।

यत्राधिकं गृहक्षेत्रं भोगेन प्रकर्षान्वितम् ।

तत्रर्णी चाप्नुयाद् बन्धं धनी चैव ऋणं तथा ॥

[२४६] पूर्णे प्रकर्षे तत्साम्यम् उभयोः परिकीर्तितम् ।

अपूर्णे तु प्रकुर्यातां परस्परमतेन तौ ॥ इति ।

क्षेत्रार्थाद् अधिको भोगः प्रकर्षशब्दवाच्यः । तस्मिन् समग्रवृद्धिपर्याप्ते धनिनि प्रविष्टे सति मूलमात्रं दत्वाधर्मर्णो बन्धम् आप्नोति । धनी च ऋणं मूलमात्रम् एव गृह्णीयात् । किं तु पूर्णे प्रकर्षे समग्रवृद्धिपर्याप्ते धने प्रविष्टे सति धनिने मूलमात्रम् देयम् । ऋणिनो बन्धलाभ इति । एतच् च परस्परानुमत्यभावे । परस्परानुमतौ तु वृद्धिपर्याप्तभोगे ऽपि मूलमात्रदानेनैवाधिलाभ इत्य् अर्थः । परिभाषितकालैकदेशेनैव समग्रवृद्धिपर्याप्तपर्कर्षप्रवेशे स एवाह ।

यदि प्रकर्षितं तत् स्यात् तदा न धनभाग् धनी ।

ऋणी न लभते बन्धं परस्परमतं विना ॥ इति ।

इत्य् आधिविधिः

अथ प्रतिभूः

तत्र बृहस्पतिः ।

दर्शने प्रयये दाने ऋणिद्रव्यार्पणे तथा ।

चतुःप्रकारः प्रतिभूः शास्त्रे दृष्टो मनीषिभिः ॥

आहैको दर्शयामीति साधुर् इत्य् अपरो ऽब्रवीत् ।

दाताहम् एतद् द्रविणम् अर्पयामीति चापरः ॥

[२४७] इति । अहम् एनं पलायनप्रवृत्तं तव दर्शयिष्यामीति प्रातिभाव्यं भजन्न् आह । अपरः प्रत्ययप्रतिभूः एष साधुर् वञ्चको मम प्रत्ययनेनास्य धनं प्रयच्छेति ब्रूते । दानप्रतिभूर् अपरः यद्य् अयं न ददाति द्रविणं गृहीतं सवृद्धिकं तर्ह्य् अहम् एव दास्यामीति वदति । अपरो ऋणिद्रव्यार्पणप्रतिभूः यदायं गृहीतं न ददाति तदाहम् एतदीयं धनम् अर्पयामीति ब्रवीतीति चतुर्णां प्रतिभुवां भेदः । दर्शनप्रतिभुवः कृत्यम् आह स एव ।

दर्शनप्रतिभूर् यस् तु देशे काले च दर्शयेत् ।

निबन्धं वावहेत् तत्र दैवराजकृताद् ऋते ॥ इति ।

निबन्धं देयं द्रव्यम् । आवहेद् धनिने प्रापयेत् । यस् तु न दर्शयति तं प्रत्य् आह मनुः ।

यो यस्य प्रतिभूस् तिष्ठेद् दर्शनायेह मानवः ।

अदर्शयन् स तं तस्य प्रयच्छेत् स्वधनाद् ऋणम् ॥ इति । (म्ध् ८।१५८)

दर्शनाय कालं दद्याद् इत्य् आह बृहस्पतिः ।

नष्टस्यान्वेषणे कालं दद्यात् प्रतिभुवे धनी ।

देशानुरूपतः पक्षं मासं सार्धम् अथापि वा ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

[२४८] नष्टस्यान्वेषणार्थं तु देयं पक्षत्रयं परम् ।

यद्य् असौ दर्शयेत् तत्र मोक्तव्यः प्रतिभूर् भवेत् ॥

काले प्रतीते प्रतिभूर् यदि तं नैव दर्शयेत् ।

स तम् अर्थं प्रदाप्यः स्यात् प्रेते चैवं विधीयते ॥ इति ।

दानप्रत्ययप्रतिभुवोः कृत्यम् आह नारदः ।

ऋणिष्व् अप्रतिकुर्वत्सु प्रत्यये वाथ हापिते ।

प्रतिभूस् तु ऋणं दद्याद् अनुपस्थापयंस् तदा ॥ इति ।

अप्रतिकुर्वत्सु वञ्चनया दारिद्र्येण वा ऋणम् अददत्सु प्रत्यये हापिते विश्वासे ऽपगते । धनार्पणप्रतिभुवः कृत्यम् आह स एव ।

विश्वासार्थं कृतस् त्व् आधिर् न प्राप्तो धनिना यदा ।

प्रापणीयस् तदा तेन देयं वा धनिने धनम् ॥ इति ।

आधिप्रत्यर्पणप्रतिभुवं प्रत्य् आह स एव ।

खादको वित्तहीनश् च लग्नको वित्तवान् यदि ।

मूल्यं तस्य भवेद् देयं न वृद्धिं दातुम् अर्हति ॥ इति ।

खादको बन्धकभक्षकः । लग्नकः प्रतिभूः । स तु वृद्धिं दातुं नार्हतीति । खादको दापयेत् । [२४९] “मूल्येन तोषयेद् एनम्” (म्ध् ८।१४४) इति वचनान् मूलमात्रम् एव देयम् । एवम् इतरेषां प्रतिभुवाम् अपि देयद्रव्यविषये द्रष्टव्यम् । प्रतिभूग्रहणनिमित्तानि दर्शयति हारीतः ।

अभक्षणे प्रत्यये दाने उपस्थाने ऽपि दर्शने ।

पञ्चस्व् एषु प्रकारेषु ग्राह्यो ऽपि प्रतिभूर् बुधैः ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

दानोपस्थानवादेषु विश्वासशपथाय च ।

लग्नकं कारयेद् एवं यथायोगविपर्यये ॥ इति ।

उपस्थानं दर्शनम् । व्यासो ऽपि ।

लेख्ये कृते च दिव्ये च दानप्रत्ययदर्शने ।

गृहीतबन्धोपस्थाने ऋणिद्रव्यार्पणे तथा ॥ इति ।

प्रतिभूर् ग्राह्य इति शेषः । गृहीतबन्धोपस्थानं याचितकत्वेन कर्तुर् दर्शनाद्यर्थं वा । प्रतिभूमरणे व्यवस्थाम् आह याज्ञवल्क्यः ।

[२५०] दर्शनप्रतिभूर् यत्र मृतः प्रात्ययिको ऽपि वा ।

न तत्पुत्रा ऋणं दद्युर् दद्युर् दानाय चेत् स्थितः ॥ इति । (य्ध् २।५४)

यदा दर्शनप्रतिभूः प्रात्ययिको वा मृतः तदा तयोः पुत्राः प्रातिभाव्यायातं पितृकृतम् ऋणं दद्युः न पौत्राः । पुत्रैर् अपि मूल्यम् एव देयं न वृद्धिर् देया । तथा च व्यासः ।

ऋणं पैतामहं पौत्रः प्रातिभाव्यागतं सुतः ।

समं दद्यात् तत्सुतौ तु न दाप्याव् इति निश्चयः ॥ इति । 

तत्सुतौ पौत्रप्रपौत्रौ । बृहस्पतिर् अपि ।

आद्यौ तु वितथे दाप्यौ तत्कालावेदितं धनम् ।

उत्तरौ तु विसंवादे तौ विना तत्सुतौ तथा ॥ इति ।

आद्यौ दर्शनप्रत्ययप्रतिभुवौ । वितथे अहम् एनं दर्शयिष्यामि । असौ साधुर् इत्य् एवंविधयोर् वाक्ययोर् मिथ्यात्वे राज्ञा दाप्यौ । उत्तरौ दानर्णिद्रव्यार्पणप्रतिभुवौ विसंवादे दार्ढ्यादिना धने ऋणिकेनाप्रतिदत्ते दाप्यौ । तयोर् अभावे तत्सुतौ दाप्यौ । प्रत्ययप्रतिभूवत् प्रमाणप्रतिभूर् एव दाप्यो न तत्पुत्रः । विवादप्रतिभूस् तु साधितं धनं दण्डं वा दाप्यः । तदभावे तत्पुत्रो ऽपीत्य् आह व्यासः ।

[२५१] विप्रत्यये लेख्यदिव्यदर्शने वाकृते सति ।

ऋणं दाप्याः प्रतिभुवः पुत्रं तेषां न दापयेत् ॥

दानवादप्रतिभुवौ दाप्यौ तत्पुत्रकौ तथा ॥ इति ।

यत्र दर्शणप्रत्ययप्रतिभुवौ बन्धकं गृहीत्वा प्रातिभाव्यम् अङ्गीकृतवन्तौ तत्र विशेषम् आह कात्यायनः ।

गृहीत्वा बन्धकं यत्र दर्शने ऽस्य स्थितो भवेत् ।

विना पित्रा धनं तस्माद् दाप्यः स्यात् तद् ऋणं सुतः ॥ इति ।

अनेकप्रतिभूदानप्रकारम् आह याज्ञवल्क्यः ।

बहवस् तु यदि स्वांशैर् दद्युः प्रतिभुवो धनम् ।

एकछायाश्रितेष्व् एवं धनिकस्य यथा तथा ॥ इति । (य्ध् २।५५)

एकछायानाश्रिताः प्रतिभुवः ऋणं विभज्य स्वांशेन दद्युः । एकछायाश्रितेषु तु यं धनिकः प्रार्थयति स एव कृत्स्नं दद्यात्, नांशतः । एकछायाश्रितेषु यदि कश्चिद् देशान्तरं गतः तदा तत्पुत्रो ऽपि दद्यात् । मृते तु पितरि पुत्रः पित्रंशम् एव दद्यात्, न कृत्स्नम् । तथा च कात्यायनः ।

[२५२] एकछायां प्रविष्टानां दाप्यो यस् तत्र दृश्यते ।

प्रोषिते तत्सुतः सर्वं पित्रंशं तु मृते सुतः ॥ इति ।

प्रातिभाव्यापलापे दण्डम् आह पितामहः ।

यो यस्य प्रतिभूर् भूत्वा मिथ्या चैव तु गच्छति ।

धनिकस्य धनं दाप्यो राज्ञा दण्डेन तत्समम् ॥

कुर्याच् च प्रतिभूर् वादं ऋणिकार्थे ऽर्थिना सह ।

सोपसर्गस् तदा दण्ड्यो विवादाद् द्विगुणं दमम् ॥ इति ।

अथ प्रतिभूदत्तप्रतिक्रियाविधिः

तत्र याज्ञवल्क्यः ।

प्रतिभूर् दापितो यत्र प्रकाशं धनिने धनम् ।

द्विगुणं प्रतिदातव्यम् ऋणिकैस् तस्य तद् भवेत् ॥ इति । (य्ध् २।५६)

धनिकेन पीडितः सन् प्रतिभूस् तत्सुतो वा जनसमक्षं राज्ञा यद् धनं दापितः तद्द्विगुणम् ऋणिकः प्रतिभुवे दद्यात् । तथा च नारदः ।

यं चार्थं प्रतिभूर् दद्याद् धनिकेनोपपीडितः ।

ऋणिकस् तु प्रतिभुवे द्विगुणं प्रतिपादयेत् ॥ इति ।

कदा द्विगुणं दद्याद् इत्य् अपेक्षित आह कात्यायनः ।

[२५३] प्रातिभाव्यं तु यो दद्याद् दण्डितः प्रतिभावितः ।

त्रिपक्षात् परतः सो ऽर्थं द्विगुणं लब्धुम् अर्हति ॥ इति ।

द्वैगुण्यं हिरण्यविषयम् । पश्वादौ तु विशेषो याज्ञवल्क्येनोक्तः ।

सन्ततिः स्त्रीपशुश्व् एव धान्यं त्रिगुणम् एव च ।

वस्त्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं रसश् चाष्टगुणः स्मृतः ॥ इति । (य्ध् २।५७)

संनिहितम् ऋणिकम् अपृष्ट्वैव प्रतिभुवा दत्ते बृहस्पतिर् आह ।

प्रतिभुवा तु यद् दत्तम् अपृष्टम् ऋणिके धनम् ।

द्विगुणं न प्रतिभुवे प्रदेयम् ऋणिकेन तु ॥ इति ।

प्रातिभाव्ये निषेधम् आह कात्यायनः ।

न स्वामी न च वै शत्रुः स्वामिनाधिकृतस् तथा ।

[२५४] निरुद्धो दण्डितश् चैव शिल्पिनश् चाब्रवीद् भृगुः ॥

देशाचारेण दाप्याः स्युर् दुष्टान् संपीड्य दापयेत् ॥ इति ।

दापने विशेषम् आह कात्यायनः ।

साक्षित्वं प्रातिभाव्यं च संदिग्धश् चैव न क्वचित् ।

नैव रिक्थी न मित्रं च न चैवात्यन्तवासिनः ॥

राजकार्यनियुक्ताश् च ये च प्रव्रजिता नराः ।

न शक्तो धनिने दातुं दण्डं राज्ञे च तत्समम् ॥

न विज्ञातो गृहीतव्यः प्रतिभूत्वक्रियां प्रति ॥ इति ।

संदिग्धो ऽभिशस्तः । अत्यन्तवासिनो नैष्ठिकब्रह्मचारिणः । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

भ्रातॄणाम् अपि दम्पत्योः पितुः पुत्रस्य चैव हि ।

प्रातिभाव्यम् ऋणं साक्ष्यम् अविभक्ते न तु स्मृतम् ॥ इति । (य्ध् २।५२)

नारदो ऽपि ।

[२५५] साक्षित्वं प्रातिभाव्यं च दानं ग्रहणम् एव च ।

विभक्ता भ्रातरः कुर्युर् नाविभक्ताः परस्परम् ॥ इति ।

अस्वतन्त्रेषु धनप्रयोगनिषेधम् आह कात्यायनः ।

न स्त्रीभ्यो दासबालेभ्यः प्रयच्छेत् क्वचिद् उद्धते ।

दानं न लभते यत् तु तेभ्यो दत्तं तु यद् वसु ॥ इति ।

अथ ऋणग्रहणधर्माः

तत्र याज्ञवल्क्यः ।

प्रपन्नं साधयन्न् अर्थं न वाच्यो नृपतेर् भवेत् ।

साध्यमानो नृपं गच्छेद् दण्ड्यो दाप्यश् च तद् धनम् ॥ इति । (य्ध् २।४०)

अस्यार्थः – अधमर्णेनाभ्युपगतं साक्ष्यादिभिर् विभावितं वा धर्मादिभिर् उपायैः साधयन्न् उत्तमर्णो राज्ञा न निवारणीयः । धर्मादीन् उपायान् बृहस्पतिर् आह ।

धर्मोपधिबलात्कारैर् गृहसंरोधनेन च । इति ।

धर्मादीन् स्वयम् एवाह ।

सुहृत्संबन्धिसंदिष्टैः सामोक्त्यानुगमेन च ।

प्रायेण धनिने दाप्यो धर्म एष उदाहृतः ॥

[२५६] छद्मना याचितं चार्थम् अनीय ऋणिकाद् धनी ।

अन्वाहितादि वाहृत्य दाप्यते यत्र सोपधिः ॥

यदा स्वगृहम् आनीय ताडनाद्यैर् उपकर्मैः ।

ऋणिको दाप्यते यत्र बलात्कारः स कीर्तितः ॥

दारपुत्रपशून् बध्वा कृत्वा द्वारोपवेशनम् ।

यत्रर्णी दाप्यते ऽर्थं स्वं तद् आचरितम् उच्यते ॥ इति ।

मनुर् अपि धर्मादीन् उपायान् दर्शयति ।

धर्मेण व्यवहारेण छलेनाचरितेन च ।

प्रयुक्तं साधयेद् अर्थं पञ्चमेन बलेन च ॥ इति । (म्ध् ८।४९)

धर्मादयश् चोपायाः पुरुषापेक्षया प्रयोक्तव्याः । तद् आह कात्यायनः ।

राजा तु स्वामिनं विप्रं सान्त्वेनैव प्रदापयेत् ।

रिक्थिनं सुहृदं वापि छलेनैव प्रदापयेत् ॥

वणिजः कर्षकाश् चापि शिल्पिनश् चाब्रवीद् भृगुः ।

देशाचारेण दाप्याः स्युर् दुष्टान् संपीड्य दापयेत् ॥ इति ।

दापने विशेषम् आह याज्ञवल्क्यः ।

गृहीतानुक्रमाद् दाप्यो धनिनाम् अधमर्णिकः ।

दत्वा तु ब्राह्मणायैव नृपतेस् तदनन्तरम् ॥ (य्ध् २।४१)

[२५७] इति । समानजातीयेषु धनिषु युगपत् प्राप्तेषु गृहीतानुक्रमाद् धनं दाप्यः । भिन्नजातीयेषु तु ब्राह्मणादिक्रमेण । साधयितुम् अशक्तं धनिनं प्रत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

राज्ञाधमर्णिको दाप्यः साधिताद् दशकं शतम् ।

पञ्चकं तु शतं दाप्यः प्राप्तार्थो ऽप्य् उत्तमर्णकः ॥ इति । (य्ध् २।४२)

प्रतिपन्नस्यार्थस्य राजा दशमम् अंशम् अधर्णकाद् दण्डरूपेण गृह्णीयात् । उत्तमर्णाद् विंशतितमं भागं वृत्त्यर्थं गृह्णीयद् इत्य् अर्थः । अधनिकऋणदानप्रकारम् आह याज्ञवल्क्यः ।

हीनजातिं परिक्षीणम् ऋणार्थे कर्म कारयेत् ।

ब्राह्मणस् तु परिक्षीणः शनैर् दाप्यो यथोदयम् ॥ इति । (य्ध् २।४३)

अत्र ब्राह्मणग्रहणम् उत्कृष्टजात्युपलक्षणार्थम् । तथा च मनुः ।

कर्मणापि समं कुर्याद् धनिकं वाधमर्णिकः ।

समोपकृष्टजातिश् च दद्याच् छ्रेयांस् तु तच् छनैः ॥ इति । (म्ध् ८।१७७)

नारदो ऽपि ।

[२५८] अथ शक्तिविहीनः स्याद् ऋणी कालविपर्ययात् ।

शक्त्यपेक्षम् ऋणं दाप्यः काले काले यथोदयम् ॥ इति ।

दुष्टाधमर्णिकं प्रत्य् आह मनुः ।

ऋणिकः सधनो यस् तु दौरात्म्यान् न प्रयच्छति ।

राज्ञा दापयितव्यः स्याद् गृहीत्वा द्विगुणं दमम् ॥ इति ।

संदिघे ऽर्थे धनग्रहणं कुर्वतो ऽर्थहानिर् दण्डश् चेत्य् आह बृहस्पतिः ।

अनावेद्य तु राज्ञे यः संदिग्धे ऽर्थे प्रवर्तते ।

प्रसह्य स विनेयः स्यात् स चाप्य् अर्थो न सिध्यति ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

पीडयेत् तु धनी यत्र ऋणिकं न्यायवादिनम् ।

तस्माद् अर्थात् स हीयेत तत्समं चाप्नुयाद् दमम् ॥ इति ।

यस् त्व् अधमर्णस् तूत्तमर्णसकाशाद् व्यवहारार्थं धनं गृहीतवान् स तस्यैव ऋणं दद्यात्, नान्येषाम् । तद् आह कात्यायनः ।

[२५९] यस्य द्रव्येण यत् पण्यं साधितं यो विभावयेत् ।

तद् द्रव्यम् ऋणिकेनैव दातव्यं तस्य नान्यथा ॥ इति ।

निर्धनाधमर्णविषये ऋणप्रतिदानप्रकारम् आह भारद्वाजः ।

ऋणिकस्य धनाभावे देयो ऽन्यो ऽर्थस् तु तत्क्रमात् ।

धान्यं हिरण्यं लोहं वा गोमहिष्यादिकं तथा ॥

वस्त्रं भूर् दासवर्गं च वाहनादि यथाक्रमम् ।

धनिकस्य तु विक्रीय प्रदेयम् अनुपूर्वशः ॥

क्षेत्राभावे तथारामस् तस्याभावे गृहक्रयः ।

द्विजातीनां गृहाभावे कालहारो विधीयते ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

ऋणं दातुम् अशक्तो यः कर्तुम् इच्छेत् पुनः क्रियाम् ।

स दत्वा निर्जितां वृद्धिं करणं परिवर्तयेत् ॥ इति । (म्ध् ८।१५४)

अयम् अर्थः – प्रतिदानकाले धनासंपत्तिवशात् सवृद्धिकमूलदानाशक्तो ऽधर्मर्णः ऋणस्य चिरन्तनत्वं परिहरतो धनिकस्य समानार्थक्रियां लेख्यादिरूपां पुनः कर्तुम् इच्छेत् स निष्पन्नां वृद्धिं दत्वा करणं परिवर्तयेत् । पुनर् लेख्यादिक्रियां **[२६०] **वर्तमानवत्सरादिचिह्नितां कुर्याद् इति । यः पूर्वनिर्जितां वृद्धिं दातुम् असमर्थः स तु तां मूलत्वेनारोपयेत् । तद् आह स एव ।

अदर्शयित्वा तत्रैव हिरण्यं परिवर्तयेत् ।

यावती संभवेद् वृद्धिस् तावतीं दातुम् अर्हति ॥ इति । (म्ध् ८।१५५)

समग्रं हिरण्यम् अदर्शयित्वा निर्मितां वृद्धिम् अदत्वा तत्रैव लेख्ये परिवर्तयेत् ।

यस् तु ऋणप्रतिदानकाले सवृद्धिकं समग्रं मूलं न दातुं शक्नोति तं प्रत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

लेख्यस्य पृष्ठे ऽभिलिखेद् दत्वा दत्वर्णिको धनम् । इति । (य्ध् २।९३)

लेख्यासंनिधाने विष्णुः: “असमग्रदाने लेख्यासंनिधाने चोत्तमर्णः स्वलिखितं दद्यात्” इति (विध् ६।२६) । नारदो ऽपि ।

[२६१] गृहीत्वोपगतं दद्याद् ऋणिकाक्षे धनं धनी ।

अददद् याच्यमानस् तु दोषहानिम् अवाप्नुयात् ॥ इति ।

धनप्रवेशम् आरभ्य यावल् लेखनं लेख्यदानं वा न करोति तावन् नाधमर्णात् वृद्धिम् आप्नुयात् । तथा च नारदः ।

यदि वा नोपरि लिखेद् ऋणिना चोदितो ऽपि सन् ।

धनिकस्यैव वर्धेत तथैव ऋणिकस्य तत् ॥ इति ।

यस् तु ऋणापाकरणं न करोति तस्य प्रत्यवायः नारदेन दर्शितः ।

तपस्वी चाग्निहोत्री च ऋणवान् म्रियते यदि ।

तपश् चैवाग्निहोत्रं च सर्वं तद् धनिने भवेत् ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

उद्धारादिकम् आदाय स्वामिने न ददाति यः ।

स तस्य दासो भृत्यः स्त्री पशुर् वा जायते गृहे ॥ इति ।

उद्धारादिकं दातुः यद् देयतया स्थितम् । नारदो ऽपि ।

[२६२] याच्यमानं न दद्याद् यद् ऋणं वाधिं प्रतिग्रहम् ।

तद् द्रव्यं वर्धते तावद् यावत् कोटिशतं भवेत् ॥

ततः कोटिशते पूर्णे वेष्टितस् तेन कर्मणा ।

अश्वः खरो वृषो दासो भवेज् जन्मनि जन्मनि ॥ इति ।

प्रतिदातुः कर्तव्यम् आह याज्ञवल्क्यः ।

दत्वर्णं पाटयेल् लेख्यं शुद्ध्यै वान्यत् तु कारयेत् ।

साक्षिणं ख्यापयेद् यद् वा दातव्यं वा ससाक्षिकम् ॥ इति । (य्ध् २।९४)

ससाक्षिकम् ऋणं पूर्वसाक्षिसमक्षम् एव दातव्यम् । पूर्वसाक्षिणाम् असंभवे साक्ष्यन्तरसमक्षम् एव दातव्यम् इति । नारदो ऽपि ।

लेख्यं दत्वा ऋणी शुद्ध्येत् तदभावे प्रतिश्वरम् ।

धनिकर्णिकयोर् एवं विशुद्धिः स्यात् प्रतिश्रवम् ॥ इति ।

ऋणप्रतिदातॄन् आह बृहस्पतिः ।

याचमानाय दातव्यम् अल्पकालम् ऋणं कृतम् ।

पूर्णे ऽवधौ शान्तलाभम् अभावे च पितुः सुतैः ॥

[२६३] इति । अल्पकालम् अदीर्घकालम् ऋणं याच्ञासमन्तरम् एव देयम् । सावधित्वेन कृतं तु पूर्णे त्व् अवधौ शान्तलाभं लभेत् । शान्त्यनन्तरं ऋणग्रस्तस्य पितुर् अभावे पितृकृतम् ऋणं सुतैर् अवश्यं दातव्यम् । आवश्यकं दातव्यम् इत्य् अत्र हेतुम् आह नारदः ।

इच्छन्ति पितरः पुत्रान् स्वार्थहेतोर् यतस् ततः ।

उत्तमर्णाधमर्णाभ्यां माम् अयं मोचयिष्यति ॥

अतः पुत्रेण जातेन स्वार्थम् उत्सृज्य यत्नतः ।

ऋणात् पिता मोचनीयो यथा न नरकं व्रजेत् ॥ इति ।

उत्तमम् ऋणम् “जायमानो वै ब्राह्मणस् त्रिभिर् ऋणवान् जायते” इत्यादिश्रुतिप्रतिपादितम् । अधमम् ऋणं परहस्तात् कुसीदविधिना गृहीतम् । कात्यायनो ऽपि ।

पितॄणां सूनुभिर् जातैर् दानेनैवाधमाद् ऋणात् ।

विमोक्षस् तु यतस् तस्माद् इच्छन्ति पितरः सुतान् ॥ इति ।

जातेनेत्य् अभिधानान् न जातमात्रस्य ऋणमोचने ऽधिकारः । किं तु प्राप्तव्यवहारस्येत्य् आह स एव ।

न प्राप्तव्यवहारस् तु पितर्य् उपरते क्वचित् ।

काले तु विधिना देयं वसेयुर् नरके ऽन्यथा ॥ इति ।

क्वचिद् विद्यमाने ऽपि पितरि सुतैर् देयम् इत्य् आह स एव ।

[२६४] विद्यमाने ऽपि रोगार्ते स्वदेशात् प्रोषिते तथा ।

विंशात् संवत्सराद् देयम् ऋणं पितृकृतं सुतैः ॥ इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

सांनिध्ये ऽपि पितुः पुत्रैर् ऋणं देयं विभावितम् ।

जात्यन्धपतितोन्मत्तक्षयश्वित्रादिरोगिणः ॥ इति ।

ऋणादाने ऽधिकारिणं पुत्रं दर्शयति कात्यायनः ।

ऋणं तु दापयेत् पुत्रं यदि स्यान् निरुपद्रवः ।

द्रविणार्हश् च धुर्यश् च नान्यथा दापयेत् सुतम् ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

पितर्य् उपरते पुत्राः ऋणं दद्युर् यथांशतः ।

विभक्ता ह्य् अविभक्ता वा यो वा ताम् उद्वहेद् धुरम् ॥ इति ।

विभागोत्तरकालं पित्रा यद् ऋणं कृतं तत् केन देयम् इत्य् अपेक्षित आह कात्यायनः ।

पित्र्यर्णे विद्यमाने तु न च पुत्रो धनं हरेत् ।

देयं तद् धनिके द्रव्यं मृते गृह्णंस् तु दाप्यते ॥ इति ।

पित्रादिकृतर्णसमवाये दानक्रमम् आह बृहस्पतिः ।

पित्र्यम् एवाग्रतो देयं पश्चाद् आत्मीयम् एव च ।

तयोः पैतामहं पूर्वं देयम् एतद् ऋणं सदा ॥ इति ।

पैतामहं ऋणं समम् एव देयम् । तथा च स एव । ऋणम् आत्मीयवत् पित्र्यं देयं विभावितम् । पैतामहं समम् देयम् अदेयं । तथा च स एव ।

[२६५] ऋणम् आत्मीयवत् पित्र्यं पुत्रैर् देयं विभावितम् ।

पैतामहं समं देयम् अदेयं तत्सुतस्य तु ॥ इति ।

तत्सुतस्यागृहीतधनप्रपौत्रस्य । एतद् एवाभिप्रेत्याह नारदः ।

क्रमाद् अव्याहतं प्राप्तं पुत्रैर् यद् ऋणम् उद्धृतम् ।

दद्युः पैतामहं पौत्रास् तच् चतुर्थान् निवर्तते ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

पुत्राभावे तु दातव्यम् ऋणं पौत्रेण यत्नतः ।

चतुर्थेन न दातव्यं तस्मात् तद् विनिवर्तते ॥ इति । 

देयम् ऋणम् अनेन देयम् एतस्मिन् काले देयम् इत्य् एतत् त्रितयं याज्ञवल्क्यो ऽप्य् आह ।

पितरि प्रोषिते प्रेते व्यसनाभिप्लुते ऽपि वा ।

पुत्रपौत्रैर् ऋणं देयं निह्नवे साक्षिभावितम् ॥ इति । (य्ध् २।५०)

अदेयम् ऋणम् आह बृहस्पतिः ।

सौराक्षिकं वृथा दानं कामकोर्धप्रतिश्रुतम् ।

प्रातिभाव्यं दण्डशुल्कशेषं पुत्रं न दापयेत् ॥

]२६६] इति । सुरापानार्थं यत् कृतं तत् सौरम् । द्यूतपराजयनिमित्तकम् आक्षिकम् । वृथा दानं धूर्तादिभ्यो दत्तम् । कामक्रोधप्रतिश्रुतयोः स्वरूपं कात्यायनेन दर्शितम् ।

लिखितं मुक्तकं वापि देयं यत् तु प्रतिश्रुतम् ।

परपूर्वस्त्रियै दत्तं विद्यात् कामकृतम् ऋणम् ॥

यत्र हिंसा समुत्पाद्य क्रोधात् द्रव्यं विनाश्य वा ।

उक्तं तुष्टिकरं तत् तु विद्यात् क्रोधकृतं च तत् ॥ इति ।

मुक्तकं लेखनरहितं । प्रातिभाव्यं दर्शनप्रातिभाव्यागतम् । तथा च मनुः ।

प्रातिभाव्यं वृथा दानम् आक्षिकं सौरिकं तथा ।

दण्डशुल्कावशिष्टं च न पुत्रो दातुम् अर्हति ॥

दर्शनप्रातिभाव्ये तु विधिः स्यात् पूर्वचोदितः ॥ इति । (म्ध् ८।१५९–६०)

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

[२६७] सुराकामद्यूतकृतं दण्डशुल्कावशिष्टकम् ।

वृथा दानं तथैवेह पुत्रो दद्यान् न पैतृकम् ॥ इति । (य्ध् २।४७)

उशना अपि ।

दण्डं वा दण्डशेषं वा शुल्कं तच्छेषम् एव वा ।

न दातव्यं तु पुत्रेण यच् च न व्यावहारिकम् ॥ इति ।

कुटुम्बार्थे पितृव्यादिना कृतम् ऋणं गृही दद्याद् इत्य् आह बृहस्पतिः ।

पितृव्यभ्रातृपुत्रस्त्रीदासशिष्यानुजीविभिः ।

यद् गृहीतं कुट्म्बार्थे तद् गृही दातुम् अर्हति ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

शिष्यान्तेवासिदासस्त्रीप्रेष्यकृत्यकरैश् च यत् ।

कुटुम्बहेतोर् उत्क्षिप्तं दातव्यं तत्कुटुम्बिना ॥ इति ।

शिष्यो ऽत्र विध्यार्थी । शिल्पशास्त्रार्थी अन्तेवासी । उत्क्षिप्तम् असंनिधानादिना स्वाम्यनुज्ञातं विनापि क्टम् ऋणम् । कात्यायनो ऽपि ।

[२६८] प्रोषितस्यामतेनापि कुटुम्बार्थम् ऋणं कृतम् ।

दासस्त्रीभ्रातृशिष्यैर् वा दद्यात् पुत्रेण वा पिता ॥ इति ।

कुटुम्बार्थव्यतिरिक्तऋणविषये याज्ञवल्क्यः ।

न योषित् पतिपुत्राभ्यां न पुत्रेण कृतं पिता ।

दद्याद् ऋते कुटुम्बार्थान् न पतिः स्वीकृतं तथा ॥ इति । (य्ध् २।४६)

“न पुत्रेण कृतं पिता” इत्य् अस्य क्वचिद् अपवादम् आह बृहस्पतिः ।

ऋणं पुत्रकृतं पित्रा शोध्यं यद् अनुमोदितम् ।

सुतस्नेहेन वा दद्यान् नान्यथा दातुम् अर्हति ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

[२६९] पितुर् एव नियोगाद् वा कुटुम्बभरणाय वा ।

कृतं तु यद् ऋणं कृच्छ्रे दद्यात् पुत्रस्य तत् पिता ॥ इति ।

अत्र पुत्रग्रहणं कुटुम्बोपलक्षणार्थम् । पितृग्रहणं च प्रभोर् उपलक्षणार्थम् । तथा च कात्यायनः ।

कुटुम्बार्थम् अशक्ते तु गृहीते व्याधिना तथा ।

उपप्लवनिमित्तं च विद्याद् आपत्कृतं तु तत् ॥

कन्यावैवाहिकं चैव प्रतेकार्येषु यत् कृतम् ।

एतत् सर्वं प्रदातव्यं कुटुम्बेन कृतं प्रभोः ॥ इति ।

“न पतिः स्त्रीकृतं तथ्” (य्ध् २।४६) इत्य् अस्यापवादम् आह याज्ञवल्क्यः ।

गोपशौण्डिकशौलूषरजकव्याधयोषिताम् ।

ऋणं दद्यात् पतिस् तासां यस्माद् वृत्तिस् तदाश्रया ॥ (य्ध् २।४८)

[२७०] इति । योषित् पत्या कृतम् ऋणं न दद्याद् इत्य् अस्यापवादम् आह नारदः ।

दद्याद् अपुत्रा विधवा नियुक्ता वा मुमूर्षुणा ।

या सा तद्रिक्थम् आदद्याद् यतो रिक्थम् ऋणं ततः ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

प्रतिपन्नं स्त्रिया दयं पत्या वा सह यत् कृतम् ।

स्वयं कृतं वा यद् ऋणं नान्यत् स्त्री दातुम् अर्हति ॥ इति । (य्ध् २।४९)

अप्रतिपन्नम् अपि तद्रिक्थग्रहणे स्त्रिया देयम् इत्य् आह कात्यायनः ।

मर्तुकामेन या भर्त्रा उक्ता देयम् ऋणं तथा ।

अप्रतिपन्नापि सा दाप्या धनं दद्यात् सुतो यथा ॥ इति ।

अविभक्तभ्रात्रादिविषये याज्ञवल्क्यः ।

अविभक्तैः कुटुम्बार्थे यद् ऋणं तु कृतं भवेत् ।

दद्युस् तद् रिक्थिनः प्रेते प्रोषिते वा कुटुम्बिनि ॥ (य्ध् २।४५)

[२७१] इति । अविभक्तैः कुटुम्बार्थे कृतम् ऋणं कुटुम्बी दद्यात् । तस्मिन् प्रेते प्रोषिते वा तद्रिक्थिनः सर्वे दद्युः । नारदो ऽपि ।

पितृव्येणाविभक्तेन भ्रात्रा वा यद् ऋणं कृतम् ।

मात्रा वा यत् कुटुम्बार्थे दद्युस् तत् सर्वरिक्थिनः ॥ इति ।

अनेकऋणदातृसमवाये याज्ञवल्क्यः ।

रिक्थग्राह ऋणं दाप्यो योष्द्ग्राहस् तथैव च ।

पुत्रो ऽनन्याश्रितद्रव्यः पुत्रहीनस्य रिक्थिनः ॥ इति । (य्ध् २।५१)

यो यदीयं द्रव्यं रिक्थरूपेण गृह्णाति स तत्कृतम् ऋणं दाप्यः । तदभावे यस् तु रागादिवशात् यदीयां भार्यां गृह्नाति स तत्कृतं ऋणं दाप्यः । तदभावे ऽनन्याश्रितद्रव्यः पुत्रो ऋणं दाप्यः । पुत्रहीनस्य रिक्थिन ऋणं दाप्यः । एतेषां समवाये पाठक्रमाद् एव दाप्याः ।

<u>नन्व्</u> एतेषां समवाय एवानुपपन्नः, पुत्रे सत्य् अन्यस्य रिक्थग्राहित्वासंभवात् । न च पुत्रे सत्य् अपि पितृभ्रात्रो रिक्थहारित्वम् इति वाच्यम्,

[२७२] न भ्रातरो न पितरः पुत्रा रिक्थहराः पितुः ।

पिता हरेद् अपुत्रस्य रिक्थं भ्रातर एव च ॥ (म्स्ह् ८।१८५)

इति मनुना पुत्राभाव एव द्वयो रिक्थग्राहित्वस्य स्मृतत्वात् । योषिद्ग्राहो ऽपि न संभवति,

न द्वितीयश् साध्वीनां क्वचिद् भर्तोपदिश्यते । (म्ध् ५।१६५)

इति तेनैवोक्तत्वात् । “पुत्रो ऽनन्याश्रितद्रव्यः” इत्य् एतद् अप्य् अनर्थकम्, [२७३] “रिक्थग्राही ऋणं दाप्यः” इत्य् अनेनैकार्थत्वात् । “पुत्रो ऽनन्याश्रितद्रव्यः” इत्य् एतद् अप्य् अनर्थकम्, [२७३] “रिक्थग्राही ऋणं दाप्यः” इत्य् अनेनैकार्थत्वात् । “पुत्रहीनस्य रिक्थिनः” इत्य् एतद् अपि व्यर्थम्, सत्य् अपि पुत्रे रिक्थग्राहिण एव ऋणापाकरणाधिकारित्वस्य “रिक्थग्राही ऋणं दाप्यः” इत्य् उक्तत्वाद् इति ।

<u>तद् एतद् असंगतम्</u>, सत्स्व् अपि क्लीबादिषु पुत्रेष्व् अन्यायवर्तिषु वा सवर्णापुत्रेषु पितृव्यादीनां रक्थग्राहित्वसंभवात् । क्लीबादीनां रिक्थग्राहित्वाभावं मनुर् आह ।

अनंशौ क्लीबपतितौ जात्यन्धबधिरौ तथा ।

उन्मत्तजडमूकाश् च ये च केचिन् निरिन्द्रियाः ॥ इति । (म्ध् ९।२०१)

सवर्णापुत्रस्यान्यायवृत्तस्य रिक्थायोग्यत्वं गौतम आह: “तथा सवर्णापुत्रो ऽप्य् अन्यायवृत्तो न लभेतैकेषाम्” (ग्ध् २९।१८) [२७४] इति । अतः पुत्रे सत्य् अपि रिक्थग्राह्य् अन्यः संभवति । योषिद्ग्राही कीदृश ऋणं दद्याद् इत्य् अपेक्षिते नारदः ।

परपूर्वाः स्त्रियस् त्व् अन्याः सप्त प्रोक्ता यथाक्रमम् ।

पुनर्भूस् त्रिविधा तासां स्वैरिणी च चतुर्विधा ॥

कन्यैवाक्षतयोनिर् या पाणिग्रहणदूषिता ।

पुनर्भूः प्रथमा प्रोक्ता पुनः संस्कारकर्मणा ॥

देशधर्मान् अवेक्ष्य स्त्री गुरुभिर् या प्रदीयते ।

उत्पन्नसाहसान्यस्मै सा द्वितीया प्रकीर्तिता ॥

असत्सु देवरेषु स्त्री बान्धवैर् या प्रदीयते ।

सवर्णायासपिण्डाय सा तृतीया प्रकीर्तिता ॥

स्त्री प्रसूताप्रसूता वा पत्याव् एव तु जीवति ।

कामात् समाश्रयेद् अन्यं प्रथमा स्वैरिणी तु सा ॥

कौमारं पतिम् उत्सृज्य या त्व् अन्यं पुरुषं श्रिता ।

पुनः पत्युर् गृहं यायात् सा द्वितीया प्रकीर्तिता ॥

मृते भर्तरि तु प्राप्तान् देवरादीन् अपास या ।

उपगच्छेत् परं कामात् सा तृतीया प्रकीर्तिता ॥

[२७५] प्राप्ता देशाद् धनक्रीता क्षुत्पिपासातुरा च या ।

तवाहम् इत्य् उपगता सा चतुर्थी प्रकीर्तिता ॥

अन्तिमा स्वैरिणीनां या प्रथमा च पुनर्भुवाम् ।

ऋणं तयोः पतिकृतं दद्याद् यस् ते उपाश्रितः ॥ इति ।

यत् तु तेनैवोक्तम्,

या तु सप्रधनैव स्त्री सापत्या वान्यम् आश्रयेत् ।

सो ऽस्या दद्याद् ऋणं भर्तुर् उत्सृजेद् वा तथैव ताम् ॥ 

इति, तत् आश्रितभर्त्रादिविषयम् । अत एव कात्यायनः ।

बालपुत्राधिकार्या वा भयार्ता यान्यम् आश्रिता ।

आश्रितस् तद् ऋणं दद्याद् बालपुत्रावधिः स्मृतः ॥ इति ।

यद् अपि नारदेनैवोक्तम्,

अधनस्य ह्य् अपुत्रस्य मृतस्योपैति यः स्त्रियम् ।

ऋणं वोढुः स भजते सैव चास्य धनं स्मृतम् ॥

[२७६] इति, तद् धनभागिपुत्रयोषिद्ग्राहयोर् अभावे यः को ’पि योषिदुपभोक्ता ऋणं दद्याद् इत्य् एवं प्रतिपादनाय । पुत्रस्य पुनर्वचनं क्रमार्थम् । “अनन्याश्रितद्रव्यः” इत्य् एतद् अप्य् अनर्थकं न भवति, पुत्राणां बहूनां समवाये रिक्थग्रहणयोग्य एव पुत्रो दद्यात्, नायोग्यः षण्डक्लीबादिर् इत्य् एतत्प्रतिपादनार्थत्वात् । “पुत्रहीनस्य रिक्थिनः” इत्य् एतद् अपि न व्यर्थम्, पुत्रपौत्रयोर् अभावे प्रपौत्रो रिक्थग्राही दद्याद् इत्य् एवंप्रतिपादनार्थत्वात् । यद् वा “पुत्रहीनस्य रिक्थिनः” इत्य् अनेन पुत्राभावे योषिद्ग्राहो दाप्य इत्य् उच्यते, रिक्थशब्देन “सैव चास्य धनं स्मृतम्” इति योषितो विवक्षितत्वात् । अयम् अभिप्रायः – स्वैरिणीनाम् अन्तिमायाः पुनर्भुवां प्रथमायाश् च सप्रधनसापत्यस्त्रियाश् च गृहिणः अभावे पुत्रो दाप्यः । पुत्राभावे च निर्धननिरपत्ययोषिद्ग्राही दाप्य इति । अत एव नारदः ।

धनस्त्रीहारिपुराणाम् ऋणभाग् यो धनं हरेत् ।

पुत्रो ऽसतोः स्त्रीधनिनोः स्त्र्हारी धनिपुत्रयोः ॥

[२७७] इति । धनस्त्रीहारिपुत्राणां समवाये धनहारी ऋणं दद्यात् । धनहारिस्त्रीहारिणोर् अभावे पुत्र एव दद्यात् । धनिपुत्रयोर् असतोः स्त्रीहारी दद्याद् इति । अथ वा “पुत्रहीनस्य रिक्थिनः” इत्य् अनेन पुत्रहीनस्योत्तमर्णस्य यो रिक्थी तस्य धनहारी पुत्र ऋणं दाप्य इत्य् उच्यते । तथा च नारदः ।

ब्राह्मणस्य तु यद् देयं सान्वयस्य न चास्ति चेत् ।

निर्वपेत् तत् सकुल्येषु तदभावे ऽस्य बन्धुषु ॥

यदा तु न सकुल्याः स्युर् न च संबन्धिबान्धवाः ।

तदा दद्याद् द्विजेभ्यस् तु तेष्व् असत्स्व् अप्सु निक्षिपेत् ॥ इति ॥

इत्य् ऋणादानप्रकरणम्

वोलुमे इइइ पर्त् २

[२७९]

अथ निक्षेपाख्यस्य द्वितीयपदस्य विधिर् उच्यते

तत्र निक्षेपस्य स्वरूपं नारद आह ।

स्वद्रव्यं यत्र विस्रम्भान् निक्षिपत्य् अविशङ्कितः ।

निक्षेपो नाम तत् प्रोक्तं व्यवहारपदं बुधैः ॥ इति ।

उपनिधिन्यासौ निक्षेपावान्तरविशेषौ । तयोः स्वरूपम् आह बृहस्पतिः ।

अनाख्यातं व्यवहितम् असंख्यातम् अदर्शितम् ।

मुद्राङ्कितं च यद् दत्तं तद् औपनिधिकं स्मृतम् ॥

राजचोरारातिभयाद् अक्षदानां च वञ्चनात् ।

स्थाप्यते ऽन्यगृहे यत् तु स न्यासः परिकीर्तितः ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

असंख्यातम् अविज्ञातं समुद्रं यन् निधीयते ।

तज् जानीयाद् उपनिधिं निक्षेपं गणितं विदुः ॥

[२८०] इति । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

वासनस्थम् अनाख्याय हते ऽन्यस्य समर्प्यते ।

द्रव्यं तदौपनिधिकं प्रतिदेयं तथैव तत् ॥ इति । (य्ध् २।६५)

वासनं करण्डादि तत्स्थं द्रव्यं रूपसंख्यदिविशेषम् अकथयित्वा समुद्रम् अन्यहस्ते रक्षणार्थाय स्थाप्यते तद् द्रव्यम् औपनिधिकम् । निक्षेपस्थापनविधिम् आह मनुः ।

कुलजे वृत्तसंपन्ने धर्मज्ञे सत्यवादिनि ।

महापक्षे धनिन्य् आप्ते निक्षेपं निःक्षिपेद् बुधः ॥ इति । (म्ध् ८।१७९)

बृहस्पतिर् अपि ।

स्थानं गृहं स्थलं चैव तद् ऋणं विविधान् गुणान् ।

सत्यं शौचं बन्धुजनं परीक्ष्य स्थापयेन् निधिम् ॥ इति ।

तस्य निक्षेपस्य पुनर् द्वैविध्यम् आह नारदः ।

स पुनर् द्विविधः प्रोक्तः साक्षिमान् इतरस् तथा ।

प्रतिदानं तथैवास्य प्रत्ययः स्याद् विपर्यये ॥

[२८१] इति । बृहस्पतिर् अपि ।

ससाक्षिकं रहो दत्तं द्विविधं तद् उदाहृतम् ।

पुत्रवत् परिपाल्यं तु विनश्यत्य् अनवेक्षया ॥

स्थापितं येन विधिना येन यच् च विभावितम् ।

तथैव तस्य दातव्यम् अदेयं प्रत्यनन्तरम् ॥ इति ।

स्थापकेतरस्य यस्य स्थापिते द्रव्ये स्वाम्यम् अस्ति स इह प्रत्यन्तर इत्य् उच्यते । मनुर् अपि ।

यो यथा निक्षिपेद् धस्ते यम् अर्थं यस्य मानवः ।

स तथैव ग्रहीतव्यो यथा दायस् तथा ग्रहः ॥ इति । (म्ध् ८।१८०)

दायो दानं स्थपनम् इति यावत् । ग्रहो ग्रहणम् । पालयितुः फलम् आह बृहस्पतिः ।

ददतो यद् भवेत् पुण्यं हेमरूप्याम्बरादिकम् ।

तत् स्यात् पालयतो न्यासं तथैव शरणागतम् ॥ इति ।

भक्षकस्य दोषस् तेनैव दर्शितः ।

भर्तृद्रोहे यथा नार्याः पुंसः पुत्रसुहृद्वधे ।

दोषो भवेत् तथा न्यासे भक्षितोपेक्षिते नृणाम् ॥ इति ।

दैवाद्युपघाते तु न दोषः स्याद् इत्य् आह बृहस्पतिः ।

द्वैवराजोपघातेन यदि तन्नाशम् आप्नुयात् ।

ग्रहीतृद्रव्यसहितं तत्र दोषो न विद्यते ॥

[२८२] इति । गर्हीतुर् इति शेषः । राजशब्देनासमाधेयनिमित्तम् उपलक्ष्यते । अत एव कात्यायनः ।

अराजदैविके चापि निक्षिप्तं यत्र नाशितम् ।

ग्रहीतुः सहभाण्डेन दातुर् नष्टं तद् उच्यते ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

ग्रहीतुः सह सो ऽर्थेन नष्टो नष्टः स दायिनः ।

दैवराजकृते तद्वन् न चेत् तज् जिह्मकारितम् ॥ इति ।

दैवग्रहणं तस्करोपलक्षणार्थम् । अत एव याज्ञवल्क्यः ।

न दाप्यो ऽपहृतं तं तु राजदैविकतस्करैः । इति । (य्ध् २।६६)

मनुर् अपि ।

चौरैर् हृतं जलेनोढम् अग्निना दग्धम् एव च ।

न दद्याद् यदि तस्मात् स न संहरति किंचन ॥ इति । (म्ध् ८।१८९)

यदि तस्माद् धनात् स्तोकम् अपि स गृह्णाति तदा दद्याद् इत्य् अर्थः । तथा च स एव ।

[२८३] समुद्रे नाप्नुयात् किंचिद् यदि तस्मान् न संहरेत् ॥ इति । (म्ध् ८।१८८)

क्वचिद् येन केनचिद् धेतुना नष्टम् अपि ग्रहीता मूलद्वारेण न दाप्य इत्य् आह कात्यायनः ।

ज्ञात्वा द्रव्यवियोगं तु दाता यत्र विनिक्षिपेत् ।

सर्वोपायविनाशे ऽपि ग्रहीता नैव दाप्यते ॥ इति ।

उपेक्षादिना नाशे तु बृहस्पतिर् आह ।

भेदेनोपेक्षया न्यासं गृहीत्वा यदि नाशयेत् ।

न दद्याद् याच्यमानो वा दाप्यः स्यात् सोदयं भवेत् ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

न्यासादिकं परद्रव्यं प्रक्षिप्तं समुपेक्षितम् ।

अज्ञाननाशितं चैव येन दाप्यः स एव तत् ॥ इति ।

अत्र विशेषम् आह व्यासः ।

भक्षिते सोदयं दाप्यः समं दाप्य उपेक्षिते ।

किंचिद् ऊनं प्रदाप्यः स्याद् द्रव्यम् अज्ञाननाशितम् ॥ इति ।

याचनानन्तरम् अदत्तस्य पश्चाद् दैवराजोपघाते स्थापकाय मूल्यमात्रं देयम् । तथा च व्यासः ।

याचनानन्तरं नाशे दैवराजकृते ऽपि सः ।

ग्रहीता प्रतिदाप्यः स्यात् अन्यथा दण्डम् अर्हति ॥

[२८४] इति । मूलमात्रम् इति शेषः । प्रत्यर्पणविलम्बमात्रापराधे सवृद्धिकदापनायोगात् । याचनानन्तरम् अदाने दण्डम् आह नारदः ।

याच्यमानस् तु यो दातुर् निक्षेपं न प्रयच्छति ।

दण्ड्यः स राज्ञो भवति नष्टे दाप्यश् च तत्समम् ॥ इति ।

यः पुनः स्थापकाननुज्ञया निक्षेपम् उपभुङ्क्ते तस्य दण्डम् आह स एव ।

यत्रार्थं साधयेत् तेन निक्षेप्तुर् अननुज्ञया ।

तत्रापि दण्ड्यः स भवेत् तं च सोदयम् आवहेत् ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

आजीवन् स्वेच्छया दण्ड्यो दापस् तं चापि सोदयम् ॥ इति । (य्ध् २।६७)

अत्र दण्डो ऽपि सम एव ग्राह्यः । तद् आह मनुः ।

[२८५] निक्षेपस्यापहर्तारं तत्समं दापयेद् दमम् ।

तथोपनिधिहर्तारम् अविशेषेण पार्थिवः ॥ इति । (म्ध् ८।१९२)

बृहस्पतिर् अपि ।

ग्रहीता निह्नुते यत्र साक्षिभिः शपथेन वा ।

विभाव्य दापयेन् न्यासं तत्समं विनयेन् नृपः ॥ इति ।

स्थापकस्यानृतवादित्वे दण्डम् आह मनुः ।

निक्षेपो यः कृतो येन यामांश् च कुलसंनिधौ ।

तावान् एव स विज्ञेयो विब्रुवन् दण्डम् अर्हति ॥ इति । (म्ध् ८।१९४)

ससाक्षिकनिक्षेपो साक्षिवचनविरुद्धं वदन् दण्ड्यः । असाक्षिके तु बृहस्पतिर् आह ।

रहो दत्ते निधौ यत्र विसंवादः प्रवर्तते ।

विभावकं तत्र दिव्यम् उभयोर् अपि च स्मृतम् ॥ इति ।

ग्रहीतृस्थापकयोर् अनृतवादित्वे दण्डम् आह मनुः ।

निक्षेपस्यापहर्तारम् अनिक्षेप्तारम् एव च ।

सर्वैर् उपायैर् अन्विच्छेच् छपथैश् चैव वैदिकैः ॥

[२८६] यो निक्षेपं नार्पयति यश् चानिक्षिप्य याचते ।

ताव् उभौ चोरवच् छास्यौ दाप्यौ वा तत्समं दमम् ॥ इति । (म्ध् ८।१९०–९१)

निक्षिप्तं द्रव्यम् अकाले ददतो द्विगुणो दण्डः । तद् आह कात्यायनः ।

ग्राह्यस् तूपनिधिः काले कालहीनं तु वर्जयेत् ।

कालहीनं ददद् दण्डं द्विगुणं च प्रदाप्यते ॥ इति ।

यद् भयाद् उपनिधिर् अन्यस्य हस्ते न्यस्तस् तद् भयातीते काले स ग्राह्यः । तद् भयातीते ऽपि काले स्वयम् एव नार्पणीयः, “सकृद् याचितम् अर्पयेत्” इति बृहस्पतिस्मरणात् । तद् भये वर्तमाने स्वयम् एव दीयमानं कालहीनं तद् दानं दौष्ट्येनैवेति तद् ददतो ऽपि दण्डो युक्तः । यस् तु बलावष्टम्भेन निक्षेपं न ददाति तं राजा निगृह्य दापयेद् इत्य् आह मनुः ।

तेषां न दद्याद् यदि तु तद् धिरण्यं यथाविधि ।

इमं निगृह्य दाप्यः स्याद् इति धर्मस्य धारणा ॥

[२८७] निक्षिप्तस्य धनस्यैवं प्रीत्योपनिहितस्य च ।

कुर्याद् विनिर्णयं राजा अक्षिण्वन् न्यासधारिणम् ॥ इति । (म्ध् ८।१९६)

अक्षिण्वन् अतादयन् । निक्षेप्तरि मृते प्रत्यनन्तरधने न दोष इत्य् आह नारदः ।

स्वयम् एव तु यो दद्यान् मृतस्य प्रत्यनन्तरे ।

न स राज्ञा नियोक्तव्यो न निक्षेप्तुस् तु बन्धुभिः ॥ इति ।

यदा तु स्वयम् एव न ददाति तदा प्रत्यनन्तरं प्रत्य् आह ।

अच्छलेनैव वान्विष्येत् तम् अर्थं प्रीतिपूर्वकम् ।

विचार्य तस्य वा वृत्तं साम्नैव परिसाधयेत् ॥ इति ।

निक्षेपे ऽभिहितं धर्मं याचितादिष्व् अतिदिशति नारदः ।

एष एव विधिर् दृष्टो याचितान्वाहितादिषु ।

शिल्पिषूपनिधौ न्यासे प्रतिन्यासे तथैव च ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

[२८८] याचितान्वाहित्न्यासनिक्षेपादिष्व् अयं विधिः ॥ इति । (य्ध् २।६७)

याचितम् उत्सवादिषु परकीयम् अलंकाराद्यर्थं याचित्वा स्वसमीपम् आनीतम् । अन्वाहितं स्वस्मिन् स्थितं परधनं धनिकान्तरस्थतया कृतम् । न्यासनिक्षेपौ पूर्वम् एवाभिहितौ । बृहस्पतिर् अपि ।

अन्वाहिते याचितके शिल्पिन्यासे सबन्धके ।

एष एवोदितो धर्मस् तथा च शरणागते ॥ इति ।

शिल्पिन्यासो नामाङ्गुलीयकादिकरणाय स्वर्णकारादिहस्ते न्यस्तं सुवर्णादिकम् । अनेन याचितस्य शिल्पिहस्तन्यस्तस्य दैवराजोपघातेन विनाशे स्वर्णकारप्रभृतयः तन् न दाप्याः इत्य् उक्तं भवति । अत्रापवादम् आह कात्यायनः ।

यैश् च संस्क्रियते न्यासो दिवसैः परिनिश्चितैः ।

तदूर्ध्वं स्थापयेच् छिल्पी दाप्यो दैवहते ऽपि तम् ॥ इति ।

नैर्माल्याद्यर्थं रजकादिहस्तन्यस्तवस्तादिविषये ऽप्य् आह स एव ।

न्यासदोषाद् विनाशः स्याच् छिल्पिनं तन् न दापयेत् ।

दापयेच् छिल्पिदोषात् तत् संस्कारार्थं यद् अर्पितम् ॥

[२८९] इति । यत्र तन्त्वादिकं वस्त्रार्थं कुविन्दादौ न्यस्तं खण्डपटादिदशायां नष्टं परिपूर्णदशायां वा कुविन्दादिना दीयमानं स्वामिना न गृहीतं नष्टं च तत्राप्य् आह स एव ।

शिल्पेनापि च यत् कर्म नष्टं यद् भृतकस्य तत् ।

पर्याप्तं दित्सतस् तस्य विनश्येत् तद् अगृह्णतः ॥ इति ।

शिल्पेन प्राच्यवनादिना विकलं नष्टं भृतकस्य शिल्पिन एव तन् नष्टम् । पुनर् वेतनग्रहणम् अन्तरेणैव वानादिक्रियां कुर्यद् इत्य् अर्थः । यदि स्वामी पुनस् तन्त्वादिकं नार्पयति तदा पुनर् वानाद्यभावे ऽपि वेतनं शिल्पिने दत्तं दाता न लभते । पर्याप्तं परिपूर्णं वस्त्रादिकम् अदित्सतो धृतकस्य यः स्वामी तस्य दीयमानम् अगृह्णतस् तत्पर्याप्तं विनश्येत् । याचितक्विषये विशेषस् तेनैवोक्तः ।

यदि तत्कर्यम् आदिश्य कालं परिनियम्य वा ।

याचितो ऽर्धकृते तस्मिन् प्राप्ते च न तु दाप्यते ॥

[२९०] इति । यत् कार्यं दीर्घकालसाध्यं तत् कार्यार्थं यदि याचितः, यदि वा संवत्सरपर्यन्तं दीयताम् इत्य् एवं कालं परिनियम्य याचेत, तच् च कार्यमध्ये प्रिनियतकालस्य मध्ये वा प्रतियाच्यमानो याचितकं न ददाति, असौ न सोदयं दाप्यः । याचितकमात्रम् एवासौ कृते कार्ते परिनियतकालात्यये वा दद्यात् । यदि तदापि न ददाति तदा दैवादितो विनाशे मूल्यं देयम् इत्य् आह स एव ।

प्राप्तकाले कृते कार्ये न दद्याद् याचितो ऽपि सन् ।

तस्मिन् नष्टे मृते वापि ग्रहीता मूल्यम् आवहेत् ॥ इति ।

क्वचिद् अप्राप्ते ऽपि काले याचितकं दाप्य इत्य् आह स एव ।

अथ कार्यविपत्तिस् तु तस्यैव स्वामिनो भवेत् ।

अप्राप्ते वेस(चैव?)काले तु दाप्यस् त्व् अर्धकृते ऽपि तत् ॥ इति ।

इति निक्षेपप्रकरणम्

अथ अस्वामिव्रिक्रयः

तस्य स्वरूपम् आह नारदः ।

निक्षिप्तं वा परद्रव्यं नष्टं लब्ध्वापहृत्य वा ।

विक्रीयते ऽसमक्षं यत् स ज्ञेयो ऽस्वामिविक्रयः ॥ इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

[२९१] निक्षेपान्वाहितन्यासहृतयाचितबन्धकम् ।

उपांशुजनविक्रीतम् अस्वामी सो ऽभिधीयते ॥ इति ।

अस्वामिना कृतो व्यवहारो निवर्तते इत्य् आह कात्यायनः ।

अस्वामिविक्रयं दानम् आधिं च विनिवर्तयेत् । इति ।

नारदो ऽपि ।

अस्वामिना कृतो यस् तु क्रयो विक्रय एव वा ।

अकृतः स तु विज्ञेयो व्यवहारेषु नित्यशः ॥ इति ।

ततश् चास्वामिविक्रीतं द्रव्यं स्वामी गृह्णीयात् इति । तथा च नारदः ।

द्रव्यम् अस्वामिविक्रीतं प्राप्य स्वामी तद् आप्नुयात् । इति ।

तदवाप्तिश् च राज्ञे निवेदयित्वैव, अन्यथा दण्डविधानात् । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

हृतं प्रनष्टं यो द्रव्यं परहस्ताद् अवाप्नुयात् ।

अनिवेद्य नृपे दण्ड्यः स तु षण्णवतिं पणान् ॥ (य्ध् २।१७२)

[२९२] इति । यदा पुनः परहस्ताद् अवाप्तुम् असमर्थः स्वामी, तदा त्व् आह स एव ।

नष्टापहृतम् आसाद्य हर्तारं ग्राहयेन् नरम् ।

देशकालातिपत्तौ वा गृहीत्वा स्वयम् अर्पयेत् ॥ इति । (य्ध् २।१६९)

विनष्टम् अपहृतं वा स्वकीयद्रव्यम् अधिगन्तुर् अपहर्तुर् वा हस्ते दृष्ट्वा अधिगन्तारम् अपहर्तारं राजपुरुषादिभिर् ग्राहयेत् । राजपुरुषाद्यानयनार्थं देशकालातिक्रमश् चेद् भवति तदा स्वयम् एव गृहीत्वा राज्ञे समर्पयेद् इत्य् अर्थः । यदा पुनः क्रयाद् ऊर्द्वम् एव स्वकीयं द्रव्यं क्रेतुर् हस्ते पश्यति तदाप्य् आह स एव ।

स्वं लभेतान्यविक्रीतं क्रेतुर् दोषो ऽप्रकाशिते ।

हीनाद् रहो हीनमूल्ये वेलाहीने च तस्करः ॥ इति । (य्ध् २।२६८)

स्वामी स्वसंबन्धि द्रव्यम् अन्यविक्रीतं यदि पश्यति तदा लभेत गृह्णीयात् । अस्वामिविक्रयस्य परस्वत्वहेतुत्वाभावात् । क्रेतुः पुनर् अप्रकाशिते गोपिते क्रये दोषो भवति । हीनाद् द्रव्यागमोपायहीनात्, रह एकान्ते, हीनमूल्ये अल्पतरेण द्रव्येण अधिकमूल्यक्रये च, वेलाहीने रात्र्यादौ कृते क्रये च स चोरो भवति । तस्करवद् दण्ड्यो भवतीत्य् अर्थः । यथोक्तं मनुना ।

[२९३] द्रव्यम् अस्वामिविक्रीतं प्राप्य स्वामी तद् आप्नुयात् ।

प्रकाशे क्रयतः सिद्धिः क्रेतुः स्तेयं रहः क्रयात् ॥ इति ।

बृहस्पतिनापि अज्ञानतो ज्ञानतश् च क्रेतुर् निर्दोषता सदोषता च दर्शिता ।

येन क्रीतं तु मूल्येन प्राग् राज्ञे विनिवेदितम् ।

न तत्र विद्यते दोषः स्तेनः स्याद् उपविक्रयात् ॥ इति ।

येन क्रेत्रा हीनमूल्येन क्रयात् प्राग् एव राज्ञे विनिवेदितम् । न तत्र दोषः । उपविक्रयशब्दस्यार्थस् तेनैव दर्शितः ।

अन्तर्गृहे बहिर् ग्रामान् निशायाम् असतो जनात् ।

हीनमूल्यं च यत् क्रीतं ज्ञेयो ऽसाव् उपविक्रयः ॥ इति ।

असतो जनाच् चण्डालादेर् इत्य् अर्थः । असद्ग्रहणं स्वाम्यननुज्ञातदासाद्युपलक्षणार्थम् । अत एव नारदः ।

[२९४] अस्वाम्यनुमताद् दासाद् असतश् च जनाद् रहः ।

हीनमूल्यम् अवेलायां क्रीणंस् तद्दोषभाग् भवेत् ॥ इति ।

तद्दोषभाक् चोरदोषभाग् इत्य् अर्थः । कथं स्वामी विक्रीतद्रव्यविप्रतिपत्तौ प्रमाणेन साधयेद् इत्य् आह कात्यायनः ।

नाष्टिकस् तु प्रकुर्वीत तद्धनं ज्ञातृभिः स्वकम् । इति ।

नाष्टिको नष्टधनः । तद्धनं नष्टधनम् । ज्ञातृभिः साक्ष्यादिभिः । स्वकम् आत्मीयं प्रकुर्वीत साधयेद् इत्य् अर्थः । कथं साधयेद् इत्य् अपेक्षिते आह याज्ञवल्क्यः ।

आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यम् अतो ऽन्यथा ।

पञ्चबन्धो दमस् तस्य राज्ञे तेनाविभाविते ॥ इति । (य्ध् २।१७१)

आगमस् तु स्मृत्यन्तराभिहितो द्रष्टव्यः ।

लब्धं दानक्रयप्राप्तं शौर्यं वैवाहिकं तथा ।

[२९५] बान्धवाद् अप्रजाद् यत् तु षड्विधस् तु धनागमः ॥ इति ।

कृतस्वकीयस्य धनस्य स्वकीयत्वानपगतिर् अपि दानप्रभावेन साधनीयेत्य् आह कात्यायनः ।

अदत्तत्यक्तविक्रीतं कृत्वा स्वं लभते धनम् । इति ।

अथैतत् दत्तं विक्रीतं च न भवतीति प्रमाणैः प्रसाध्य स्वकीयं धनं नाष्टिको विक्रेत्रादेः सकाशाल् लभत इत्य् अर्थः । अत्र विषये विशेषम् आह बृहस्पतिः ।

पूर्वस्वामी तु तद् द्रव्यं यद् आगत्य विचारयेत् ।

तत्र मूलं दर्शनीयं क्रेतुः शुद्धिस् ततो भवेत् ॥ इति ।

मूलं विक्रेता । विक्रेतृदर्शनानन्तरं व्यासः ।

मूले समाहृते क्रेता नाभियोज्यः कथंचन ।

मूलेन सह वादस् तु नाष्टिकस्य तदा भवेत् ॥ इति ।

यदा तु मूलत्वेन दर्शितो विक्रेता न किंचिद् उत्तरं ददाति तदा त्व् आह बृहस्पतिः ।

विक्रेता दर्शितो यत्र हीयते व्यवहारतः ।

क्रेत्रे राज्ञे मूल्यदण्डौ प्रदद्यात् स्वामिने धनम् ॥

[२९६] इति । नारदो ऽपि ।

विक्रेता स्वामिने यत् स्वं क्रेत्रे मूल्यं च यत् कृतम् ।

दद्याद् दण्डं तथा राज्ञे विधिर् अस्वामिविक्रये ॥ इति ।

यदा तु मूलभूतो विक्रेता देशान्तरं गतः तदा कात्यायन आह ।

मूलानयनकालश् च देयो योजनसंख्यया ।

प्रकाशं च क्रयं कुर्यात् साक्षिभिर् ज्ञातिभिः स्वकैः ॥

न तत्रान्या क्रिया प्रोक्ता दैविकी न च मानुषी ।

प्रसाधिते क्रये राज्ञा वक्तव्यः स न किंचन ॥ इति ।

अयम् अर्थः – यस् तु क्रेता कालविलम्बेनापि मूलं दर्शयितुं न शक्नोति क्रयप्रकाशनं च करोति स नराधमः । न स राज्ञां दण्ड्यः । तस्माच् च नाष्टिको धनं लभत इति । तद् उक्तं मनुना ।

अथ मूलम् अनाहार्यं प्रकाशक्रयशोधितम् ।

अदण्ड्यो मुच्यते राज्ञा नाष्टिको लभते धनम् ॥ (म्ध् ८।२०२)

[२९७] इति । क्रेतुः सकाशाद् धनग्रहणम् अर्धं मूल्यं दत्वैव । तथा च कात्यायनः ।

वणिग् वीथीपरिगतं विज्ञातं राजपूरुषैः ।

अविज्ञाताश्रयात् क्रीतं विक्रेता यत्र वा मृतः ॥

स्वामी दत्वार्ध्मूल्यं तु प्रघ्णीयात् स्वकं धनम् ।

अर्धं द्वयोर् अपहृतं तत्र स्यात् व्यवहारतः ॥ इति ।

अविज्ञाताश्रयाद् अविज्ञातस्थानकाद् इत्य् अर्थः । क्रयप्रकाशनमूलानयनपक्षयोः सति संभवे मूलानयनपक्ष एव ग्राह्यः । तद् उक्तं कात्यायनेन ।

यदा मूलम् उपन्यस्येत् पुनर् वादी क्रयं वदेत् ।

आहरन् मूलम् एवासौ न क्रयेण प्रयोजनम् ॥

असमाहार्यमूलस् तु क्रयम् एव विशोधयेत् ॥ इति ।

यदा मूलदर्शनं क्रयप्रकाशनं वा न करोति तदा दण्ड्य इत्य् आह स एव ।

अनुपस्थापयन् मूलं क्रयं वाप्य् अविशोधयन् ।

यथाभियोगं धनिने धनं दाप्यो दमं च सः ॥ इति ।

नाष्टिकविप्रयोगम् आह स एव ।

यदि स्वं नैव कुरुते ज्ञातिभिर् नाष्टिको धनम् ।

प्रसङ्गविनिवृत्त्यर्थं चोरवद् दण्डम् अर्हति ॥

[२९८] इति । प्रसङ्गो ऽतिप्रसङ्गः । दण्डपरिमाणम् आह याज्ञवल्क्यः ।

आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यम् अतो ऽन्यथा ।

पञ्चबन्धो दमस् तत्र राज्ञे तेनाविभाविते ॥ इति । (य्ध् २।१७१)

विवाद्यस्य धनस्य पञ्चमो ऽंशो यस्मिन् मूले बध्यते स पञ्चबन्धः । एतद् अल्पापराधविषयम् । महापराधे तु व्यासः ।

वादी चोन्मार्गगं द्रव्यं साक्षिभिर् नैव भावयेत् ।

दाप्यः स्यात् द्विगुणं दण्डं क्रेता तद् द्रव्यम् अर्हति ॥ इति ।

यत् तु प्रकाशिते क्रये क्रेतुः स्वत्वप्रतिपादकं मरीचिवचनम्,

वणिग् वीथीपरिगतं विज्ञातं राजपुरुषैः ।

दिवा गृहीतं यत् क्रेत्रा स शुद्धो लभते धनम् ॥ 

इति, तद् एवं नाष्टिकेनासाधितद्रव्यविषयम्, अन्यथा “अथ मूलम् अनाहार्यम्” इति प्रत्युदाहृतमनुवचनविरोधप्रसङ्गात् । यदा क्रेता [२९९] साक्ष्यादिभिः क्रयं न विभावयति नाष्टिको ऽपि स्वकीयत्वं तदा निर्णयम् आह बृहस्पतिः ।

प्रमाणहीनवादे तु पुरुषापेक्षया नृपः ।

समन्यूनाधिकत्वेन स्वयं कुर्याद् विनिर्णयम् ॥ इति ।

पुरुषयोर् नाष्टिकक्रेतृपुरुषयोः साधुत्वाद्यपेक्षया विवादास्पदं धनं समन्यूनाधिकत्वेन् विभज्य इदं तवेति राजा निर्णयं कुर्यात् ।

<u>ननु</u> – मानुषप्रमाणाभावे ऽपि दिव्यस्य विद्यमानत्वात् प्रमाणहीनो वाद एव न संभवति – इति चेत् ।

<u>उच्यते</u> । अस्मिन्न् एवास्वामिविक्रयविवादे दिव्याभावाभिधानात् । तथा च कात्यायनः ।

प्रकाशं न क्रयं कुर्यात् साधुभिर् ज्ञातिभिः स्वकैः ।

न तत्रान्या क्रिया प्रोक्ता दैविकी न च मानुषी ॥ इति ।

किं च,

[३००] अभियोक्ता धनं कुर्यात् प्रथमं ज्ञातिभिः स्वकम् ।

पश्चाद् आत्मविशुद्ध्यर्थं क्रयं क्रेता स्वबन्धुभिः ॥ 

इति वचनेन साक्षीतरप्रमाणाभावो ऽवगम्यते । यत् तु कात्यायनेनोक्तम्,

अलेख्यासाक्षिके दैवीं व्यवहारे विनिर्दिशेत् ।

इति, तद् दिव्यनिषेधकस्मृत्यभावविषयम् इति मन्तव्यम् । सप्रमाणके ऽपि वादे क्रेतृनाष्टिकयोः अर्थहानिम् आह कात्यायनः ।

अर्धं द्वयोर् अपहृतं तत्र स्याद् व्यवहारतः ।

अविज्ञातक्रयो दोषस् तथा वा परिपालनम् ॥

एतद् द्वयं समाख्यातं द्रव्यहानिकरं बुधैः ।

अविज्ञात्स्थानकृतं क्रेतृनाष्टिकयोर् द्वयोः ॥ इति ।

अविज्ञातस्थानकात् क्रयो अविज्ञातक्रयः । अथ वा परमार्थतो ऽयं स्वामी इत्य् अविज्ञानात् क्रयो ऽविज्ञातक्रयः । मरीचिर् अपि ।

[३०१] अविज्ञातनिवेशत्वाद् यत्र मूलं न विद्यते ।

हानिस् तत्र समा कल्प्या क्रेतृनाष्टिकयोर् द्वयोः ॥ इति ।

अस्वामी विक्रेतुर् इव स्वाम्यदत्तम् उपभुञ्जानस्यापि दण्डम् आह नारदः ।

उद्दिष्टम् एव भोक्तव्यं स्त्री पशुर् वसुधापि वा ।

अनर्पितं तु यो भुङ्क्ते भुक्तभोगं प्रदापयेत् ॥

अनिर्दिष्टं तु यद् द्रव्यं वासः क्षेत्रं गृहादिकम् ।

स्वबलेनैव भुञ्जानश् चोरवद् दण्डम् अर्हति ॥

अनड्वाहं तथा धेनुं नवं दासं तथैव च ।

अनिदिष्टं तु भुञ्जानो दद्यात् पणचतुष्टयम् ॥

दासी नौका तथा धुर्यो बन्धकं नोपयुज्यते ।

उपभोक्ता तु तं द्रव्यं पण्येनैव विशोधयेत् ॥

दिवसे द्विपणं दासीं धेनुम् अष्टपणं तथा ।

त्रयोदशम् अनड्वाहम् अश्वं भूमिं च षोडश ॥

नौकाम् अश्वं च धनुं च लाङ्गलं कार्मिकस्य च ।

बलात्कारेण यो भुङ्क्ते दाप्यश् चाष्टपणं दिने ॥

[३०२] उलूखले पणार्धं तु मुसलस्य पणद्वयम् ।

शूर्पस्य च पणार्धं तु द्वे पणे मुनिर् अब्रवीत् ॥ इति ।

इति अस्वामिविक्रयाख्यं पदं समाप्तम्

अथ संभूयसमुत्ताहाख्यं पदम् उच्यते

तस्य स्वरूपं नारद आह ।

वणिक्प्रभृतयो यत्र कर्म संभूय कुर्वते ।

तत् संभूयसमुत्थानं व्यवहारपदं स्मृतम् ॥ इति ।

तत्राधिकारिणो दर्शयति बृहस्पतिः ।

कुलीनदक्षानलसैः प्राज्ञैर् नाणकवेदिभिः ।

आयव्ययज्ञैः शुचिभिः शूरैः कुर्यात् सहक्रियाम् ॥ इति ।

क्रियां कृषिवाणिज्यशिल्पक्रतुसङ्गीतसैन्यात्मिकाम् । नाणकविज्ञानी वाणिज्यक्रियायाम् उपयुज्यते । आयव्ययज्ञानमात्रं कर्षकक्रियायाम् । सङ्गीतादिशिल्पक्रियायां प्राज्ञत्वम् उपयुज्यते । क्रतुक्रियायां तु कुलीनत्वप्राज्ञत्वशुचित्वानि । सैन्यक्रियायां शूरत्वमात्रम् । दक्षत्वानलसत्वे तु सर्वत्रोपयुजेते । अत एवादक्षादीन् निषेधति स एव ।

[३०३] असक्तालसरोगार्तमन्दभाग्यनिराश्रयैः ।

वाणिज्याद्याः सहैतैस् तु कर्तव्या बुधैः क्रियाः ॥ इति ।

ये तु संभूयवाणिज्यादिक्रियां कुर्वन्ति ते द्रव्यानुसारेण लाभभाजः । तथा च बृहस्पतिः ।

प्रयोगं कुर्वते ये तु हेमधान्यरसादिना ।

समन्यूनाधिकर् अंशैर् लाभस् तेषां तथाविधः ॥ इति ।

लाभवद् एव व्यव्यादिर् अपि तथैवेत्य् आह स एव ।

समो न्यूनाधिको वांशो येन क्षिप्तस् तथैव सः ।

व्ययं दद्यात् कर्म कुर्याल् लाभं गृह्णीत चैव हि ॥ इति ।

द्रव्यानुसारेण लाभ इत्य् अस्यापवादम् आह याज्ञवल्क्यः ।

समवायेन वणिजां लाभार्थं कर्म कुर्वताम् ।

लाभालाभौ यथाद्रव्यं यथा वा संविदा कृतौ ॥ इति । (य्ध् २।२५९)

संविदा समयेन । पुरुषविशेषानुसारेण कृतौ कल्पितौ [३०४] लाभालाबौ ज्ञेयौ । न तु द्रव्यानुसारेण इत्य् अर्थः । संभूयकारिणां कर्तव्यम् आह व्यासः।

समक्षम् असमक्षं वावञ्चयन्तः परस्परम् ।

नानापण्यानुसारात् ते प्रकुर्युः क्रयविक्रयौ ॥

अगोपयन्तो भाण्डानि शुल्कं दद्युश् च ते ऽध्वनि ।

अन्यथा द्विगुणं दाप्याः शुल्कस्थानात् बहिःस्थिताः ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

भाण्डपिण्डव्ययोद्धारभारसाराद्यवेक्षणम् ।

कुर्युस् ते ऽव्यभिचारेण समये स्वे व्यवस्थिताः ॥ इति ।

संभूयकारिणां परस्परं विवादे निर्णयप्रकारम् आह बृहस्पतिः ।

[३०५] परीक्षकाः साक्षिणश् च त एवोक्ताः परस्परम् ।

संदिग्धे ऽर्थे ऽवञ्चनार्था न चेद् विदेवेषसंयुताः ॥

यः कश्चिद् वञ्चकस् तेषां विज्ञातः क्रयविक्रये ।

शपथैः स विशोध्यः स्यात् सर्ववादेष्व् अयं विधिः ॥ इति ।

दैवराजकृतद्रव्यहानिविषये ऽप्य् आह स एव ।

क्षयहानिर् यदा तत्र दैवराजकृताद् भवेत् ।

सर्वेषाम् एव सा प्रोक्ता कल्पनीया यथांशतः ॥ इति ।

क्षयायैव हानिः क्षयहानिः । अ तूपचयार्थं व्ययः । प्रातिस्विकदोषेण द्रव्यनाशे स एवाह ।

अनिर्दिष्टो वार्यमाणः प्रमादाद् यस् तु नाशयेत् ।

तेनैव तद् भवेद् देयं सर्वेषां समवायिनाम् ॥ इति ।

अनिर्दिष्टः समवाय्यननुज्ञातः । चोरादिभ्यः । पालयितुर् लाभाधिक्यम् अस्तीत्य् आह कात्यायनः ।

चोरतः सलिलाद् अग्नेर् द्रव्यं यस् तु समाहरेत् ।

तस्यांशो दशमो देयः सर्वद्रव्येष्व् अयं विधिः ॥ इति ।

समाहरेत् स्वशक्त्या परिपालयेद् इत्य् अर्थः । बृहस्पतिर् अपि ।

[३०६] दैवराजभयाद् यस् तु स्वशक्त्या परिपालयेत् ।

तस्यांशं दशमं दत्वा गृह्णीयुस् ते ततः परम् ॥ इति ।

यस् तु समवायिभिः प्रयुक्तं धनं समवायिभिः सह प्रतिपादनादिना न साधयति तस्य लाभहानिर् इति । तद् आह बृहस्पतिः ।

समवेतैस् तु यद् दत्तं प्रार्थनीयं तथैव तत् ।

न याचते च यः कश्चिल् लाभात् स परिहीयते ॥ इति ।

सर्वानुमतः सर्वेषां कार्यं एक एव कुर्यात् तद् आह स एव ।

बहूनां संमतो यस् तु दद्याद् एको धनं नरः ।

करणं कारयेद् वापि सर्वैर् एव कृतं भवेत् ॥ इति ।

करणं लेख्यादिकम् । संभूयकारिणाम् ऋत्विजां कर्तव्यम् आह मनुः ।

ऋत्विजः समवेतास् तु यथा सत्रे निमन्त्रिताः ।

कुर्युर् यथार्हं ते कर्म गृह्णीयुर् दक्षिणां तथा ॥ इति ।

तथेति कर्मानुसारेण दक्षिणां गृह्णीयुर् इत्य् अर्थः । तथा च स एव ।

संभूय स्वानि कर्माणि कुर्वद्भिर् इह मानवैः ।

अनेन विधियोगेन कर्तव्यांशकल्पना ॥ (म्ध् ८।२११)

[३०७] इति । इयं चांशकल्पना “तस्य द्वादशशतं दक्षिणा” इत्य् एवं क्रतुसंबन्धित्वमात्रतया विहितायां दक्षिणायाम् एव । नर्त्विग्विशेषोल्लेखेन विहितायाम् । अत एवोक्तं तेनैव ।

रथं हरेत वाध्वर्युर् ब्रह्माधाने च वाजिनम् ।

होता वाति हरेद् अश्वम् उद्गाता चाप्य् अनः क्रये ॥ इति । (म्ध्८।२०९)

दक्षिणांशप्रकल्पनाम् आह स एव ।

सर्वेषाम् अर्धिनो मुख्यास् तदर्धेनार्धिनो ऽपरे ।

तृतीयिनस् तृतीयांशाश् चतुर्थांशास् तु पादिनः ॥ इति । (म्ध् ८।२१०)

सर्वेषां षोडशर्त्विजां मध्ये मुख्याश् चत्वारो होत्रध्वर्युबर्ह्मोद्गातारस् ते गोशतस्य अर्धिनः । सर्वेषां भागपरिपूरणोपपत्तिवशायाताष्टचत्वारिंशद्रूपार्धेनार्धभाजः । अपरे **[३०८] **मैत्रावरुणप्रतिप्रस्थातृब्राह्मणाच्छंसिप्रस्तोतारस् तदर्धिनः धनमुख्यांशस्यार्धेन चतुर्विंशतिरूपेणार्धभाजः । ये पुनस् तृतीयिनो ऽछावाकनेष्टाग्नीध्रप्रहर्तारस् ते तृतीयिनो मुख्यांशस्य षोडशभागरूपगृतीयांशभाजः । ये तु पादिनो ग्रावस्तोतृनेतृपोतृसुभ्रह्मण्यास् ते मुख्यभागस्य चतुर्थांशेन द्वादशगोरूपेणांशभाजः । मुख्यानां चतुर्णां मिथो विभागः समत्वेनैव । एवम् एव तदनन्तरादीनां अपि मिथो विभागः । तथा च कात्यायनसूत्रम्: “द्वादश द्वादशद्येभ्यः षट् षट् द्वितीयेभ्यश् चतस्रश् चतस्रः तृतीयेभ्यस् तिस्रस् तिस्र इतरेभ्यः” इति । स्वकीयकर्मकलापांशकर्तृत्वानुसारेण भागो देय इत्य् आह मनुः ।

ऋत्विग् यदि वृतो यज्ञे स्वकर्म परिहापयेत् ।

तस्य कर्मानुरूपेण देयो ऽंशः सहकर्तृभिः ॥ इति । (म्ध् ८।२०६)

सहकर्तृभिः संभूयकारिभिर् इत्य् अर्थः । कृतकर्मांशानुसारेण दक्षिणां दद्याद् इत्य् उक्तं तस्य क्वचिद् अपवादम् आह स एव ।

[३०९] दक्षिणासु प्रदत्तासु स्वकर्म परिहापयन् ।

कृत्स्नम् एव लभेतांशम् अन्येनैव च कारयेत् ॥ इति । (म्ध् ८।२०७)

अन्येन स्वस्वगणवर्तिनां मध्ये प्रत्यासन्नेन । कर्ममध्ये ऋत्विङ्मरणे नारद आह ।

ऋत्विजां व्यसने ऽप्य् एवम् अन्यस् तत् कर्म विस्तरेत् ।

लभते दक्षिणाभागं स तस्मात् संप्रकल्पितम् ॥ इति ।

संभूयकारिणां कृषिकराणां कर्तव्यम् आह बृहस्पतिः ।

वाह्यवाहकबीजाद्यैः क्षेत्रोपकरणेन च ।

ये समाः स्युस् तु तैः सार्धं कृषिः काया विजानता ॥ इति । 

वाह्यं लाङ्गलादिः । वाहको बलिवर्दादिः । क्षेत्रेषु वर्जनीयम् आह स एव ।

पर्वते नगराभ्याशे तथा राजपथस्य च ।

उषरं मुषिकव्याप्तं क्षेत्रं यत्नेन वर्जयेत् ॥ इति ।

वाह्येषु विवर्जनीयान् आह स एव ।

[३१०] कृशातिवृद्धं क्षुद्रं च रोगिणं प्रपलायिनम् ।

काणं खञ्जं विनादद्यात् वाह्यं प्राज्ञः कृषीवलः ॥ इति ।

प्रातिस्विकदोषात् फलहानौ विशेषम् आह स एव ।

वाह्यबीजात्ययाद् यस्य क्षेत्रहानिः प्रजायते ।

तेनैव सा प्रदातव्या सर्वेषां कृषिजीविनाम् ॥ इति ।

वाह्यबीजग्रहणं कृषिसाधनानाम् उपलक्षणार्थम् । संभूयकारिणां शिल्पिनां लाभविभागम् आह स एव ।

हेमकारादयो यत्र शिल्पं संभूय कुर्वते ।

कर्मानुरूपं निर्वेशं लभेरंस् ते यथांशतः ॥ इति ।

निर्वेशो भृतिः । कात्यायनो ऽपि ।

शिल्पाकरज्ञकुशला आचार्यश् चेति शिल्पिनः ।

एकद्वित्रिचतुर्भागान् हरेयुस् ते यथांशतः ॥ इति ।

हर्म्यादिनिर्माणकृतां मध्य मुख्यभागम् आह बृहस्पतिः।

हर्म्यं देवगृहं वापि धार्मिको यत् पुराणि च ।

संभूय कुर्वतां तेषां प्रमुखो द्व्यंशम् अर्हति ॥ इति ।

शिल्पिनां स्वरूपम् आह स एव ।

[३११] हिरण्यकुप्यसूत्राणां काष्ठपाषाणचर्मणाम् ।

संस्कर्ता तु कलाभिज्ञः शिल्पी प्रोक्तो मनीषिभिः ॥ इति ।

कुप्यं हेमरूप्यव्यतिरिक्तत्रपुसीसादिकम् । स्तेनान् प्रय् आह स एव ।

स्वाम्याज्ञया तु यच् चोरैः परदेशात् समाहृतम् ।

राज्ञे दत्वा तु षड्भागं भजेयुस् ते यथांशतः ॥

चतुरो ऽंशान् भजेन् मुख्यः शूरस् त्र्यंशम् अवाप्नुयात् ।

समर्थस् तु हरेद् द्व्यंशं शेषास् त्व् अन्ये समांशिनः ॥ इति ।

परदेशाद् वैरिदेशाद् इत्य् अर्थः । प्रबलवैरिदेशाद् आहृतधनविषयम् एतत् । दुर्बलवैरिदेशाद् आहृतविषये त्व् आह कात्यायनः ।

परराष्ट्राद् धनं यस्य चोरैश् चेद् आज्ञयाहृतम् ।

राज्ञे दशांशम् उद्धृत्य विभजेरन् यथाविधि ॥

चौराण्ं मुख्यभूतस् तु चतुरो ऽंशांस् तथा हरेत् ।

शूरो ऽंशांस् त्रीन् समर्थो द्वौ शेषास् त्व् एकैकम् एव च ॥ इति ।

हानिर् अप्य् एवम् एवेत्य् आह स एव ।

तेषां चेत् प्रसृतां यो यो ग्रहणं समवाप्नुयात् ।

तन्मोक्षणार्थं यद् दत्तं वहेयुस् ते यथांशतः ॥ इति 

नर्तकानां भागकल्पनाप्रकारम् आह स एव ।

[३१२] नर्तकानाम् एष एव धर्मः सद्भिर् उदाहृतः ।

तालज्ञो लभते ह्य् अर्धं गायनास् तु समांशिनः ॥

प्रमुखा द्व्यंशम् अर्हन्ति सो ऽयं संभूयकुर्वताम् ॥ इति ।

शिल्पिनां मुख्यः प्रोक्तः । स एष धर्मो भागद्वयरूपो नर्तकादीनां संभूयकर्वतां मध्ये मुख्यस्योदाहृतः । अयम् एव विभागः पूर्वम् अकृतसमवायानां संभूयकारिणां द्रष्तव्यः । तथा च स एव ।

वणिजां कर्षणानां च चोराणां शिल्पिनां तथा ।

अनिन्यम्यांशकर्तॄणां सर्वेषाम् एव निर्णयः ॥ इति ।

इति संभूयसमुत्तानाख्यं पदं समाप्तम्

**अथ संभूयसमुत्थानोपसंहारपूर्वकं दत्ताप्रदानिकाख्यं **

व्यवहारपदम् उच्यते

तत्र बृहस्प्तिः ।

एषाखिलेनाभिहिता संभूयोत्ताननिष्कृतिः ।

अदेयदेयदत्तानाम् अदत्तानां च कथ्यते ॥ इति ।

अदेयं दानानर्हम्, देयं दानार्हम्, दत्तं स्थिरम् अनिविअर्तनीयम्, अदत्तम् अनिवर्तनीयम् । इत्य् एवं चतुर्विधानाम् अदेयादीनां स्वरूपं कथ्यत इत्य् अर्थः । अत एव नारदः ।

दत्वा द्रव्यम् असम्यग् यः पुनर् अदातुम् इच्छति ।

दत्ताप्रदानिकं नाम तद् विवादपदं स्मृतम् ॥

[३१३] अदेयम् अथ देयं च दत्तं चादत्तम् एव च ।

व्यवहारेषु विज्ञेयो दानमार्गश् चतुर्विधः ॥ इति ।

अदेयस्वरूपभेदान् आह बृहस्पतिः ।

सामान्यं पुत्रदारादि सर्वस्वं न्यासयाचितम् ।

प्रतिश्रुतम् अथान्यस्य न देयं त्व् अष्टधा स्मृतम् ॥ इति ।

सामान्यम् अनेकस्वतन्त्रस्वामिकं रथादि । नारदो ऽपि ।

अन्वाहितं याचितकम् आधिः साधारणं च यत् ।

निक्षेपं पुत्रदारं च सर्वस्वं चान्वये सति ॥

आपत्स्व् अपि हि कष्टासु वर्तमानेन देहिना ।

अदेयान्य् आहुर् आचार्या यच् चान्यस्मै प्रतिश्रुतम् ॥ इति ।

अन्वाहितादिवत् स्त्रीधनम् अप्य् अदेयम् । अत एव दक्षः ।

सामान्यं याचितं न्यास आधिर् दाराश् च तद् धनम् ।

अन्वाहितं च निक्षेपं सर्वस्वं चान्वये सति ॥

आपत्स्व् अपि न देयानि नववस्तूनि पण्डितैः ।

यो ददाति स मूढात्मा प्रायश्चित्तीयते नरः ॥ इति ।

अदेयानि प्रतिग्रहे च दण्डो मनुना ऽभिहितः ।

[३१४] अदेयं यश् च गृह्णाति यश् चादेयं प्रयच्छति ।

ताव् उभौ चोरवच् छास्यौ दण्ड्यौ चोत्तमसाहसम् ॥ इति ।

अदेयग्रहणम् अदत्तस्याप्य् उपलक्षणम् । अत एव नारदः ।

गृह्णात्य् अदत्तं यो लोभाद् यश् चादेयं प्रयच्छति ।

दण्डनीयाव् उभाव् एतौ धर्मज्ञेन महीक्षिता ॥ इति ।

किं तर्हि देयम् इत्य् अपेक्षिते स एवाह ।

कुटुम्बभरणाद् द्रव्यं यत् किंचिद् अतिरिच्यते ।

तद् देयम् उपरुद्ध्यन् यत् अदद् दोषम् अवाप्नुयात् ॥ इति ।

भर्तव्यं कुटुम्बम् उपरुद्ध्येत्य् अर्थः । कात्यायनो ऽपि ।

सर्वस्वं गृहवर्जं तु कुटुम्बभरणाधिकम् ।

यद् द्रव्यं तत् स्वकं देयम् अदेयं स्याद् अतो ऽन्यथा ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

स्वं कुटुम्बाविरोधेन देयं दारसुताद् ऋते । (य्ध् २।१७५)

[३१५] इति । अत्र सुतस्यादेयत्वम् एकपुत्रविषयम् । तस्यापि दाने कृते सन्तानविच्छेदापत्तेः । अत एवैकस्य पुत्रस्य दानं निषेधति वसिष्ठः: “न त्व् एकं पुत्रं दद्यात् प्रतिगृह्णीयाद् वा । स हि सन्तानाय पूर्वेषाम्” इति (वध् १५।३–४) । तथा कात्यायनो ऽपि ।

अतश् च सुतदाराणां वशित्वं त्व् अनुशासने ।

विक्रये चैव दाने च वशित्वं न सुते पितुः ॥ इति ।

एवमादीनी सुत्रस्यादेयत्वप्रतिपादकानि वचनान्य् एकपुत्रविषयाणीत्य् अवगम्यते । अनेकपुत्रेष् अपि मातापितृवियोग सहनक्षम एव देयः,

विक्रयं चैव दानं च न नेयाः स्युर् अनिच्छवः ।

दाराः पुत्राश् च सर्वस्वम् आत्मन्य् एव तु योजयेत् ॥

इति कात्यायनस्मरणात् । न नेयाः स्युर् अनिच्छव इत्य् अनापद्विषयम्,

आपत्काले ऽपि कर्तव्यं दानं विक्रय एव वा ।

अन्यथा न प्रवर्तेत इति शास्त्रविनिश्चयः ॥

इति तान् एवाधिकृत्य तेनैवोक्तत्वात् । पुत्रस्य प्रतिग्रहप्रकारविशेषो वसिष्ठेन दर्शितः: [३१६] “पुत्रं प्रतिग्रहीष्यन् बन्धून् आहूय राजनि च निवेद्य निवेशनस्य मध्ये व्याहृतिभिर् हुत्वादूरबान्धवम् असंनिकृष्टम् एव गृह्णीयात्” इति (वध् १५।६) । अदूरबान्धवं संनिकृष्टमातुलादिबान्धवम् । असंनिकृष्टसंनिकृष्टभातृपुत्रादिव्यतिरिक्तम् एव । स्थावरविषये देयं द्रव्यम् आह प्रजापतिः ।

सप्तागमाद् गृहक्षेत्राद् यद् यत् क्षेत्रं प्रचीयते ।

पित्र्यं वाथ स्वयं प्राप्तं तद् दातव्यं विवक्षितम् ॥ इति ।

सप्तभ्य आगमेभ्यो यत् प्रचीयते समधिकं स्यात् तद् दातव्यत्वेन विवक्षितम् इति । स्वयं प्राप्तं द्रव्यम् अविभक्तधनैर् भ्रातृभिर् अननुज्ञातम् अप् देयम् “स्वेच्छदेयं स्वयं प्राप्तम्” इति बृहस्पतिवचनात् । यत् तु तेनैवोक्तम्,

विभक्ता वाविभक्ता वा दायादाः स्थावरे समाः ।

एको ऽप्य् अनीशः सर्वत्र दानाधमन्विक्रये ॥

[३१७] इति । तद् अविभक्तस्थावरविषयम् सप्तानधिकस्थावरविषयं वा, सप्ताधिकस्यैव देयत्वेनाभिधानात् । किंचिद् भर्त्रा भार्ययानुज्ञातम् एव देयम् । किंचिन् मुख्येनापि भ्रात्राद्यनुज्ञातम् एव देयम् । किंचिद् दासेन स्वार्जितम् अपि स्वाम्यनुज्ञातम् एव देयम् । तथा च स एव ।

सौदायिकं क्रमायातं शौर्यप्राप्तं च यद् भवेत् ।

स्त्रीज्ञातिस्वाम्यनुज्ञातं दत्तं सिद्धिम् अवाप्नुयात् ॥ इति ।

सौदायिकं विवाहलब्धम् । क्रमायातं पितामहादिक्रमायातम् । स्त्रीज्ञात्यनुमतं सावशेषं देयम्,

वैवाहिके क्रमायाते सर्वं दानं न विद्यते ।

इति तेनैवोक्तत्वात् ।

**इत्थं देयादेयस्वरूपं निरूपितम् **

**अथ दत्तादत्तयोस् तु स्वरूपं निरूप्यते **

तत्र दत्तं सप्तविधम् अदत्तं षोडशात्मकम् । तथा च नारदः ।

दत्तं सप्तविधं प्रोक्तम् अदत्तं षोडशात्मकम् ॥

पण्यमूल्यं भृतिस् तुष्ट्या स्नेहात् प्रत्युपकारतः ।

स्त्रीशुकानुग्रहार्थं च दत्तं दानविदो विदुः ॥

अदत्तं तु क्षयक्रोधशोकावेगरुगन्वितैः ।

तथोत्कोचपरीहासव्यत्यासछलयोगतः ॥

[३१८] बालमूढास्वतन्त्रार्तमत्तोन्मत्तापवर्जितम् ।

कर्ता ममायं कर्मेति प्रतिलाभेच्चया च यत् ॥

अपात्रे पात्रम् इत्य् उक्ते कार्ये चाधर्मसंहिते ।

यद् दत्तं स्याद् अविज्ञानाद् अदत्तम् इति तत् स्मृतम् ॥ इति ।

पण्यस्य क्रीतद्रव्यस्य मूल्यम् । भृतिर् वेतनं कृतकर्मणे दत्तम् । तुष्ट्या बन्दिचारणादिभ्यो दत्तम् । स्नेहाद् दुहित्रादिभ्यो दत्तम् । प्रत्युपकारतः उपकृतवते प्रत्युपकाररूपेण दत्तम् । स्त्रीशुल्कं परिणयनार्थं कन्याज्ञातिभ्यो दत्तम् । अनुग्रहार्थम् अदृष्टार्थे दत्तम् । तद् एतत् पण्यमूल्यादिसप्तविधं दत्तम् एव न प्रत्याहरणीयम् । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

देयं प्रतिश्रुतं चैव दत्वा नापहरेत् पुनः । इति । (य्ध् २।१७६)

भयेन बन्दिग्रहादिभ्यो दत्तम् । क्रोधेन पुत्रादिविषयकोपनिर्यातनायान्यस्मै दत्तम् । पुत्रवियोगादिनिमित्तशोकावेशेन दत्तम् । रुगन्वितैः असाध्यरोगपीडितैश् च यद् दत्तम् । उत्कोचेन कार्यप्रतिबन्धनिरासार्थम् अधिकृतेभ्यो दत्तम् । परिहारेनोपहासेन दत्तम् । द्रव्यव्यत्यासेन दत्तम् एकः स्वं द्रव्यम् अन्यस्मै ददाति अन्यो ऽपि तस्मै ददाति इति [३१९] दानव्यत्यासेन दत्तम् । अन्यस्मै दातव्यम् अन्यस्मै दानम् । छलयोगतः शतदानम् अभिसंधाय सहस्रम् इति परिभाव्य दत्तम् । बालेनाप्राप्तषोडशवर्षेण दत्तम् । मूढेन लोकवेदानभिज्ञेन दत्तम् । अस्वतन्त्रेण पुत्रदासादिना दत्तम् । उन्मत्तेन वातिकाद्युन्मादग्रस्तेन अपवर्जितं दत्तम् । अयं मदीयम् इदं कर्म करिष्यतीति प्रतिलाभेच्छया प्रतिलाभम् अकुर्वाणाय दत्तम् । अयोग्याय योग्योक्तिमात्रेण यथा अचतुर्वेदाय चतुर्वेदो ऽहम् इत्य् उक्ते दत्तम् । यज्ञं करिष्यामीति धनं लब्ध्वा द्यूतादौ विनियुञ्जानाय दत्तम् । एवं षोडशप्रकारम् अपि दत्तं पुनः प्रत्याहरणीयत्वाद् अदत्तम् इत्य् उच्यते । तथा च कात्यायनः ।

कामक्रोधास्वतन्त्रार्तक्लीबोन्मत्तप्रमोहितैः ।

व्यत्यासपरिहासाच् च यद् दत्तं तत् पुनर् हरेत् ॥

या तु कार्यस्य सिद्ध्यर्थम् उत्कोचा स्यात् प्रतिश्रुता ।

तस्मिन्न् अपि प्रसिद्धे ऽर्थे न देया स्यात् कथंचन ॥

अथ प्राग् एव दत्ता स्यात् प्रतिदाप्यः स तां बलात् ।

दण्डं चैकादशगुणम् आहुर् गार्गीयमानवाः ॥ इति ।

उत्कोचस्वरूपम् आह स एव ।

[३२०] स्तेनसाहसिकोदृत्तपारदारिकसंगमात् ।

दर्शनोद्वृत्तनष्टस्य तथासत्यप्रवर्तनात् ॥

प्राप्तम् एतैस् तु यत् किंचिद् उत्कोचाख्यं तद् उच्यते ।

न दाता तत्र दण्ड्यः स्यान् मध्यस्थश् चैव दोषभाग् ॥ इति ।

मध्यस्थ उक्तानुवादकः । चकाराद् ग्राहकः समुच्चीयते । ताव् उभौ दोषभाजौ दण्डनीयाव् इत्य् अर्थः । आर्तदत्तस्य दत्तत्वं धर्मकार्यव्यतिरिक्तविषयम् । तथा च स एव ।

स्वस्थेनार्तेन वा दत्तं श्रावितं धर्मकारणात् ।

अदत्वा तु मृते दाप्यस् तत्सुतो नात्र संशयः ॥ इति ।

मनुर् अपि सोपाधिकदानादेर् निवर्तनीयताम् आह ।

योगाधमनविक्रीतं योगदानप्रतिग्रहम् ।

यस्य वाप्य् उपधिं पश्येत् तत् सर्वं विनिवर्तयेत् ॥ इति । (म्ध् ८।१६५)

योग उपधिः । अदेयदानतत्प्रतिग्रहयोर् दण्डो नारदेनोक्तः ।

[३२१] गृह्णात्य् अदत्तं यो लोभाद् यश् चादेयं प्रयच्छति ।

अदेयदायको दण्ड्यस् तथादत्तप्रतीच्छकः ॥ इति ।

इति दत्ताप्रदानिकम्

अथ वेतनस्यानपाकर्माख्यं विवादपदम् उच्यते

तस्य स्वरूपम् आह नारदः ।

भृत्यानां वेतन्स्योक्तो दानादानविधिक्रमः ।

वेतनस्यानपाकर्म तद् विवादपदं स्मृतम् ॥ इति ।

वेतनं कर्ममूल्यम् । तस्यानपाकर्म भृत्यायासमर्पणं समर्पितस्य परावर्तनं वा । तत्र समर्पणे विशेषम् आह नारदः ।

भृत्याय वेतनं दद्यात् कर्मस्वामी यथाक्रमम् ।

आदौ मध्ये ऽवसाने च कर्मणो यद् विनिश्चितम् ॥ इति ।

एतावद् अहं तव कर्मकरणाय दास्यामीति भाषाया अभावे विशेषम् आह स एव ।

भृताव् अनिश्चितायां तु दशभागम् अवाप्नुयुः ।

लाभं गोवीर्यशस्यानां वणिजो ऽथ कृषीवलाः ॥

[३२२] इति । गोवीर्यं पाल्यमानगवादिप्रभवं पयःप्रभृति । यदि कर्मस्वामी भृत्याय दशमं भागं न प्रयच्छति तदासौ राज्ञा दाप्य इत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

दाप्यस् तु दशमं भागं वाणिज्यपशुशस्यतः ।

अनिश्चित्य भृतिं यस् तु कारयेत् स महीक्षिता ॥ इति । (य्ध् २।१९४)

यत् तु बृहस्पतिनोक्तम्,

त्रिभागं पञ्चभागं वा गृह्णीयात् सीरवाहकः ।

इति, तद् आयाससाध्याकृष्टक्षेत्रकर्तृविषयम् । तत्रापि त्रिभागपञ्चभागौ व्यवस्थया विकल्पितौ वेदितव्यौ । तथा च स एव ।

भक्ताच्छादभृतः सीराद् भागं गृह्णीत पञ्चकम् ।

जतशस्यो त्रिभागं तु प्रगृह्णीयात् तथाभृतः ॥ इति ।

अशनाच्छादानाब्यां भृतः कृषीवलः क्षेत्रजातशस्यात् पञ्चमं भागं गृह्णीयात् । ताभ्याम् अभृतस् तृतीयं भागम् इत्य् अर्थः । एतावद् दास्यामीति परिभाषायां सत्याम् अपि क्वचित् ततो न्यूनं स्वामिबुद्धिपरिकल्पितं वेतनम् देयम् । क्वचित् ततो ऽप्य् अधिकं देयम् । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

[३२३] देशं कालं च यो ऽतीयाल् लाभं कुर्याच् च यो ऽन्यथा ।

तदा तु स्वामिनः छन्दो ऽधिकं देयम् कृत ऽधिके ॥ इति । (य्ध् २।१९५)

यः स्वाम्याज्ञाम् अन्तरेण वाणिज्यादिलाभसाधनदेशकालातिक्रमं करोति लाभं च बहुतरव्ययकरणाद् अल्पं करोति तस्मै स्वामी स्वेच्छानुसारेण किंचिद् दद्यात् । यस् तु स्वातन्त्र्येण बहुलाभं करोति तस्मै परिभाषितमूल्याद् अधिकं देयम् इत्य् अर्थः । अनेकभृत्यकर्तृकर्मणि वेतनार्पणप्रकारम् आह स एव ।

यो यावत् कुरुते कर्म तावत् तस्य तु वेतनम् ।

उभयोर् अप्य् असाध्यं चेत् साध्ये कुर्याद् यथाश्रुतम् ॥ इति । (य्ध् २।१९६)

यदा पुनर् एकं कर्म नियतवेतनम् उभाभ्यां बहिभिर् वा क्रियमाणम् उभयोर् अप्य् असाध्यं चेद् उभाभ्याम् एवापरिसमापितम् तदा यो यावत् कर्म करोति तस्मै तत्कर्मानुसारेण मध्यस्थकल्पितं वेतनं देयम् । न पुनः समम् । साध्ये उभाभ्यां कर्मणि परिसमापिते तु यथाश्रुतं यथावत् परिभाषितं तावद् उभाभ्यां देयम् । न पुनः प्रत्येकं कृत्स्नं वेतनं देयम् । नापि कर्मानुरूपं परिकल्प्य देयम् । भृत्यानां कर्तृत्वम् आह नारदः ।

[३२४] कर्मोपकरणं तेषां क्रियां प्रति यथाहितम् ।

आप्तभावेन तद् रक्ष्यं न जैह्म्येन कदाचन ॥ इति ।

तेषां कर्मस्वामिनां कर्मोपकरणं लाङ्गलादि । क्रियाम् उद्दिश्य यस्मिन् भृत्ये निहितं तेन सर्वदा निःशाठ्येन रक्ष्यम् इत्य् अर्थः । बृहस्पतिर् अपि ।

भृतकस् तु न कुर्वीत स्वामिना शाठ्यम् अन्व् अपि ।

भृतिहानिं समाप्नोति तदा वादः प्रवर्तते ॥ इति ।

यस् तु भृतिं स्वीक्र्त्य कर्म न करोति तं प्रत्य् आह स एव ।

गृहीतवेतनः कर्म न करोति यदा मृतः ।

समर्थश् चेद् दमं दाप्यो द्विगुणं तच् च वेतनम् ॥ इति ।

अगृहीतवेतनविषये याज्ञवल्क्य आह ।

अगृहीते समं दाप्यो भृत्यै रक्ष्य उपस्करः ॥ (य्ध् २।१९३)

[३२५] इति । समं यावता वेतनेन भृत्यत्वम् अङ्गीकृतं तावद् एव स्वामिने दद्यान् न तु राज्ञे दण्डम् इत्य् अर्थः । यद् वा अत्राङ्गीकृतवेतनं दत्वा बलात् कारयितव्यः । तद् आह नारदः ।

कर्माकुर्वन् प्रतिश्रुत्य कार्यो दत्वा भृतिं बलात् ।

भृतिं गृहीत्वाकुर्वाणः द्विगुणां भृतिम् आप्नुयात् ॥ इति ।

प्रतिश्रुत्येति प्रारम्बस्याप्य् उपलक्षणार्थम् । तद् आह कात्यायनः ।

कर्मारम्भं तु यः कृत्वा सर्वं नैव तु कारयेत् ।

बलात् कारयितव्यो ऽसाव् अकुर्वन् दण्डम् अर्हति ॥ इति ।

दण्डपरिमाणम् आह वृद्धमनुः ।

प्रतिश्रुत्य न कुर्याद् यः स कार्यः स्याद् बलाद् अपि ।

स चेन् न कुर्यत् तत् कर्म प्राप्नुयाद् द्विशतं दमम् ॥ इति ।

द्विशतं कार्षापणद्विशतम् इत्य् अर्थः । यत् तु मनुवचनम्,

[३२६] भृत्यो ऽनार्तो न कुर्याद् यो दर्पात् कर्म यथोदितम् ।

स दण्ड्यः कृष्णलान्य् अष्टौ न देयं तस्य वेतनम् ॥ (म्ध् ८।२१५)

इति, तद् अर्धावशेषितविषयम् । किंचिन्मात्रावशेषे तु दण्डवर्जवेतनादानम् । तद् आह स एव ।

यथोक्तम् आर्तः स्वस्थो वा यस् तु कर्म न कारयेत् ।

न तस्य वेतनं देयम् अल्पोनस्यापि कर्मणः ॥ इति । (म्ध् ८।१७)

यस् तु कालविशेषावधिकं कर्म प्रतिज्ञाय कालात् पूर्वम् एव कर्म त्यजति तं प्रत्य् आह नारदः ।

काले ऽपूर्णे त्यजन् कर्म भृतेर् नाशम् अवाप्नुयात् ।

स्वामिदोषाद् अकरणे यावद् भृतिम् अवाप्नुयात् ॥ इति ।

स्वामिदोषात् पारुष्यकरणादिस्वामिदोषात् । नारदः ।

[३२७] भाण्डं व्यसन् आगच्छेद् यदि वाहकदोषतः ।

दाप्यो यत् तत्र नष्टं स्याद् दैवराजकृताद् ऋते ॥ इति ।

वाहकदोषतः भृतकदोषतः । वृद्धमनुः ।

प्रमादान् नाशितं दाप्यः समं द्विर् द्रोहनाशितम् ।

न तु दाप्यो हृतं चोरैर् दग्धम् ऊढं जलेन वा ॥ इति ।

द्रोहनाशितं तीव्रप्रहारादिना द्रोहेण नाशितम् । द्विर् दाप्यो द्विगुणं दाप्य इत्य् अर्थः । प्रस्थानविघ्नकं भृत्यं प्रत्य् आह कत्यायनः ।

विघ्नयन् वाहको दाप्यः प्रस्थाने (?) द्विगुणाम् भृतिम् । इति ।

वृद्धमनुः ।

यः कर्मकाले संप्राप्ते न कुर्याद् विघ्नम् आचरेत् ।

उद्धृत्व्यान्यस् तु कार्यः स्यात् स दाप्यो द्विगुणां भृतिम् ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यः ।

[३२८] अराजदैविकं नष्टं भाण्डं दाप्यस् तु वाहकः ।

प्रस्थानविघन्कृच् चैव प्रदाप्यो द्विगुणां भृतिम् ॥

प्रक्रान्ते सप्तमं भागं चतुर्थं पथि संत्यजन् ।

भृतिम् अर्थपथे सर्वां प्रदाप्यस् त्याजको ऽपि च ॥ इति । (य्ध् २।१९७–९८)

अराजदैविकं न विद्यते राजदैविकं यस्य भाण्डस्य तद् यदि प्रज्ञाहीनतया वहकेन नाशितं तदा तन्मूल्यानुसारेण तद्भाण्डं दापनीयः । यस् तु प्रस्थानलग्नसमय एव स्वाभ्युपात्तं कर्म त्यजन् प्रस्थानविघ्नं करोति तदासौ द्विगुणां भृतिं दाप्यः । यस् तु भृत्यान्तरोपादानावसरसंभवे स्वाङ्गीकृतं कर्म त्यजति असौ भृत्यः सप्तमं भागं दाप्यः । यः पुनः पथि प्रक्रान्ते गमने वर्तमाने सति कर्म त्यजति स भृतेश् चतुर्थं भागं दाप्यः । अर्धपथे त्यजन् सर्वां भृतिं दापनीयः । यस् तु स्वामी भृत्यं स्वयम् [३२९] एव कर्म त्याजयति पूर्वोक्तप्रदेशेषु असाव् अपि पूर्वोक्तसप्तमभागादिकं दापनीयः । एतच् चाव्याधितादिविषयम्, व्याधितस्यापराधाभावात् । यदा पुनर् व्याधितो व्याध्यपगमे ऽन्तरितदिवसान् परिगणय्य पूरयति तदा लभेतैव सर्वां भृतिम् । तद् आह मनुः ।

आर्तस् तु कुर्यात् स्वस्थः सन् यथाभाषितम् आदितः ।

सुदीर्घस्यापि कालस्य तल् लभेतैव वेतनम् ॥ इति । (म्ध् ८।२१६)

त्याजकस्य स्वामिनश् चतुर्थभागादिदापनम् अविक्रीतभाण्डविषयम् । विक्रीते तु भाण्डे विशेषो वृद्धमनुनाभिहितः ।

पथि विक्रीय तद् भाण्डं वणिग् भृत्यं त्यजेद् यदि ।

अथ तस्यापि देयं स्याद् भृतेर् अर्धं लभेत सः ॥ इति ।

आसेधेन प्रतिबद्धभाण्डविषये राजाद्यपहृतभाण्डविषये चाह कात्यायनः ।

यथा च पथि तद् भाण्डम् आसिद्ध्येत ह्रितेत वा ।

यावान् अध्वा गतस् तेन प्राप्नुयात् तावतो भृतिम् ॥ इति ।

भाटकस्वीकृतेन यानादिना भाण्डनेतारं प्रत्य् आह नारदः ।

[३३०] अनयन् भाटयित्वा तु भाण्डवान् यानवाहने ।

दाप्यो भृतेश् चतुर्भागं सर्वाम् अर्धपथे त्यजन् ॥

अनयन् वाहको ऽप्य् एवं भ्र्तिहानिम् अवाप्नुयात् ॥ इति ।

यः शकटादिकं भाटयित्वा तद् एवोपकारशून्यम् आदाय देशान्तरं गच्छति भाटकं च न प्रयच्छति तं प्रत्य् आह वृद्धमनुः ।

यो भाटयित्वा शकटं नीत्वा चान्यत्र गच्छति ।

भाण्डं न दद्यात् परतो दाप्यः स्यात् सो ऽपि भाटकम् ॥ इति ।

भाटककार्योपाधिपरिक्रयमूल्यम् आरूढस्यापि अकृतोपकारस्यापि स्वकृते कृत्ये समनन्तरम् अनर्पितहस्त्यश्वादेः समर्पणपर्यनं भाटकानिवृत्तिर् इत्य् आह कात्यायनः ।

हस्त्यश्वगोखरोष्ट्रादीन् गृहीत्वा भाटकेन यः ।

निर्ययेत् कृतकृत्यः सन् स्त्रीवत् दाप्यः स भाटकम् ॥

[३३१] गृहवार्यार्पणादीनि गृहीत्वा भाटकेन यः ।

स्वामिनो नार्पयेद् यावत् तावद् दाप्यः स भाटकम् ॥ इति ।

वारिशब्देन तदाधारो लक्ष्यते । उपकारशब्देन तदाधारो लक्ष्यते । परभूमौ गृहनिर्माणाय भाटकदातारं प्रत्य् आह नारदः ।

परभूमौ गृहं कृत्वा स्तोमं दत्वा वसेत् तु यः ।

स तद् गृहीत्वा निर्गच्छेत् तृणकाष्ठानि चेष्टकाम् ॥ इति ।

तथा स्तोमो भाटकम् । स्तोमाप्रदाने प्राह स एव ।

स्तोमाद् विना वसित्वा तु परभूमाव् अनिश्चितः ।

निर्गच्छंस् तृणकाष्ठादि न गृह्णीयात् कथंचन ॥

यान्य् एव तृणकाष्ठानि त्व् इष्टकाविनिवेशिताः ।

विनिर्गच्छंस् तु तत् सर्वं भूमिस्वामिनि वेदयेत् ॥

[३३२] इति । अनिश्चिततृणकाष्ठादिग्रहणपरिभाषायाम् इत्य् अर्थः । परिभाषिते तु यथा परिभाषा तथेति । वेदयेत् निवेदयेद् इत्य् अर्थः । भाटकं दत्वा दर्व्याद्यर्पणार्थं गृहीतमणिकादिपात्रभेदनादाव् अप्य् आह स एव ।

स्तोमवाहीनि भाण्डानि पूर्णकालान्य् उपानयेत् ।

ग्रहीतुर् आवहेद् भग्नं नष्टं वान्यत्र संप्लवात् ॥ इति ।

संप्लवः परस्परसंघर्षः । तेनाल्पकेन कार्त्स्न्येन वा भिन्नं पूर्ववत् कृत्वा भाण्डं वा तन्मूल्यं वा स्वामिने देयम् । संप्लवाद् अन्यत्र भेदे तु भाटकग्रहीतुर् एव तद् इत्य् अर्थः । कृतकर्मणे भृत्याय वेतनादातारं प्रत्य् आह बृहस्पतिः ।

कृते कर्मणि यः स्वामी न दद्याद् वेतनं भृते ।

राज्ञा दापयितव्यः स्याद् विनयं चानुरूपतः ॥ इति ।

रुग्णं भृत्यं पथि त्यजतो दण्डम् आह कात्यायनः ।

त्यजेत् पथि सहायं यो श्रान्तं रोगार्तम् एव च ।

प्राप्नुयात् साहसं पूर्वं ग्रामे त्र्यहम् अपालयन् ॥ इति ।

पण्यस्त्री तदुपभोक्तृविषये त्व् आह नारदः ।

[३३३] शुल्कं गृहीत्वा पण्यस्त्री नेच्छन्ती द्विगुणं वहेत् ।

अनिच्छन् शुल्कदातापि शुल्कहानिम् अवाप्नुयात् ॥ इति ।

एतद् अव्याधितादिविषयम् । व्याधितविषये तु स्मृत्यन्तरम् ।

व्याधिता संभ्रमा व्यग्रा राजधर्मपरायणा ।

आमन्त्रिता च नागच्छेद् अवाच्या वडवा स्मृता ॥ इति ।

अत्यन्तावश्यकेषु कार्येषु जातसंभ्रमा संभ्रमपदेन उक्ता । तत्रैव व्याकुला व्यग्रा । वडवा दासी । दासीग्रहणम् अत्र पण्यस्त्रीप्रदर्शनार्थम् । उपभोक्तारं प्रत्य् आह नारदः ।

अप्रयच्छन् तथा शुल्कम् अनुभूय पुमान् स्त्रियम् ।

अक्रमेण तु संगच्छेद् घातयेद् वा नखादिभिः ॥

अयोनौ यः समाक्रामेद् बहुभिर् वा विवासयेत् ।

शुल्कं त्व् अष्टगुणं दाप्यो विनयं तावद् एव तु ॥ इति ।

पण्यस्त्रियास् त्व् अपराधे दण्डादिकं मत्स्यपुराणे ऽभिहितम् ।

[३३४] गृहीत्वा वेतनं वेश्या लोभाद् अन्यत्र गच्छति ।

तां दमं दापयेद् दद्याद् इतरस्यापि भाटकम् ॥ इति । (मत्स्पु २३।७)

अत्र निर्णयम् आह नारदः ।

वेश्याप्रधाना ये तत्र कामुकास् तद्गृहोषिताः ।

तत्समुत्थेषु कार्येषु निर्णयं संशये विदुः ॥ इति ।

इत्थं अभ्येत्याश्रुश्रूषाख्यविवादपदान्तर्गतवेतनस्यानपाकर्माख्यं विवादपदं मनूक्तोद्देशक्रमानुसारेणाभिहितम् ।

इति वेतनस्यानपाकर्माख्यं विवादपदम् अभिहितम्

**अथेदानीम् अभ्युतेयाशुश्रूषाख्यं विवादपदम् अहिभीयते **

तस्य स्वरूपं नारद आह ।

अभ्युपेत्य च शुश्रूषां यस् तां न प्रतिपद्यते ।

अशुश्रूषाभ्युपेत्यैतद् विवादपदम् उच्यते ॥ इति ।

आज्ञाकरणं शुश्रूषा । शुश्रूषकश् च पञ्चप्रकारः । तथा च स एव ।

[३३५] शुश्रूषकः पञ्चविधः शास्त्रे दृष्टो मनीषिभिः ।

चतुर्विधः कर्मकरः शेषा दासास् त्रिपञ्चकाः ॥

शिष्यान्तेवासिभृतकाः चतुर्थस् त्व् अधिकर्मकृत् ।

एते कर्मकरा ज्ञेया दासास् तु गृहजादयः ॥

सामान्यम् अस्वतन्त्रत्वं तेषाम् आहुर् मनीषिणः ।

जातकर्मकरस् तूक्तो विशेषो वृत्तितस् तथा ॥

कर्मापि द्विविधं ज्ञेयम् अशुभं शुभम् एव च ।

अशुभं दासकर्मोक्तं शुभं कर्मकरे स्मृतम् ॥

गृहद्वाराशुचिस्थानरथ्यावस्करशोधनम् ।

गुह्याङ्गस्पर्शनोच्छिष्टविण्मूत्रग्रहणोज्झनम् ॥

इच्छतः स्वामिनश् चाङ्गैर् उपस्थानम् अथान्ततः ।

अशुभं कर्म विज्ञेयं शुभम् अन्यद् अतः परम् ॥ इति ।

तत्र शिष्यो वेदविद्यार्थी । अन्तेवासी शिल्पशिक्षार्थी । मूल्येन यः कर्म करोति स भृतकः । अधिकर्मकृत् [३३६] कर्मकुर्वताम् अधिष्ठाता । अशुचिस्थानम् उच्छिष्टप्रक्षेपार्थं गर्तादिकम् । अवस्करः गृहसंमार्जितपांस्वादिनिचयत्यागस्थानम् । भृतकश् च त्रिविधः । तद् उक्तं तेनैव ।

उत्तमः कार्य्कर्ता च मध्यमस् तु कृषीवलः ।

अधमो भारवाही स्याद् इत्य् एवं त्रिविधो भृतः ॥ इति ।

दासस्वरूपम् अपि तेनैव दर्शितम् ।

गृहजातस् तथा क्रीतो लब्धो दायाद् उपागतः ।

अन्नाकालभृतस् तद्वद् आहितः स्वामिना च यः ॥

मोक्षितो महतश् चर्णाद् युद्धे प्राप्तः पणे जितः ।

तवाहम् इत्य् उपगतः प्रव्रज्यावसितः कृतः ॥

भक्तदासश् च विज्ञेयस् तथैव वडवाहृतः ।

विक्रेता चात्मनः शास्त्रे दासाः पञ्चदश् स्मृताः ॥ इति ।

गृहजातः स्वगृहे दास्यां जातः । क्रीतो मूल्येन । लब्ध प्रतिग्रहादिना । दायागतो रिक्थग्राहित्वेन प्राप्तः । अन्नाकालभृतः दुर्भिक्षे दासत्वाय पोषितः । आहितः स्वामिना [३३७] धनग्रहणेनाधीनतां नीतः । ऋणमोक्षितः ऋणमोचनप्रत्युपकारतया दासत्वम् अभ्युपगतः । युद्धप्राप्तः समरे विजित्य गृहीतः । पणे विजितः दासत्वपणके द्यूतादौ जितः । तवाहम् इत्य् उपगतः तव दासो ऽस्मीति स्वयम् एवागतः । प्रव्रज्यावसितः प्रव्रज्यातश् च्युतः । कृतः कृतकालः एतावत्कालं त्वं मद्दास इत्य् उपगत इति । भक्तदासः सर्वकालं भक्तार्थे एव दासत्वम् अभ्युपगतः । वडवया गृहदास्या आहृतः तल्लोभेन ताम् उद्वाह्य दासत्वेन प्रविष्टः । यः आत्मानं विक्रीणीते असाव् आत्मविक्रेता । एवं पञ्चदशप्रकाराः । यत् तु मनुनोक्तम्,

ध्वजाहृतो भक्तदासो गृहजः क्रीतदत्त्रिमौ ।

पैतृको दण्डदासश् च सप्तैते दासयोनयः ॥ (म्ध् ८।४१५)

इति, तत् तेषां दासत्वप्रतिपादनार्थम् । न तु परिसंख्यार्थम् । अत्र शिष्याणां कर्मकृतौ विशेषो नारदेनोक्तः ।

आ विद्याग्रहणाच् छिष्यः शुश्रूषेत् प्रयतो गुरुम् ।

तद्वृत्तिर् गुरुदारेषु गुरुपुत्रे तथैव च ॥ इति ।

विद्या चात्र त्रयी । तद् उक्तं बृहस्पतिना ।

[३३८] विद्या त्रयी समाख्याता ऋग्यजुःसामलक्षणा ।

तदर्थं गुरुशुश्रूषां प्रकुर्याच् च प्रचोदिताम् ॥ इति ।

अन्तेवासिनाम् अपि कर्मकृतौ विशेषस् तेनैवोक्तः ।

विज्ञानम् उच्यते शिल्पं हेमरूप्यादिसंस्कृतिः ।

नृत्यादिकं च तत्प्राप्तं कुर्यात् कर्म गुरोर् गृहे ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

स्वं शिल्पम् इच्छन् वा हर्तुं बान्धवानाम् अनुज्ञया ।

आचार्यस्य वसेद् अन्ते कालं कृत्वा सुनिश्चितम् ॥ इति ।

आचार्यस्यापि कर्तव्यम् आह स एव ।

आचार्यः शिक्षयेद् एनं स्वगृहे दत्तभोजनम् ।

न चान्यत् कारयेत् कर्म पुत्रवच् चैनम् आचरेत् ॥ इति ।

अन्यकर्मकारकम् आचार्यं प्रत्य् आह कात्यायनः ।

यस् तु न ग्राहयेच् छिल्पं कर्माण्य् अन्यानि कारयेत् ।

प्राप्नुयात् साहसं पूर्वं तस्माच् छिष्यो निवर्तते ॥ इति ।

प्रैभाषितकालात् प्राग् एव विद्याप्राप्ताव् अपि तावत् कालं वसेद् इत्य् आह नारदः ।

[३३९] शिक्षितो ऽपि कृतं कालम् अन्तेवासी समापयेत् ।

तत्र कर्म च यत् कुर्याद् आचार्यस्यैव तत्फलम् ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

कृतशिल्पो ऽपि निवसेत् कृतकालं गुरोर् गृहे ।

अन्तेवासी गुरुप्राप्तभोजनस् तत्फलप्रदः ॥ इति । (य्ध् २।१८४)

दुष्टं प्रत्य् आह नारदः ।

शिक्षयन् तम् अदुष्टं च यस् त्व् आचार्यं परित्यजेत् ।

बलाद् वासयितव्यः स्याद् वधबन्धं च सो ऽर्हति ॥ इति ।

वधो ऽत्र ताडनादिः । परिभाषितकालसंपूर्तौ कर्तव्यम् आह नारदः ।

गृहीतशिल्पः समये कृत्वाचार्यं प्रदक्षिणम् ।

शक्तितश् चानुमान्यैनम् अन्तेवासी निवर्तते ॥ इति ।

भृतकानाम् अपि भृतिकृतः कालकृतश् च विशेषो बृहस्पतिना दर्शितः ।

यो भुङ्क्ते परदासीं तु स ज्ञेयो वडवाभृतः ।

कर्म तत्स्वामिनः क्र्याद् यथान्नेन भृतो नरः ॥

बहुधार्थभृतः। प्रोक्तस् तथा भागभृतो ऽपरः ।

हीनमध्योत्तमत्वं च सर्वेषाम् एव चोदितम् ॥

[३४०] दिनमासार्धषण्मासत्रिमासाब्दभृतस् तथा ।

कर्म कुर्यात् प्रतिज्ञातं लभते परिभाषितम् ॥ इति ।

अर्थभृतस्य बहुधात्वं समर्थाल्पत्वमहत्वाभ्यां द्रष्टव्यम् । ते चाल्पत्वमहते शक्त्यनुसारतो द्रष्टव्ये । तथा च नारदः ।

भृत्यस् तु त्रिविधो ज्ञेयः उत्तमो मध्यमो ऽधमः ।

शक्तिभक्तानुसाराभ्यां तेषां कर्माश्रया भृतिः ॥ इति ।

भागभृतस्य द्वैविध्यम् आह बृहस्पतिः ।

द्विप्रकारो भागभृतः कृषणो जीवितः स्मृतः ।

जातसस्यात् तथा क्षीराल् लभते तु न संशयः ॥ इति ।

अधिकर्मकृतस्य स्वरूपम् आह नारदः ।

अर्थेष्व् अधिकृतो यः स्यात् कुटुम्बस्य तथोपरि ।

सो ऽधिकर्मकृतो ज्ञेयः स न कौटुम्बिकः स्मृतः ॥ इति ।

एवं निरूपितेभ्यः शिष्यान्तेवासिभ्यः भृतकादिकर्म करेभ्यो दासानां भेदं दासशब्दव्युत्पत्तिदर्शनमुखेनाह कात्यायनः ।

स्वतन्त्रस्यात्मनो दानाद् दासत्वं दारवद् भृगुः ।

[३४१] इति । अयम् अर्थः । यथा भर्तुः संभोगार्थं स्वशरीरदानाद् दारत्वं तथा स्वतन्त्रस्यात्मनो दानाद् दासत्वम् – इति भृगुर् आचार्यो मन्यते इति । तेन चात्यन्तपारार्थ्यदर्शनम् आसाद्य शुश्रूषकाः दासाः । पारार्थ्यमात्रम् आसाद्य शुश्रूषकाः कर्मकरा इत्य् उक्तं भवति । दासत्वं च ब्राह्मणव्यतिरिक्तेष्व् एव त्रिषु वर्णेषु विज्ञेयम्, “दास्यं विप्रस्य न क्वचित्” इति तेनैवोक्तत्वात् । तेष्व् अपि दास्यम् आनुलोम्येनैवेत्य् आह स एव ।

वर्णानाम् आनुलोम्येन दास्यं न प्रतिलोमतः ।

राजन्यवैश्यशूद्राणां त्यजतां हि स्वतन्तराम् ॥ इति ।

प्रातिलोम्येन दासत्वप्रतिषेधः स्वधर्मपरित्यागिभ्यो पतितेभ्यो ऽन्यत्र द्रष्टव्यः । तथा च नारदः ।

वर्णानां प्रातिलोम्येन दासत्वं न विधीयते ।

स्वधर्मत्यागिनो ऽन्यत्र दारवद् दासता मता ॥

[३४२] इति । दारवद् दासता मतेति वचनात् ब्राह्मणस्य सवर्णं प्रति दासत्वम् आह कात्यायनः ।

असवर्णे तु विप्रस्य दासत्वं नैव कारयेत् । इति ।

यदि ब्राह्मणः स्वेच्छया दास्यं भजते तदासौ नाशुभं कर्म कुर्याद् इत्य् आह स एव ।

श्रुताध्ययनसंपन्नं तदूनं कर्म कामतः ।

तत्रापि नाशुभं किंचित् प्रकुर्वीत द्विजोत्तमः ॥ इति ।

ऊनं हीनम् अपि कर्म कामतो वेतनग्रहणम् अन्तरेण स्वेच्छया प्रहितार्थम् । क्षत्रियवैश्यविषये स्वामिनः कर्तव्यम् आह मनुः ।

क्षत्रियं चैव वैश्यं च ब्राह्मणो ऽवृत्तिकर्शितौ ।

बिभृयाद् आनृशंस्येन स्वानि कर्माणि कारयेत् ॥ इति । (म्ध् ८।४११)

यस् तु द्विजातिं बलाद् दास्यं कर्म कारयति तस्य दण्डम् आह स एव ।

[३४३] दास्यं तु कारयेन् मोहाद् ब्राह्मणः संस्कृतान् द्विजान् ।

अनिच्छतः प्राभवत्वाद् राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट् ॥ इति । (म्ध् ८।४१२)

प्रभवतो भावः प्राभवत्वं तस्माद् इति । शूद्रं तु यथाकथम् अपि दास्यं कारयेद् इत्य् आह स एव ।

शूद्रं तु कारयेद् दास्यं क्रीतम् अक्रीतम् एव च ।

दास्यायैव हि सृष्टो ऽसौ स्वयम् एव स्वयंभुवा ॥ इति । (म्ध् ९।४१३)

पञ्चदशप्रकाराणां दासानां मध्ये गृहजातक्रीतलब्धदायागतानां चतुर्णां दासत्वं स्वामिप्रसादाद् एव मुच्यते, नान्यथेत्य् आह नारदः ।

तत्र पूर्वश् चतुर्वर्गो दासत्वान् न विमुच्यते ।

प्रसादात् स्वामिनो ऽन्यत्र दास्यम् एषां क्रमागतम् ॥ इति ।

आत्मविक्रेतुर् अपि दासत्वं स्वामिप्रसादाद् अन्यतो नापैतीत्य् आह नारदः ।

[३४४] विक्रीणीते ऽस्वतन्त्रः सन् य आत्मानं नराधमः ।

स जघन्यतमस् तेषां सो ऽपि दास्यान् न मुच्यते ॥ इति ।

प्रव्रज्यावसितस्यापि दास्यमोक्षो नास्तीत्य् आह स एव ।

राज्ञ एव हि दासः स्यात् प्रव्रज्यावसितो नरः ।

न तस्य प्रतिमोक्षो ऽस्ति न विशुद्धिः कथंचन ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

प्रव्रज्यावसितो राज्ञो दास आमरणान्तिकम् । इति । (य्ध् २।१८३)

प्रव्रजावसितस्य दासत्वं ब्राह्मणेतरविषयम् । ब्राह्मणस् तु निर्वास्य इत्य् आह कात्यायनः ।

[३४५] प्रव्रज्यावसिता ये तु त्रयो वर्णा द्विजातयः ।

निर्वासं कारयेद् विप्रं दासत्वं क्षत्रियं विशः ॥ इति ।

निर्वासनप्रकारम् आह नारदः ।

पारिव्रज्यं गृहित्वा तु यः स्वधर्मे न तिष्ठति ।

श्वपदेनाङ्कयित्वा तं राजा शीघ्रं प्रवासयेत् ॥ इति ।

प्रव्रज्यावसितात्मविक्रेतृव्यतिरिकानाम् अन्नाकालभृतादीनां दास्यापनयनप्रकारम् आह स एव ।

अन्नाकालभृतो दास्यान् मुच्यते गोद्वयं ददत् ।

तद्भक्षितं यद् दुर्भिक्षे न तत् शुध्येत कर्मणा ॥

भक्तस्योत्क्षेपणेनैव भक्तदासः प्रमुच्यते ।

आहितो ऽपि धनं दत्वा स्वामी यद्य् एनम् उद्धरेत् ॥

[३४६] स्वपर्याप्तम् ऋणं दत्वा तदृणात् स विमुच्यते ।

तवाहम् इत्य् उपगतो युद्धे प्राप्तः पणे जितः ॥

प्रतिशीर्षप्रदानेन मुच्येरंस् तुल्यकर्मणा ।

कृतकालव्यपगमात् कृतको ऽपि विमुच्यते ॥

निग्रहाद् वडवायास् तु मुच्यते वडवाहृतः ॥ इति ।

स्वामिनः प्राणरक्षणाद् अपि गृहजातादयः सर्वे दास्यान् मुच्यन्त इत्य् आह नारदः ।

यश् चैषां स्वामिनं कश्चिन् मोचयेत् प्राणसंशयात् ।

दासत्वात् स विमुच्येत पुत्रभागं लभेत च ॥ इति ।

दासाभासानां मोचनम् आह याज्ञवल्क्यः ।

बलाद् दासीकृतश् चोरैर् विक्रीतश् चापि मुच्यते । इति । (य्ध् २।१८२)

चकाराद् आहितो दत्तश् च गृह्यते । नारदो ऽपि ।

चोरापहृतविक्रीता ये च दासीकृता बलात् ।

राज्ञा मोचयितव्यास् ते दासत्वं तेषु निष्यते ॥ इति ।

यत् त्व् एकस्य पूर्वं दास्यम् अङ्गीकृत्य परस्यापि दासत्वम् अङ्गीकरोति असाव् अपरेण विसर्जनीय इत्य् आह स एव ।

तवाहम् इति वात्मानं यो ऽस्वतन्त्रः प्रयच्छति ।

न स तं प्राप्नुयात् कामं पूर्वस्वामी लभेत तम् ॥ इति ।

दासविमोक्षणेति कर्तव्यताम् आह स एव ।

स्वदासम् इच्छेद् यः कर्तुम् दासं प्रीतमानसः ।

स्कन्धाद् आदाय तस्यासौ भिन्द्यात् कुम्भं सहाम्भसा ॥

साक्षताभिः सपुष्पाभिर् मूर्धन्य् अद्भिर् अवाकिरेत् ।

अदास इति चोक्त्वा त्रिः प्राङ्मुखस् तु तथोत्सृजेत् ॥

ततः प्रभृति वक्तव्यः स्वाम्यनुग्रहपालितः ।

भोज्यान्नो ऽथ प्रतिग्राह्यो भवत्य् अभिमतः सताम् ॥ इति ।

इत्य् अभ्युपेत्याश्रुश्रूषाख्यं विवादपदं समाप्तम्

[३४८]

अथ संविद्व्यतिक्रमाख्यविवादपदस्य विधिर् उच्यते

तस्य लक्षणं नारदेन व्यतिरेकमुखेन दर्शितम् ।

पाषण्डनैगमादीनां स्थितिः समय उच्यते ।

समयस्यानपाकर्म तद् विवादपदं स्मृतम् ॥ इति ।

समयस्यानपाकर्म अव्यतिकर्मः समयपरिपालनम् । तद्व्य्तिक्रममाणं विवादपदं भवतीत्य् अर्थः । तदुपयोगिनम् अर्थम् आह बृहस्पतिः ।

वेदविद्याविदो विप्रान् श्रोत्रियांश् चाग्निहोत्रिणः ।

आहृत्य स्थापयेत् तत्र तेषां वृत्तिं प्रकल्पयेत् ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

राजा कृत्वा पुरे स्थानं ब्राह्मणान् न्यस्य तत्र तु ।

त्रैविद्यान् वृत्तिमद् ब्रूयात् स्वधर्मः पाल्यताम् इति ॥ इति । (य्ध् २।१८५)

ब्राह्मणान् त्रैविद्यान् वेदत्रयसंपन्नान् वृत्तिमत् भूरि हिरण्यादिसंपन्नं कृत्वा स्वधर्मो वर्णाश्रमश्रुतिस्मृतिविहितो भगवद्भिर् अनुष्ठीयताम् इति तान् ब्रूयात् । वृत्तिसंपत्तिश् च बृहस्पतिना दर्शिता ।

[३४९] अनाच्छेद्यकरास् तेभ्यः प्रदद्याद् गृहभूमयः ।

भुक्तभाव्याश् च नृपतिर् लेखयित्वा स्वशासने ॥ इति ।

अनाच्छेद्यकरा अग्राह्यकराः भुक्ता भाव्यास् तु न विश्रुतकराः । आगामिनृपतिभिर् अग्राह्यकरा या भूमयस् ताः स्वशासने लिखित्वा तेभ्यो दद्याद् इत्य् अर्थः ।

तेषां कर्तव्यम् आह बृहस्पतिः ।

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं शान्तिकं पौष्टिकं तथा ।

पौराणां कर्म कुर्युस् ते संदिग्धे ऽर्थे च निर्णयम् ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

निजधर्माविरोधेन यस् तु सामयिको भवेत् ।

सो ऽपि यत्नेन संरक्ष्यो धर्मो राजकृतश् च यः ॥ इति । (य्ध् २।१८६)

श्रौतस्मार्तधर्मानुपमर्देन गोत्राचारेक्षणदेवगृहपालनादिरूपो यो धर्मः समयान् निष्पन्नो भवेत् सो ऽपि यत्नेन पालनीयः । तथा राज्ञा च निजधर्माविरोधेनैव यावत् पथिकभोजनं देयम् । अस्मदरातिमण्डलं तुरङ्गादयो न प्रस्थापनीया [३५०] इत्य् एवंरूपः समयनिष्पन्नः सो ऽपि रक्षणीयः । एवं राजनियुक्तसमुदायविशेषस्य कर्तव्यविशेषो ऽभिहितः । ग्रामादिसर्वसमुदायानां तु सादारणकार्यम् आह बृहस्पतिः ।

ग्रामश्रेणीगणानां च सङ्केतः समयक्रिया ।

बाधाकाले तु सा कार्या धर्मकार्ये तथैव च ॥

वाटदोरमये भाधा सर्वसाधारणी स्मृता ।

तत्रोपशमनं कार्यं सर्वेणैकेन केनचित् ॥ इति ।

चकारेण पाषण्डनैगमादीनां चोपसंग्रहः । ततश् च ग्रामश्रेणीगणपाषण्डनैगमादीनाम् उपद्रवकाले धर्मकार्ये च यां पारिभाषिकीं समयक्रियां विना उपद्रवो दुःपरिहरः, धर्मकार्यं च दुःसाध्यं सा पारिभाषिकी समयक्रिया सर्वैर् मिलितैः कार्या । वाटो वृकः । वाटचोरेभ्यो भये प्राप्ते तदा चोरोपशमनं सर्वैः संभूय कर्तव्यम् इत्य् अर्थः । धर्मकार्ये तु विशेषः तेनैवोक्तः ।

सभा प्रपा देवगृहं तडागाराम् असंस्कृतिः ।

तथानाथदरिद्राणां संस्कारो यजनक्रिया ॥

कुलायनं निरोधश् च कार्यम् अस्माभिर् अंशतः ।

यत् त्व् एवं लिखितं पत्रं धर्म्या सा समयक्रिया ॥

[३५१] पालनीया समस्तैस् तु यः समर्थो विसंवदेत् ।

सर्वस्वहरणं दण्डः तस्य निर्वासनं पुरात् ॥ इति ।

यजनक्रिया सोमयागादिकर्तृभ्यो दानम् । कुलायनं दुर्भिक्षादिपीडितवृथागमनम् । तस्मिन् गते सति यत् संविधानं विधेयं तद् एव तच्छब्देनोच्यते । निरोधः दुर्भिक्षाद्यपगमपर्यन्तं धारणम् । अंशतः गृहक्षेत्रपुरुषादिप्रयुक्तसंगृहीतधनेनाढ्यकत्वेन वा स्थितेन कार्यम् इति । एवं कृता समयक्रिया न केवलं समुदायिभिः पालनीया । किं तु राज्ञापीत्य् आह नारदः ।

पाषण्डनैगमश्रेणिपूगव्रातगणादिषु ।

संरक्षेत् समयं राजा दुर्गे जनपदे तथा ॥ इति ।

पाषण्डा वेदबाह्या वेदोक्तलिङ्गदारिणो अतिरिक्ता वा सर्वे लिङ्गिनः । तेषाम् मध्ये अभिचरणाद्याः समयाः सन्ति । नैगमाः सार्थिका वणिग्प्रभृतयः । तेषु **[३५२] **संचुकसंदेशहरपुरुषतिरस्कारिणो दण्ड्या इत्य् एवमादयो बहवः समया विद्यन्ते । अथ वा नैगमा आप्तप्रणीतत्वेन वेदप्रामाण्यम् इच्छन्ति ये पाशुपतादयः, पण्यशिल्पोपजीविनः कुविंदादयः तास्व् इयम् अनयैव श्रेण्या विक्रेयम् इत्यादिकाः समयाः सन्ति युगा हस्त्यश्वारोहकादयः । व्रातगणशब्दयोर् अर्थः कात्यायनेन दर्शितः ।

नानायुधधरा व्राताः समवेतास् तु कीर्तिताः ।

कुलानां तु समूहो यः गणः स परिकीर्तितः ॥ इति ।

पूगे व्राते चान्योन्यम् उत्सृज्य समरे न गन्तव्यम् इत्यादयः सन्ति समयाः । गणे च पञ्चमे ऽहनि पञ्चमे वा अब्दे कर्णवेधः कर्तव्य इत्यादिसमयाः । दुर्गे धान्यदिकं गृहीत्वा अन्यत्र यास्यता न तद् विक्रेयम् इत्य् आस्ते समयः । जनपदे तु क्वचिद् विक्रेतुर् हस्ते क्वचित् क्रेतृहस्ते शुल्कग्रहणम् इत्यादिको ऽस्त्य् अनेकविधः समयः । तत् समयजातं यथा न भ्रश्यति न च व्यतिवर्तेर तथा राजा कुर्याद् इत्य् अर्थः । समुदाये तु पुरुषविषये विशेषम् आह बृहस्पतिः ।

[३५३] कोशेन लेख्यक्रियया मध्यस्थैर् वा परस्परम् ।

विश्वासं प्रथमं कृत्वा कुर्युः कार्याण्य् अनन्तरम् ॥ इति ।

मध्यस्थैः प्रतिभूभिः । कार्याणि समूहकार्याणि । कात्यायनो ऽपि ।

समूहानां तु यो धर्मस् तेन धर्मेण ते सदा ।

प्रकुर्युः सर्वकर्माणि स्वधर्मेषु व्यवस्थिताः ॥ इति ।

समूहकार्यकारिषु हेयोपादेयान् विभजति बृहस्पतिः ।

विद्वेषिणो व्यसनिनः शालीनालसभीरवः ।

वृद्धा लुब्धाश् च बालाश् च न कार्याः कार्यचिन्तकाः ॥

शुचयो वेदधर्मज्ञा दक्षा दान्ताः कुलोद्भवाः ।

सर्वकार्यप्रवीणाश् च कर्तव्यास् तु महत्तमाः ॥ इति ।

ते च कियन्तः कर्तव्या इत्य् अपेक्षिते स एवाह ।

[३५४] द्वौ त्रयः पञ्च वा कार्याः समूहहितवादिनः ।

कर्तव्यं वचनं तेषां ग्रामश्रेणिगणादिभिः ॥ इति ।

यः समूहहितवादिनां वचनातिक्रमं करोति तस्य दण्डम् आह याज्ञवल्क्यः ।

कर्तव्यं वचनं सर्वैः समूहहितवादिनाम् ।

यस् तत्र विपरीतः स्यात् स दाप्यः प्रथमं दमम् ॥ इति । (य्ध् २।१८८)

कात्यायनो ऽपि ।

युक्तियुक्तं च यो हन्याद् यः कार्यानवकाशदः ।

अयुक्तं चैव यो ब्रूयात् स दाप्यः पूर्वसाहसम् ॥ इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

यस् तु साधारणं हिंस्यात् क्षिपेत् त्रैविद्यम् एव वा ।

संवित्क्रियां विहन्याच् च स निर्वास्यः ततः पुरात् ॥ इति ।

समूहिनाम् अप्य् अधर्मेण द्वेषादिना कार्यकरणे दण्डम् आह स एव ।

[३५५] बाधां कुर्युर् यदैकस्य संभूता द्वेषसंयुआः ।

राज्ञा सर्वे गृहीतार्थाः शास्याश् चैवानुबन्धतः ॥ इति ।

अनुबन्धतो ऽनुसारतः न यथा समयं जह्युः । मुख्यानाम् औद्दण्ड्यं राजा निवारयेद् इत्य् आह स एव ।

मुख्यैः सहसमूहानां विसंवादो यदा भवेत् ।

तदा विचारयेद् राजा स्वमार्गे स्थापयेच् च तान् ॥ इति ।

यस् तु मुख्यः समूहद्रव्यादिकम् अपहरति तस्य दण्डम् आह याज्ञवल्क्यः ।

गणद्रव्यं हरेद् यस् तु संविदं लङ्घयेत् तु यः ।

सर्वस्वहरणं कृत्वा तं राष्ट्राद् विप्रवासयेत् ॥ इति । (य्ध् २।१८७)

मर्मोद्घाटकादीनां पुरान् निर्वासनम् एव दण्डम् आह बृहस्पतिः ।

अरुन्तुदः सूचकश् च भेदकृत् साहसी तथा ।

श्रेणिपूगनृपद्वेष्टा क्षिप्रं निर्वास्यते तदा ॥

[३५६] पुरश्रेणिगणाध्यक्षाः पुरदुर्गनिवासिनः ।

वाग्दिग्दमं परित्यागं प्रकुर्युः पापकारिणः ॥

तैः कृतं यत् स्वधर्मेण निग्रहानुग्रहं नृणाम् ।

तद् राज्ञाप्य् अनुमन्तव्यं निसृष्टार्था हि ते स्मृताः ॥ इति ।

निसृष्टार्था अनुज्ञातकार्या इत्य् अर्थः । पाषण्ड्यादिसर्वसमूहेषु यथा राज्ञा वर्तितव्यं तद् आह नारदः ।

यो धर्मः कर्म य चैषाम् उपस्थानविधिश् च यः ।

यच् चैषां वृत्युपादानम् अनुमन्येत् तत् तथा ॥

प्रतिकूलं च यद् राज्ञः प्रकृत्यवमतं च यत् ।

दोषवत् करणं यत् स्याद् अनाम्नायप्रकल्पितम् ।

प्रवृत्तम् अपि तद् राजा श्रेयस्कामो निवर्तयेत् ॥ इति ।

धर्मो जटावत्वादि । कर्म प्रातःपर्युषितभिक्षाटनादि । उपस्थानविधिः समूहकार्यार्थे पटहादिध्वनिम् आकर्ण्य मण्डपादौ मेलनम् । वृत्युपादानं जीवनार्थं तापसवेषपरिग्रहः । [३५७] राज्ञः प्रतिकूलम् आधिकारिकशूद्रकर्तृकं त्रैवर्णैकविवादे धर्मविवेचनम् । तस्य च प्रतिकूलत्वम् उक्तं स्मृत्यन्तरेण ।

यस्य राज्ञः तु कुरुते शूद्रो धर्मविवेचनम् ।

तस्य प्रक्षुभ्यते राष्ट्रं बलं कोषं च नश्यति ॥ इति ।

प्रकृत्यवमतं स्वभावत एव यद् अननुज्ञातं पाषण्ड्यादिषु ताम्बूलभक्षणाद्यर्थानां बाधकं रसवादादिकम् । मिथः सङ्घातकरणम् उपस्थानविधेः पूर्वं पृथक् पृथग् अवान्तरस्तोमकरणम् आहितकलशादिकम् । परस्परोपतापः राजपुरुषाश्रयणेनान्योन्यम् अर्थापहरणादिः । दोषवत् करणं श्रुतिस्मृतिविरुद्धं विधवादौ वेश्यात्वादिकं पाषाण्ड्यादिभिः प्रकल्पितम् । संविल्लङ्घने दण्डम् आह मनुः ।

यो ग्रामदेशसंघानां कृत्वा सत्येन संविदम् ।

विसंवदेन् नरो लोभात् तं राष्टाद् विप्रवासयेत् ॥

विगृह्य दापयेद् एनं समयव्यभिचारिणम् ।

चतुःसुवर्णान् षण्णिष्कान् शतमानं च राजतम् ॥

[३५८] एवं दण्डविधिं कुर्याद् धार्मिकः पृथिवीपतिः ।

ग्रामजातिसमूहेषु समयव्यभिचारिणाम् ॥ इति । (म्ध् ८।२१९–२१)

सत्येन शपथेन । एतेषां निर्वासनचतुःसुवर्णषट्निष्कशतमानरूपाणां जातिविद्यागुणाद्यपेक्षया व्यवस्था कल्पनीया । समूहपूजार्थं राज्ञा समर्पितं द्रव्यं समूहाय यो न ददाति तं प्रत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

समूहकार्य आयातान् कृतकार्यान् विसर्जयेत् ।

सदानमानसत्कारैः पूजयित्वा महीपतिः ॥

समूहकर्यप्रहितो यल् लभेत तद् अर्पयेत् ।

एकादशगुणं दाप्यो यद्य् अस्मै नार्पयेत् स्वयम् ॥ इति । (य्ध् २।१८९–९०)

समूहकार्यप्रहितेनार्पितं च धनं सर्वे समूहिनो विभज्य गृह्णीयुः । तथा च बृहस्पतिः ।

ततो लभ्येत यत् किंचित् सर्वेषाम् एव तत् समम् । इति ।

विभज्य ग्रहणम् अणुद्रव्यविषयम् । यस् तत्पक्षविषये स एवाह ।

[३५९] षाण्मासिकं वत्सरं वा विभक्तव्यं यथांशतः ।

देयं बधिरवृद्धान्धस्त्रीबालातुररोगिषु ॥

सान्तानिकादिषु तथा धर्म एष सनातनः ॥ इति ।

राज्ञः प्रसादलब्धं वंटणम् अपि सर्वेषां समम् इत्य् आह स एव ।

यत् तैः प्राप्तं रक्षितं वा गणार्थे वा ऋणं कृतम् ।

राज्ञः प्रसादलब्धं च सर्वेषां तत् समाहितम् ॥ इति ।

एतद् अभक्षितविषयम् । भक्षिते तु कात्यायन आह ।

गणम् उद्दिश्य यत् किंचित् कृत्वर्णं भक्षितं भवेत् ।

आत्मार्थं विनियुक्तं वा देयं तैर् एव तद् भवेत् ॥ इति ।

ये तु समुदायं प्रसाद्य तदन्तर्गता ये च समुदायक्षोभादिना ततो बहिर्भूताः तान् प्रत्य् आह स एव ।

गणिनां शिल्पिवर्गाणां गताः स्युर् ये तु मध्यताम् ।

प्राक्तनस्याधमर्णस्य समांशाः सर्व एव ते ॥

[३६०] तथैव भोजनैर् भाव्यं दानधर्मक्रियासु च ।

समूहस्थो ऽंशभागी स्यात् प्रगतस् त्व् अंशभाग् अभाक् ॥ इति ।

संविद्व्यतिक्रमाख्यं विवादपदम्

अथ् क्रीतानुशयः कथ्यते

तत्स्वरूपं नारदेनोक्तम् ।

क्रीत्वा मूल्येन यः पण्यं क्रेता न बहु मन्यते ।

क्रीतानुशय इत्य् एतद् विवादपदम् उच्यते ॥ इति ।

क्रीत्वानुशयानुत्पत्त्यर्थं क्रेता क्रयात् प्राग् एव सम्यक् परीक्षेत । तथा च स एव ।

क्रेता पण्यं परीक्षेत प्राक् स्वयं गुणदोषतः ।

परीक्षाभिमतं क्रीतं विक्रेतुर् न भवेत् पुनः ॥ इति ।

परीक्षाभिमतं क्रीतं तद्दोषदर्शने ऽपि ग्रहीतुर् एव भवति न विक्रेतुः । तथा च बृहस्पतिः ।

परीक्षितं बहुमतं गृहीत्वा न पुनस् त्यजेत् ।

[३६१] इति । तत्कालपरीक्षितस्य पुनर् अर्पणाभावः सावधिविषयः । तत्र सद्यः परीक्षणस्य विहितत्वात् । तथा च व्यासः ।

चर्मकाष्ठेष्टकासूत्रधान्यासवरसस्य च ।

वस्त्ररूप्यहिरण्यानां सद्य एव परीक्षणम् ॥ इति ।

क्रीतानां पण्यानां द्रव्यविशेषेण परीक्षणकालावधिम् आह स एव ।

त्र्यहाद् दोह्यं परीक्षेत पञ्चाहाद् वाह्यम् एव तु ।

मणिमुक्ताप्रवालानां सप्ताहात् स्यात् परीक्षणम् ।

द्विपदाम् अर्धमासं स्यात् पुंसां तद्द्विगुणं स्त्रियाः ॥

दशाहात् सर्वबीजानाम् एकाहाल् लोहवाससाम् ।

अतो ऽर्वाक् पण्यदोषस् तु यदि संज्ञायते क्वचित् ।

विक्रेतुः प्रतिदेयं तत् क्रेता मूल्यम् अवाप्नुयात् ॥ इति ।

यथोक्तपरीक्षाकालातिक्रमे तु न प्रतिदेयम् इत्य् आह कात्यायनः ।

अविज्ञातं तु यत् क्रीतं दुष्टं पश्चाद् विभावितम् ।

क्रीतं तत् स्वामिने देयं पण्यं काले ऽन्यथा न तु ॥

[३६२] इति । अविज्ञातं परीक्षया तत्त्वतो ऽपरिज्ञातं यस्य द्रव्यस्य तद् यावत् परीक्षाकालः उक्तः तस्मिन् काले प्रतिदेयम् । अन्यथा तत्कालातिक्रमे दुष्टतया परिज्ञातम् अपि क्रीतं तत्स्वामिने न देयम् इत्य् अर्थः । पण्यानां देशकालवशाद् उपचयापचयौ प्रथमतो ज्ञातव्याव् इत्य् आह नारदः ।

क्षयं वृद्धिं च जानीयात् पण्यानाम् आगमं तथा । इति ।

अश्वादिपण्यानाम् अस्मिन् काले अस्मिन् देशे च वृद्धिर् भविष्यतीति जानियात् तथा आगमनं कुलीनत्वादिज्ञानार्थम् उत्पादकजन्मभूयादिकं च जानीयाद् इत्य् अर्थः । एवं सम्यक् परीक्ष्य गुणदोषदर्शनादिकालम् अन्तरेण नानुशयः कार्य इत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

क्षयं वृद्धिं च वणिजा पण्यानाम् अविजानता ।

क्रीत्वा नानुशयः कार्यः कुर्वन् षड्भागदण्डभाग्क् ॥ (य्ध् २।२५८)

[३६३] इति । परीक्षितपण्यानां क्रयकालोत्तरकालम् । परिमाणतो ऽर्घकृतां वृद्धिम् अपश्यता क्रेत्रानुशयो न कार्यः । विक्रेत्रा च महार्घनिबन्धनं पण्यक्षयम् अपश्यता नानुशयितव्यम् । क्षयवृद्धिकालपरिज्ञाने पुनः क्रेतुर् विक्रेतुर् अनुशयो भवतीति व्यतिरेकाद् उक्तं भवति । पण्यदोषतद्वृद्धिक्षयकारणत्रितयाभावे ऽनुशयकालाभ्यन्तरे ऽपि यद्य् अनुशयं करोति तदा पण्यषड्भागं दण्डनीयः । अनुशयकारणसद्भावे ऽप्य् अनुशयकालातिक्रमेण यो ऽनुशयं करोति सो ऽप्य् एवं दण्डनीयः ।

एतच् चोपभोगाविनश्वरवस्तुविषयम् । उपभोगेन विनश्वरवस्तिविषये प्रत्यर्पणे ऽवधिम् आह नारदः ।

क्रीत्वा मूल्येन यः पण्यं दुष्क्रीतं मन्यते क्रयी ।

विक्रेतुः प्रतिदेयं तत् तस्मिन्न् एवाह्न्य् अविक्षतम् ॥ इति ।

द्वितीयादिदिवसप्रत्यर्पणे तु विशेषस् तेनैवोक्तः ।

द्वितीये ऽह्नि ददत् क्रेता मूल्यात् त्रिंशांशम् आवहेत् । 

द्विगुणं तु तृतीये ऽह्नि परतः केतुर् एव च ॥ इति ।

परतो ऽनुशयो न कर्तव्य इत्य् अर्थः । यत् तु पुनर् मनुनोक्तम्,

[३६४] क्रीत्वा विक्रीय वा किंचिद् यस्येहानुशयो भवेत् ।

सो ऽन्तर्दशाहात् तद् द्रव्यं दद्याच् चैवाददीत वा ॥ 

इति, तद् उपभोगेनाविनश्वरगृहक्षेत्रयानशयनादिविषयम्, तत्रैव दशाहादेर् उक्तत्वात् । तथा च कात्यायनः ।

भूमेर् दशाहे विक्रेतुर् आयस् तत्क्रेतुर् एव च ।

द्वादशाहः सपिण्डानाम् अपि चाल्पम् अतः परम् ॥ इति ।

अविनश्वरेषु स्थिरार्घेषु अनुशयकालातिक्रमेणानुशयं कुर्वतो मनुनोक्तो दण्डो वेदितव्यः ।

परेण तु दशाहस्य न दद्यान् नाप् दापयेत् ।

आददानो ददच् चैव राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट् ॥ इति ।

बीजादिव्यतिर्क्तोपभोगः । वासोविषये ऽपि नारदः ।

परिभुक्तं च यद् वासः क्लिष्टरूपं मलीमसम् ।

सदोषम् अपि तत् क्रीतं विक्रेतुर् न भवेत् पुनः ॥ इति ।

इति क्रीतानुशयः

[३६५]

अथ विक्रीयासंप्रदानम्

तस्य स्वरूपं नारदेनोक्तम् ।

विक्रीय पण्यं मूल्येन क्रेत्रे यन् न प्रदीयते ।

विक्रीयासंप्रदानं तद् विवादपदम् उच्यते ॥ इति ।

पण्यद्वैविध्यम् उक्तं तेनैव ।

लोके ऽस्मिन् द्विविधं द्रव्यं स्थावरं जङ्गमं तथा ।

क्रयविक्रयधर्मेषु सर्वं तत् पण्यम् उच्यते ॥

षड्विधस् तस्य तु बुधैः दानादानविधिः स्मृतः ।

गणिमं तुलिमं मेयं क्रियया रूपतः श्रिया ॥ इति ।

गणिमं संख्येयं कमुकफलादि । तुलिमं तुलयाधाप्यं हेमचन्दनादि । मेयं व्रीह्यादि । क्रियया वाहनदोहनादिक्रियोपलक्षितम् अश्वमहिष्यादि । रूपतः पण्याङ्गनादि । श्रिया पद्मरागादि । तद् एतत् षट्प्रकारम् अपि पण्यं विक्रीयाप्रयच्छन् सोदयं दाप्य इत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

गृहीतमूल्यं यः पण्यं क्रेतुर् नैव प्रयच्छति ।

सोदयं तस्य दाप्यो ऽसौ दिग्लाभाम् वा दिगागते ॥ (य्ध् २।२५४)

[३६६] इति । गृहीतमूल्यं पण्यं विक्रेता यदि प्रार्थयमानाय स्वदेशवणिजे क्रेत्रे न समर्पयति तच् च पण्यं यदि क्रयकाले बहुमूल्यं सत् कालान्तरे स्वल्पमूल्येनैव लभ्यते तदा सोदयं वृद्ध्या सहितं विक्रेक्ता क्रेत्रे दापनीयः । यदा मूल्यह्रासकृतः पण्यस्योदयो नास्ति किं तु क्रयकाले यवद् एव यतो मूल्यस्य यत् पण्यम् इति प्रतिपन्नं तावद् एव तदा तत् पण्यम् आदाय तस्मिन् देशे विक्रीणानस्य यो लाभस् तेनोदयेन सहितं द्विकं त्रिकम् इत्यादिना प्रतिपादितवृद्धिरूपोदयेन सहितं दापनीयः । यथाह नारदः ।

अर्घश् चेद् अवहीयेत सोदयं पण्यम् आवहेत् ।

स्थायिनाम् एष नियमो दिग्लाभो दिग्विचारिणाम् ॥ इति ।

यदा त्व् अर्घमहत्वेन पण्यस्य न्यूनभावस् तदा तस्मिन् पण्ये वस्त्रगृहादिके य उपभोगः तदाच्छादनमुखनिवासादिरूपो विक्रेतुः तत्सहितं पण्यसमौ दाप्यः । यथाह नारदः ।

[३६७] विक्रीय पण्यं मूल्येन क्रेत्रे यन् न प्रयच्छति ।

स्थावरस्योदयं दाप्यो जङ्गमस्य क्रियाफलम् ॥ इति ।

क्षयशब्देन गतभोग उक्तः । यद्य् अपि तस्य दानम् अशक्यं तथापि तदनुगुणद्रव्यं देयम् । जङ्गमानां तु तत्कर्मनिमित्तं मूल्यं दाप्यः । यदा त्व् असौ क्रेता देशान्तरात् पण्यग्रहणार्थम् आगतस् तदा तत्पण्यम् आदाय देशान्तरे विक्रीतस्य यो लाभस् तेन सहितं पण्यं विक्रेता क्रेत्रे दापनीयः । विष्णुस् तु विक्रेतुर् दण्डम् अप्य् आह: “गृहीतमूल्यं यः पण्यं क्रेतुर् नैव दद्यात् तस्यासौ सोदयं दाप्यो राज्ञा चापि पणशतं दण्ड्यः” इति । यस् तु विक्रीयानुशयवशान् न समर्पयति यश् च क्रीत्वानुश्यवशान् न गृह्णाति तं प्रत्य् आह कात्यायनः ।

क्रीत्वा प्राप्तं न गृह्णीयाद् यो न दद्याद् अदूषितम् ।

स मूल्याद् दशमभागं तु दत्वा स्वं द्रव्यम् आप्नुयात् ॥

अप्राप्ते ऽर्थे कृच्छ्रकाले कृते नैव प्रदापयेत् ।

एवं धर्मो दशाहात् तु परतो ऽनुशयो न तु ॥ इति ।

अदूषितं जलादिनेति शषः । दोह्यवाह्यादिपण्यस्य दोहनादिनेति शेषः । दोह्यवाह्यादिपणस्य दोहनादिकालो [३६८] ऽर्थक्रियाकालः । तस्मिन् प्राप्ते सति अग्रहणे अदाने वा कृती दशमभागं प्रदापयेत् । किं तु तम् अदत्वैव स्वं द्रव्यम् अवाप्नुयात् । एष धर्मो दशाहात् प्राग् वेदितव्यः । ततः परम् अनुशयो न कर्तव्यः । विक्रीयासंप्रयच्छतो ऽपि विक्रीतं पण्यं विक्रेतृपार्श्वे स्थितं तस्य यदि दैवादिना नाशः स्यात् तदा विक्रेतुर् एव हानिर् इत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

दैवराजोपघातेन पण्यए दोषम् उपागते ।

हानिर् विक्रेतुर् एवासौ याचितस्याप्रयच्छतः ॥ इति । (य्ध् २।२५६)

याचितस्येति विशेषणेन अयाचिते न विक्रेतुर् हानिर् इत्य् अर्थाद् अवगम्यते । नारदो ऽपि ।

उपहन्येत वा पण्यं दह्येतापह्रियेत वा ।

विक्रेतुर् एव सो ऽनर्थो विक्रीयासंप्रयच्छतः ॥ 

[३६९] इति । यथा याचितस्याप्रयच्छतो विक्रेतुर् हानिः तथा दीयमानपण्यम् अगृह्णतः क्रेतुर् अपीत्य् आह स एव ।

दीयमानं न गृह्णाति क्रीतं पण्यं च यः क्रयी ।

स एवास्य भवेद् दोषो विक्रेतुर् यो ऽप्रयच्छतः ॥

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

विक्रीतम् अपि विक्रेयं पूर्वं क्रेतर्य् अगृह्णति ।

हानिश् चेत् क्रेतृदोषेण क्रेतुर् एव हि सा भवेत् ॥ इति । (य्ध् २।२५५)

यस् तु निर्दोषं पण्यं दर्शयित्वा सदोषं विक्रीणीते यश् चान्यहस्ते विक्रीय तद् अन्यस्मै तत् प्रयच्छति तयोः समानो दण्ड इत्य् आह नारदः ।

निर्दोषं दर्शयित्वा तु सदोषं यः प्रयच्छति ।

मूल्यं तद्द्विगुणं दाप्यो विनयं तावद् एव च ॥

अन्यहस्ते च विक्रीय तथान्यस्मै प्रयच्छति ।

सो ऽपि तद्द्विगुणं दाप्यो विनयं तावद् एव तु ॥ इति ।

एतद् बुद्धिपूर्वकविषयम्।

[३७०] ज्ञात्वा सदोषं पण्यं यो विक्रीणीते ऽविचक्षणः ।

तद् एव द्विगुणं दाप्यस् तत्समं विनयं तथा ॥

इति बृहस्पतिणोक्तत्वात् । अबुद्धिपूर्वके तु क्रेतुः अपरावर्तनम् एव । अत एव एवंविधक्रयपरावर्तणं स एवाह ।

मत्तोन्मत्तेन विक्रीतं हीनमूल्यं भयेन वा ।

अस्वतन्त्रेण मूढेन त्याज्यं तस्य पुनर् भवेत् ॥ इति ।

अत एवंविधनियमो दत्तमूल्ये क्रये द्रष्टव्यः । अदत्तमूल्ये पुनः पण्ये वाङ्मात्रक्रये क्रेतृविक्रेत्रोः समया ऋते प्रवृत्तौ वा न कश्चिद् दोषः । तथा च नारदः ।

दत्तमूल्यस्य पण्यस्य विधिर् एष प्रकीर्तितः ।

अदत्ते ऽन्यत्रे समयान् न विक्रेतुर् अतिक्रमः ॥ इति ।

यत्र पुनर् वाङ्मात्रेण क्रयो मा भूद् इति विक्रेतृहस्ते क्रेत्रा यत् किंचिद् द्रव्यं दत्तं तत्र क्रेतुर् दोषवशेन क्रयासिद्धौ आह व्यासः ।

सत्यंकारं च यो दत्वा यथाकालं न दृश्यते ।

पण्यम् एव निसृष्टं तद् दीयमानम् अगृह्णतः ॥

[३७१] इति । अत्र पण्यद्रव्यस्योत्सर्गः सत्यंकारद्रव्यस्योत्सर्गो ऽभिमतः । अस्मिन्न् एव विषये विक्रेतृदोषवशेन क्रयासिद्धौ आह याज्ञवल्क्यः ।

सत्यंकारकृतं द्रव्यं द्विगुणं प्रतिदापयेत् । इति ।

क्रीत्वानुशयानुत्पत्त्यर्थं कतिपयपण्यानां विक्रयानर्हत्वम् आह मनुः ।

नान्यद् अन्येन संसृष्टरूपं विक्रयम् अर्हति ।

न चासारं न च न्यूनं न दूरे न तिरोहितम् ॥ इति । (म्ध् ८।२०३)

इति क्रयविक्रयानुशयाख्यं विवादपदम्

[३७२]

अथ स्वामिपालविवादविधिः

तत्र तु तदभिधानप्रतिज्ञा मनुना कृता ।

पशुषु स्वामिनां चैव पालानां च व्यतिक्रमे ।

विवादं संप्रवक्ष्यामि यथावद् धर्मतत्त्वतः ॥ इति । (म्ध् ८।२२९)

विवादं विवादापनोदम् इत्य् अर्थः । स्वामिपालयोः कर्तव्यम् आह नारदः ।

उपानयेद् गाः गोपालः प्रत्यहं रजनीक्षये ।

चीर्णा पीताश् च ता गावाः सायाह्ने प्रत्युपानयेत् ॥ इति ।

गोग्रहणं पशुमात्रोपलक्षणार्थम् । अत एव याज्ञवल्क्यः ।

यथार्पितान् पशून् गोपः सायं प्रत्यर्पयेत् तथा । इति । (य्ध् २।१६४)

यावन्तः प्रातः समर्प्तिआः तावन्तः सायं प्रत्यर्पणीया इत्य् अर्थः । गवादिपरिपालकस्य भृतिपरिमाणम् आह नारदः ।

[३७३] गवां शताद् वत्सतरी धेनुः स्याद् द्विशताद् भृतिः ।

प्रतिसंवत्सरं गोपे संदोहो वाष्टमे ऽहनि ॥ इति ।

प्रतिसंवत्सरं वत्सतरी द्विहायनी गौः भृतिः भृतके कल्पनीया । द्विशते तु सवत्सा गौः । अष्टमे दिवसे दोहश् च भृतित्वेन कल्पनीय इत्य् अर्थः । संदोहः सर्वदोहः,

तया धेनुभृतः क्षीरं लभेतैवाष्टमे ऽखिलम् ।

इति बृहस्पतिस्मरणात् । इयं च भृतिकल्पना परिभाषितभृतिविशेषाभाविविषये । परिभाषिते तु भृतिविशेषे स एव देयः । मनुस् तु प्रकारान्तरेण भृतिम् आह ।

गोपः क्षीरभृतो यस् तु स दुह्याद् दशतो वराम् ।

गोस्वाम्यनुमते भृत्यः सा स्यात् पाले ऽभृते भृतिः ॥ इति । (म्ध् ८।२३१)

दशतो दशदोग्ध्रीणां मधे वराम् उत्कृष्टआं गां स्वीकृत्य तत्क्षीरं क्षीरभृतो गृह्णीयात् । क्षीरशून्यानां तु क्षीरमूल्यतो भृतिः कल्पनीया । यद्य् असौ द्रव्यान्तरेण भृतः न तत्रैषा भृतिर् इत्य् अर्थः । यस् त्व् एवं परिकल्पितं वेतनं गृहीत्वा पशून् [३७४] पालयन् भृत्यः स्वदोषेण पशून् मारेयेद् विनाशयति वा तं प्रत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

प्रमादमृतनष्टांश् च प्रदाप्यः कृतवेतनः । इति । (य्ध् २।१६४)

प्रमादग्रहणं पालकदोषोपलक्षणार्थम् । प्रमादश् च मनुना स्पष्टीकृतः ।

नष्टं विनष्टं कृमिभिः श्वहस्तं विषमे मृतम् ।

हीनं पुरुषकारेण प्रदद्यात् पाल एव तु ॥ इति । (म्ध् ८।२३२)

प्रसह्य चोरैर् अपहृतो न दाप्यः । तथा च स एव ।

विघुष्य तु हृतं चौरैर् न पालो दातुम् अर्हति ।

यदि देशे च काले च स्वामिनः स्वस्य शंसति ॥ इति । (म्ध् ८।२३३)

व्यासो ऽपि ।

पालग्रहे ग्रामघाते तथा राष्ट्रस्य विप्लवे ।

यत् पणष्टं हृतं वा स्यान् न पालेष्व् अत्र किल्बिषम् ॥ इति ।

एतत् पुरुषकारकरणे वेदितव्यम् । पुरुषकाराकरणे तु भवत्य् एव किल्बिषी । पुरुषकारस्य स्वरूपं नारदेन दर्शितम् ।

[३७५] कृमिचोरव्याघ्रभयाद् दरीश्वभ्राच् च पालयेत् ।

व्यायच्छेच् छक्तितः क्रोशेत् स्वामिने तु निवेदयेत् ॥ । इति ।

व्यायच्छेत् निवारणार्थं प्रयतेतेत्य् अर्थः । यः प्रस्तुतार्थं न यतते तं प्रत्य् आह स एव ।

अव्यायच्छन्न् अविक्रोशन् स्वामिने वानिवेदयन् ।

वोढुम् अर्हति गोपस् तां विनयं चैव राजनि ॥ इति ।

विनयप्रमाणम् आह याज्ञवल्क्यः ।

पालदोषविनाशे तु पाले दण्डो विधीयते ।

अर्धत्रयोदशपणः स्वामिनो द्रव्यम् एव च ॥ इति । (य्ध् २।१६५)

अर्धत्रयोदशपणः सार्धद्वादशकार्षापणः । पालदोषम् आह मनुः ।

[३७६] अजाविके तु संरुद्धे वृकैः पाले त्व् अनायति ।

यां प्रसह्य वृको हन्यात् पाले तत् किल्बिषं भवेत् ॥ इति । (म्ध् ८।२३५)

अनायति, उपद्रवनिराकरणाय अनागच्छतीत्य् अर्थः । याम् अजाविकजातीयाम् । एतत् सुगमस्थलस्थविषयम् । दुर्गमस्थलविषये तु न दोष इत्य् आह स एव ।

तासां चेद् अवरुद्धानां चरन्तीनां मिथो वने ।

याम् उत्प्लुत्य वृको हन्यान् न पालस् तत्र किल्बिषी ॥ इति । (म्ध् ८।२३६)

अवरुद्धानां पालकेन एकत्र स्थापितानाम् इत्य् अर्थः । दैवमृतानां पुनः कर्णादिकं दर्शनीयम् । तथा च मनुः ।

कर्णौ चर्म च वालांश् च बस्त्यस्थिस्नायुरोचनम् ।

पशुषु स्वामिनां दद्यान् मृतेष्व् अङ्गानि दर्शयेत् ॥ (म्ध् ८।२३४)

[३७७] इति । स्मृत्यन्तरम् अपि ।

कर्णौ चर्म च वालांश् च शृङ्गस्नाय्वस्थिरोचनम् ।

पशुस्वामिषु दद्यात् तु मृतेष्व् अङ्गानि दर्शयेत् ॥ इति ।

गोप्रचारभूमिम् आह याज्ञवल्क्यः ।

ग्रामेच्छया गोप्रचारो भूमी राजेच्छयापि वा । इति । (य्ध् २।११६)

ग्रामेच्छया ग्रामाल्पत्वमहत्वापेक्षया राजेच्छया वा गवां तृणादिभक्षणार्थं कुयान् अपि भूभागो ऽकृष्टः कल्पनीयः । गवां प्रचारस्थानासनसौकर्यार्थं ग्रामक्षेत्रयोर् अन्तरम् आह स एव ।

धनुःशतं परीणाहो ग्रामे केत्रान्तरं भवेत् ।

द्वे शते खर्वटस्य स्यान् नगरस्य चतुःशतम् ॥ इति । (य्ध् २।१६७)

ग्रामक्षेत्रयोर् अन्तरं धनुःशतपरिमितम् । सर्वदैवविधिना शस्यं कार्यम् । खर्वटस्य प्रचुरकण्टकसन्तानस्य ग्रामस्य द्वे शते अन्तरे शस्यम् । नगरस्य च बहुजनसंकीर्णस्य चतुःशतपरिमिते अन्तरे शस्यं कार्यम् इति । [३७८] तत्र पशुनिवारणाय वृतिर् अपि कल्पनीयेत्य् आह कात्यायनः ।

आजातेष्व् एव शस्येषु कुर्याद् आवरणं सदा ।

दुःखेन विनिवार्यन्ते लब्धस्वादुरसा मृगाः ॥ इति ।

नारदो ऽपि ।

पथि क्षेत्रे वृतिः कार्या याम् उष्ट्रो नावलोकयेत् ।

न लङ्घयेत् पशुर् वाश्वो न भिन्द्यात् यां च सूकरः ॥ इति ।

एवं च पशुनिवारणे कृते ऽपि ताम् अतिक्रम्य शस्यादि विनाशे सति मनुर् आह ।

पथि क्षेत्रे परिवृते ग्रामान्तीये ऽथ वा पुनः ।

सपालः शतदण्डार्हो विपालान् वारयेत् पशून् । इति ।

पथि क्षेत्रे परिवृते सति तां वृतिम् अतिक्रम्य शत्यघाते सपालः पशुकार्ये पणशतदण्डार्थः । एवं ग्रामान्तीये ग्रामसमीपवर्तिनि क्षेत्रे परिवृते सति तां वृतिम् अतिक्रम्य शस्यघाते स पालः [३७९] शतपणदण्डार्हः । तत्पशुपालकः शतदण्डेन दण्डनीय इत्य् अर्थः । विपालं पालकरथितं पशुं क्षेत्रिको लगुडादिना निवारयेत् । नारदो ऽपि ।

उत्क्रम्य तु वृतिं यत्र सस्यघातो गवादिभिः ।

पालः शास्यो भवेत् तत्र न चेच् छक्त्या निवारयेत् ॥ इति ।

अनावृतक्षेत्रघातविषये स एवाह ।

ग्रामोपान्ते च यत् क्षेत्रं विवीतान्ते महापथे ।

अनावृतं चेत् तन्नाशे न पालस्य व्यतिक्रमः ॥ इति ।

विवीतशब्देन तृणकाष्ठस्मृद्धः परपरिगृहीतः प्रदेश उच्यते । व्यतिक्रमनिषेधेनार्थाद् दण्डाभावः सूचितः । तद् अनेन अपरिवृते पालस्य दण्डाभावः सूचितः । मनुस् तु साक्षाद् दण्डं विषेधति ।

[३८०] तत्राप्रिवृतं धान्यं विहिंस्युः पशवो यदि ।

न तत्र प्रणयेद् दण्डं नृपतिः पशुरक्षिणाम् ॥ इति । (म्ध् ८।२३८)

एतद् अदीर्घकालप्रचारविषयम् । दीर्घकालप्रचारे तु दण्डम् अर्हति । अत एवाल्पकालप्रचारे दोषाभावम् आह विष्णुः: “पथि ग्रामप्रान्ते च न दोषो ऽल्पकालम्” इति (विध् ३।१५) । दण्डपरिमाणं तु पशुविशेषेण दर्शितं याज्ञवल्क्येन ।

माषान् अष्टौ तु महिषी शस्यघातस्य कारिणी ।

दण्डनीया तदर्थं तु गौस् तदर्धम् अजाविकम् ॥

भक्षयित्वोपविष्टानां यथोक्तान् द्विगुणो दमः ।

समम् एषां विवीते ऽपि खरोष्ट्रं महिषीसम ॥ इति । (य्ध् २।१५९–६०)

परशस्यघातकारिमहिषीस्वामी प्रतिमहिष्य् अष्टौ माषान् दण्डनीयः । चतुरो माषान् गोस्वामी । मेषस्वामी द्वौ द्वौ माषौ । एषाम् एव पशूनां शस्यभक्षणाद् आरभ्य यावच् छयनम् अनिवारितानां स्वामी यथोक्तदण्डान् द्विगुणं दण्डनीयः ।

[३८१] विवीतस्य तृणाद्युपघाते पशुस्वामी शस्यक्षेत्रोपघातवद् दण्डनीयः । खरोष्ट्रस्वामी महिषीस्वामिवद् दण्डनीयः । एतद् अज्ञानविषयम् ।

पणस्य पादौ द्वौ गां तु द्विगुणं महिषीं तथा ।

तथाजाविकवत्सानां पादो दण्डः प्रकीर्तितः ॥ 

इति स्मृत्यन्तरोक्तं वेदितव्यम् । माषाश् चात्र ताम्रिकपणस्य विंशतितमो भागः,

माषो विंशतितमो भागः पणस्य परिकीर्तितः \

इति नारदस्मरणात् । भक्षयित्वोपविष्टसवत्सविषये यथोक्ताच् चतुर्गुणो दण्डः । तद् उक्तं स्मृत्यन्तरे ।

वत्सानां द्विगुणः प्रोक्तः सवत्सानां चतुर्गुणः । इति ।

यत् पुनर् नारदेनोक्तम्,

माषं गां दापयेद् दण्डं द्वौ माषौ महिषं तथा ।

तथाजाविकवत्सानां दण्डः स्याद् अर्धमाषिकः ॥

[३८२] इति तन्मुहूर्तमात्रभक्षणविषयम् । अत एवाहतुः शङ्खलिखितौ: “रात्रौ चरन्ती गौः पञ्च माषान् । दिवा त्रीन् । मुहूर्ते माषम् । दण्डं ग्रासे” इति । आतुरपशुविषये तु न दण्ड इत्य् आह नारदः ।

राजग्रहगृहीतो वा वज्राशनिहतो ऽपि वा ।

अपि सर्पेण वा दष्टो वृक्षाद् वा पतितो भवेत् ॥

व्याघ्रादिभिस् हतो वापि व्याधिभिर् वाप्य् उपद्रुतः ।

न तत्र दोषः पालस्य न च दोषो ऽस्ति गोमिनाम् ॥ इति ।

अनातुरेष्व् अपि केषुचित् पशुषु दण्डाभावम् आह स एव ।

गौः प्रसूता दशाहं च महोक्षो वाजिकुञ्जरौ ।

निवर्याः स्युः प्रयत्नेन तेषां स्वामी न दण्डभाक् ॥

[३८३] इति । मनुर् अपि ।

अनिर्दशाहां गां सुतां वृषान् देवपशूंस् तथा ।

सपालान् वा विपालान् वा न दण्ड्यान् मनुर् अब्रवीत् ॥ इति । (म्ध् ८।२४२)

वृषा महोक्षाः । अथ वा वृषोत्सर्गविधानेनोत्सृष्टाः । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

महोक्षोत्सृष्टपशवः सूतिकागन्तुकादयः ।

पालो येषां न ते मोच्या दैवराजपरिप्लुताः ॥ इति । (य्ध् २।१६६)

आगन्तुकः स्वयूथात् परिभ्रष्टः । आदिशब्देन मृतवत्सादयो गृह्यन्ते । अत एव उशनाः ।

[३८४] अदण्ड्या मृतवत्सा च खंजा रोगवती कृशा ।

अदण्ड्यागन्तुकी गौश् च सूतिका चाभिसारिणी ॥

अदण्ड्याश् चोत्सवे गावः श्राद्धकाले तथैव च ॥ इति ।

परशस्यविनाशे न केवलं स्वामी दण्डनीयः अपि तु शस्यम् अपि दापनीयः । तथा च बृहस्पतिः ।

शस्यान् निवारयेद् गास् तु चीर्णे दोषद्वयं भवेत् ।

स्वामी शतदमं दाप्यः पालस् ताडनम् अर्हति ॥

शदश् च सदमं चीर्णे समूले कार्षभक्षिते ॥ इति ।

अत एव नारदः ।

समूलशस्यनाशे तु तत्स्वामी प्राप्नुयाच् छतम् ।

वधेन गोपो मुच्येत दण्डं स्वामिनि पातयेत् ॥ इति ।

तत्स्वामी शस्यस्वामी शदश् च सामन्तादिभिः परिकल्पितो देयः । तथा च स एव ।

[३८५] गोभिस् तु भक्षितं शस्यं यो नरः प्रतियाचते ।

सामन्तानुमते देयं धान्यं यत् तत्र भक्षितम् ॥ इति ।

यस् तु उशनसा शदयाचननिषेधो ऽर्थात् कृतः ।

गोभिर् विनाशितं धान्यं यो नरः प्रतियाचते ।

पितरस् तस्य नाश्नन्ति नाश्नन्ति त्रिदिवौकसः ॥ इति ।

स ग्रामादिसमीपस्थानावृतक्षेत्रविषयः ।

इति स्वामिपालाख्यं विवादपदम्

**अथ सीमाविवादनिर्णयः **

तत्र तावत् सीमा चतुर्विधा । जनपदसीमा ग्रामसीमा गृहसीमा क्षेत्रसीमा च इति । सा च यथाक्रमं पञ्चलक्षणा । तद् उक्तं नारदेन ।

ध्वजिनी मत्स्यनी चैव नैधानी भयवर्जिता ।

राजशासननीता च सीमा पञ्चविधा स्मृता ॥ इति ।

द्वजिनी वृक्षादिलक्षिता । मत्स्यिनी जललिङ्गान्विता । नैधानी निखाततुषाङ्गारादिमती । भवर्जिता **[३८६] **सर्थिप्रत्यर्थिपरस्परविषयापत्तिनिर्मिता । राजशासननीता ज्ञातृचिह्नाद्यभावे राजेच्छया निर्मिता । तथा च व्यासः ।

ग्रामयोर् उभयोः सीम्नि वृक्षा यत्र समुन्नताः ।

समुच्छिर्ता ध्वजाकारा ध्वजिनी सा प्रकीर्तिता ॥

स्वच्छन्दगा बहुजला मत्स्यकूर्मसमन्विता ।

प्रत्यक्प्रवाहिनी यत्र सा सीमा मत्स्यनी मता ॥

तुषाङ्गारकपालैस् कुम्भैर् आयतनैस् तथा ।

सीमात्र चिह्निता कार्या नैधानी सा निगद्यते ॥ इति ।

वृक्षाश् च न्यग्रोधादयः । तद् आह मनुः ।

[३८७] सीमावृक्षांस् तु कुर्वीत न्यग्रोधाश्वत्थकिंशुकान् ।

शाल्मलीसालतालांश् च क्षीरिणश् चैव पादपान् ॥ इति । (म्ध् ८।२४६)

प्रत्यक्प्रवाहिनीत्य् अनेन वाप्यादीनि प्रकाशचिह्नान्य् उपलक्ष्यन्ते । तानि च बृहस्पतिना दर्शितानि ।

वापीकूपतडागानि चैत्यारामसुरालयाः ।

स्थलनिम्ननदीस्रोतःशरगुल्मनगादयः ॥

प्रकाशचिह्नान्य् एतानि सीमायां कारयेत् सदा ॥ इति ।

तुषाङ्गारकपालैर् इति करीषादीनां गुप्तलिङ्गानाम् अप्य् उपलक्षणम् । तानि च तेनैव दर्शितानि ।

करीषास्थितुषाङ्गारशर्कराश्मकपालिकाः ।

सिकतेष्टकगोवालकार्पासास्थीनि भस्म च ॥

प्रक्षिप्य कुम्भेष्व् एतानि सीमान्तेषु निधापयेत् ॥ इति ।

तानि च सीमालिङ्गानि स्थविरैर् बालानां दर्शनीयानि । तथा च बृहस्पतिः ।

[३८८] ततः पौगण्डबालानां प्रयत्नेन प्रदर्शयेत् ।

वार्धिके च शिशूनां ते दर्शयेयुस् तथैव च ॥

एवं परम्पराज्ञाते सीमाभ्रान्तिर् न जायते ॥ इति ।

एवं निरूपितैर् लिङ्गैर् सीमाविवादनिर्णयं कुर्याद् इत्य् आह मनुः ।

एतैर् लिङ्गैर् नयेत् सीमां राजा विवदमानयोः ।

पूर्वभुक्त्या च सततम् उदकस्यागमेन च ॥

यदि संशय एव स्याल् लिङ्गानाम् अपि दर्शने ।

साक्षिप्रत्यय एव स्यात् सीमावादविनिर्णयः ॥

साक्ष्यभावे तु चत्वारो ग्रामाः सामन्तवाइनः ।

सीमाविनिर्णयं कुर्युः प्रयता राजसंनिधौ ॥ इति । (म्ध् ८।२५२–५३, २५८)

प्रथमं तावद् अर्थिप्रत्यर्थिप्रदर्शितैः लिङ्गैः सीमाविवादनिर्णयः । अथात्राप्य् अविश्वासस् तदा लिङ्गविषयकात् सीमाविषयकाद् वा साक्षिप्रत्ययान् निर्णयः । यदा साक्षिनाम् अभावस् तदा सामन्तैर् विनिर्णय इत्य् अर्थः, [३८९] “तेषाम् अभावे सामन्ताः” इति कात्यायनेनोक्तत्वात् । के पुनः सामन्ताः इत्य् अपेक्षिते स एवाह ।

संसक्तकास् तु सामन्तास् तत्संसक्तास् तथोत्तराः ।

संसक्तसक्तसंसक्ताः पद्माकाराः प्रकीर्तिताः ॥ इति ।

विप्रतिपन्नसीमकस्य क्षेत्रस्य चतसृषु दिक्षु संनिहितग्रामादिभोक्तारः संसक्ताः । एत एव सामन्तशब्दाभिधेयाः । यदा पुनर् अदुष्टसंसक्तका न सन्ति तदा संसक्तसंसक्ततत्संसक्तैः निर्णयः कार्यः । तद् आह स एव ।

स्वार्थसिद्धौ च दुष्टेषु सामान्तेष्व् अर्थगौरवात् ।

तत्संसक्तैस् तु कर्तव्य उद्धारो नात्र संशयः ॥

संसक्तसक्तदोषे तु तत्संसक्ताः प्रकीर्तिताः ।

कर्तव्यास् त्व् अविदुष्टास् तु राज्ञा धर्मं विजानता ॥

[३९०] तेषाम् अभावे सामन्ता मौलवृद्धोद्धृतादयः ।

स्थावरे षट्प्रकारे ऽपि कार्या नात्र विचारणा ॥ इति ।

वृद्धादिलक्षणं तेनैवोक्तम् ।

निबध्यमानं यैर् दृष्टं तत् कार्यं सुगुणान्वितैः ।

वृद्धा वा यदि वावृद्धास् ते च वृद्धाः प्रकीर्तिताः ॥

ये तत्र पूर्वं सामन्ताः पश्चाद् दिशान्तरं गताः ।

तन्मूलत्वात् तु ते मौला ऋषिभिः परिकीर्तिताः ॥

उपश्रवणसंभोगभयस्थानोपचिह्निताः ।

उद्धरन्ति पुनर् यस्माद् उद्धृतास् ते ततः स्मृताः ॥ इति ।

साक्षिप्रभृत्युद्धृतपर्यन्तानाम् अभावे मनुर् आह ।

सामन्तानाम् अभावे तु मौलानां सीमसाक्षिणाम् ।

इमान् अप्य् अनुयुञ्जीत पुरुषान् वनगोचरान् ॥

[३९१] व्याधान् शाकुनिकान् गोपान् कैवर्तान् मूलखानकान् ।

व्यालग्राहान् उञ्छवृत्तीन् अन्यांश् च वनगोचरान् ॥ इति । (म्ध् ८।२५९–६०)

अन्यांश् चेति चकारेण सीमाकर्षका उपलक्ष्यन्ते । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

सीम्नोप् विवादे क्षेत्रस्य सामन्ताः स्थविरादयः ।

गोपाः सीमाकृषाणा ये सर्वे च वचगोचराः ॥

नयेयुर् एते सीमानं स्थलाङ्गारतुषद्रुमैः ।

सेतुवल्मीकनिम्नास्थिचैत्याद्यैर् उपलक्षिताम् ॥ इति । (य्ध् २।१५०–५१)

नारदो ऽपि ।

ग्रामसीमासु च बहिर् ये च स्युः कृषिजीविनः ।

गोपाः शाकुनिका व्याधा ये चान्ये वनगोचराः ॥ इति ।

ते च शपथैः शापिता एव निर्णयं ब्रूयुः । तथा च बृहस्पतिः ।

[३९२] शापिताः शपथैः स्वैः स्वैर् ब्रूयुः सीमाविनिर्णयम् ।

दर्शयेयुश् च लिङ्गानि तत् प्रमाणम् इति स्थितिः ॥ इति ।

स्वैः स्वैर् इति,

सत्येन शापयेद् विप्रं क्षत्रियं वाहनायुधैः ।

इत्यादिलोकव्यवस्थया प्रतिपादितैः इत्य् अर्थः । मनुर् अपि ।

ग्रामीयककुलानां च समक्षं सीम्नि साक्षिणः ।

प्रष्टव्याः सीमलिङ्गानि तयोश् चैव विवादिनोः ॥

ते पृष्टास् तु यथा ब्रूयुः समस्ताः सीम्नि निश्चयम् ।

निबध्नीयात् तथा सीमां सर्वांस् तांश् चैव नामतः ॥ इति । (म्ध् ८।२५४–५५)

सीमासाक्षिणां तु लक्षणम् आह बृहस्पतिः ।

आगमं च प्रमाणं च भोगं कामं च नाम च ।

भूभागलक्षणं चैव ये विदुस् ते ऽत्र साक्षिणः ॥ इति ।

यदा पुनश् चिह्नानि न सन्ति विद्यमानानि वा लिङ्गालिङ्गतया संदिग्धानि तदा निर्णयोपायम् आह याज्ञवल्क्यः ।

[३९३] सामन्ता वा समग्रामाश् चत्वारो ऽष्टौ दशापि वा ।

रक्तस्रग्वसनाः सीमां नययुः क्षितिधारिणः ॥ इति । (य्ध् २।१५२)

सामन्ता वेति विकल्पाभिधानं स्मृत्यन्तरोक्तसाक्ष्याद्यभिप्रायम् । समग्रामाः प्रत्यासन्नग्रामीणाः चत्वारो ऽष्टौ दश वेत्य् एव समसंख्याका रक्तस्रग्विणो रक्ताम्बरधरा मूर्ध्न्य् आरोपितक्षितिखण्डाः सीमां प्रदर्शयेयुः । स्वैः स्वैः शपथैः शापिताः सन्तः सीमां नयेयुः । तथा च मनुः ।

शिरोभिस् ते गृहीत्वोर्वीं स्रग्विणो रक्तवाससः ।

सुकृतैः शापिताः स्वैः स्वैर् नयेयुस् ते समञ्जसम् ॥ इति । (म्ध् ८।२५६)

नयेयुर् इति बहुवचनम् अपि अविवक्षितम्, एकस्यापि सीमाप्रदर्शकस्य बृहस्पतिना दर्शितत्वात् ।

ज्ञातृचिह्नैर् विना साधुर् एको ऽप्य् उभयसंमतः ।

रक्तमाल्याम्बरधरो मृदम् आदाय मूर्धनि ॥

सत्यव्रतः सोपवासः सीमानं दर्शयेन् नरः ॥ इति ।

यत् तु नारेदेनोक्तम्,

**[३९४] **नैकः समुन्नयेत् सीमां नरः प्रत्ययवान् अपि ।

गुरुत्वाद् अस्य कार्यस्य क्रियैषा बहुषु स्थिता ॥ इति ।

तद् उभयानुमतधर्मविद्व्यतिरिक्तविषयम् । स्थलादिचिह्नाभावे ऽपि साक्षिसामन्तादीनां सीमाज्ञान उपायविशेषम् आह नारदः ।

निम्नगापहृतोत्सृष्टनष्टचिह्नाउ भूमिषु ।

तत्प्रदेशानुमानाच् च प्रमाणाद् भोगदर्शनात् ॥ इति ।

निम्नगया नद्या अपहारेणोत्सृष्टानि नष्टानि स्वस्थानाच् च्युतानि यासु मर्यादाभूमिषु तत्र तत्र देशानुमानात् दृष्टस्वचिह्नानां प्राचीनप्रदेशानुभावात् प्रयोगात् ग्रामाद् आरभ्य सहस्रदण्डपरिमितं क्षेत्रम् अस्य ग्रामस्य पश्चिमो भाग इत्य् एवंविधात् परिमाणात्, भोगदर्शनात् प्रत्यर्थिसमक्षम् अविप्रतिपन्नाया अस्मार्तकालोपलक्षितभुक्तेर् वा निश्चिनुयुर् इत्य् अर्थः । एतेषां साक्षिसामन्तप्रभृतीनां सीमासङ्क्रमणदिनाद् आरभ्य यावत् त्रिपक्षं यदि [३९५] राजदैविकव्यसनं नोत्पद्यते तदा तत्पर्दर्शनात् सीमानिर्णयः । तथा च कात्यायनः ।

सीमाचङ्क्रमणे कोशे पादस्पर्शे तथैव च ।

त्रिपक्षपञ्चसप्ताहं दैवराजकम् इष्यते ॥ इति ।

यस् तत्र निषेधः स्मृत्यन्तरे ऽभिहितः,

वाक्पारुष्ये महीवादे दिव्यानि परिवर्जयेत् ।

इति, स उक्तलक्षणपुरुषाभावविषय इत्य् अविरोधः । कथं तर्ह्य् अत्र निर्णय इत्य् अपेक्षिते आह नारदः ।

यदा तु न स्युर् ज्ञातारः सीमायाश् च न लक्षणम् ।

तदा राजा द्वयोः सीमाम् उन्नयेद् इष्टतः स्वयम् ॥ इति ।

इष्टतः इच्छातः । याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

अभावे ज्ञातृचिह्नानां राजा सीम्नः प्रवर्तिता । इति । (य्ध् २।१५३)

ज्ञातॄणां सामन्तादीनां चिह्नानां वृक्षादीनाम् अभावे राजैव सीम्नः प्रवर्तयिता । ग्रामद्वयमध्यवर्तिनीं विवादास्पदीभूतां भुवं समं प्रविभज्य उभयोर् ग्रामयोः समर्प्य तन्मध्ये सीमालिङ्गानि कारयेत् । तदा तस्या भूमेर् यत्रैवोपकारातिशयो दृश्यते तदा तस्यैव ग्रामस्य सकला भूः समर्पणीया । तथाह मनुः ।

[३९६] सीमायाम् अविषह्यायां स्वयं राजैव धर्मवित् ।

प्रदिशेद् भूमिम् एकेषाम् उपकाराद् इति स्थितिः ॥ इति । (म्ध् ८।२६५)

अविषह्यायां ज्ञातृज्ञापकशून्यायाम् इत्य् अर्थः । ऋणादिनिर्णयवत् सीमानिर्णयो नावेदनानन्तरम् एव कार्यः । किं तु प्रकाशितेषु सेत्वादिषु । तद् आह स एव ।

सीमां प्रति समुत्पन्ने विवादे ग्रामयोर् द्वयोः ।

ज्येष्ठे मासे नयेत् सीमां सप्रकाशेषु सेतुषु ॥ इति । (म्ध् ८।२४५)

ग्रामग्रहणं नगरादेर् अप्य् उपलक्षणार्थम् । अत एव कात्यायनः ।

[३९७] सीमान्तवासिसामन्तैः कुर्यात् क्षेत्रादिनिर्णयम् ।

ग्रामसीमादिषु तथा तद्वन् नगरदेशयोः ॥ इति ।

यदा रागलोभादिवशात् सीमासाक्षिणो निर्णयं न कुर्युः तदा दण्डनीया इत्य् आह स एव ।

बहूनां तु गृहीतानां न सीमानिर्णयं यदि ।

कुर्युर् भयाद् वा लोभाद् वा दाप्यास् तूत्तमसाहसम् ॥ इति ।

एतज् ज्ञानविषयम् । अज्ञानविषये तु नारदः ।

अथ चेद् अनृतं ब्रूयुः सामन्ताः सीमनिर्णये ।

सर्वे पृथक् पृथक् दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम् ॥

सामन्तात् परतो ये स्युस् तत्संसक्ता मृषोदितैः ।

संसक्तसक्तसक्तास् तु विनेयाः पूर्वसाहसम् ॥

मौलवृद्धादयस् त्व् अन्ये दण्डं दाप्याः पृथक् पृथक् ।

विनेयाः प्रथमेनैव साहसेन व्यवस्थिताः ॥ इति ।

साक्षिणां मिथो वैमत्याभिधाने दण्डम् आह कात्यायनः ।

कीर्तिते यदि भेदः स्याद् दण्ड्यास् तूत्तमसाहसम् । इति ।

सीमाचङ्क्रमणकर्तॄणाम् अपि दण्डम् आह स एव ।

[३९८] यथोक्तेन नयन्तस् ते पूयन्ते सत्यसाक्षिणः ।

विपरीतं नयन्तस् तु दाप्यास् तु द्विशतं दमम् ॥ इति ।

आज्ञानाद् अनृतवचने साक्ष्यादीन् दण्डयित्वा पुनर् विचारः प्रवर्तयितव्यः । तथा च कात्यायनः ।

अज्ञानोक्तान् दण्डयित्वा पुनः सीमां विचारयेत् ।

त्यक्त्वा दुष्टांस् तु सामन्तान् अन्यान् मौलादिभिः सह ।

संमील्य कारयेत् सीमाम् एवं धर्मविदो विधुः ॥ इति ।

नद्युत्सृष्टक्षेत्रविषये निर्णयम् आह बृहस्पतिः ।

अन्यग्रामात् समाहृत्य दत्तान्य् अस्य यदा मही ।

महानद्याथ वा राज्ञा कथं तत्र विचारणा ॥

नद्योत्सृष्टा राजदत्ता यस्य तस्यैव सा मही ।

अन्यथा न भवेल् लाभो नराणां राजदैवकः ॥

क्षयोदयौ जीवनं च दैवराजवशान् नृणाम् ।

तस्मात् सर्वेषु कार्येषु तत्कृतं न विचालयेत् ॥

ग्रामयोर् उभयोर् यत्र मर्यादा कल्पिता नदी ।

कुरुते दानहरणं भाग्याभाग्यवशान् नृणाम् ॥

[३९९] एकत्र कूलपातं तु भूमेर् अन्यत्र संस्थितिम् ।

नदीतीरे प्रकुरुते तस्य तां न विचालयेत् ॥ इति ।

एतद् अव्युप्तशस्यतीरविषयम् । उप्तशस्यविषये तु स एवाह ।

क्षेत्रशस्यं समुल्लङ्घ्य भूमिच्छिन्ना यदा भवेत् ।

नदीस्रोतःप्रवाहेण पूर्वस्वामी लभेच् च ताम् ॥ इति ।

तां सशस्यां भूमिं पूर्वस्वामी यावद् उप्तशस्यफलप्राप्तिस् तावल् लभेतेत्य् अर्थः । फलप्राप्तेर् ऊर्ध्वं तु पूर्ववचनविषयसमानता । राजदत्तविषये क्वचिद् अपवादम् आह स एव ।

या राज्ञा क्रोधलोभेन छलान्यायेन वा हृता ।

प्रदत्तान्यस्य तुष्टेन न सा सिद्धिम् अवाप्नुयात् ॥ इति ।

एतच् च स्वत्वहेतुप्रमाणवत् क्षेत्रविषयम् । प्रमाणाभावे तु स एवाह ।

प्रमाणरहितां भूमिं भुञ्जानो यस्य या हृता ।

गुणाधिकाय वा दत्ता तस्य तां न विचालयेत् ॥ इति ।

गृहादिविषये निर्णयस् तेनैव दर्शितः ।

निवेशकालाद् आरभ्य गृहवार्यापणादिकम् ।

येन यावद् यथा भुक्तं तस्य तन् न विचालयेत् ॥

[४००] वातायनं प्रणालीश् च तथा निर्यूहवेदिकाः ।

चतुःशालं स्यन्दिनिकां प्राङ्निविष्टां न चालयेत् ॥ इति ।

वातायनं गवाक्षः । प्रणाली काष्टादिमयो जलनिर्गमोपायः । निर्यूहो गृहकोणो नागदन्तको वा । वेदिका रथ्यादिप्रदेशसंस्कृता उन्नता भूमिः । चतसृणां शालानां समाहारश् चतुःशालम् । तस्मात् स्यन्दनिका वृष्टिजलनिपातः ।

निवेशकालाद् ऊर्ध्वं प्रातिवेश्यानिष्टकारि वातायनादिकं न कार्यम् इत्य् आह कात्यायनः ।

निवेशसमयाद् ऊर्ध्वं नैते योज्याः कदाचन ।

दृष्टिपातं प्रणालीं च न कुर्यात् परवेश्मसु ॥ इति ।

दृष्टिपातो गवाक्षः । परवेश्मसु परवेशमाभिमुख्येन । बृहस्पतिर् अपि ।

वर्चःस्थानं वह्निचयं गर्तोच्छिष्टाम्बुसेचनम् ।

अत्यारात् परकुड्यस्य न कर्तव्यं कथंचन ॥ इति ।

अरत्निद्वयम् उत्सृज्य कर्तव्यम् इत्य् आह कात्यायनः ।

विण्मूत्रोदकचक्रं च वहिनिश्वभ्रनिवेशनम् ।

अरत्निद्वयम् उत्सृज्य परकुड्यान् निवेशयेत् ॥ इति ।

अवस्कारादिभिश् चतुष्पथादिकं न रोधयेद् इत्य् आह नारदः ।

[४०१] अवस्करस्थलश्वभ्रभ्रमस्यन्दनिकादिभिः ।

चतुष्पथसुरस्थानराजमार्गान् न रोधयेत् ॥ इति ।

बृहस्पतिः ।

यान्त्य् आयान्ति जना येन पशवश् चानिवारिताः ।

तद् उच्यते संसरणं न रोद्धव्यं तु केनचित् ॥ इति ।

यस् तु संसरणे स्वभ्रादिकं करोति तस्य दण्डम् आह स एव ।

यस् तत्र संसरे श्वभ्रं वृक्षारोपणम् एव वा ।

कामात् पुरीषं कुर्याच् चेत् तस्य दण्डस् तु माषकः ॥ इति ।

राजमार्गे तु पुरीषकर्तुर् दण्डम् आह मनुः ।

समुत्सृजेद् राजमार्गे यस् त्व् अमेध्यम् अनापदि ।

स द्वौ कार्षापनौ दद्याद् अमेध्यं चाशु शोधयेत् ॥

[४०२] आपद्गतो ऽथ वा वृद्धो गर्भिणी बालएव वा ।

परिभाषणम् अर्हन्ति तच् च् शोध्यम् इति स्थितिः ॥ इति । (म्ध् ९।२८२–८३)

अमेध्यादिना तडागादिषु दोषं कुर्वतां दण्डम् आह कात्यायनः ।

तडागोद्यानतीर्थानि यो ऽमेध्येन विनाशयेत् ।

अमेध्यं शोधयित्वा तु दण्डयेत् पूर्वसाहसम् ॥

दूषयन् सिद्धतीर्थानि स्थापितानि महात्मभिः ।

पुण्यानि पावनीयानि प्राप्नुयात् पूर्वसाहसम् ॥ इति ।

मर्यादाभेदनादौ दण्डम् आह याज्ञवल्क्यः ।

मर्यादायाः प्रभेदे च सीमातिक्रमणे तथा ।

क्षेत्रस्य हरणे दण्डा अधमोत्तममध्यमाः ॥ इति । (य्ध् २।१५५)

अनेकक्षेत्रव्यवच्छेदिका साधारणी भूर् मर्यादा । तस्याः प्रकर्षेण भेदने सीमानम् अतिलङ्घ्य कर्षणे क्षेत्रस्य तथा निन्दितप्रदर्शनेन हरणे यथाक्रमेणधोत्तममध्यमसाहसा [४०३] दण्डा वेदितव्याः । क्षेत्रग्रहणं गृहारामाद्युपलक्षणार्थम् । अज्ञानात् क्षेत्रादिहरणे अधम एव दण्डो वेदितव्यः । अत एव मनुः ।

गृहं तडागम् आरामं क्षेत्रं वा भीषया हरन् ।

शतानि पञ्च दण्ड्यः स्याद् अज्ञानाद् द्विशतो दमः ॥ (म्ध् ८।२६४)

[४०४] इति । ये तु बलाद् अपह्रियमाणक्षेत्रादिभूमयस् तेषाम् उत्तमो दण्डः प्रयोक्तव्यः । उत्तमसाहसं यथा,

वधः सर्वस्वहरणं पुरान् निर्वासनाङ्कने ।

तदङ्गच्छेद इत्य् एको दण्ड उत्तमसाहसः ॥ 

इति स्मरणात् । यत् तु शङ्खलिखिताभ्यां सीमातिक्रमणे दण्डाधिक्यम् उक्तम् “सीमाव्यतिक्रमे त्व् अष्टसहस्रम्” इति, तत् समग्रसीमातिक्रमविषयम् । सीमासंधिषूत्पन्नवृक्षातिविषये कात्यायनः ।

सीमामध्ये तु जातानां वृक्षाणां क्षेत्रयोर् द्वयोः ।

फलं पुष्पं च सामान्यं क्षेत्रस्वामिषु निर्दिशेत् ॥ इति ।

अन्यक्षेत्रे जातवृक्षादिविषये स एव ।

अन्यक्षेत्रे तु जातानां शाखा यत्रान्यसंस्थिता ।

स्वामिनं तं विजानीयाद् यस्य क्षेत्रे तु संस्थिता ॥ इति ।

परक्षेत्रे प्रार्थनया क्रियमाणसेतुकूपादिकं क्षेत्रस्वामिना न निषेद्धव्यम् । तद् आह याज्ञवल्क्यः ।

[४०५] न निषेध्यो ऽल्पबाधस् तु सेतुः कल्याणकारकः ।

परभूमिं हरन् कूपः स्वलप्क्षेत्रो बहूदकः ॥ इति । (य्ध् २।१५६]

यत् स्वल्पबाधकं महोपकारकं क्षेत्रादिकं च भवति तत् क्षेत्रं स्वामिना न निषेद्धव्यम् । यत् पुनर् बहुबाधकं स्वल्पोपकारकं च तन् निषेद्धव्यं भवति । नारदो ऽपि ।

परक्षेत्रस्य मध्ये तु सेतुर् न प्रतिबध्यते ।

महागुणो ऽल्पबाधश् चेद् वृद्धिर् इष्टा क्षये सति ॥ इति ।

सेतुश् च द्विविधः । तथा च स एवाह ।

[४०६] सेतुस् तु द्विविधो ज्ञेयः खेयो बन्ध्यस् तथैव च ।

तोयप्रवर्तनात् खेयो बन्ध्यः स्यात् तन्निवर्तनात् ॥ इति ।

सेत्वादिसंस्कारविषये नारदः ।

पूर्वप्रवृत्तम् उत्सन्नम् अपृष्ट्वा स्वामिनं तु यः ।

सेतुं प्रवर्तयेत् कश्चिन् न स तत्फलभाग् भवेत् ॥

मृते तु स्वामिनि पुनस् तद्वंश्ये वापि मानवे ।

राजानम् आमन्त्र्य ततः प्रकुर्यात् सेतुकर्म तत् ॥ इति ।

क्षेत्रस्वामिनम् अनभ्युपगम्य तदभावे राजानं वा सेत्वादिप्रवर्तने याज्ञवल्क्यः ।

स्वामिने यो ऽनिवेद्यैव क्षेत्रे सेतुं प्रवर्तयेत् ।

उत्पन्ने स्वामिनो भोगः तदभावे महीपतेः ॥ इति । (य्ध् २।१५७)

प्रार्थनार्थदानेन वा लब्धानुज्ञः सन्न् एव परक्षेत्रे सेतुं प्रवर्तयेद् इत्य् अस्य तात्पर्यम् । न तु सेतुप्रवर्तकस्य **[४०७] **फलभाक्त्वनिषेधे तात्पर्यम्, तस्याप्रसक्तत्वात् । अथ वा दृष्टलाभफलभोक्तृत्वनिषेधे तात्पर्यम् अस्तु । कात्यायनो ऽपि ।

अस्वाम्यनुमतेनैव संस्कारं कुरुते तु यः ।

गृहोद्यानतडागानां संस्कर्ता लभते न तु ॥

व्ययं स्वामिनि चायाते न निवेद्य नृपे यदि ।

अथावेद्य प्रयुक्तस् तु तद्गतं लभते व्ययम् ॥ इति ।

क्षेत्रस्वामिपार्श्वे क्षेत्रम् इदम् अहं कर्षामीतीदम् अङ्गीकृत्य पश्चाद् यो न कर्षति अन्येन वा न कर्षयति तं प्रत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

फालाहतम् अपि क्षेत्रं न कुर्याद् यो न कारयेत् ।

स प्रदाप्यः कृष्टफलं क्षेत्रम् अन्येन कारयेत् ॥ इति । (य्ध् २।१५८)

यद्य् अपि फालाहतम् ईषद् धलेन विदारितं न सम्यग् बीजावापार्हं तथाप्य् अकृष्टक्षेत्रस्य फलं यावद् यत्रोत्पत्त्यर्हं सामन्तादिकल्पितं [४०८] तावद् असौ स्वामिने दापनीयः । तच् च क्षेत्रं पूर्वकर्षकाद् आच्छिद्यान्येन तत् कारयेत् । बृहस्पतिर् अपि ।

क्षेत्रं गृहीत्वा यः कश्चिन् न कुर्यान् न च कारयेत् ।

स्वामिने स शदं दाप्यो राज्ञे दण्डं च तत्समम् ॥ इति ।

स्वामिने कियान् शदो देय इत्य् अपेक्षिते स एवाह ।

चिरावसन्ने दशमं कृष्यमाणे तथाष्टमम् ।

सुसंस्कृते तु षष्ठं स्यात् परिकल्प्य यथाविधि ॥ इति ।

चिरावसन्ने चिरकालम् अकृष्टे क्षेत्रे कर्षामीति स्वीकृत्योपेक्षिते यावत्फल्म् अनुपेक्षिते लभ्यते तस्य दशमं भागं दाप्यः । कृष्यमाणे सुचिरावसन्ने स्वीकृत्योपेक्षिते त्व् अष्टमं भागं दाप्यः । सुसंस्कृते क्षेत्रे उपेक्षिते तु षष्ठं भागं दाप्य इत्य् अर्थः । अशक्तप्रेतनष्टक्षेत्रविषये नारदः ।

अशक्तप्रेतनष्टेषु क्षेत्रिकेष्व् अनिवारितः ।

क्षेत्रं चेद् विकृषेत् कश्चिद् अश्नुवीत स तत्फलम् ॥

[४०९] कृष्यमाणेषु क्षेत्रेषु क्षेत्रिकः पुनर् आव्रजेत् ।

खिलोपचारं तत् सर्वं दत्वा क्षेत्रम् अवाप्नुयात् ॥ इति ।

खिलोपचारः खिलमञ्जनार्थो व्ययः । तस्येयत्तावधारणार्थं विचारं तस्याह स एव ।

संवत्सरेणार्धाखिलं खिलं स्याद् वत्सरैस् त्रिभिः ।

पञ्चवर्षावसन्नं तु क्षेत्रं स्याद् अटवीसमम् ॥ इति ।

यदा पुनः खिलोपचारं स्वामी न ददाति तदाप्य् आह कात्यायनः ।

अशक्तितो न दद्याच् चेत् खिलार्थे यः कृतो व्ययः ।

तदष्टभागहीनं तु कर्षकः फलम् आप्नुयात् ॥

वर्षान् अष्टौ स भोक्ता स्यात् परतः स्वामिने तु तत् ॥ इति \

इति सीमाविवादनिर्णयः समाप्तः

अथ दण्डपारुष्यम्

तत्स्वरूपं नारदेनोक्तम् ।

परगात्रेष्व् अभिद्रोहो हस्तपादायुधादिभिः ।

भस्मादीनाम् उपक्षेपैर् दण्डपारुष्यम् उच्यते ॥

[४१०] इति । परगात्रेषु स्थावरजङ्गमादेर् अनेकद्रव्येषु । हस्तपादायुधादिभिर् इत्य् आदिग्रहणाद् ग्रावादिभिः । द्रोहो हिंसनम् । तथा भस्मादिभिः भस्मरजःपङ्कपुरीषाद्यैः उपघातः संस्पर्शरूपं मनोदुःखोत्पादनम् । तद् उभयं दण्डपारुष्यम् । तस्य त्रैविध्यम् आह स एव ।

तस्यापि दृष्टं त्रैविध्यं हीनमध्योत्तमक्रमात् ।

अवगूरणनिःशङ्खपातनक्षतदर्शनैः ॥

हीनमध्योत्तमानां तु द्रव्याणाम् अनतिक्रमात् ।

त्रीण्य् एव साहसान्य् आहुस् तत्र कण्टकशोधनम् ॥ इति ।

निःशङ्कपातनं निःशङ्कप्रहरणम् । त्रीण्य् एव साहसानि साहसीकृतानि दण्डपारुष्याणीत्य् अर्थः । दण्डपारुष्ये पञ्च प्रकारा विधयस् तेनैवोक्ताः ।

विधिः पञ्चविधस् तूक्तः एतयोर् उभयोर् अपि ।

पारुष्ये सति संरम्भाद् उत्पन्ने क्षुब्धयोर् द्वयोः ॥

[४११] स मान्यते यः क्ष्मते दण्डभाग् यो ऽतिवर्तते ।

पूर्वम् आक्षारयेद् यस् तु नियतं स्यात् स दोषभाक् ॥

पश्चाद् यः सो ऽप्य् असत्कारी पूर्वे तु विनयो गुरुः ।

द्वयोर् आपन्नयोस् तुल्यम् अनुबध्नाति यो ऽधिकम् ॥

स तयोर् दण्डम् आप्नोति पूर्वो वा यदि वोत्तरः ।

पारुष्यदोषावृतयोर् युगपत् संप्रवृत्तयोः ॥

विशेषश् चेन् न लक्ष्येत विनयः स्यात् समस्तयोः ।

श्वपाकषण्ढपाषण्डव्यङ्गेषु बधिरेषु च ॥

हस्तिपव्रात्यदासेषु गुर्वाचार्यान्तिकेषु च ।

मर्यादातिक्रमे सद्यो घात एवानुशासनम् ॥

यम् एव ह्य् अतिवर्तेत नीचः सन्तं जनं नृषु ।

स एव विनयं कुर्यान् न तद्विनयभाङ् नृपः ॥

[४१२] मला ह्य् एते मनुष्याणां धनम् एषां मलात्मकम् ।

अतस् तान् घातयेद् राजा नार्थदण्डेन दण्डयेत् ॥ इति ।

यस् तु पश्चात् प्रवृत्तस्यापराधाभावो बृहस्पतिना दर्शितः ।

आकृष्टस् तु समाक्रोशान् ताडितः प्रतिताडयन् ।

हत्वापराधिनं चैव नापराधी भवेन् नरः ॥ इति ।

यो ऽपि पश्चात् प्रवृत्तस्य दण्डः कात्यायनेन दर्शितः ।

अभीषणेन दण्डेन प्रहरेद् यस् तु मानवः ।

पूर्वं वा पीडितो वाथ स दण्ड्यः परिकीर्तितः ॥ इति ।

सो ऽपि पूर्व्प्रवृत्तदण्डाद् अल्पदण्डार्थः । दण्डपारुष्यसंदेहे निर्णयकारणम् आह याज्ञवल्क्यः ।

असाक्षीकहते चिह्नैर् युक्तिभिश् चागमेन च ।

द्रष्टव्यो व्यवहारस् तु कूटचिह्नकृतो भयात् ॥ इति । (य्ध् २।२१२)

यदा कश्चिद् रहस्य् अनेनाहं ताडितः इति राज्ञे निवेदयति तदा चिह्नैस् तद्गात्रगतश्रमादिभिः **[४१३] **कारणप्रयोजनपर्यालोचनरूपाभिर् युक्तिभिर् आगमेन जनप्रवादेन च शब्दाद् दिव्येन च कूटचिह्नकरणसंभावनाभयात् परीक्षा कार्येत्य् अर्थः । राजशासनद्रव्यविशेषेण दण्डविशेषम् आह स एव ।

भस्मपङ्करजःस्पर्शे दण्डो दशपणः स्मृतः ।

अमेध्यपार्ष्णिनिष्ठ्यूतस्पर्शने द्विगुणः स्मृतः ॥

समेष्व् एवं परस्त्रीषु द्विगुणस् तूत्तमेषु च ।

हीनेष्व् अर्धदमो मोहमदादिभिर् अदण्डनम् ॥ इति । (म्ध् २।२१३–१४)

अमेधशब्देन श्लेष्मनखकर्णादिदूषिकाशुक्रोच्छिष्हादिकं गृहते । पुरीषादिस्पर्शे कात्यायनः ।

छर्दिमूत्रपुरीषाद्यैः पादादौ च चतुर्गुणः ।

षड्गुणः कायमध्ये तु मूर्ध्नि त्व् अष्टगुणः स्मृतः ॥

[४१४] इति । आदिशब्देन वसाशुक्रासृङ्मज्जानो गृह्यन्ते । ताडनार्थं हस्तोद्यमने ताडने च दण्डम् आह स एव ।

उद्गूर्णे तु हस्तस्य कर्यो द्वादशको दमः ।

स एव द्विगुणः प्रोक्तः पातनेषु स्वजातिषु ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

उद्गूर्णे हस्तपादे तु दशविंशतिकौ दमौ ।

परस्परं तु सर्वेषां शस्त्रे मध्यमसाहसः ॥ इति । (य्ध् २।२१६)

हस्ते पादे वा ताडनार्थम् उद्यते सति यथाक्रमं दशविंशतिपणकौ दमौ । परस्परवधार्थं शस्त्रे उद्यते सति सर्वेषां वर्णानां मध्यमसाहसो दण्ड इत्य् अर्थः । काष्ठादिभिस् ताडने स एव ।

[४१५] शोणितेन विना दुःखं कुर्वन् काष्ठादिभिर् नरः ।

द्वात्रिंशतं पणान् दण्ड्यो द्विगुणं दर्शने ऽसृजः ॥ इति । (य्ध् २।२१८)

त्वगादिभेदे दण्डम् आह मनुः ।

त्वग्भेदकः शतं दण्ड्यो लोहितस्य च दर्शकः ।

मांसच्छेदे शतं निष्कान् प्रवास्यस् त्व् अस्थिभेदकः ॥ इति । (म्ध् ८।२८४)

पादाद्याकर्षणादौ याज्ञवल्क्यः ।

पादकेशांशुककरोल्लुञ्चनेषु पणान् दश ।

पिण्डाकर्षांशुकावेष्टपादाध्यासे शतं दमः ॥

करपददतो भङ्गे छेदने कर्णनसयोः ।

मध्यो दण्डो व्रणोद्भेदे मृतकल्पहते तथा ॥

[४१६] चेष्टाभोजनवाग्रोधे नेत्रादिप्रतिभेदने ।

कन्धराबाहुसक्थ्नां च भङ्गे मध्यमसाहसः ॥

एकं घ्नतां बहूनां च यथोक्ताद् द्विगुणो दमः ॥ इति । (य्ध् २।२१७–२१)

अवमत्य केशं गृहीत्वा यो झटित्य् आकर्षति असौ दशपणं दण्ड्यः स्यात् । यः पुनर् अंशुकेनावेष्ट्य गाढम् आपीड्याकृष्य पादेन घट्टयति असौ शतपणान् दण्ड्यः । करपाददन्तानां प्रत्येकं भङ्गे कर्णनासिकयोश् च छेदने मृतकल्पहते च मध्यमसाहसो दण्डः । गमनभोजनभाषणनिरोधे नेत्रप्रतिभेदने ग्रीवाहस्तव्रणभङ्गे मध्यमसाहसो दण्डः । मिलित्वैकस्याङ्गभङ्गं कुर्वतां बहूनाम् एकस्यापराधे यो दण्ड उक्तः तत्र तस्माद् द्विगुणो दण्डः प्रत्येकं वेदितव्यः इत्य् अर्थः । कात्यायनो ऽपि ।

[४१७] कर्णोष्ठघ्राणपादादिजिह्वानासाकरस्य च ।

छेदने चोत्तमो दण्डो भेदने मध्यमो भृगुः ॥

मनुष्याणां पशूनां च दुःखाय प्रहते सति ।

यथा यथा भवेद् दुःखं दण्डं कुर्यात् तथा तथा ॥ इति ।

प्रातिलोम्येन प्रहारे दण्डम् आह याज्ञवल्क्यः ।

विप्रपीडाकरं छेद्यम् अङ्गम् अब्राह्मणस्य तु ।

उद्गूर्णे प्रथमो दण्डः संस्पर्शे तु तदर्धिकः ॥ इति । (य्ध् २।२१५)

ब्राह्मणपीडाकरम् अब्राह्मणस्य क्षत्रियादेर् अङ्गं करचरण्डिकं छेत्तव्यम् । ब्राह्मणग्रहणम् उत्तमवर्णोपलक्षणार्थम् । अत एव मनुः ।

येन केनचिद् अङ्गेन हिंस्याद् चेच् छ्रेष्ठम् अन्त्यजः ।

छेत्तव्यं तत् तद् एवास्य तन् मनोर् अनुशासनम् ॥ (म्ध् ८।२७९)

[४१८] इति । उद्गूर्णे वधार्थम् उद्यते शस्त्रादिके प्रथमसाहसो वेदितव्यः । शूद्रस्य तत्रापि छेदनम् एव हस्तादेः । तद् आह मनुः ।

पाणिम् उद्यम्य दण्डं वा पाणिच्छेदनम् अर्हति ।

पादेन प्रहरन् कोपात् पादछेदनम् अर्हति ॥ इति । (म्ध् ८।२८०)

उद्गूरणार्थं शस्त्रादिसंस्पर्शे प्रथमसाहसास् अर्धदण्डो वेदितव्यः । भस्मादिस्पर्शने तु पुनः क्षत्रियवैश्ययोः प्रातिलोम्यापवादेषु द्विगुणो दमः । यथाह याज्ञवल्क्यः ।

प्रातिलोम्यापवादेषु द्विगुणत्रिगुणा दमाः ।

वर्णानाम् आनुलोम्येन तस्माद् अर्धार्धहानितः ॥ इति । (य्ध् २।२०७)

वाक्पारुष्योक्तन्यायेन दण्डः कल्पनीयः । कात्यायनः ।

वाक्पारुष्ये यथैवोक्तः प्रतिलोमानुलोमतः ।

तथैव दण्डपारुष्ये पात्यो दण्डो यथाक्रमम् ॥ इति ।

तत्रापि शूद्रविषये विशेषम् आह मनुः ।

अवनिष्ठीवतो दर्पात् द्वाव् ओष्ठौ छेदयेन् नृपः ।

अवमूत्रयतो मेढ्रम् अवशर्धयतो गुदम् ॥

[४१९] केशेषु गृह्णतो हस्तौ छेदयेद् अविचारयन् ।

पादयोर् दाढिकायां च ग्रीवायां च वृषणेषु च ॥

सहासनम् अभिप्रेप्सुर् उत्कृष्टस्यापकृष्टजः ।

कट्यां कृताङ्को निर्वास्यः स्फिचं चास्यावकर्तयेत् ॥ इति । (म्ध् ८।२८१–८३)

अङ्गछेदनादौ विशेषम् आह कात्यायनः ।

देहेन्द्रियविनाशे तु यदा दण्डं प्रकल्पयेत् ।

तदा तुष्टिकरं देयं समुत्थानं च पण्डितैः ॥ इति ।

तुष्टिकरं व्रणतुष्टिकरम् । समुत्थानं व्रणारोपणम् । तन्निमित्तकश् च व्ययो व्रणगुरुत्वानुसारेण पण्डितैर् औषधार्थं व्ययार्थं च कल्पितमानं व्रणारोपणं देयम्,

[४२०] समुत्थानं व्ययं चासौ दद्याद् आव्रणरोपणम् ।

इति तेनैवोक्तत्वात् । बृहस्पतिर् अपि ।

अङ्गावपीडने चैव छेदने पीडने तथा ।

समुत्थानव्ययं दाप्यः कलहापहृतं च यत् ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

कलहापहृतं देयं दण्डश् च द्विगुण्स् तथा ।

दुःखम् उत्पदयेद् यस् तु स समुत्थानकं व्ययम् ।

दाप्यो दण्डं च यो यस्मिन् कलहे समुदाहृतः ॥ इति । (य्ध् २।२२१–२२)

ग्राम्यपशुपीडायां दण्डम् आह विष्णुः: “ग्राम्यपशुघाते कार्षापणं दण्ड्यः । पशुस्वामिने तु तन्मूल्यं दद्यात्” इति । मूल्यदानं तु मृतपशुविषयम् । मरणाभावे तु समुत्थानव्ययं दद्यात् । तथा च स एव: “सर्वे च पुरुषपीडाकराः समुत्थानव्ययं दाप्या ग्राम्यपशुपीडाकराश् च” [४२१] इति । प्राणिघातनिमित्तको दण्डः क्वचिद् अशक्यप्रतिकारविषये नास्तीत्य् आह मनुः ।

छिन्ननास्य भग्नयुगे तिर्यक्प्रतिमुखागते ।

अक्षभङ्गे च यानस्य चक्रभङ्गे तथैव च ॥

छेदने चैव यन्त्राणां योक्त्ररश्म्योस् तथैव च ।

आक्रन्दे चाप्य् अपैहीति न दण्डं मनुर् अब्रवीत् ॥ इति । (म्ध् ८।२९१–९२)

शक्यप्रतिकारोपेक्षकस्य दण्डम् आह स एव ।

यत्रापवर्तते युग्यं वैगुण्यात् प्राजकस्य तु ।

तत्र स्वामी भवेद् दण्ड्यो हिंसायां द्विशतं दमम् ॥ (म्ध् ८।२९३)

[४२२] इति । प्राजकः शकटादिनेता । वैगुण्यं नाम वैकल्यं वेतनलाघवार्थं स्वाम्यनुमतम् । यत्र समर्थप्राजकदोषेण प्राणिहिंसा तत्र न स्वामिनो दण्डः किं तु प्राजकस्यैवेत्य् आह स एव ।

प्राजकश् चेद् भवेद् आप्तः प्राजको दण्डम् अर्हति । इति । (म्ध् ८।२९४)

आप्तः समर्थ इत्य् अर्थः । पश्वभिद्रोहे दण्डम् आह याज्ञवल्क्यः ।

दुःखे च शोणितोत्पादे शाखाङ्गछेदने तथा ।

दण्डः क्षुद्रपशूनां तु द्विपणप्रभृतिः क्रमात् ॥

लिङ्गस्य छेदने मृत्यौ मध्यमो मूल्यम् एव च ।

महापशूनाम् एतेषु स्थानेषु द्विगुणो दमः ॥ इति । (य्ध् २।२२५–२६)

क्षुद्रपशूनाम् अजाविप्रभृतीनां दुःखोत्पादने शोणितोत्पादने । शाखाशब्देन शृङ्गादिकं लक्ष्यते । अङ्गानि करचरणादीनि । तेषां छेदे वा यथाक्रमं द्विपणप्रभृतिर् दण्डः । [४२३] द्विपनचतुष्पणषट्पणाष्तपण इत्यादिरूपः । तेषां लिङ्गछेदने मृत्युकरणे वा मध्यमसाहसो दण्डः मूल्यदानं च । महापशूनां गोगजवाजिप्रभृतीनाम् एतेषु स्थानेषु पूर्वोक्तदणाद् द्विगुणदण्दो वेदितव्यः इत्य् अर्थः । कार्षापणशतदण्ड इत्य् अनुवृत्तौ विष्णुर् अपि: “पशूनां पुंस्त्वोपघातकारी तथा गजाश्वोष्ट्रगोघाते ऽप्य् एकपादः । मांसविक्रयी च पशुमूल्यं दद्यात् । आरण्यपशुघाती पञ्चाशतं कार्षापणात् । पक्षिघाती मत्स्यघाती च दश कार्षापणात् । कीटोपघाती कार्षापणम्” इति । कात्यायनो ऽपि ।

[४२४] द्विपणो द्वादशपणो वधे तु मृगपक्षिणाम् ।

सर्पमार्जारनकुलश्वसूकरवधे नृणाम् ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

गोकुमारीदेवपशून् अक्षमं वृषभं तथा ।

वाहयन् साहसं पूर्वं प्राप्नुयाद् उत्तमं वधे ॥

मनुष्यमारणे क्षिप्रं चौरवत् किल्बिषं भवेत् ।

प्राणभृत्सु महत्स्व् अर्धं गोगजोष्ट्रहयादिषु ॥

क्षुद्रकाणां पशूनां तु हिंसायां द्विशतो दमः ।

पञ्चासत् तु भवेद् दण्डः शुभेषु मृगपक्षिषु ॥

[४२५] गर्दभाजाविकानां तु दण्डः स्यात् पञ्चमाषिकः ।

माषिकस् तु भवेद् दण्डः श्वसूकरनिपातने ॥ इति । (म्ध् ८।२९६–९८)

राज्ञो दण्डदानवत् स्वामिनः प्रतिरूपकं मूल्यं वा दद्याद् इत्य् आह कात्यायनः ।

प्रमापणे प्राणभृतां दद्यात् तत्प्रतिरूपकम् ।

तस्यानुरूपं मूल्यं वा दद्याद् इत्य् अब्रवीन् मनुः ॥ इति ।

स्थावरप्राणिपीडाकारिणां दण्डम् आह मनुः ।

वनस्पतीनां सर्वेषाम् उपभोगो यथ यथा ।

तथा तथा दमः कार्यो हिंसायाम् इति धारणा ॥ (म्ध् ८।२८५)

[४२६] इति । फलपुष्पोपभोगतारतम्यानुरोधेनोत्तममध्यमादयो दण्डाः कल्पनीयाः । तथा च दण्ड्य इत्य् अनुवृत्तौ विष्णुः: “फल्पभोगद्रुमछेदी तूत्तमं साहसम् । पुष्पोपभोगद्रुमछेदी मध्यमं साहसम् । वल्लीगुल्मलताछेदी कार्षापणशतम् । तृणछेद्य् एकम् । सर्वे च तत्स्वामिनां तदुत्पत्तिम्” इति । फलपुष्पोपभोगद्रुमछेदकादयः छिन्नद्रुमस्वामिनां तदुत्पत्तिं पुनः प्रतिरोपितद्रुमफलादिभोगकालपर्यन्तं दाप्या इति शेषः । अत्र विशेषम् आह याज्ञवल्क्यः ।

प्ररोहिशाखिनां शाखास्कन्धसर्वविदारणे ।

उपजीव्यद्रुमाणां च विंशतेर् द्विगुणो दमः ॥ 

[४२७] चैत्यश्मशानसीमासु पुण्यस्थाने सुरालये ।

जातद्रुमाणां द्विगुणो दमो वृक्षे ऽथ विश्रुते ॥

गुल्मगुच्छक्षुपलताप्रतानौषधिवीरुधाम् ।

पूर्वस्मृताद् अर्धदण्डः स्थानेषूक्तेषु कर्तने ॥ इति । (य्ध् २।२२७––२९)

प्ररोहिशाखिनां वटादीनां शाखाछेदने स्कन्धछेदने च यथाक्रमं विंशतिपणाद् दण्डाद् आरभ्य पूर्वस्मात् पूर्वस्माद् उत्तर उत्तरो दण्डो द्विगुणः । विंशतिपणचत्वारिंशत्पणाशीतिपणा इत्य् एवंरूपः । अप्ररोहिशाखिनाम् आम्रादीनाम् उपजीव्यद्रुमाणां पूर्वोक्तेषु स्थानेषु चैत्यादिस्थानेषूत्पन्नानां वृक्षाणां शाखादिछेदने अश्वत्थपलाशादीनां शाखादिछेदने पूर्वोक्ताद् दण्डाद् द्विगुणो दण्डः । गुल्मा मालत्यादयः । गुच्छाः कुरण्डकादयः । क्षुपाः करवीरादयः । लता द्राक्षातिमुक्तादयः । प्रतानाः काण्डप्ररोहरहिताः । ओषध्यः फलपाकान्ताः शालिप्रभृतयः । वीरुधो गुडूचिप्रभृतयः । एतेषु स्थानेषु वकर्तने पूर्वोक्ताद् दण्डाद् अर्धदण्डो वेदितव्यः । कुड्याभिघाते गृहे कण्टकादिप्रक्षेपणे च दण्डम् आह याज्ञवल्क्यः ।

[४२८] अभिघाते तथा छेदे भेदे कुड्यावपातने ।

पणान् दाप्यः पञ्च दश विंशतिं तद्व्ययं तथा ॥

दुःखोत्पादि गृहे द्रव्यं क्षिपन् प्राणहरं तथा ।

षोडशाद्यः पणान् दाप्यो द्वितीयो मध्यमं दमम् ॥ इति । (य्ध् २।२२३–२४)

मुद्गरादिना कुड्यस्याभिघाते विदारणे द्वैधीकरणे यथाक्रमं पञ्चपणो दशपणो विंशतिपणश् च दण्डः । अवपातने पुनस् त्रयो दण्डाः समुच्छिताः । कुड्यसंपादनार्थं धनम् अपि देयम् । परगृहे कण्टकादिप्रक्षेपणे षोडशपणो दण्डः । विषभुजङ्गादिप्रक्षेपणे मध्यमसाहसो दण्ड इत्य् अर्थः ।

इति दण्डपरुष्यम्

अथ वाक्पारुष्यम्

तस्य लक्षणं नारदेनोक्तम् ।

देशजातिकुलादीनाम् आक्रोशन्यङ्गसंयुतम् ।

यद् वचः प्रतिकूलार्थं वाक्पारुष्यं तद् उच्यते ॥ इति ।

कलहप्रिया गौडा इति देशाक्रोशः । अतिलोलुपा ब्राह्मणा इति जात्याक्रोशः । क्रूरचित्ता वैश्वामित्रा इति कुलाक्रोशः । [४२९] आक्रोश उच्चैर् भाषणं न्यङ्गम् अवद्यं तदुभययुक्तं यद् उद्वेगजननर्थं वाक्यं तद् वाक्पारुष्यम् इत्य् अर्थः । तस्य त्रैविध्यम् आह स एव ।

निष्टुराश्लीलतीव्रत्वात् तद् अपि त्रिविधं स्मृतम् ।

गौरवानुक्रमात् तस्य दण्डो ऽप्य् अत्र क्रमाद् गुरुः ॥

साक्षेपं निष्टुरं ज्ञेयम् अश्लीलं न्यङ्गसंयुतम् ।

पातनीयैर् उपक्रोशैस् तीव्रम् आहुर् मनीषिणः ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

यस् त्व् असत्संज्ञितैर् अङ्गैः परस्याक्षिपति क्वचित् ।

अमूलैर् वाथ मूलैर् वा निष्ठुरा वाक् स्मृता बुधैः ॥

न्यग्भावकरणं वाचा क्रोधात् तु कुरुते यदा ।

वृत्तेर् देशकुलानां वाप्य् अश्लिला सा बुधैः स्मृता ॥

महापातकयोक्त्री च रागद्वेषकरी च या ।

जातिभ्रंशकरी वाथ तीव्रा सा प्रथिता तु वाक् ॥ इति ।

प्रथममध्यमोत्तमभेदेन त्रैविध्यम् आह बृहस्पतिः ।

देशग्रामकुलादीनां क्षेपः पापेन योजनम् ।

इष्टं विना तु प्रथमं वाक्पारुष्यं तद् उच्यते ॥

[४३०] भगिनीमातृसंबन्धम् उपपातकशंसनम् ।

पारुष्यं मध्यमं प्रोक्तं वाचिकं शास्त्रवेदिभिः ॥

अभक्ष्यापेयकथनं महापातकदूषणम् ।

पारुष्यम् उत्तमं प्रोक्तं तीव्रं मर्माभिघट्टनम् ॥ इति ।

निष्ठुराक्रोशे दण्डम् आह याज्ञवल्क्यः ।

सत्यासत्यान्यथास्तोत्रैर् न्यूनाङ्गेन्द्रियरोगिणाम् ।

क्षेपं करोति चेद् दण्ड्यः पणान् अर्धत्रयोदशान् ॥ इति । (य्ध् २।२०४)

सत्येनासत्येनान्यथास्तोत्रेण न्यूनाङ्गादीनां तर्जनीतर्जनं यः करोति असाव् अरधाधिकद्वादशपणं दण्डनीयः । एतत् समवर्णगुनविषयम् । तथा च बृहस्पतिः ।

समजातिगुणानां तु वाक्पारुष्ये परस्परम् ।

विनयो ऽभिहितः शास्त्रे पणान् अर्धत्रयोदश ॥ इति ।

यत् तु मनुवचनम्,

[४३१] काणं वाप्य् अथ वा खञ्जम् अन्यं वापि तथाविधम् ।

तथ्येनापि ब्रुवन् दाप्यो दण्डं कार्षापणावरम् ॥ (म्ध् ८।२७४)

इति, तद् अपि दुर्वृत्तविषयम् । मात्राद्याक्षेपकं प्रत्य् आह मनुः ।

मातरं पितरं जायां भ्रातरं श्वश्रुरं गुरुम् ।

अक्षारयन् शतं दाप्यः पन्थानं वाददद् गुरोः ॥ इति । (म्ध् ८।२७५)

एतच् चापराधिषु मात्रादिषु जायायां वा निरपराधायां वेदितव्यम् । स्वस्राद्याक्षेपे दण्डम् आह बृहस्पतिः ।

क्षिपन् स्वस्रादिकं दद्यात् पञ्चाशत्पणिकं दमम् । इति ।

प्रातिलोम्यानुलोम्याभ्याम् आक्रोशे दण्डम् आह मनुः ।

शतं ब्राह्मण्म् आक्रुश्य क्षत्रियो दण्डम् अर्हति ।

वैश्यो ऽप्य् अर्धशतं द्वे वा शूद्रस् तु वधम् अर्हति ॥

पञ्चाशद् ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने ।

वैश्ये स्याद् अर्धपञ्चाशत् शूद्रे द्वादशको दमः ॥ (म्ध् ८।२६७–६८)

[४३२] इति । बृहस्पतिर् अपि ।

वैश्यस्य क्षत्रियाक्रोशे दण्डनीयः प्रदो भवेत् ।

तदर्धं क्षत्रियो वैश्यम् क्षिपन् विनयम् अर्हति ॥

शूद्राक्रोशे क्षत्रियस्य पञ्चविंशतिको दमः ।

बृहत्त्वे द्विगुणं तत्र शास्त्रविद्भिर् उदाह्र्तम् ॥

वैश्यम् आक्षारयन् शूद्रो दाप्यः स्यात् प्रथमं दमम् ।

क्षत्रियं मध्यमं चैव विप्रम् उत्तमसाहसम् ॥ इति ।

बाह्वादिछेदननिष्ठुराद्भिभाषणे याज्ञवल्क्यः ।

बाहुग्रीवानेत्रसक्थिविनाशे वाचिके दमः ।

शत्यस् तदर्धिकः पादनासाकर्णकरादिषु ॥

अशक्तस् तु वदन्न् एवं दण्डनीयः पणान् दश ।

तथा शक्तः प्रतिभुवं दाप्यः क्षेमाय तस्य तु ॥ इति । (य्ध् २।२०८–०९)

बाह्वादीनां विनाशे तव बाहू छ्नद्मीत्य् एवं वाचा प्रतिपादिते प्रत्येकं शतपरिमितो दण्डः । पादनासादिषु तु [४३३] वाचिके तदर्धिकः पञ्चाशत्पणादिको दण्डः । अशक्तस् त्व् एवं वदन् दशपणान् दण्डनीयः । शक्तः पुनः क्षीणशक्तिं एवं वदम् शतपणाद्यात्मकं दण्डं दत्वा तस्य क्षेमाय प्रतिभुवं दद्याद् इत्य् अर्थः । अश्लीलभाषणे दण्डम् आह स एव ।

अभिगन्तास्मि भगिनीं मातरं वा तवेति च ।

शपन्तं दापयेद् राजा पञ्चविंशतिकं दमम् । इति । (य्ध् २।२०५)

तीव्राक्रोशे दण्डम् आह स एव ।

पतनीयकृते क्षेपे दण्डो मध्यमसाहसः ।

उपपातकयुक्ते तु दाप्यः प्रथमसाहसम् ॥ इति । (य्ध् २।२१०)

मनुर् अपि ।

पापोपपापवक्तारो महापातकशंसकः ।

आद्यमध्योत्तमान् दण्डान् दद्युस् त्व् एते यथाक्रमम् ॥ (म्ध् ८।२६९)

[४३४] इति । त्रैविद्याद्यधिक्षेपे याज्ञवल्क्यः ।

त्रैविद्यनृपदेवानां क्षेप उत्तमसाहसः ।

मध्यमो जातिपूगानां प्रथमो ग्रामदेशयोः ॥ इति । (य्ध् २।२११)

जातयः ब्राह्मणादयः । पूगाः संघाः । शूद्रम् अधिकृत्याहतुर् मनु-नारदौ ।

एकजातिर् द्विजातींस् तु वाचा दारुणया क्षिपन् ।

जिह्वायाः प्राप्नुयाच् छेदं जघन्यप्रभवो हि सः ॥

मध्यमो जातिपूगानां प्रथमो ग्रामदेशयोः ।

नामजातिग्रहं चैषाम् अभिद्रोहेण कुर्वतः ।

निखेयो ऽयोमयः शङ्कुर् ज्वनण्न् ऽस्ये दशाङ्गुलः ॥ इति । (म्ध् ८।२७०–७१)

बृहस्पतिर् अपि ।

धर्मोपदेशं धर्मेण विप्राणाम् अस्य कुर्वतः ।

तप्तम् आसिञ्चयेत् तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः ॥ इति ।

क्वचिद् वाक्पारुष्यदण्डापवादम् आह स एव ।

सच्छूद्रस्यायम् उद्दिष्टो विनयो’नपराधिनः ।

गुणहीनस्य पारुष्ये ब्राःमणो नापर्ध्नुयात् ॥ इति ।

इति वाक्पारुष्यम्

[४३५]

अथ स्तेयम्

तल्लक्षणम् आह मनुः ।

स्यात् साहसं त्व् अन्वयवत् प्रसभाम् कर्म यत् कृतम् ।

निरन्वयं भवेत् स्तेयं हृत्वापव्ययने यदि ॥ इति । (म्ध् ८।३३२)

अस्यार्थाह् – द्रव्यरकषक राजाध्यक्षादिसमक्षं बलावष्टम्भेन यत् परद्रव्यापहारादिकं क्रियते तत् साहसम् । स्तेयं पुनर् असमक्षं वञ्चयित्वा यत् परद्रव्यग्रहणं तद् इति । यत् तु राजाध्यक्षादिकम् आहृत्य न मयेदिअम् अपहृतम् इति भयान् निह्नुते तद् अपि स्तेयम् भवति । अत एव नारदः ।

उपायैर् विविधैर् एषां छेलयित्वापकर्षण्म् ।

सुप्तमत्तप्रमत्तेभ्या स्तेयम् आहुर् मनीडिणः ॥ इति तद् अप्य् क्षुद्रमध्योत्तमद्रव्या त्रिविधम् । तद् आह स एव ।

[४३६] तद् अपि त्रिविधं ज्ञेयं द्रव्यापेक्षं मनीषिभिः ।

क्षुद्रमध्यममुख्यानां द्रव्याणाम् अपहारतः ॥ इति ।

क्षुद्रमध्योत्तमद्रव्यान्य् आह हारीतः ।

मृद्भाण्डासनखट्वास्थितन्तुचर्मतृणादि यत् ।

शमीधान्यं कृतान्नं च क्षुद्रं द्रव्यम् उदाहृतम् ॥

वासः कौशेयवर्जं तु गोवर्जं पशवस् तथा । 

हिरण्यवर्जं लोहं च मद्यव्रीहियवादिकम् ॥

हिरण्यरत्नकौशेयस्त्रीपुंसगजवाजिनः ।

देवब्राह्मणराज्ञां च विज्ञेयं द्रव्यम् उत्तमम् ॥ इति । 

तस्करज्ञानोपायाम् आह याज्ञवल्क्यः ।

ग्राहकैर् गृह्यते चोरो लोप्त्रेणाथ पदेन वा ।

पूर्वकर्मापराधी च तथा चाशुद्धवासकः ॥

अन्ये ऽपि शङ्कया ग्राह्या जातिनामादिनिह्नवैः ।

द्यूतस्त्रीपानसक्ताश् च शुष्कभिन्नमुखस्वराः ॥

परद्रव्यगृहाणां च प्रच्छका गूढचारिणः ।

निराया व्ययवन्तश् च विनष्टद्रव्यविक्रयाः ॥ (य्ध् २।२६६–६८)

[४३७] इति । ग्राहकै राजपुरुषैर् लोप्त्रेणापहृतभाजनादिना चौर्यचिह्नेन नष्टद्रव्यदेशाद् आरभ्य चोरपादानुसारेण वा चोरो ग्रहीतव्याः । पूर्वकर्मापराधी प्राक् प्रख्यातचौर्यः । अशुद्धवासक अप्रज्ञातस्थानवासी । जातिनिह्नवो नाहं शूद्र इति । नामनिह्नवो नाहं डित्थ इति । आदिग्रहणात् स्वदेशग्रामकुलाद्य् उपलक्ष्यते । नष्टद्रव्यविक्रयाः भिन्नभाजनजीर्णवस्त्राद्यनिर्ज्ञातस्वामिकविक्रयकारिणः । एवंविधलिङ्गैः पुरुषान् गृहीत्वा चोरो भवन्ति न वा इति सम्यक् परीक्षेत । न तावता स्तेनं निश्चिनुयात् । तद् आह नारदः ।

अन्यहस्तात् परिभ्रष्टम् अकामाद् उत्थितं भुवि ।

चोरेणापि परिक्षिप्तं लोप्त्रं यत्नात् परीक्षयेत् ॥

असत्याः सत्यसंकाशाः सत्याश् चासत्यसंनिभाः ।

दृश्यन्ते विविधा भावाः तस्माद् युक्तं परीक्षणम् ॥ इति ।

तस्करो ऽपि द्विविधः । तद् आह बृहस्पतिः ।

प्रकाशाश् चापर्काशाश् च् तस्करा द्विविधाः स्मृताः ।

प्रज्ञासामर्थ्यमायाभिः प्रभिन्नास् ते सहस्रधा ॥

[४३८] नैगमा वैद्यकितवाः सभ्योत्कोचकवञ्चकाः ।

दैवोत्पातविदो भद्राः शिल्पज्ञाः प्रतिरूपकाः ॥

अक्रियाकारिणश् चैव मध्यस्थाः कूटसाक्षिणः ।

प्रकाशतस्करा ह्य् एते तथा कुहकजीविनः ॥ इति ।

प्रतिरूपकाः प्रतिरूपकारा इत्य् अर्थः । तथा च नारदः ।

प्रकाशवञ्चकास् तत्र कूटमानतुलाश्रिताः ।

उत्कोचकाः सोपधिकाः कितवाः पण्ययोषितः ॥

प्रतिरूपकराश् चैव मङ्गलादेशवृत्तयः ।

इत्य् एवमादयो ज्ञेयाः प्रकाशास् तस्करा भुवि ॥ इति ।

अप्रकाशतस्कराणां स्वरूपम् आह बृहस्पतिः ।

संधिछेदः पान्थमुषो द्विचतुष्पदहारिणः ।

उत्क्षेपकाः सस्यहरा ज्ञेयाः प्रच्छन्नतस्कराः ॥ इति ।

व्यासो ऽपि ।

साधनाङ्गान्विता रात्रौ विचरन्त्य् अविभाविताः ।

अविज्ञातनिवासाश् च ज्ञेयाः प्रच्छन्नतस्कराः ॥

उत्क्षेपकः संधिभेत्ता पान्थ्-उद्ग्रन्थिकादयः ।

स्त्रीपुंसयोः पशुस्तेयी चोरा नवविधाः स्मृताः ॥ इति ।

उत्क्षेपको धनिनाम् नवधानम् अवधार्य तद्धनम् उत्कृत्य ग्राहकः । संधिबेत्ता गृहयोः सन्धौ स्थित्वा तत्रत्यभित्तिभेत्ता । [४३९] पान्थः यः कान्तारादौ पथिकानां प्रत्यक्षापहारकः । परीधानादिग्रथितं धनं ग्रहीतुं तद्ग्रन्थिं मोचयति स उद्ग्रन्थिकः । प्रकाशतस्कराणां नैगमादीनां दण्डम् आह बृहस्पतिः ।

संसर्गचिह्नरूपैश् च विज्ञाता राजपूरुषैः ।

प्रदाप्यापहृतं दण्ड्या दमैः शास्त्रप्रचोदितैः ॥

प्रच्छाद्य दोषं व्यामिश्रं पुनः संस्कृत्य विक्रयी ।

पण्यं तद्द्विगुणं दाप्यो वणिग् दण्ड्यश् च तत्समम् ॥

अज्ञातौषधिमन्त्रस् तु यश् च व्याधेर् अतत्त्ववित् ।

रोगिभ्यो ऽर्थं समादत्ते स दण्ड्यश् चोरवद् भिषक् ॥

कूटाक्षदेविनः क्षुद्रा राजभार्याहराश् च ये ।

गणका वञ्चकाश् चैव दण्ड्यास् ते कितवाः स्मृताः ॥

अन्यायवादिनः सभ्यास् तथैवोत्कोचजीविनः ।

विश्वस्तवञ्चकाश् चैव निर्वास्याः सर्व एव ते ॥

ज्योतिर्ज्ञानं तथोत्पातम् अविदित्वा तु ये नृणाम् ।

श्रावयन्त्य् अर्थलोभेन विनेयास् ते प्रयत्नतः ॥

दण्डजिनादिभिर् युक्तम् आत्मानं दर्शयन्ति ये ।

हिंसन्तश् छद्मना नॄणां वध्यास् ते राजपूरुषैः ॥

अल्पमूल्यं तु संस्कृत्य नयन्ति बहुमूल्यताम् ।

स्त्रीबालकान् वञ्चयन्ति दण्ड्यास् ते ऽर्थानुसारतः ॥

[४४०] हेमरत्नप्रवालाद्यान् कृत्रिमान् कुर्वते तु ये ।

क्रेतुर् मूल्यं प्रदाप्यास् ते राज्ञा तद्द्विगुणं दमम् ॥

मध्यस्था वञ्चयन्त्य् एकं स्नेहलोभादिना यदा ।

साक्षिणश् चान्यथा ब्रूयुर् दाप्यास् ते द्विगुणं दमम् ॥ इति ।

अप्रकाशतस्कराणां संधिछिदासिकानां च दण्डम् आह स एव ।

संधिछेदकृतो ज्ञात्वा शूलम् आग्राहयेत् प्रभुः ।

तथा पान्थमुषो वृक्षे गलं बध्वावलम्बयेत् ॥

मनुष्यहारिणो राज्ञा दग्धव्यास् ते कटाग्निना ।

गोहर्तुर् नासिकां छिन्द्याद् बध्वा वाम्भसि मज्जयेत् ॥

उत्क्षेपकस् तु संदंशैर् भेत्तव्यो राजपूरुषैः ।

धान्यहर्ता दशगुणं दाप्यः स्याद् द्विगुणं दमम् ॥ इति ।

ग्रन्थिभेदकस्य दण्डम् आह मनुः ।

अङ्गुलीर् गन्थिभेदस्य छेदयेत् प्रथमे ग्रहे ।

द्वितीये हस्तचरणौ तृतीये वधम् अर्हति ॥ (म्ध् ९।२७७)

[४४१] इति । अङ्गुलीः तर्जन्यङ्गुष्ठौ । अत एव नारदः ।

प्रथमे ग्रन्थिभेदानाम् अङ्गुल्यङ्गुष्ठयोर् वधः ।

द्वितीये चैव यच् छेषं तृतीये वधम् अर्हति ॥ इति ।

बन्दिग्राहीदानां दण्डम् आह याज्ञवल्क्यः ।

बन्दिग्राहान् तथा वाजिकुञ्जराणां च हारिणः ।

प्रसह्य घातकांश् चैव शूलान् आरोपयेन् नरः ॥ इति । (य्ध् २।२७३)

अयम् अङ्गुलिछेदनादिप्राणान्तिको दण्ड उत्तमसाहसप्राप्तियोग्यद्रव्यविषयः,

[४४२] वधः सर्वस्वहरणं पुरान् निर्वासनाङ्कने ।

तदङ्गछेद इत्य् उक्तः दण्ड उत्तमसाहसे ।

इति नारदस्मरणात् । क्षुद्रमध्यमोत्तमद्रव्येषु प्रथममध्यमोत्तमसाहसरूप-दण्डनियमो नारदेन दर्शितः ।

साहसेषु य एवास्ते त्रिषु दण्डो मनीषिभिः ।

स एव दण्डः स्तेये ऽपि द्रव्येषु त्रिष्व् अनुक्रमात् ॥ इति ।

जात्यादिभेदेन दण्डतारतम्यम् आह मनुः ।

अष्टापाद्यं तु शूद्रस्य स्तेये भवति किल्बिषम् ।

षोडशैव तु वैश्यस्य द्वात्रिंशत् क्षत्रियस्य च ॥

ब्राह्मणस्य चतुःषष्टिः पूर्णं वापि शतं भवेत् ।

द्विगुणा वा चतुःषष्टिस् तद्दोषगुणविद् धि सः ॥ इति । (म्ध् ८।३३७–३८)

दान्यं दशभ्य कुम्भेभ्यो हरतो ऽभ्यधिकं वधः ।

शेषे ऽप्य् एकादशगुणं दाप्यस् तस्य च तद् धनम् ॥

सुवर्णरजतादीनाम् उत्तमानां च वाससाम् ।

रत्नानां चैव सर्वेषां शताद् अभ्यधिकं वधः ॥

[४४३] पञ्चाशतस् त्व् अभ्यधिके हस्तच्छेदनम् इष्यते ।

शेषे त्व् एकादशगुणं मूल्याद् दण्डं प्रकल्पयेत् ॥

पुरुषाणां कुलीनानां हरणे नारीणां च विशेषतः ।

रत्नानां चैव मुख्यानां हरणे वधम् अर्हति ॥ इति । (म्ध् ८।३२०–३२३)

यस्मिन्न् अपहारे यो दण्ड उक्तः स शूद्रकर्तृके ऽष्टगुणः, वैश्यकर्तृके षोडशगुणः, क्षत्रियकर्तृके द्वात्रिंशद् गुणः, ब्राह्मणकर्तृके चतुःषष्टिगुणः शतगुणो वा अष्टाविंशत्युत्तरशतगुणो वा । शेषेषु स्वल्पमूल्येषु मूल्याद् एकादशगुणं दण्डं कल्पयेत् । क्षुद्रद्रव्याणां माषात् न्यूनमूल्यानां मूल्यात् पञ्चगुणो दण्डः । तथा च नारदः ।

काष्टभाण्डतृणादीनां मृण्मयानां तथैव च ।

वेणुवैणवभाण्डानां तथा स्नाय्वस्थिचर्मणाम् ॥

शाकानाम् आर्द्रमूलानां हरणे फलमूलयोः ।

पक्वान्नानां कृतान्नानां मत्स्यानाम् आमिषस्य च ।

सर्वेषाम् अल्पमूल्यानां मूल्यात् पञ्चगुणो दमः ॥ इति ।

यत् पुनर् मनुनोक्तम्,

[४४४] सूत्रकार्पासकिण्वानां गोमयस्य गुडस्य च ।

दध्नः क्षीरस्य तक्रस्य पानीयस्य तृणस्य च ॥

वेणुवैणवभाण्डानां लवणानां तथैव च ।

वेणुवैणवभाण्डानां लवणानां तथैव च ।

मृन्मयानां च हरणे मृदो भस्मन एव च ॥

अजानां पक्षिणां चैव तैलस्य च घृतस्य च ।

मांसस्य मधुनश् चैव यच् चान्यत् पशुसंभवम् ॥

अन्येषां चैवमादीनां मद्यानाम् ओदनस्य च ।

पक्वान्नानां च सर्वेषां तन्मूल्याद् द्विगुणो दमः ॥ (म्ध् ८।३२६–२९)

इति, तद् अल्पप्रयोजनविषयम् । स्वल्पप्रयोजनद्रव्यापहारे पान्थादीनां न दण्ड इत्य् आह मनुः ।

द्विजो ऽध्वगः क्षीणवृत्तिः द्वाव् इक्षू द्वे च मूलके ।

आददानः परक्षेत्रान् न दण्डं दातुम् अर्हति ॥ (म्ध् ८।३४१)

चणकव्रीहिगोधूमयवानां मुद्गमाषयोः ।

अनिषिद्धैर् ग्रहीतव्यो मुष्टिर् एका पथि स्थितैः ॥

तथैव सप्तमे भक्ते भक्तानि षड् अनश्नता ।

अश्वस्तनविधानेन हर्तव्यं हीनकर्मणः ॥ इति ।

महापराधे ऽपि ब्राह्मणस्य न वधदण्ड इत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

[४४५] सचिह्नं ब्राह्मणं कृत्वा स्वराष्ट्राद् विप्रवासयेत् ।

महापराधिनम् अपि ब्राह्मणं नैव घातयेत् ॥ इति । (य्ध् २।२७९)

अपि तु ललाटे चिह्नं कृत्वा स्वदेशान् निर्वासयेत् । तथा च मनुः ।

गुरुतल्पे भगः कार्यः सुरापाने सुराध्वजः ।

स्तेये च श्वपदं कार्यं ब्रह्महण्य् अशिराः पुमान् ॥ इति । (म्ध् ९।२३७)

एतच् चाङ्कनादि प्रायश्चित्तम् अकुर्वतां दण्डोत्तरकालम् न तु प्रायश्चित्तं चिकीर्षताम् । तथा च मनुः ।

[४४६] प्रायश्चित्तं तु कुर्वाणाः सर्वे वर्णा यथोदितम् ।

नाङ्क्या राज्ञा ललाटे स्युः दाप्यास् तूत्तमसाहसम् ॥ इति । (म्ध् ९।२४०)

भक्तावकाशादिदानेन चोरोपकारिणं प्रत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

भक्तावकाशाग्न्युदकशस्त्रोपकरणव्ययान् ।

दत्वा चौरस्य वा हन्तुर् जानतो दम उत्तमः ॥ इति । (य्ध् २।२७६)

कात्यायनो ऽपि ।

चोराणां भक्तदा ये स्युस् तथाग्न्युदकदायकाः ।

क्रेतारश् चैव भाण्डानां प्रतिग्राहिण एव च ॥

समदण्डाः स्मृता ह्य् एते ये च प्रच्छदयन्ति तान् ।

[४४७] इति । चोरोपेक्षिणं प्रय् आह नारदः ।

शक्ताश् च य उपेक्षन्ते ते ऽपि तद्दोषभागिनः ।

उत्क्रोशतां जनानां तु ह्रियमाणे धने तथा ॥

श्रुत्वा ये नाभिधावन्ति ते ऽपि तद्दोषभागिनः । इति ।

चोरादर्शने द्रव्यप्राप्त्युपायम् आह याज्ञवल्क्यः ।

घातिते ऽपहृते दोषो ग्रामभर्तुर् अनिर्गते ।

विवीतभर्तुस् तु पथि चोरोद्धर्तुर् अवीतके ॥

स्वसीम्नि दद्याद् ग्रामस् तु पदं वा यत्र गच्छति ।

पञ्चग्रामी बहिः क्रोशाद् दशग्राम्य् अथ वा पुनः ॥ इति । (य्ध् २।२७१–७२)

अयम् अर्थः । यदा ग्राममध्ये ऽपि वधो द्रव्यहरणं वा जायते तदा ग्रामपतेर् एव चोरोपेक्षादोषः । तत्परिहारार्थं ग्रामपतिर् एव चोरं गृहीत्वा राज्ञे समर्पयेत् । तद् अशक्तौ धनिने हृतं दद्यात् । यदि स्वग्रामाच् चोरपदं निर्गतं न दर्शयति । दर्शने तु तत्पदं यत्र प्रविशति तद्विषयाधिपतिर् एव चोरं धनं चार्पयेत् । तथा च नारदः ।

[४४८] गोचरे यस्य मुष्येत तेन चौरः प्रयत्नतः ।

ग्राह्यो दाप्यो ऽथ वा द्रव्यं पदं यदि न निर्गतम् ॥

निर्गतं पुनर् एतस्मान् न चेद् अन्यत्र याति तत् ।

सामन्तान् मार्गपालांश् च दिक्पालांश् चैव दापयेत् ॥ इति ।

विवीते त्व् अपहारे विवीतस्वामिन एव दोषः । यदा त्व् अध्वन्य् एव तद् हृतं भवति अविवीतके वा विवीताद् अन्यक्षेत्रे तदा चोरोद्धर्तुर् मार्गपालस्य दिक्पालस्य चापराधः । यदा पुनर् ग्रामाद् बहिः सीमान्तपर्यन्ते क्षेत्रे दोषो जायते तदा तद्ग्रामवासिन एव दद्युर् यदि सीम्नो बहिश् चोरपदं न निर्गतम् । निर्गते पुनर् यत्र तत् प्रविशति स एव ग्रामश् चोरार्पणादिकं कुर्यात् । यदा त्व् अनेकग्राममध्ये क्रोशमात्राद् बहिः प्रदेशे मोषादिकं जायते चोरपदं च जनसंमर्दाद् भग्नं तदा पञ्चग्रामी दशग्रामी वा दद्यात् । विकल्पस् तु प्रत्यासत्त्याद्यपेक्षया व्यवस्थितः । यदा दापयितुम् अशक्तो राजा तदा स्वयं दद्यात् । तथा च गौतमः: [४४९] “चोरहृतम् अवजित्य यथास्थानं गमयेत् । स्वकोशाद् वा दद्यात्” इति । स्तेयसंदेहे निर्णयोपायम् आह वृद्धमनुः ।

यदि तस्मिन् दाप्यमाने भवेन् मोषे तु संशयः ।

मुषितः शपथं दाप्यो बन्धुभिर् वापि साधयेत् ॥ इति ।

चोरवधप्रकारविशेषम् आह नारदः ।

यांस् तत्र चोरान् गृह्णीयात् तान् विताड्याभिबन्ध्य च ।

अवकृष्य च सर्वत्र हन्याच् चित्रवधेन तु ॥ इति ।

इति स्तेयप्रकरणम्

अथ साहसम्

तत्स्वरूपं नारदेनोक्तम् ।

सहसा क्रियते कर्म यत् किंचिद् बलदर्पितैः ।

तत् साहसम् इति प्रोक्तं सहो बलम् इहोच्यते ॥ इति ।

<u>ननु</u> – साहसं चौर्यवाग्दण्डपारुष्यस्त्रीसंग्रहणेभ्यो न व्यतिरिच्यते, तेषां तदवान्तरविशेषत्वात् । तथा च बृहस्पतिः ।

[४५०] मनुष्यमारणं चौर्यं परदाराभिमर्शनम् ।

पारुष्यम् उभयं चैव साहसं तु चतुर्विधम् ॥ इति ।

तत् कथं पृथग् अस्य व्यवहारपदता ।

<u>सत्यम्</u> । तथापि बलदर्पावष्टम्भोपाधिस् तेभ्यो भिद्यते इति दण्डातिरेकार्थं पृथग् अभिधानम् । मनुष्यमारणरूपस्य साहसस्य तेभ्यो ऽतिरेकात् तदर्थं वा पृथग् अभिधानम् । तस्य च त्रैविध्यम् आह नारदः ।

तत् पुनस् त्रिविधं ज्ञेयं प्रथमं मध्यमं तथा ।

उत्तमं चेति शास्त्रेषु तस्योक्तं लक्षणं पृथक् ॥

फलमूलोदकादीनां क्षेत्रोपकरणस्य च ।

भङ्गाक्षेपावमर्दाद्यैः प्रथमं साहसं स्मृतम् ॥

वासः पास्वन्नपानानां गृहोपकरणस्य च ।

एतेनैव प्रकारेण मध्यमं साहसं स्मृतम् ॥

व्यापादो विषशस्त्राद्यैः परदाराभिमर्शनम् ।

प्राणोपरोधि यच् चान्यद् उक्तम् उत्तमसाहसम् ॥ इति ।

त्रिविधे ऽपि साहसे दण्डम् आह स एव ।

तस्य दण्डः क्रियापेक्षः प्रथमस्य शतावरः ।

मध्यमस्य तु शास्त्रज्ञैर् दृष्टः पञ्चशतावरः ॥

उत्तमे साहसे दण्डः सहस्रावर इष्यते ।

वधः सर्वस्वहरणं पुरान् निर्वासनाङ्कने ॥

तदङ्गछेद इत्य् उक्तो दण्ड उत्तमसाहसे ॥

[४५१] इति । परद्रव्यापहरणरूपे साहसे दण्डम् आह याज्ञवल्क्यः ।

तन्मूल्याद् द्विगुणो दण्डो निह्नवे तु चतुर्गुणः ।

यः साहसं कारयति स दाप्यो द्विगुणं दमम् ।

यश् चैवम् उक्त्वाहं दाता कारयेत् स चतुर्गुणम् ॥ इति । (य्ध् २।२३०–३१)

साहसविशेषेषु दण्डम् आह याज्ञवल्क्यः ।

अर्घ्याक्रोशातिक्रमकृत् भ्रातृभार्याप्रहारदः ।

संदिष्टस्याप्रदाता च समुद्रगृहभेदकृत् ॥

सामन्तकुलिकादीनाम् अपकारस्य कारकः ।

पञ्चाशत्पणिको दण्ड एषाम् इति विनिश्चयः ॥

स्वच्छन्दं विधवागामी विक्रुष्टे नाभिधावकः ।

अकारणे च विक्रोष्टा चण्डालश् चोत्तमान् स्पृशन् ॥

शूद्रप्रव्रजितानां च दैवे पित्र्ये च भोजकः ।

अयुक्तं शपथं कुर्वन्न् अयोग्यो योगकर्मकृत् ।

वृषक्षुद्रपशूनां च पुंस्त्वस्य प्रतिघातकृत् ।

[४५२] साधारणस्यापलापी दासीगर्भविनाशकृत् ॥

पितृपुत्रस्वसृभ्रातृदम्पत्याचार्यऋत्विजाम् ।

एषाम् अपतितान्न्योन्यत्यागी च शतदण्डभाक् ॥ (य्ध् २।२३२–३७)

शस्त्रावपाते गर्भस्य पातने चोत्तमो दमः ।

उत्तमो वाधमो वापि पुरुषस्त्रीप्रमापणे ॥

विप्रदुष्टां स्त्रियं चैव पुरुषघ्नीम् अगर्भिणीम् ।

सेतुभेदकरीं चाप्सु शिलां बद्ध्वा प्रवेशयेत् ॥

विषाग्निदां पतिगुरुनिजापत्यप्रमापणीम् ।

विकर्णकरनासौष्ठीं कृत्वा गोभिः प्रमापयेत् ॥

क्षेत्रवेश्मवनग्रामविवीतखलदाहकाः ।

राजपत्न्यभिगामी च दग्धव्यास् तु कटाग्निना ॥ इति । (य्ध् २।२७७–८२)

अविज्ञातकर्तृके साहसे साहसिकज्ञानोपायम् आह बृहस्पतिः ।

[४५३] हतः संदृश्यते यत्र घातकस् तु न दृश्यते ।

पूर्ववैरानुमानेन ज्ञातव्यः स महीबुजा ॥

प्रतिवेश्यानुवेश्यौ च तस्य मित्रारिबान्धवाः ।

प्रष्टव्या राजपुरुषैः सामादिभिर् उपक्रमैः ॥

विज्ञेयो ऽसाधुसंसर्गाच् चिह्नाद् गूढैश् च लक्षणैः ।

एषोदिता घातकानां तस्कराणां च भावना ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

अविज्ञातहतस्यापि कलहं सुतबान्धवाः ।

प्रष्टव्या योषितश् चास्य प्रपुंसि रताः पृथक् ॥

स्त्रीद्रव्यवृत्तिकामो वा केन वायं गतः सह ।

मृत्युदेशसमासन्नं पृच्छेद् वापि जनं शनैः ॥ इति । (य्ध् २।२८०–८१)

उक्तज्ञानोपायासंभवे तु कात्यायनः ।

विना चिह्नैस् तु यत् कार्यं साहसाख्यं प्रवर्तते ।

शपथैः स विशोध्यः स्यात् सर्ववादेष्व् अयं विधिः ॥

[४५४] इति । साहसिकवधे विशेषम् आह व्यासः ।

ज्ञात्वा तु घातकं सम्यक् ससहायं सबान्धवम् ।

हन्याच् चित्रवधोपायैर् उद्वेजनकरैर् नृपः ॥ इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

प्रकाशवधका ये तु तथा चोपांशुघातकाः ।

ज्ञात्वा सम्यग् धनं हृत्वा हन्तव्या विविधैर् वधैः ॥ इति ।

एतद् ब्रह्मघ्नक्षत्रियादिविषयम् । तद् आह बौधायनः: “क्षत्रियादीनां ब्राह्मणव्धे वधः सर्वस्वहरणं च । तेषाम् एव तुल्यापकृष्टवधे यथाबलम् अनुरूपं दण्डं प्रकल्पयेत्” इति (ब्ध् १।१०।१८।१९–२०) । बहूनाम् एकघातार्थे प्रवृत्तानां दोषानुरूपदण्डाभिधानार्थम् आह कात्यायनः ।

एकं चेद् बहवो हन्युः संरब्धाः पुरुषं नराः ।

मर्मघाती तु यस् तेषां स घातक इति स्मृतः ॥ इति ।

यो मर्मघातकः स एव वधानुरूपदण्डभाग् भवतीत्य् अर्थः । तथा च घातकव्यतिरिक्तानाम् अपि दण्डस् तेनैवोक्तः ।

[४५५] आरम्भकृत् सहायश् च तथा धर्मानुदेशकः ।

आश्रयः शस्त्रदाता च भक्तदाता विकर्मिणाम् ॥

युद्धोपदेशकश् चैव तद्विनाशप्रवर्तकः ।

उपेक्षाकारकश् चैव दोषवक्तानुमोदकः ॥

अनिषेद्धा क्षमो यः स्यात् सर्वे तत्कार्यकारिणः ।

यथाशक्त्य् अनुरूपं तु दण्डं तेषां प्रकल्पयेत् ॥ इति ।

अनुरूपं दोषानुरूपम् । मर्महन्तुर् दोषभागित्वं द्वयोर् दर्शयति स एव ।

आरम्भकृत् सहायश् च दोषभाजौ तदर्धतः । इति ।

एवं मार्गानुदेशकानां कालान्तरे ऽपि दोषलाघवम् ऊह्यम् । साहससदृशापराधेष्व् अपि दण्डम् आह याज्ञवल्क्यः ।

वसानस् त्रीन् पणान् दण्ड्यो नेजकस् तु परांशुकम् ।

विक्रयावक्रयाधानयाचितेषु पणान् दश ॥ इति । (य्ध् २।२३८)

अवक्रयः एतावत् कालम् उपभोगार्थं वस्त्रं दास्यामि त्वं [४५६] मह्यम् एतावद् धनं देहीति समयं कृत्वा वस्त्रप्रदानं नेजकस्य नियमातिक्रमे दण्डप्राप्त्यर्थं नियमम् आह मनुः ।

शाल्मलीफलके श्लक्ष्णे नेनिज्यात् नेजकः शनैः ।

न च वासांसि वासोभिर् निर्हरेन् न च वासयेत् ॥ इति । (म्ध् ८।३९६)

प्रमादान् नाशने नारदः ।

मूल्याष्टभागो हीयेत सकृद् धौतस्य वाससः ।

द्विः पादस् त्रिस् तृतीयांशश् चतुर्धौते ऽर्धम् एव च ॥

अर्धक्षयात् तु परतः पादांशापचयः क्रमात् ।

यावत् क्षीणदशं जीर्णं जीर्णस्यानियमः क्षयः ॥ इति ।

अष्टपणक्रीतस्य सकृद् धौतस्य वस्त्रस्य नाशने एकपणन्यूनं मूल्यं देयम् । द्विर्धौतस्य पणद्वयोनं त्रिर्धौतस्य त्रिपणोनं चतुर्धौतस्य पणचतुष्टयम् । ततः परं प्रतिनिर्णेजनम् अवशिष्टं मूल्यं शिष्टपादापचयेन यावज्जीर्णं देयम् । जीर्णस्य नाशने [४५७] त्व् इच्छातो मूल्यदानं कल्पनीयम् इत्य् अर्थः । पितापुत्रविरोधे साक्ष्यादीनां दण्डम् आह स एव ।

पितापुत्रविरोधे तु साक्षिणस् त्रिपणो दमः ।

अन्तरेण तयोर् यः स्यात् तस्याप्य् अष्टगुणो दमः ॥ इति । (य्ध् २।२३९)

पितापुत्रयोः कलहे यः साक्ष्यम् अङ्गीकरोति न पुनः कलहं वारयति स पणत्रयं दण्ड्यः । यश् च तयोः सपणे विवादे पणदाने प्रतिभूर् भवति कलहं वा वर्धयति स तु त्रिपणाद् अष्टगुणं चतुर्विंशतिपणं दण्डनीय इत्य् अर्थः । अन्येष्व् अपि तत्सदृशापराधेषु दण्डम् आह स एव ।

तुलाशासनमानानां कूटकृन् नाणकस्य च ।

एभिस् तु व्यवहर्ता यः स दाप्यो दमम् उत्तमम् ॥

अकूटं कूटकं ब्रूते कूटं यश् चाप्य् अकूटकम् ।

स नाणकपरीक्षी तु दाप्य उत्तमसाहसम् ॥

भिषङ् मिथ्या चरन् दण्ड्यस् तिर्यक्षु प्रथमं दमम् ।

मानुषे मध्यमं राजपुरुषेषूतमं दमम् ॥

अबध्यं यश् च बध्नाति बद्धं यश् च प्रमुञ्चति ।

अप्राप्तव्यवहारं च स दाप्यो दमम् उत्तमम् ॥

[४५८] मानेन तुलया वापि यो ऽंशम् अष्टकं हरेत् ।

दण्डं स दाप्यो द्विशतं वृद्धौ हानौ च कल्पितम् ॥

भेषजस्नेहलवणगन्धधान्यगुडादिषु ।

पण्येषु प्रक्षिपन् हीनं पणान् दण्ड्यस् तु षोडश ॥

मृच्चर्ममणिसूत्रायःकाष्ठवल्कलवाससाम् ।

अजातौ जातिकरणे विक्रेयाष्टगुणो दमः ॥

समुद्रपरिवर्तं च सारभाण्डं च कृत्रिमम् ।

आधानं विक्रयं चापि नयतो दण्डकल्पना ॥

हीने पणे तु पञ्चाशत् पणे तु शतम् उच्यते ।

द्विपणे द्विशतो दण्डो मूल्यवृद्धौ तु वृद्धिमान् ॥

संभूय कुर्वताम् अर्घं सबाधं कारुशिल्पिनाम् ।

अर्घस्य ह्रासं वृद्धिं वा जानतां दम उत्तमः ॥

संभूय वणिजा पण्यम् अनर्घेणोपरुन्धताम् ।

विक्रीणतां च विहितो दण्ड उत्तमसाहसः ॥

राजनि स्थाप्यते यो ऽर्घः प्रयहं तेन विक्रयः ।

क्रयो वा निःस्रवस् तस्माद् वणिजां लाभकृत् स्मृतः ॥

स्वदेशपण्ये तु शतं वणिग् गृह्णीत पञ्चकम् ।

दशकं पारदेश्ये तु यः सद्यः क्रयविक्रयी ॥

[४५९] पण्यस्योपरि संस्थाप्य व्ययं पण्यसमुद्भवम् ।

अर्घो ऽनुग्रहकृत् कार्यः क्रेतुर् विक्रेतुर् एव च ॥ इति । (य्ध् २।२४०–५३)

तुला तोलनदण्डः । प्रस्थादि परिमाणम् । नाणकं मुद्राचिह्नितं द्रम्मनिष्कादि । एतेषां कूटकृद् देशप्रसिद्धपरिमाणाद् अन्यथाकृत् । न्यूनत्वम् आधिक्यं वा द्रम्मादेर् अव्यवहारिकमुद्रितत्वं वा ताम्रादिगर्भत्वं वा करोति । यश् च त्रपुसीसादिरूपैस् तैर् व्यवहरति ताव् उभौ प्रत्येकम् उत्तमसाहसं दण्डनीयौ । यः पुनर् नाणकपरीक्षकः सम्यग् एव कूटम् इति ब्रूते असम्यग् वा सम्यग् इति सो प्य् उत्तमसाहसं दण्डनीयः । यः पुनर् वैद्यः आयुर्वेदानभिज्ञ एव जीवनार्थं चिकित्साज्ञो ऽहम् इति तिर्यङ्मनुष्यराजपुरुषेषु चिकित्सां करोति स यथाक्रमं प्रथममध्यमोत्तमसाहसं दण्डनीयः । यो ऽप्य् अनपराधिनं राजाज्ञया विना बध्नाति बद्धं तया विना मुञ्चति व्यवहारार्थम् आहूतम् अनिर्वृत्तव्यवहारं चोत्सृजति सो ऽपि उत्तमसाहसं दण्डनीयः । यो ऽपि वणिग् व्रीहिकार्पासादेः पण्यस्याष्टमांशं कूटमानेन कूटतुलया वापहरति [४६०] असौ पणानां द्विशतं दण्डनीयः । अपह्रियमाणद्रव्यस्य पुनर् वृद्धौ हानौ च दण्डस्यापि वृद्धिहानी कल्पनीये । भेषजम् औषधद्रव्यम् । स्नेहो घृतादिः । गन्धद्रव्यम् उशीरादि । एतेष्व् असारद्रव्यं विक्रयार्थं मिश्रयतः षोडशपणो दण्डः । न विद्यते बहुमूल्या जातिर् यस्मिन् मृच्चर्मादिके तद् अजाति तस्मिन् जातिकरणे विक्रयार्थं गन्धवर्णरसान्तरसंचारणेन बहुमूल्यजातीयसादृश्यसंपादने विक्रेयस्यापादितसादृश्यस्य मृच्छर्मादेः पण्यस्याष्टगुणो दण्डः । समुद्रकस्य करण्डकादेः परिवर्तनं व्यत्यासः । यो ऽन्यद् एव मुक्तानां पूर्णं करण्डकं दर्शयित्वा अन्यद् एव स्फटिकानां पूर्णं हस्तलाघवात् समर्पयति यश् च सारभाण्डं कस्तूरिकादिकं कृत्रिमं कृत्वा विक्रयम् आधिं वा नयति तस्यैवं दण्डकल्पना । कृत्रिमकस्तूरिकादेर् मूल्यभूते पणे हीने न्यूने न्यूनपणमूल्ये इति यावत् । तस्मिन् कृत्रिमे विक्रीते पञ्चाशत्पणो दण्डः । पणमूल्ये तु शतं द्विपणमूल्ये तु द्विशतो दण्डः । एवं मूल्यवृद्धौ दण्डवृद्धिर् उन्नेया । राजनिरूपतार्घस्य ह्रासं वृद्धिं वापि जानन्तो वणिजः मिलित्वा कारुशिल्पिनां कारूणां रजकादीनां शिल्पिनां चित्रकारादीनां पीडाकरम् अर्घान्तरं लाभलोभात् कुर्वन्तः पणसहस्रं दण्डनीयाः । ये पुनर् देशान्तराद् आगतं पण्यं हीनमूल्येन प्रार्थयमाना उपरुन्धन्ति महार्घेण वा विक्रीणते तेषाम् उत्तमसाहसो दण्डः । [४६१] राजनि संनिहिते ऽपि सति यस् तेणार्घो निरूप्यते तेनार्घेण क्रयो वा विक्रयो वा कार्यः । निःस्रवः निर्गतः स्रवः अवशेषः । तस्माद् राजनिरूपिताद् अर्घात् यो निःस्रवः स एव वणिजां लाभकारी न पुनः स्वछन्दपरिकल्पिताद् अर्घात् । अर्घकरणे विशेषम् आह मनुः ।

पञ्चरात्रे पञ्चरात्रे पक्षे पक्षे ऽथ वा गते ।

कुर्वीत चैषां प्रत्यक्षम् अर्घसंस्थपनं नृपः ॥ इति । (म्ध् ८।४०२)

स्वदेशपण्ये शतपणमूल्ये पञ्चकं लाभार्थं गृह्णीयात् । पारदेश्ये तु दशपणं लाभं गृह्णीयात् यस्य पणग्रहणदिवस एव विक्रयः । यः पुनः कालान्तरे विक्रीणीते तस्य कालोत्कर्षवशाल् लाभोत्कर्षः कल्प्यः । देशान्तराद् आगते पण्ये देशान्तरगमनप्रत्यागमन-भाण्डग्रहणशुल्कादिस्थानेषु प्रयुक्तम् अर्थं परिगणय्य पण्यमूल्येन सह मेलयित्वा यथा शतपणमूल्ये दशपणो लाभः संपद्यते तथा केतृविक्रेत्रोर् अनुग्रहकार्य् अर्घो राज्ञा स्थापनीयः ।

इति साहसप्रकरणम्

[४६२]

अथ स्त्रीसंग्रहणम्

तस्य त्रैविध्यम् आह बृहस्पतिः ।

पापमूलं संग्रहणं त्रिप्रकारं निबोधत ।

बलोपाधिकृते द्वे तु तृतीयम् अनुरागजम् ॥

अनिच्छया त्व् अपकृतं मत्तोन्मत्तकृतं तथा ।

प्रलये यत् तु रहसि बलात्कारकृतं तु तत् ॥

छद्मना गृहम् आनीय दत्वा वा मदकारणम् ।

संयोगः क्रियते यत् तु तद् उपाधिकृतं विदुः ॥

अन्योन्यम् अनुरागेण दूतसंप्रेषणेन वा ।

कृतं रूपार्थलोभेन ज्ञेयं तद् अनुरागजम् ॥ इति ।

पुनर् अपि त्रैविध्यम् आह स एव ।

तत् पुनस् त्रिविधं प्रोक्तं प्रथमं मध्यमोत्तमम् ।

अपाङ्गप्रेक्षणं हास्यं दूतसंप्रेषणं तथा ॥

स्पर्शो भूषणं वस्त्राणां प्रथमः संग्रहः स्मृतः ।

प्रेषणं गन्धमाल्यानां धूपम्ध्वान्नवाससाम् ॥

[४६३] संभाषणं रहसि च मध्यमं संग्रहं विदुः ।

एकशय्यासनं क्रीडा चुम्बनालिङ्गनं तथा ॥

एतत् संग्रहणं प्रोक्तम् उत्तमं शास्त्रवेदिभिः ॥ इति ।

योषित्संग्रहणज्ञानोपायम् आह याज्ञवल्क्यः ।

पुमान् संग्रहणे ग्राह्यः केशाकेशि परस्त्रिया ।

सद्यो वा कामजैश् चिह्नैः प्रतिपत्तौ द्वयोस् तथा ॥

नीवीस्तनप्रावरणसक्थिकेशावमर्शनम् ।

अदेशकालसंभाषा सहैकस्थानम् एव च ॥ इति । (य्ध् २।२८३–८४)

स्तीपुंसयोर् मिथुनीभावः संग्रहणम् । तत्र प्रवृत्तः परभार्यया सह केशाकेशिक्रीडनेन सद्य अभिनवैः कामजैः कररुहदशनादिकृतव्रणलिङ्गैः द्वयोः संप्रतिपत्या वा ग्राह्यः । यो ऽपि परदारपरिधानग्रन्थिप्रदेशकुचप्रावरणजघनशिरोरुहादिस्पर्शने साभिलाष इव करोति निर्जनदेशे जनाकीर्णे ऽप्य् अन्धकाराकुले अकाले संलापं करोति परभार्यया सहैकत्र मञ्चकादौ तिष्ठति सो ऽपि ग्राह्यः । मनुर् अपि ।

स्त्रियं स्पृशेद् अदेशे यः स्पृष्टो वा मर्षयेत् तया ।

परस्परस्यानुमते सर्वं संग्रहणं स्मृतम् ॥ (म्ध् ८।३५८)

[४६४] दर्पाद् वा यदि वा मोहाच् छ्लाघया वा स्वयं वदेत् ।

पूर्वं मयेयं भुक्तेति तच् च संग्रहणं स्मृतम् ॥ इति ।

तत्र दण्डम् आह याज्ञवल्क्यः ।

सजाताव् उत्तमो दण्ड आनुलोम्ये तु मध्यमः ।

प्रातिलोम्ये वधः पुंसो नार्याः कर्णादिकर्तनम् ॥ इति । (य्ध् २।२८६)

चतुर्णाम् अपि वर्णानां बलात्कारेण सजातीयगुप्तपरभार्यागमने साशीतिपणसहस्रो दण्डः । यदा त्व् आनुलोम्येन हीनवर्णगुप्तपरभार्यागमनं तदा मध्यमसाहसो दण्डः । यदा पुनः सवर्णाम् अगुप्ताम् आनुलोम्येन गुप्तां वा व्रजति तदा मनुना विशेष उक्तः ।

सहस्रं ब्राह्मणो दण्ड्यो गुप्तां विप्रां बलाद् व्रजन् ।

शतानि पञ्च दण्ड्यः स्याद् इच्छन्त्या सह संगतः ॥

सहस्रं ब्राह्मणो दण्डं दाप्यो गुप्ते तु ते व्रजन् ।

शूद्रायां क्षत्रियविशोः सहस्रं तु भवेद् दमः ॥ इति । (म्ध् ८।३७८, ३८३)

एतद् गुरुसखिभार्यादिव्यतिरिक्तविषयम्, तत्र दण्डान्तरविधानात् । तद् आह नारदः ।

[४६५] माता मातृष्वसा श्वश्रूर् मातुलानी पितृष्वसा ।

पितृव्यसखिशिष्यस्त्री भगिनी तत्सखी स्नुषा ॥

दुहिताचार्यभार्या च सगोत्रा शरणागता ।

राज्ञी प्रव्रजिता धात्री साध्वी वर्णोत्तमा च या ॥

आसाम् अन्यतमां गच्छन् गुरुतल्पग उच्यते ।

शिश्नस्योत्कर्तनं तस्य नान्यो दण्डो विधीयते ॥ इति ।

प्रतिलोम्येन उत्कृष्टस्त्रीगमने क्षत्रियादेर् वधः । एतद् गुप्ताविषयम् । अन्यत्र धनदण्डः । तथा च मनुः ।

उभाव् अपि तु ताव् एव ब्राह्मण्या गुप्तया सह ।

विप्लुतौ शूद्रवद् दण्ड्यौ दग्धव्यौ वा कटाग्निना ॥

ब्राह्मणीं यद्य् अगुप्तांतु गच्छेतां वैश्यपार्थिवौ ।

वैश्यं पञ्चशतं कुर्यात् क्षत्रियं तु सहस्रिणम् ॥ इति । (म्ध् ८।३७७, ३७६)

शूद्रस्यागुप्तोत्कृष्टस्त्रीगमने लिङ्गछेदनसर्वस्वहरणे गुप्तागमने तु वधसर्वस्वापहारौ । तथा च स एव ।

[४६६] शूद्रो गुप्तम् अगुप्तं वा द्वैजातं वर्णम् आवसन् ।

अगुप्तैकाङ्गसर्वस्वी गुप्तं सर्वेण हीयते ॥ इति । (म्ध् ८।३७४)

अत्रैव विषये बृहस्पतिर् अपि ।

सहसा कामयेद् यस् तु धनं तस्याखिलं हरेत् ।

उत्कृत्य लिङ्गवृषणौ भ्रामयेद् गर्दभेन तु ॥ इति ।

शूद्रस्येत्य् अनुवृत्तौ गौतमः: “आर्यस्त्र्यभिगमने लिङ्गोद्धारः सर्वस्वहरणं च” इति (ग्ध् १२।२) । नार्याः पुनर् हीनवर्णगमने नासादिकर्तनम् । अयं वधाद्युपदेशो राज्ञः तस्यैव पालनाधिकारात् न द्विजातिमात्रस्य, “ब्राह्मणः परीक्षार्थम् अपि शस्त्रं नाददीत” (आप्ध् १।१०।२९।६) [४६७] इति शस्त्रग्रहणस्य निषेधात् । यदा तु राज्ञो निवेदने कालातिपातशङ्का तदा द्विजातिमात्रस्यापि वधादिकारो ऽस्त्य् एव,

शस्त्रं द्विजातिभिर् ग्राह्यं धर्मो यत्रोपरुध्यते ।

नाततायिवधे दोषो हन्तुर् भवति कश्चन ॥

प्रकाशं वाप्रकाशं वा मन्युस् तं मन्युम् ऋच्छति ॥ इति । (म्ध् ८।३४८, ३५१)

इति शस्त्रग्रहणाभ्यनुज्ञानात् । क्षत्रियवैश्ययोर् अन्योन्यस्त्र्यभिगमने यथाक्रमं सहस्रपञ्चशतपणात्मकौ दण्डौ । तद् आह मनुः ।

वैश्यश् चेत् क्षत्रियां गुप्तां वैश्यां वा क्षत्रियो व्रजेत् ।

यो ब्राह्मण्याम् अगुप्तायां ताव् उभौ दण्डम् अर्हतः ॥ इति । (म्ध् ८।३८२)

साधारणस्त्रीगमने दण्डम् आह याज्ञवल्क्यः ।

अवरुद्धासु दासीषु भुजिष्यासु तथैव च ।

गम्यास्व् अपि पुमान् दाप्यः पञ्चाशत्पणिकं दमम् ॥ इति । (य्ध् २।२९०)

उक्तलक्षणा वर्णस्त्रियो दास्यः । ता एव स्वामिना शुश्रूषाहानिव्युदासार्थं गृह एव स्थातव्यम् इत्य् एवं [४६८] पुरुषान्तरभोगतो निरुद्धाः अवरुद्धाः । नियतपुरुषपरिग्रहाः भुजिष्याः । यदा दास्यो ऽवरुद्धा भुजिष्या वा भवेयुः तासु तासु । चशब्दाद् वेश्यास्वैरिणीनाम् अपि साधारनस्त्रीणां भुजिष्याणां ग्रहणम् । तासु च सर्वपुरुषसाधारणतया गम्यास्व् अपि गच्छन् पञ्चाशत्पणं दण्डनीयः, परपरिगृहीतत्वेन तासां परदारतुल्यत्वात् । एतद् एवाभिप्रेत्य नारदो ऽपि ।

स्वैरिण्य् अब्राह्मणी वेश्या दासी निष्कासिनी च या ।

गम्याः स्युर् आनुलोम्येन स्त्रियो न प्रतिलोमतः ॥

आस्व् एव तु भुजिष्यासु दोषः स्यात् परदारवत् ।

गम्या अपि हि नोपेया यत् ताः परपरिग्रहाः ॥ इति ।

निष्कासिनी स्वाम्यवरुद्धा दासी । अनवरुद्धदास्याद्यभिगमने याज्ञवल्क्यः ।

प्रसह्य दास्यभिगमे दण्डो दशपणः स्मृतः ।

बहूनां यद्य् अकामासौ चतुर्विंशतिकः पृथक् ॥ इति । (य्ध् २।२९१)

पुरुषसंभोगजीविकासु दासीषु स्वैरिण्यादिषु च शुल्कदानम् अन्तरेण बलात्कारेणाभिगच्छतो दशपणो दण्डः । अनिच्छन्तीम् एकां गच्छतां बहूनां प्रत्येकं चतुर्विंशतिपाणात्मको दण्डः । कन्याहरणे दण्डम् आह याज्ञवल्क्यः ।

[४६९] अलंकृतां हरन् कन्याम् उत्तमं ह्य् अन्यथाधमम् ।

दण्डं दद्यात् सवर्णासु प्रातिलोम्ये वधः स्मृतः ॥

सकामास्व् अनुलोमासु न दोषस् त्व् अन्यथा दमः ॥ इति । (य्ध् २।२८७–८८)

अलंकृता विवाहाभिमुखी तां कन्याम् अपहरन् उत्तमसाहसं दण्डनीयः । तदनभिमुखीं सवर्णाम् अपहरन् प्रथमसाहसं दण्डनीयः । उत्तमवर्णजां कन्याम् अपहरतः क्षत्रियादेर् वध एव । आनुलोम्येन सकामाम् अपहरन् न दण्डभाक् भवति । अकामाम् अपहरन् प्रथमसाहसं दण्डनीयः । कन्यादूषणे तु दण्डम् आह स एव ।

दूषणे तु करछेद उत्तमायां वधः स्मृतः ।

शतं स्त्रीदूषणे दद्याद् द्वे तु मिथ्याभिशंसने ॥

पशून् गच्छन् शतं दाप्यो हीनस्त्रीं गां च मध्यमम् ॥ इति । (य्ध् २।२८८–८९)

यद्य् अकामां कन्या बलात्कारेण नखक्षतादिना दूषयति तदा तस्य करछेदः । उत्तमाया दूषणे वधः । कन्यायाः यदि कश्चिद् विद्यमानान् एवापस्मारराजयक्ष्मादिदोषान् [४७०] प्रकाश्येयम् अकन्येति दूषयत्य् असौ शतं दाप्यः । मिथ्याभिशंसने तु पुनर् अविद्यमानदोषाविष्कारेण दूषणे द्वे शते दापनीयः । गोव्यतिरिक्तपशुगमने पणशतं दाप्यः । तथा हीनां स्त्रियम् अन्त्यावसायिनीं गां च गच्छन् मध्यमसाहसं दण्डनीय इत्य् अर्थः । यदा पुनस् ताम् एव अङ्गुलीप्रक्षेपेण योनिक्षतं कुर्वन् दूषयति तदा विशेषम् आह मनुः ।

अभिषह्य तु यः कन्यां कुर्याद् दर्पेण मानवः ।

तस्याशु कर्त्ये अङ्गुल्यौ दण्डं चार्हति षट्शतम् ॥

सकामां दूषयंस् तुल्यो नाङ्गुलिछेदम् अर्हति ।

द्विशतं तु दमं दाप्यः प्रङ्गविनिवृत्तये ॥

कन्यैव कन्यां या कुर्यात् तस्याः स्याद् द्विशतो दमः ।

शुल्कं च द्विगुणं दद्यात् शिफाश् चैवाप्नुयाद् दश ॥

या तु कन्यां प्रकुर्यात् स्त्री सा सद्यो मौण्ड्यम् अर्हति ।

अङ्गुल्योर् एव वा छेदं खरेणोद्वहनं तथा ॥ इति । (म्ध् ८।३६७–७०)

यदा पुनर् उत्कृष्टजातीयां कन्यां सानुरागाम् अकामां गच्छति तदा तस्य क्षत्रियादेर् वधः । यदा सवर्णां सकामां [४७१] अभिगच्छति तदा गोमिथुनं शुल्कं तत्पित्रे दद्यात् । अनिच्छति पितरि दण्डरूपेण राज्ञे दद्यत् । सवर्णाम् अकामां तु गच्छतो वध एव । तद् आह मनुः ।

उत्तमां सेवमानस् तु जघन्यो वधम् अर्हति ।

शुल्कं दद्यात् सेवमानः समाम् इच्छेत् पिता यदि ॥

यो ऽकामां दूषयेत् कन्यां स सद्यो वधम् अर्हति ।

सकामां दूषयांस् तुल्यो न वधं प्राप्नुयान् नरः ॥ इति । (म्ध् ८।३६६, ३६४)

चण्डाल्यादिगमने दण्डम् आह स एव ।

अन्त्याभिगमने त्व् अङ्क्यः कुबन्धेन प्रवासयेत् ।

शूद्रस् तथाङ्क्य एव स्याद् अन्त्य्स्यार्यागमे वधः ॥

अयोनौ गच्छतो योषां पुरुषं वापि मेहतः ।

चतुर्विंशतिको दण्डस् तथा प्रव्रजितासु च ॥ इति । (य्ध् २।२९४, २९३)

अन्त्या चाण्डाली । तां गच्छन्तं त्रैवर्णिकं प्रायश्चित्तानभिमुखं “सहस्रं त्व् अन्त्यजस्त्रियम्” (म्ध् ८।३८५) [४७२) इति । मनुवचनानुसारेण सहस्रं दण्डयित्वा कुत्सितवर्णेन भगाकारेणाङ्कयित्वा स्वराष्ट्रान् निर्वासयेत् । शूद्रः पुनश् चण्डालीं गच्छन्न् अङ्क्य एव । अन्त्यज इति पाठे चण्डाल एव भवति । चण्डालस्य तूत्कृष्टजातिस्त्रियाभिगमने वध एव । योषां मुखादाव् अभिगच्छतः पुरुषं वा मुखे मेहतः प्रव्रजितां गच्छतः चतुर्विंशतिपणो दण्डः । वञ्चनया स्त्रीसंग्रहणे दण्डम् आह बृहस्पतिः ।

छद्मनाकारयेद् यस् तु तस्य सर्वहरो दमः ।

अङ्कयित्वा भगाङ्केन पुरान् निर्वासयेत् ततः ॥ इति ।

इति स्त्रीसंग्रहणम्

अथ स्त्रीपुंसयोगाख्यं विवादपदम्

तस्य स्वरूपम् आह नारदः ।

विवाहादिविधिः स्त्रीणां यत्र पुंसां च कीर्त्यते ।

स्त्रीपुंसयोगसंज्ञं तद् विवादपदम् उच्यते ॥ इति ।

स्त्रीरक्षणम् आह मनुः ।

[४७३] अस्वतन्त्राः स्त्रियः कार्याः पुरुषैः स्वैर् दिवानिशम् ।

विषयेषु च सज्जन्त्यः संस्थाप्या ह्य् आत्मनो वशे ॥

सूक्ष्मेभ्यो ऽपि प्रसङ्गेभ्यः स्त्रियो रक्ष्या विशेषतः ।

द्वयोर् हि कुलयोः शोकम् आवहेयुर् अरक्षिताः ॥

इमं हि सर्ववर्णानां पश्यन्तो धर्मम् उत्तमम् ।

यतन्ते रक्षितुं भार्यां भर्तारो दुर्बला अपि ॥

स्वां प्रसूतिं चरित्रं च कुलम् आत्मानम् एव च ।

स्वं च धर्मं प्रयत्नेन जायां रक्षन् हि रक्षति ॥

न कश्चिद् योषितः शक्तः प्रसह्य परिरक्षितुम् ।

एतैर् उपाययोगैस् तु शक्यास् ताः परिरक्षितुम् ॥

अर्थस्य संग्रहे चैनां व्यये चैव नियोजयेत् ।

शौचे धर्मे ऽन्नपक्त्यां च पारिणाह्यस्य चेक्षणे ॥ इति । (म्ध् ९।२, ५–७, १०–११)

स्वैः पुरुषैः भर्तृभिः सर्वदा अस्वतन्त्राः कार्याः । विषये गीतादौ आसक्तास् ततो व्यावर्तनीयाः । अरक्षितास् तु दुश्चरितेन भर्तृपितृकुलयोः शोकं कुर्युः । तस्मात् कुलद्वयवृद्ध्यर्थं रक्ष्यास् ताः । यद्य् अपि प्रसह्यावरुध्य रक्षितुम् अशक्यास् [४७४] तथाप्य् अर्थसंग्रहादौ नियोजनेन पुरुषान्तरचिन्तनाव्सरस्याप्रदानेन रक्षेद् इत्य् अर्थः । बृहस्पतिर् अपि ।

सूक्ष्मेभ्यो ऽपि प्रसङ्गेभ्यो निवार्या स्त्री स्वबन्धुभिः ।

शश्र्वादिभिर् गुरुस्त्रीभिः पालनीया दिवानिशम् ॥ इति ।

दोषरहितस्त्रीपरित्यागिनं प्रय् आह नारदः ।

अनुकूलाम् अवाग्दुष्टां दक्षां साध्वीं प्रजावतीम् ।

त्यजन् भार्याम् अवस्थाप्यो राज्ञा दण्डेन भूयसा ॥ इति ।

दण्डेन स्थापयितुम् अशक्ये त्व् आह याज्ञवल्क्यः ।

आज्ञासंपादिनीं दक्षां वीरसूं प्रियवादिनीम् ।

त्यजन् दाप्यस् तृतीयांशम् अद्रव्यो भरणं स्त्रियाः ॥ इति । (य्ध् १।७६)

बुद्ध्वा स्त्रियं त्यजेद् इत्य् आह नारदः ।

अन्योन्यं त्यजतोर् आगः स्याद् अन्योन्यविरुद्धयोः ।

स्त्रीपुंसयोर् न चोढाया व्यभिचाराद् ऋते स्त्रियाः ॥ इति ।

विवाहसंस्काररहितयोर् हीनजातीयस्त्रीपुंसयोर् विरोधेनान्योन्यं त्यजतो दोषो नास्ति । विवाहसंस्कृतायास् तु व्यभिचाराद् एव त्यागो न विरोधमात्रेण । एतच् च स्वछन्दव्यभिचारिणीविषयम्,

[४७५] स्वच्छन्दगा तु या नारी तस्यास् त्यागो विधीयते ।

इति यमस्मरणात् । शिष्यगाद्या अपि संत्याज्याः । तथा च वसिष्ठः ।

चतस्रस् तु परित्याज्याः शिष्यगा गुरुगा तथा ।

पतिघ्नी तु विशेषेण जुङ्गितोपगता तथा ॥ इति । (वध् २१।१९)

हारीतो ऽपि: “गर्भघ्नीम् अधमवर्णां शिष्यसुतगामिनीं पानव्यसनासक्तां धनधान्यविक्रयकरीं विवर्जयेत्” इति (हार्स्म् १३।२१) । विवर्जनं च व्यवहारपरित्यागः । तथा च वसिष्ठः: “व्यवाये तीर्थगमने धर्मेभ्यश् च निवर्तते” इति (वध् २१।९) । व्यवायः संयोगः । तीर्थगमनशब्देन स्मार्तं कर्म लक्ष्यते । धर्मशब्देन श्रौतम् । चशब्देन संभाषणादिकम् । व्याधितादीनां तु संभोगमात्रस्य त्याग इत्य् आह देवलः ।

व्याधितां स्त्रीप्रजां वन्ध्याम् उन्मत्तां विगतार्तवाम् ।

अदुष्टां लभते त्यक्तुं तीर्थान् न त्व् एव कर्मणः ॥

[४७६] इति । तीर्थात् संभोगाद् इत्य् अर्थः । तथा च नारदः ।

वन्ध्यां स्त्रीजननीं निन्द्यां प्रतिकूलां च सर्वदा ।

कामतो नाभिनन्देत कुर्वन्न् एवं न दोषभाक् ॥

अनर्थशीलां सततं तथैवाप्रियवादिनीम् ।

पूर्वाशिनीं च या भर्तुः क्षिप्रं निर्वासयेद् गृहात् ॥

स्त्रीं धनभ्रष्टसर्वस्वां गर्भविध्वंसिनीं तथा ।

भर्तुश् च वधम् इच्छन्तीं स्त्रियं निर्वासयेत् पुरात् ॥ इति ।

बौधायनो ऽपि ।

अप्रजां दशमे वर्षे स्त्रीप्रजां द्वादशे त्यजेत् ।

मृतप्रजां पञ्चदशे सद्यस् त्व् अप्रियवादिनीम् ॥ इति । (ब्ध्२।२।४।६)

संयोग इति शेषः ।

[४७७] भर्तुः प्रतिनिविशेन या भार्या स्कन्दयेद् ऋतुम् ।

तां ग्राममध्ये विख्याप्य भ्रूणघ्नीं निर्धमेद् गृहात् ॥ (ब्ध् ४।१।१२।२०)

अशुश्रूषाकरीं नारीं बन्धकीं पतिहिंसकम् ।

त्यजन्ति पुरुषाः प्राज्ञाः क्षिप्रम् अप्रियवादिनीम् ॥ इति ।

त्यागश् च वधप्रतिनिधित्वेन कार्यः । तथा च यमः ।

स्वछन्दव्यभिचारिण्याः विवस्वांस् त्यागम् अब्रवीत् ।

न वधं न च वैरूप्यं वधं स्त्रीणां विवर्जयेत् ।

न चैव स्त्रीवधः कुर्यान् न क्षैवाङ्गविकर्तनम् ॥ इति ।

स्त्रीणां वधं कुर्वन् तासां विवर्जनं कुर्याद् भर्ता न कर्णनासादिकर्तनम् इत्य् अर्थः । अन्ये च स्त्रीपुंधर्मा आचाराध्याये प्रचञ्चिता इति नात्र प्रपञ्चिताः ।

इति स्त्रीसम्ग्रहः

अथ दायभागाख्यं व्यवहारपदं कथ्यते

तल्लक्षणं नारदेनोक्तम् ।

विभागो ऽर्थस्य पैत्र्यस्य पुत्रैर् यत्र प्रकल्प्यते ।

दायभाग इति प्रोक्तं व्यवहारपदं बुधैः ॥

[४७८] इति । दायो नाम यद् धनं स्वामिसंबन्धाद् एव अन्यस्य स्वं भवति तद् उच्यते । स द्विविधः । अप्रतिबन्धः सप्रतिबन्धश् चेति । पितृधनं पितामहधनं वा अप्रतिबन्धो दायः । पुत्रादिधनं तु पित्रादीनां सप्रतिबन्धो दायः । तस्य विभागो दायविभाग इत्य् उच्यते । अत एव योगीश्वरः दायशब्देन पितृद्वारागतं मातृद्वारागतं च द्रव्यम् एवोच्यते इति । संग्रहकारश् च ।

पितृद्वारागतं द्रव्यं मातृद्वारागतं च यत् ।

कथितं दायशब्देन तद्विभागो ऽधुनोच्यते ॥ इति ।

विभागकालम् आह मनुः ।

ऊर्ध्वं पितुश् च मातुश् च समेत्य भ्रातरः समम् ।

भजेरन् पैतृकं ऋक्थम् अनीशास् ते हि जीवतोः ॥ (म्ध् ९।१०४)

[४७९] इति । ऊर्ध्वं पितुर् इति पितृधनविभागकालः । मातुर् ऊर्ध्वम् इति मातृधनविभागकालः । ततश् चैतद् उक्तं भवति । पितुर् ऊर्ध्वं मातरि जीवन्त्याम् अपि पितृधनविभागः कार्यः । तथा मातुर् ऊर्ध्वं पितरि जीवते ऽपि मातृधनविभागः कार्य एव, अन्यतरधनविभागे उभयोर् ऊर्ध्वकालप्रतीक्षणानुपयोगाद् इति । तद् उक्तं संग्रहकारेण ।

पितृद्रव्यविभागस्य जीवन्त्याम् अपि मातरि ।

अस्वतन्त्रतयास्वाम्यं यस्मान् मातुः पतिं विना ॥

मातृद्रव्यविभागो ऽपि तथा पितरि जीवति ।

सत्स्व् अपत्येषु यस्मान् न स्त्रीधनस्य पतिः पतिः ॥ इति ।

अयम् अर्थः । पतिमरणे पितृभार्यायाः पत्युपरमात् पत्युर् धने यस्मात् अस्वातन्त्र्येण न स्वामित्वम् यस्माच् चापत्येषु विद्यमानेषु भार्याधनस्य भार्यामरणे ऽपि पतिर् न स्वामी तस्मात् तयोर् अन्यतरस्मिन् जीवत्य् अप्य् अन्यतरधनविभागो युक्त इति । एतेन जीवतोस् तत् तद् द्रव्यविभागेषु पुत्राणां न स्वातन्त्र्यम् इत्य् अर्थाद् उक्तं भवति । तथा च शङ्खः: “न जीवति पितरि पुत्रा रिक्थं भजेरन् । यद्य् अपि स्यात् पश्चाद् अधिगतं तैः अनर्हा एव पुत्राः । अर्थधर्मयोः अस्वातन्त्र्यात्” इति । अस्यायम् अर्थः । यद्य् अपि जन्मानन्तरम् एव पुत्राः पितृधने स्वामित्वं प्रतिपन्नाः तथापि पितरि जीवति तद्धनं न [४८०] विभजेरन् । यतो धर्मार्थयोर् अस्वातन्त्र्याद् विभागकरणे ऽनर्हाः । अर्थास्वातन्त्र्यम् नाम तदादानप्रदानओस् अस्वातन्त्र्यम् इति । तद् आह हारीतः: “जीवति पितरि पुत्राणाम् अर्थादानविसर्गाक्षेपेष्व् अस्वातन्त्र्यम्” इति (हार्स्म् १७।२१) । अर्थादानम् अर्थोपभोगः । विसर्गो व्ययः । आक्षेपो भृत्यादेः शिक्षार्थम् अधिक्षेपादिः । धर्मास्वातन्त्र्यं पृथगिष्टापूर्तादाव् अप्रवृत्तिः । यत् तु देवलेनोक्तम्,

पितर्य् उपरते पुत्रा विभजेरन् पितुर् धनम् ।

अस्वाम्यं हि भवेत् तेषां निर्दोषे पितरि स्थिते ॥ इति ।

तद् अप्य् अस्वातन्त्र्यप्रतिपादनपरम्, पितृधने पुत्राणां जन्मना स्वाम्यस्य लोकसिद्धत्वात् ।

<u>ननु</u> – शास्त्रैकसमधिगम्यस्य स्वत्वस्य कथं लोकसिद्धता । शास्त्रसिद्धत्वं च, “स्वामी रिक्थक्रयसंविभागपरिग्रहाधिगमेषु । ब्राह्मणस्याधिकं लब्धम् । क्षत्रियस्य विजितम् । निर्विष्टं वैश्यशूद्रयोः” (ग्ध् १०।३९–४२) **[४८१]** इति गौतमवचनाद् अवगम्यते । अप्रतिबन्धो दायो ऋक्थं न सप्रतिबन्धो दायः । संविभागः सप्रतिबन्धो दायः । अनन्यपूर्वस्य जलतृणकाष्ठादेः स्वीकारः परिग्रहः । निध्यादिप्राप्तिर् अधिगमः । एतेषु निमित्तेषु सत्सु स्वामी भवति । ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहादिना यल् लब्धं तद् अधिकम् असाधारणम् । क्षत्रियस्य विजयदण्डादिलब्धं यत् तद् असाधारणम् । वैश्यस्य कृषिगोरक्षादिलब्धं निर्विष्टं तद् असाधारणम् । शूद्रस्य द्विजशुश्रूषादिना भृतिरूपेण यद् लब्धं तद् असाधारणम् । एवम् अनुलोमप्रतिलोमजानां स्वस्वविहिताश्वसारथ्यादिना यल् लब्धं तद् अधिकम् इत्य् अर्थः । अत्रैव संग्रहकारो न्यायम् आह ।

वर्तते यस्य यद् धस्ते तस्य स्वामी स एव तु ।

अन्यस्वम् अन्यहस्तेषु चौर्याद् यैः किं न वर्तते ॥ इति ।

अन्यस्वस्यान्यहस्ते स्थितस्य दर्शनेन तस्यैव स्वामितापत्तेः । अतः शास्त्रैकसमधिगम्यं स्वत्वत्वम् । किं च यदि यस्यान्तिके यद् धनं दृष्टं तस्य स एव स्वामी तर्हि अस्य स्वम् अनेनापहृतम् इति न ब्रूयात्, यस्यैवान्तिके दृष्टं तस्य स्वामित्वात् । स्वत्वस्य लौकिकत्वे**,**

[४८२] यो ऽदत्तादायिनो हस्ताल् लिप्सेत ब्राह्मणो धनम् ।

याजनाध्यापनेनापि यथा स्तेनस् तथैव सः ॥ इति । (म्ध् ८।३४०)

याजनादिना अदत्तादायिनः सकाशाद् द्रव्यम् अर्जयतो दण्डविधानम् अनुपपन्नं स्यात् । तस्माच् छास्त्रैकसमधिगम्यं स्वत्वम् इति ॥

<u>मैवम्</u>, लौकिकम् एव स्वत्वं लौकिकार्थक्रियासाधनत्वात्, व्रीह्यादिवत् । आहवनीयादीनां वैदिकादीनाम् अपि लौकिकपाकादिसाधनत्वम् अस्तीत्य् अनैकान्तिको हेतुः – इति चेत् ।

<u>न</u> । न हि तेषाम् आहवनीयादिरूपेण पादादिसाधनत्वं किं तर्हि लौकिकाग्न्यादिरूपेणेत्य् अस्ति वैषम्यम् । किं च पामराणाम् अपि स्वत्वव्यवहारदर्शनात् स्वत्वस्य लौकिकत्वम् अवगम्यते । यत् तु गौतमवचनम्: “स्वामी रिक्थक्रयसंविभागेषु” (ग्ध् १०।३९) इत्याद्य् अनुपन्नम् इत्य् उक्तम् ॥

<u>तन् न</u> । प्रतिग्रहाद्युपायकस्य स्वत्वस्य लौकिकत्वे स्थिते ब्राह्मणादीनां प्रतिग्रहाद्युपायनियमार्थत्वात् शास्त्रस्य । यद् अप्य् उक्तम् अन्यस्य स्वम् अन्येनापहृतम् – इति न ब्रूयाद् इति, <u>तद् असत्</u>, स्वत्वहेतुभूतक्रयादिसंदेहात् स्वत्वसंदेहोपपत्तेः । <u>यद् अपि</u> चोक्तम् “यो ऽदत्तादायिनः” **[४८३]** इति अदत्तादायिनः सकाशाद् याजनादिना द्रव्यम् अर्जयितुर् दण्डविधानम् अनुपपन्नम् इति । <u>तद् अप्य् असत्</u>, प्रतिग्रहादिनियतोपायकस्यैव स्वत्वस्य लौकिकत्वात् नियमातिक्रमेण द्रव्यम् अर्जयतो दण्डविधानम् उपपद्यते । एवम् “तस्योत्सर्गेण शुध्यन्ति” इति प्रायश्चित्तविधानम् अपि । एवं च स्वत्वस्य लौकिकत्वे असत्प्रतिग्रहादिलब्धं धनं तत्पुत्रादीनां दायत्वेन स्वम् इति विभाज्यम् । न तेषां दोषसंबन्धः,

सप्त वित्तागमा धर्म्या दायो लाभः क्रयो जयः ।

प्रयोगः कर्मयोगश् च सत्प्रतिग्रह एव च ॥ (म्ध् १०।११५)

इति मनुस्मरणात् ।

<u>इदम् अत्र चिन्तनीयम्</u>: विभागात् स्वं स्वय वा विभागः इति ।

<u>अत्रायं</u> पूर्वपक्षः । विभागात् स्वं जन्मनैव स्वत्वे उत्पन्नमात्रस्य पुत्रस्यापि स्वं साधारणम् इति द्रव्यसाध्येष्व् आधानादिषु पितुर् अधिकारविधिर् न स्यात् । किं च,

भर्त्रा प्रीतेन यद् दत्तं स्त्रियै तस्मिन् मृते ऽपि तत् ।

सा यथाकामम् अश्नीयाद् दद्याद् वा स्थावराद् ऋते ॥ इति ।

प्रीतिदानवचनम् अप्य् अनुपन्नं स्यात् । यद् अपि –

[४८४] मणिमुक्ताप्रवालानां सर्वस्यैव पिता प्रभुः ।

स्थावरस्य तु सर्वस्य न पिता न पितामहः ॥

पितृप्रसादाद् भुज्यन्ते वस्त्राण्य् आभरणानि च ।

स्थावरं तु न भुज्येत प्रसादे सति पैतृके ॥

इति, तत् पितामहोपात्तस्थावरविषयम् । तस्मात् स्वामिनाशाद् विभागाद् वा स्वत्वं न जन्मनैव ।

<u>राद्धान्तस् तु</u> । जन्मनैव स्वत्वं लोके प्रसिद्धम् । विभागशब्दश् च बहुस्वामिकधनविषये लोके प्रसिद्धो नान्यदीयधनविषयो न प्रहीणविषयः । किं च “उत्पत्त्यैवार्थं स्वामित्वाल् लभेतेत्य् आचार्याः” इति गौतमवचनाज् जन्मनैव स्वत्वम् अवगम्यते । <u>यद् उक्तम्:</u> “मनिमुक्ताप्रवालानाम्’ इत्यादिवचनं पितामहोपात्तस्थावरविषयम् इति, <u>तद् अयुक्तम्</u> । “न पिता न पितामहः” इति वचनात्, पितामहस्य हि स्वार्जितम् अपि धनं पुत्रपौत्रयोः सतोर् अदेयम् इति वचनम् जन्मना स्वत्वं गमयतीति । <u>यद् अप्य् उक्तम्</u>: अर्थसाध्येष्व् आधानादिषु पितुर् अनधिकार इति, <u>तद् अयुक्तम्</u>, वचनाद् एवाधिकारावगमात् । <u>यद् अपि चोक्तम्</u> जन्मनैव स्वत्वे “भर्त्रा प्रीतेन यद् दत्तम्” इत्यादि विष्णुवचनं नोपपद्यते इति, <u>तद् अप्य् अयुक्तम्</u>, साधारण्ये ऽपि द्रव्यस्य वचनाद् एव **[४८५]** प्रीतिदाने पितुर् अधिकारोपपत्तेः । स्थावरादौ तु स्वार्जिते ऽपि पुत्रादिपारतन्त्र्यम् एव,

स्थावरं द्विपदं चैव यद्य् अपि स्वयम् अर्जितम् ।

असंभूय सुतान् सर्वान् न दानं न च विक्रयः ॥

ये जाता ये ऽप्य् अजाताश् च ये च गर्भे व्यवस्थिताः ।

वृत्तिं च ते ऽभिकाङ्क्षन्ति न दानं न च विक्रयः ॥ 

इत्यादिवचनात् । आपदादौ तु स्वातन्त्र्यम् अस्त्य् एव,

एको ऽपि स्थावरे कुर्याद् दानाधमनविक्रयम् ।

आपत्काले कुटुम्बार्थे धर्मार्थेषु विशेषतः ॥ 

इति स्मरणात् ।

<u>तस्मात् सुष्टूक्तं</u> जन्मनैव स्वत्वम् इति । 

<u>प्रकृतम् अनुसरामः</u> । अपरम् अपि विभागकालम् आह याज्ञवल्क्यः ।

विभागं चेत् पिता कुर्याद् इच्छया विभजेत् सुतान् ।

ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन सर्वे वा स्युः समांशिनः ॥ इति । (य्ध् २।११४)

यदा पिता विभागं कर्तुम् इच्छति तदा पुत्रान् आत्मनः सकाशाद् इच्छया विभजेत् । इच्छया विभागप्रकारः “ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन” इति । श्रेष्ठभागः सोद्धारविभागः उद्धारप्रकारः स्मृत्यन्तरे दर्शितः ।

[४८६] ज्येष्ठस्य विंश उद्धारः सर्वद्रव्याच् च यद् वरम् ।

ततो ऽर्धं मध्यमस्य स्यात् तुरीयं तु यवीयसः ॥ इति । (म्ध् ९।११२)

अथ वा – सर्वे ज्येष्ठादयः पुत्राः समांशभाजः कार्याः स्युः । अथ च विषमो भागः स्वार्जितद्रव्यविषयः । क्रमागते तु सर्वेषाम् अपि समस्वाम्यात् समांशः स्यात्, पितुर् इच्छया विषमविभागस्यायुक्त्वत्वात् । नारदो ऽपि कालान्तरम् आह ।

अत ऊर्ध्वं पितुः पुत्रा विभजेयुर् धनं समम् ।

मातुर् निवृत्ते रजसि प्रत्तासु भगिनीषु च ॥

निवृत्ते वापि रमणे पितर्य् उपरतस्पृहे ॥ 

[४८७] इति । शङ्खो ऽपि: “अकामे पितरि ऋक्थविभागो वृद्धे विपरीतचेतसि दीर्घरोगिणि च” इति । अस्यार्थः । अकामे विभागम् अनिच्छति पितरि अतिवृद्धे विपरीतचेतसि अप्रकृतिस्थे दीर्घरोगिणि अचिकित्स्यरोगग्रस्ते च पुत्राणाम् इच्छयैव विभागो भवतीत्य् अर्थः । दीर्घरोगग्रहणम् अतिकुपितादेर् उपलक्षणम् । अत एव नारदः ।

व्याधितः कुपितश् चैव विषयासक्तमानसः ।

अन्यथाशास्त्रकारी च न विभागे पिता प्रभुः ॥ इति ।

पित्रा समविभागकरणे विशेषम् आह याज्ञवल्क्यः ।

यदि कुर्यात् समा अंशान् पत्न्यः कार्याः समांशिकाः ।

न दत्तं स्त्रीधनं यासां भर्त्रा वा श्वशुरेण वा ॥ इति । (य्ध् २।११५)

यदि स्वेच्छया पिता पुत्रान् समभागिनः करोति तदा अदत्तस्त्रीधनाः पत्न्यो ऽपि पुत्रसमांशभाजः कर्याः । दत्ते तु स्त्रीधने, “दत्ते त्व् अर्धं प्रकल्पयेत्” (य्ध् २।१४८) [४८८] इति, पुत्रांशाद् अर्धांशभाजो भवन्ति । पितुर् ऊर्ध्वं धर्मविवृद्ध्यर्थं विभागः कर्तव्य इत्य् आह प्रजापतिः ।

एवं सह वसेयुर् वा पृथग् वा धर्मकाम्यया ।

पृथग् विवर्धते धर्मस् तस्माद् धर्म्या पृथक्क्रिया ॥ इति । (म्ध् ९।१११)

बृहस्पतिर् अपि ।

एकपाकेन वसतां पितृदेवद्विजार्चनम् ।

एकं भवेद् विभक्तानां तद् एव स्याद् गृहे गृहे ॥ इति ।

पित्रोर् ऊर्ध्वं विभागे प्रकारनियमम् आह याज्ञवल्क्यः ।

[४८९] विभजेयुः सुताः पित्रोर् ऊर्ध्वम् ऋक्थम् ऋणं समम् ॥ इति । (य्ध् २।११७)

<u>ननु</u> – पित्रोर् ऊर्ध्वं विभागे ऽपि विषमविभागो मनुना दर्शितः, “ऊर्ध्वं पितुश् च मातुश् च” (म्ध् ९।१०४) इत्य् उपक्रम्य,

ज्येष्ठ एव तु गृह्णीय्त् पित्र्यं धनम् अशेषतः ।

शेषास् तम् उपजीवेयुर् यथैव पितरं तथा ॥

ज्येष्ठस्य विंश उद्धारः सर्वद्रव्याच् च यद् वरम् ।

ततो ऽर्धं मध्यमस्य स्यात् तुरीयं तु यवीयसः ॥ इति ।

तथा –

उद्धारे ऽनुद्धृते तेषाम् इयं स्याद् अंशकल्पना ।

एकाधिकं हरेज् ज्येष्ठः पुत्रो ऽध्यर्थं ततो ऽनुजः ॥

अंशम् अंशं यवीयांस इति धर्म व्यवस्थितः ॥ इति । (म्ध् ९।१०५, ११२, ११६–२७)

गौतमो ऽपि: “विंशतिभागो ज्येष्ठस्य मिथुनम् उभयतोदद्युक्तो रथो गोवृषः । [४९०] काणः खोडः कूटः वण्डो मध्यमस्यानेकश् चेत् । अविर् धान्यायसी गृहम् अनोयुक्तं चतुष्पदां चैकैकं यवीयसः । समं चेतरत् सर्वम्” इति (ग्ध् २८।५–८) । अयम् अर्थः । सर्वस्मात् पितृधनाद् विंशतितमो भागो ज्येष्ठस्य । मिथुनं गोमिथुनं प्रसिद्धम् । उभयतोदतो ऽश्वाश्वतरगर्दभाः तेषां यथासंभवम् अन्यतराभ्यां युक्तो रथः । खोडो वृद्धः । कूटः शृङ्गविकलः । वण्डो विलोपितवालधिः । अविशेषितत्वा गवाश्वदीनां यथासंभवम् अन्यतरस्योद्धारः कर्तव्यो मध्यमस्य । यवीयसस् तु धान्यं व्रीह्यादि अयो लोहम् । अनोयुक्तं शकटयुक्तम् । चतुष्पदां गवादीनाम् एकैकं पृथक् पृथग् एवानुपूर्व्येण यवीयस उद्धारः । बृहस्पतिर् अपि ।

जन्मविद्यागुणैर् ज्येष्ठो द्व्यंशं दायादम् आप्नुयात् । इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

यथा यथा विभागाप्तं धनं यागार्थताम् इयात् ।

तथा तथा विधातव्यं तद्विद्भिर् भागगौरवम् ॥

[४९१] इति । जीवद्विभागे ऽपि विषमविभागो नारदेनोक्तः ।

पितैव वा स्वयं पुत्रान् विभजेद् वयसि स्थितः ।

ज्येष्ठं श्रेष्ठविभागेन यथा वास्य मतिर् भवेत् ॥

पित्रैव तु विभक्ता ये समन्यूनाधिकैर् धनैर् ।

तेषां स एव धर्मः स्यात् सर्वस्य हि पिता प्रभुः ।

द्वाव् अंशौ प्रतिपद्येत विभजन्न् आत्मनः पिता ॥ 

[४९२] इति । बृहस्पतिर् अपि ।

समन्यूनाधिका भागाः पित्रा येषां प्रकल्पिताः ।

तथैव ते पालनीया विनेयास् ते स्युर् अन्यथा ॥ इति ।

तस्माज् जीवद्विभागे अजीवद्विभागे च विषमविभागो ऽस्तीति कथं सुताः समम् एव विभजेरन्न् इति नियम्यते ।

<u>मैवम्</u> । सत्यं शास्त्रतो विषमविभागो ऽस्ति तथापि लोकविद्विष्टत्वाद् अनुबन्ध्यादिवत् नानुष्ठीयते । उक्तं च संग्रहकारेण ।

यथा नियोगधर्मो ऽयं नानुबन्ध्यावधो ऽपि वा ।

तथोद्दारविभागो ऽपि नैव संप्रति वर्तते ॥

[४९३] इति । आपस्तम्बो ऽपि: “जीवन् पुत्रेभ्यो दायं विभजेत् समम्” (आप्ध् २।६।१४।१) इति स्वमतम् उपन्यस्य, “ज्येष्ठो दायाद इत्य् एके” (आप्ध् २।६।१४।६) इत्य् एकीयमतेन कृत्स्नधनग्रहणं ज्येष्ठस्योपन्यस्य, “देशविशेषे सुवर्णं कृष्णा गावः कृष्णं भौमं ज्येष्ठस्य । रथः पितुः परीभाण्डं च गृहे । अलंकारो भार्याया ज्ञातिधनं चेत्य् एके” (आप्ध् २।६।१४।७–९) इत्य् एकीयमतेनैवोद्धारविभागं दर्शयित्वा, “तच् छास्त्रविप्रतिषिद्धम्” (आप्ध् २।६।१४।१०) इति निराकृतवान्; तं च शास्त्रप्रतिषेधं स्वयम् एव दर्शितवान्: “मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभजद् इत्य् अविशेषेण श्रूयते” (आप्ध् २।६।१४।११) [४९४] इति । तस्माद् विषमविभागः शास्त्रसिद्धो ऽपि लोकविरोधाच् छ्रुतिविरोधाच् च नानुष्ठेयः । इति समम् एव विभजेतन्न् इति न्यमो घटते ।

स्वयं द्रव्यार्जनसमर्थतया पितृद्रव्यम् अनिच्छतो ऽपि यत् किंचिद् दत्वा दायविभागः कर्तव्यः तत्पुत्रादीनां दायग्रहणेच्छानिवृत्यर्थम् इत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

शक्तस्यानीहमानस्य किंचिद् दत्वा पृथक् क्रिया । इति । (य्ध् २।११६)

पुत्राणां मातृधनविभागो दुहित्रभावे द्रष्टव्यः । तथा च स एव ।

मातुर् दुहितरः शेषम् ऋणात् ताभ्य ऋते ऽन्वयः । इति । (य्ध् २।११७)

मातृकृतर्णापाकरणावशिष्टं मातृधनं दुहितरो विभजेरन् । अतश् च मातृकृतर्णसमं न्यूनं च मातृधनं दुहितॄणां सद्भावे ऽपि पुत्रा एव विभजेरन् – इत्य् अर्थाद् अवगम्यते । अत्र गौतमेन विशेषो दर्शितः: [४९५] “स्त्रीधनं दुहितॄणाम् अप्रत्तानाम् अप्रतिष्ठितानां च” इति (ग्ध् २८।२४) । ऊढानूढदुहितृसमवाये मतृधनम् अनूढानाम् एव । ऊढास्व् अपि सधननिर्धनदुहितृसमवाये निर्धनानाम् एवेत्य् अर्थः । पैतामहे पौत्राणां विभागे विशेषम् आह याज्ञवल्क्यः ।

अनेकपितृकाणां तु पितृतो भागकल्पना । इति । (य्ध् २।१२०)

यदा पितृतः अविभक्ता भ्रातरह् पुत्रान् उत्पाद्य मृताः तत्रैकस्य द्वौ पुत्रौ अन्यस्य त्रयः अपरस्य चत्वारः । तत्र पौत्राणां पैतामहे द्रव्ये यद्य् अपि जन्मनैव स्वत्वं पुत्रैर् अविशिष्टं तथापि पित्र्यंशं द्वाव् एकं त्रयो ऽप्य् एकं चत्वारो ऽप्य् एकं लभन्ते इत्य् अर्थः । एतद् एवाभिप्रेत्य बृहस्पतिर् अपि ।

तत्पुत्रा विषमसमाः पितृभागहराः स्मृताः । इति ।

तत्पुत्राः प्रमीतपितृकाणाम् एकैकस्य पुत्राः विषमसमाः न्यूनाधिकसंख्याः स्वं स्वं पैतृकं भागम् एव लभन्ते इत्य् अर्थः । यदा स्वसुतयोर् अविभक्तयोर् मध्ये कश्चिद् भ्राता मृतः तत्सुतस् तु पितामहाद् अप्य् अप्राप्तांशः पितामहो ऽपि नासीत् तदा त्व् आह कात्यायनः ।

अविभक्ते ऽनुजे प्रेते तत्सुतम् ऋक्थभाजिनम् ।

कुर्वीत जीवनं येन लब्धं नैव पितामहात् ॥

[४९६] लभेतांशं स पित्र्यं तु पितृव्यात् तस्य वा सुतात् ।

स एवांशस् तु सर्वेषां भ्रातॄणां न्यायतो भवेत् ॥

लभेत तत्सुतो वापि निवृत्तिः परतो भवेत् ॥ इति ।

लभेत तत्सुतो वा इत्य् अस्य अयम् अर्थः । तस्यापि विभाज्यधनस्वानिपौत्रस्य सुतो ऽपि पितुर् अभावे तद्भागं लभेत तत ऊर्ध्वं तत्सन्ततौ वृद्धप्रपितामहधनविभागकरणनिवृत्तिः इति । तथा च देवलः ।

अविभक्तविभक्तानां कुल्यानां वसतां सह ।

भूयो दायविभागः स्याद् आ चतुर्थाद् इति स्थितिः ॥

तावत् कुल्याः सपिण्डाः स्युः पिण्डभेदस् ततः परम् ॥ इति ।

जीवत्पितृकस्य पुनः पित्रा सह कथं पैतामहधनविभाग इत्य् आकाङ्क्षायाम् आह बृहस्पतिः ।

द्रव्ये पितामहोपात्ते जङ्गमे स्थावरे ऽपि वा ।

समम् अंशित्वम् आख्यातं पितुः पुत्रस्य चैव हि ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यो ऽपि ।

भूर् या पितामहोपात्ता निबन्धो द्रव्यम् एव वा ।

तत्र स्यात् सदृशं स्वाम्यं पितुः पुत्रस्य चोभयोः ॥ इति । (य्ध् २।१२१)

भूः शालिक्षेत्रादिका । निबन्धः एकस्य पर्णभारस्य इयन्ति पर्णानि तथैकस्य क्रमुकफलभारस्य इयन्ति [४९७] क्रमुकफलानित्याद्युक्तलक्षणः । द्रव्यं सुवर्णरजतादि यत् पितामन्हेन प्रतिग्रहविजयादिलब्धं तत्र पितुः पुत्रस्य च स्वाम्यं लोकप्रसिद्धम् इति विभागो ऽस्ति । यस्मात् सदृशं समानं स्वाम्यं तस्मान् न पितुर् इच्छयैव विभागो नापि पितुर् भागद्वयम् । ततश् च पितृतो भागकल्पनेत्य् एतत्स्वाम्ये समाने ऽपि वाचनिकम् । अतः,

द्वाविंशौ प्रतिपद्येत विभजन्न् आत्मनः पिता । इति । 

एवमादिकं युगान्तरे विषमविभागप्रतिपादनतया स्थापितम् । स्वार्जितद्रव्यविषयं वा । पैतामहधनविषये तु न क्वापि विषमविभागः इति । तथा अविभक्तेन पित्रा पैतामहे द्रव्ये दीयमाने विक्रीयमाणे वा पौत्रस्य निषेधे ऽप्य् अधिकारो ऽस्तीति गम्यते । [४९८] पैतामहोपात्ते ऽपि क्वचित् पितुर् इच्छयैव स्वार्जितवद् विभागो भवतीत्य् आह मनुः ।

पैतृकं तु पिता द्रव्यम् अनवाप्तं यद् आप्नुयात् ।

न तत्पुत्रैर् भजेत् सार्धम् अकामः स्वयम् अर्जितम् ॥ इति । (म्ध् ९।२०९)

यत् पितामहार्जितं केनाप्य् अपहृतं यदि पितोद्धरति तदा स्वार्जितम् इव पुत्रैः सर्धम् अकामतः स्वयं न विभजेत् इति । एवं च सति पितामहोपार्जिते न स्वेच्छया विभाग इत्य् उक्तं भवति । बृहस्पतिर् अपि ।

पैतामहं हृतं पित्रा स्वशक्त्या यद् उपार्जितम् ।

विद्याशौर्यादिना प्राप्तं तत्र स्वाम्यं पितुः स्मृतम् ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

स्वशक्त्यापहृतं द्रव्यं स्वयम् आप्तं च यद् भवेत् ।

एतत् सर्वं पिता पुत्रैर् विभागं नैव दाप्यते ॥ इति ।

यत् परैर् अपहृतं क्रमायातं स्वशक्त्यैवोद्धृतं यन् नष्टं क्रमायातं यच् च विद्याशौर्यादिना स्वयम् एवार्जितं तत् सर्वं पिता विभागे पुत्रैर् न दाप्य इत्य् अर्थः । विभागोत्तरकालोत्पन्नस्य पुत्रस्य भागकल्पनाप्रकारम् आह याज्ञवल्क्यः ।

[४९९] विभक्तेषु सुतो जातः सवर्णायां विभागभाक् । इति । (य्ध् २।१२२)

अयम् अर्थः । विभक्तेषु पुत्रेषु सवर्णायां भार्यायां जातः पुत्रः पित्रोर् विभागं भजते इति विभागभाक् – इति, मातृभागं चासत्यां दुहितरि “ताभ्य ऋते ऽन्वयः” (य्ध् २।११७) इत्य् उक्तत्वात् । असवर्णायां जातस् तु स्वांशम् एव पित्र्याल् लभते मातृकं तु सर्वम् एव । अत एव मनुः ।

ऊर्ध्वं विभागाज् जातस् तु पित्र्यम् एव हर्द् धनम् । इति । (म्ध् ९।२१६)

पित्रोर् इदं पित्र्यम्,

अनीशाः पूवजाः पित्रोः भ्रातृभागे विभक्तजाः ।

इति स्मरणात् । मातापित्रोर् भागे विभागात् पूर्वम् उत्पन्नो न स्वामी पित्रा सह पूर्वं विभक्तत्वात् । विभक्तजश् च भ्रातुर् धने न स्वामीत्य् अर्थः । विभागोत्तरकालं पित्रा स्वयम् अर्जितं विभागोत्तरकालम् उत्पन्नस्यैव । तथा च मनुः ।

पुत्रैः सह विभक्तेन पित्रा यत् स्वयम् अर्जितम् ।

विभक्तजस्य तत् सर्वम् अनीशाः पूर्व्जाः स्मृताः ॥ इति ।

ये च विभक्ताः पुनः पित्रा सह संसृष्टास् तेषां विभागोत्तरकालम् उत्पन्नेन सह विभागो ऽस्तीत्य् आह मनुः ।

[५००] संसृष्टास् तेन वा ये स्युर् विभजेत स तैः सह । इति । (म्ध् ९।२१६)

अजीवद्विभागोत्तरकालं जातस्य पुत्रस्य भागकल्पनाम् आह याज्ञवक्यः ।

दृश्याद् वा तद्विभागः स्याद् आयव्ययविशोधितात् । इति । (य्ध् २।१२२)

पितरि मृते भ्रातृविभागसमये ऽस्पष्टगर्भायां मातरि भ्रातृविभागोत्तरकालम् उत्पन्नस्य विभागः दृश्याद् भ्रातृभिर् गृहीताद् आयव्ययविशोधितात् उपचयापचयाभ्याम् अवधारितपरिमाणात् शोधिताद् धनात् किंचिद् उद्धृत्य स्वांशसमो दातव्यः स्याद् इत्य् अर्थः ।

[५०१] एतच् च मृतभ्रातृभार्यायाम् अपि विभागसमये अस्पष्टगर्भायां विभागाद् ऊर्ध्वम् उत्पन्नस्यापि वेदितव्यम् । स्पष्टगर्भायां तु प्रसवं प्रतीक्ष्यैव विभागः कर्तव्यः, “अथ ब्रातॄणां दायविभागो याश् चानपत्याः स्त्रियस् तासाम् आ पुत्रलाभात्” इति वसिष्टस्मरणात् (वध् १७।४०–४१) । विभक्तेभ्यः पितृभ्याम् अर्थदाने विभक्तजस्य पुत्रस्य निषेधाधिकारो नास्ति दत्तं च तेन न प्रत्याहर्तव्यम् इत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

पितृभ्यां यस्य यद् दत्तं तत् तस्यैव धनं भवेत् । इति । (य्ध् २।१२३)

अजीवद्विभागे मातुर् अंशकल्पनाम् आह याज्ञवल्क्यः ।

पितुर् ऊर्ध्वं विभजतां माताप्य् अंशं समं हरेत् । इति । (य्ध् २।१२३)

एतच् च स्त्रीधनस्य अप्रदाने वेदितव्यम् । दत्ते त्व् अर्धम् एव, [५०२] “दत्ते त्व् अर्धांशहारिणी” (य्ध् २।१४८) इति स्मरणात् । अत एव स्मृत्यन्तरम् ।

जनन्य् अस्वधना पुत्रैर् विभागे ऽंशं समं हरेत् । इति ।

अस्वधना प्रातिस्विकस्त्रीधनशून्या जननी पुत्रैर् विभागे क्रियमाणे पुत्रांशसमम् अंशं हरेद् इत्य् अर्थः । जननीग्रहणं सापत्न्यादेर् उपलक्षणार्थम् । तथा च व्यासः ।

असुतास् तु पितुः पत्न्यः समानांशाः प्रकीर्तिताः ।

पितामह्यश् च सर्वास् ता मातृतुल्याः प्रकीर्तिताः ॥ इति ।

<u>यत् तु</u> कैश्चिद् उक्तं माताप्य् अंशं समं हर्द् इति जीवनोपयुक्तम् एव धनं माता स्वीकरोति इति, 

<u>तन् न</u>, अंशसमशब्दयोर् आनर्थक्यप्रसङ्गात् । 

<u>अथोच्येत</u> बहधने जीवनोपयुक्तं गृह्णाति स्वल्पधने पुत्रसमांशम् इति । 

<u>तद् अपि न</u>, विधिवैषम्यप्रसङ्गात् । भिन्नमातृकाणां सवर्णानां समसंख्यानां विभागप्रकारम् आह व्यासः । 

[५०३] समानजातिसंख्या ये जातास् त्व् एकेन सूनवः ।

विभिन्नमातृकास् तेषां मातृभागः प्रशस्यते ॥ इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

यद्य् एकजाता बहवः समाना जातिसंख्याया।

स्वधनैस् तैर् विभक्तव्यं मातृभागेन धर्मतः ॥ इति ।

विषमसंख्यानां तु विभागं स एवाह ।

सवर्णलिङ्गसंख्या ये विभागस् तेषु शस्यते । इति ।

विभिन्नजातीनां पुत्राणां विभागप्रकारम् आह याज्ञवल्क्यः ।

चतुस्त्रिद्व्येकभागाः स्युर् वर्णशो ब्राह्मणात्मजाः ।

क्षत्रजातिस् त्रिद्व्येकभागा विड्जास् तु द्व्येकभागिनः ॥ (य्ध् २।१२५)

[५०४] इति । वर्णशो ब्राह्मणात्मजाः ब्राह्मणादिवर्णस्त्रीषु ब्राह्मणेनोत्पन्ना ब्राह्मणमूर्धावसिक्ताम्बष्ठनिषादाः । यथाक्रमं प्रत्येकं चतुस्त्रिद्व्येकभागा भवेयुः । क्षत्रियादिवर्णस्त्रीषु क्षत्रियेणोत्पन्नाः क्षत्रियमाहिष्योग्रास् त्रिद्व्येकभागाः वैश्येन वैश्याशूद्रोत्पन्नौ वैश्यकरणौ द्व्येकभागिनौ शूद्रसैकैव भार्येति भिन्नजातीयपुत्राभावात् तत्पुत्राणां पूर्वोक्त एक एव विभागः । मनुर् अपि ।

ब्राह्मणस्यानुपूर्व्येण चतस्रस् तु यदि स्त्रियः ।

तासां पुत्रेषु जातेषु विभागे ऽयं विधिः स्मृतः ॥

[५०५] त्र्यंशं दायाद् धरेद् विप्रो द्वाव् अंशौ क्षत्र्यासुतः ।

वैश्याजः सार्धम् एवांशम् अंशं शूद्रासुतो हरेत् ॥

सर्वं वा ऋक्थजातं तद् दशधा प्रविभज्य तु ।

धर्म्यं विभागं कुर्वीत विधिनानेन धर्मवित् ॥

चतुरो ऽंशान् हरेद् विप्रः त्रीन् अंशान् क्ष्त्रियासुतः ।

वैश्यासुतो हरेद् द्व्यंशम् एकं शूद्रासुतो हरेत् ॥ इति । (म्ध् ९।१४९, १५१–५३)

एतच् च प्रतिग्रहप्राप्तभूम्यत्रिक्तविषयम् । अत एव बृहस्पतिः ।

न प्रतिग्रहभूर् देया क्षत्रियादिसुताय वै ।

यद्य् अप्य् एषां पिता दद्यान् मृते विप्रासुतो हरेत् ॥ इति ।

प्रतिग्रहविशेषणसामर्थ्यात् क्रयादिलब्धा भूः क्षत्रियादिसुतानाम् अपि भवत्य् एव शूद्रापुत्रस्य विशेषप्रतिषेधाच् च,

[५०६] शूद्र्यां द्विजातिभिर् जातो न भूमेर् भागम् अर्हति । इति ।

यत् तु मनुवचनम्,

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रापुत्रो न ऋक्थभाक् ।

यद् एवास्य पिता दद्यात् तद् एवास्य धनं भवेत् ॥ (म्ध् ९।१५५)

[५०७] इति, तत् प्रीतिदत्तधनसद्भावविषयं इत्य् अविरुद्धम् । आनुलोम्येन जातस्यैकपुत्रस्य ऋक्थग्रहणप्रकारम् आह देवलः ।

आनुलोम्य् एकपुत्रस् तु सर्वस्वभाग् भवेत् । इति । 

एतच् च निषादव्यतिरिक्तविषयम् । अत एवोक्तं तेनैव ।

निषाद एकपुत्रस् तु विप्रस्वस्य तृतीयभाक् ।

द्वौ सपिण्डः सकुल्यो वा स्वधादाता तु स्वं हरेत् ॥ इति ।

यत् तु मनुवचन,

यद्य् अपि स्यात् तु सत्पुत्रो यद्य् अपुत्रो ऽपि वा भवेत् ।

नाधिकं दशमाद् दद्याच् छूद्रापुत्राय धर्मतः ॥ (म्ध् ९।१५४)

इति, तद् अशुश्रूषुशूद्रापुत्रविषयम् । क्षत्रियेण वैश्येन वा शूद्रायाम् उत्पन्नः एकः पुत्रः अरधम् एव हरेत् न निषादवत् तृतीयम् अंशम् । तथा च विष्णुः: [५०८] “द्विजातीनां शौद्रस् त्व् एकः पुत्रो ऽर्धहरः । अपुत्रस्य ऋक्थस्य या गतिः सा भागार्धस्य” इति (विध् १८।३२–३३) । प्रत्यासन्नसपिण्डस्यान्यद् अर्धं भवतीत्य् अर्थः । अजीवद्विभागे केषुचिद् भ्रातृष्व् असंस्कृतेषु भगिनीषु वासंस्कृतासु तत्संस्कारः पूर्वसंकृतैर् भ्रातृभिः कर्तव्य इत्य् आह व्यासः ।

असंस्कृतास् तु ये तत्र पैतृकाद् एव ते धनात् ।

संस्कार्या भ्रातृभिः ज्येष्ठैः कन्यकाश् च यथाविधि ।

[५०९] इति । भगिनीसंस्कारे तु विशेषम् आह याज्ञवल्क्यः ।

असंस्कृतास् तु संस्कार्या भ्रातृभिः पूर्वसंस्कृतैः ।

भगिन्यश् च निजाद् अंशाद् दत्वा त्य् अंशं तुरीयकम् ॥ इति । (य्ध् २।१२४)

पितुर् ऊर्ध्वं विभजद्भिर् भ्रातृभिर् असंकृता भ्रातरः समुदायद्रव्येण संस्कर्तव्याः । भगिन्यश् चासंस्कृताः निजाद् अंशाद् यज्जातीया कन्यका तज्जातीयपुत्रभागात् तुरीयं चतुर्थं भागं दत्वा संस्कर्तव्याः । अनेन पितुर् ऊर्ध्वं दुहितरो ऽप्य् अंशभागिन्य इत्य् गम्यते । अत एव मनुः ।

स्वेभ्यो ऽंशेभ्यस् तु कन्याभ्यः स्वं दद्युर् भ्रातरः पृथक् ।

स्वात् स्वाद् अंशाच् चतुर्भागं पतिताः स्युर् अदित्सवः ॥ इति । (म्ध् ९।११८)

ब्राह्मणादयो भ्रातरः ब्राह्मण्यादिभ्यो भगिनीभ्यो स्वजातिविहितेभ्यो ऽंशेभ्यः स्वात् स्वाद् अंशाद् आत्मीयाद् भागाच् चतुर्थं चतुर्थं भागं दद्युः ।

एतद् उक्तं भवति । यदि कस्यचिद् ब्राह्मण्य् एव पत्नी पुत्रश् चैकः कन्या चैका तत्र पित्र्यं द्रव्यं द्वेधा विभज्य तत्रैकं भागं चतुर्धा विभज्य तुरीयांशं कन्यायै दत्वा शेषं पुत्रो गृह्णीयात् । अथ द्वौ पुत्रौ कन्या चैका तदा पितृधनं त्रेधा विभज्य तत्रैकं भागं चतुर्धा विभज्य तुरीयांशं कन्यायै दत्वा शेषं द्वौ पुत्रौ विभज्य गृह्णीतः । अथ त्व् एकः पुत्रः द्वे कन्ये तदा पित्र्यं **[५१०]** धनं त्रिधा विभज्य तत्रैकं भागं चतुर्धा विभज्य द्वौ भागौ द्वाभ्यां कन्याभ्यां दत्वावशिष्टं सर्वं पुत्रो गृह्णाति । एवं समानजातीयेषु समविषमेषु भ्रातृषु भगिनीषु च समविषमासु योजनीयम् ।

यदा तु ब्राह्मणीपुत्र एकः क्षत्रियाकन्या चैका तत्र पित्र्यं द्रव्यं सप्तधा विभज्य क्षत्रियापुत्रभागान् त्रीन् चतुर्धा विभज्य तुरीयांशं क्षत्रियाकन्यायै दत्वा  शेषं ब्राह्मणीपुत्रो गृह्णाति । यदा तु द्वौ ब्राह्मणीपुत्रौ क्षत्रियाकन्यैका तत्र पित्र्यं धनम् एकादशधा विभज्य तेषु त्रीन् भागान् चतुर्धा विभज्य चतुर्थम् अंशं क्षत्रियाकन्यायै दत्वा शेषं सर्वं ब्राह्मणीपुत्रौ विभज्य गृह्णीयाताम् ।

एवं जातिवैषम्ये भ्रातॄणां भगिनीनां च संख्यया वैषम्ये च सर्वत्रायं नियम इति मेधातिथेर् वियाक्यानम् । एतद् एव विज्ञानेश्वरयोगिनो ऽप्य् अभिप्रेतम् । भारुचिस् तु चतुर्भागपदेन विवाहसंस्कारमात्रोपयोगि द्रव्यं विवक्षितम् । अतो दायभाक्त्वम् असंस्कृतकन्यानां नास्तीति मन्यते । एतद् एव चन्द्रिकाकारस्याप्य् अभिप्रेतम् तद् आह: “यत एव न दायभागार्थम् ंशहरणं किं तु विवाहसंस्कारार्थम्” । अत एव देवलेनोक्तम् । 

कन्याभ्यश् च पितृद्रव्यं देयं वैवाहिकं वसु ।

[५११] इति । अत्र यद् युक्तियुक्तं तद् ग्राह्यम् । जीवद्विभागे तु यत् किंचित् पिता ददाति तद् एव लभते कन्याविशेषाश्रवणात् । पित्र्यधनाभावे नारदः ।

अविद्यमाने पित्र्ये ऽर्थे स्वांशाद् उद्धृत्य वा पुनः ।

अवश्यकार्याः संस्काराः सङ्कोचो ऽत्र विवक्षितः ॥ इति ।

भ्रातॄणां भगिनीनां च संस्काराः जातकर्माद्याः पूर्वसंस्कृतैः भ्रातृभिः पितृधनाभावे ऽपि सावश्यकत्वेन कर्तव्याः । पैतृकद्रव्यविभागकाले स्वधृतालंकारादिकम् इति कन्यका प्राप्नोतीत्य् आह शङ्खः: “विभज्यमाने दाये कन्यालंकारम् एव हि । वैवाहिकं स्त्रीधनं च लभते” इति । मुख्यगौणपुत्राणां स्वरूपं दायग्रहणक्रमं चाह याज्ञवल्क्यः ।

[५१२] औरसो धर्मपत्नीजः तत्समः पुत्रिकासुतः ।

क्षेत्रजः क्षेत्रजातस् तु सगोत्रेणेतरेण वा ॥

गृहे प्रच्छन्न उत्पन्नो गूढजस् तु सुतः स्मृतः ।

कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतो मतः ॥

[५१३] अक्षतायां क्षतायां वा जातः पौनर्भवः स्मृतः ।

दद्यान् माता पिता वा यं स पुत्रो दत्तको भवेत् ॥

क्रीतश् च ताभ्यां विक्रीतः कृत्रिमः स्यात् स्वयंकृतः ।

दत्तात्मा तु स्वयंदत्तो गर्भे विन्नः सहोढजः ॥

उत्सृष्टो गृह्यते यस् तु सो ऽपगिद्धो भवेत् सुतः ।

पिण्डदो ऽंशहरश् चैषां पूर्वाभावे परः परः ॥ (य्ध् २।१२८–३२)

[५१४] इति । एषां पुत्राणां द्वादशानां पुर्वस्य पूर्वस्याभावे उत्तर उत्तरः पिण्डदः श्राद्धदः अंशहरो धनहर इत्य् अर्थः । औरसपुत्रिकयोः समवाये औरसस्यैव धनहरणे प्राप्ते अपवादम् आह मनुः ।

पुत्रिकायां कृतायां तु यदि पुत्रो ऽनु जायते ।

समस् तत्र विभागः स्याज् ज्येष्ठता नास्ति हि स्त्रियाः ॥ इति । (म्ध् ९।१३४)

वसिष्ठो ऽपि क्वचिद् अपवादम् आह: [५१५] “तस्मिंश् चेत् प्रतिगृहीते औरस उत्पद्येत । चतुर्थभागभागी स्याद् दत्तकः” इति (वध् १५।९) । कात्यायनो ऽपि ।

उत्पन्ने त्व् औरसे पुत्रे चतुर्थांशहराह् सुताः ।

सवर्णा असवर्णा वा ग्रासाच्छादनभाजनाः ॥ इति ।

सवर्णाः क्षेत्रजदत्तकादयः । ते औरसे सत्य् अपि चतुर्थांशहराः । असवर्णाः कानीनगूढोत्पन्नसहोढपौनर्भवाः औरसे सति न चतुर्थांशहराः अपि तु ग्रासाच्छादनम् एव लभन्ते इत्य् अर्थः । यत् तु विष्णुनोक्तम्,

अप्रशस्तास् तु कानीनगूढोत्पन्नसहोढजाः ।

पौनर्भवश् च ते नैव पिण्डऋक्थांशभागिनः ॥ इति ।

तदौरसे सति चतुर्थांशनिषेधनपरम् एव । यच् च मनुनोक्तम्,

एक एवौरसः पुत्रः पित्र्यस्य वसुनः प्रभुः ।

शेषाणाम् आनृशंस्यार्थं प्रदद्यात् तु प्रजीवनम् ॥ (म्ध् ९।१६३))

[५१६] इति, तद् औरसप्रशंसापरम् एव न चतुर्थांशभागनिषेधपरम् । अन्यथा चतुर्थांशभाक्त्वप्रतिपादकवसिष्ठकात्यायनवचनयोर् आनर्थक्यप्रसङ्गात् । यद् अपि तेनैवोक्तम्,

षष्ठं तु क्षेत्रजस्यांशं प्रदद्यात् पैतृकाद् धनात् ।

औरसो विभजन् दायं पित्र्यं पञ्चमम् एव वा ॥ इति । (म्ध् ९।१६४)

तत्रेयं व्यवस्था । अत्यन्तगुणवत्त्वे चतुर्थांशभागित्वं प्रतिकूलत्वनिर्गुणत्वयोः षष्ठांशभागित्वं प्रतिकूलत्वमात्रे निर्गुणत्वमात्रे च पञ्चमांशभागित्वम् इति । यद् अपि हारीतेनोक्तम्: [५१७] “विभजिष्यमाण एकविंशं कानीनाय दद्यात् । विंशं पौनर्भवाय । एकोनविंशं द्व्यामुष्यायणाय । अष्टादशांशं च क्षेत्रजाय । सप्तदशांशं पुत्रिकापुत्राय । इतरद् औरसाय पुत्राय दद्यात्” इति, एतद् असवर्णनिर्गुणपुत्रविषयम् । यत् तु मनुना,

औरसः क्षेत्रजश् चैव दत्तः कृत्रिम एव च ।

गूढोत्पन्नो ऽपविद्धश् च दायादा बान्धवाश् च षट् ॥

कानीनश् च सहोढश् च क्रीतः पौनर्भवस् तथा ।

स्वयंदत्तश् च शौद्रश् च षड् अदायादबान्धवाः ॥ (म्ध् ९।१५९–६०)

इति षट्कद्वयम् अभिधाय पूर्वषट्कस्य दायादबान्धवत्वं उत्तरषऋकस्यादायादबान्धवत्वम् अभिहितम्, तद् अपि स्वपितृसापिण्ड्ये समानोदकानां संनिहितरिक्थहरान्तराभावे पूर्वषट्कस्य तद्रिक्थभागहरत्वम् उत्तरषट्कस्य् तु तन् नास्ति भान्दवत्वं पुनः [५१८] समानगोत्रत्वेन सपिण्डत्वेन वा उदकप्रदानादिकार्यकरत्व्ं षट्कद्वयस्यापि समम् एवेति व्याख्येयम् । पितृधनग्रहणं तु पूर्वस्य पूर्वस्याभावे सर्वेषाम् अस्त्य् एव,

न भ्रातरो न पितरः पुत्रा ऋक्थहराः पितुः । (म्ध् ९।१८५)

इति औरसव्यतिरिक्तानां पुत्रप्रतिनिधीनां सर्वेषां ऋक्थहारित्वस्य मनुनैव प्रतिपादितत्वात् । द्व्यामुष्यायणस् तु जनयितुर् अपि ऋक्थं भजते । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

अपुत्रेण परक्षेत्रे नियोगोत्पादितः सुतः ।

उभयोर् अप्य् असौ ऋक्थी पिण्डदाता च धर्मतः ॥ इति । (य्ध् २।१२७)

यदा गुर्वादिना नियुक्तो देवरादिः स्वयम् अप्य् अपुत्रः सन्न् अपुत्रस्य क्षेत्रे स्वपरपुत्रार्थं प्रवृत्तो यं जनयति स द्विपितृको द्व्यामुष्यायणो द्वयोर् अपि ऋक्थहारी पिण्डदः । यदा स्वयं पुत्रवान् परपुत्रार्थम् एव परक्षेत्रे पुत्रम् उत्पादयति तदुत्पन्नः क्षेत्रिण एव पुत्रो भवति न बीजिनः । यथोक्तं मनुना ।

क्रियाभ्युपगमात् क्षेत्रं बीजार्थं यत् प्रदीयते ।

तस्येह भागिनौ दृष्टौ बीजी क्षेत्रिक एव च ॥

फलं त्व् अनभिसंधाय क्षेत्रिना बीजिना तथा ।

प्रत्यक्षं क्षेत्रिणाम् अर्थो बीजाद् योनिर् बलीयसी ॥ (म्ध् ९।५३, ५२)

[५१९] इति । अस्यार्थः । अत्रोत्पन्नम् अपत्यम् उभयोर् अपि भवतु – इति संविदं कृत्वा यत् क्षेत्रं स्वामिना बीजावापार्थं बीजिने दीयते तस्मिन् क्षेत्रे उत्पन्नस्यापत्यस्य बीजिक्षेत्रिणौ स्वामिनौ । यदा तु तत्रोत्पन्नम् अपत्यम् अवयोर् अस्त्व् इति संविदम् अकृत्वा परक्षेत्रे बीनिना यद् अपत्यम् उत्पाद्यते तदपत्यं क्षेत्रिण एव न बीजिनः । यतो बीजाद् योनिर् बलीयसी । गवाश्वादिषु दृष्टत्वाद् इत्य् अर्थः । गुर्वादिनियोगो ऽपि वाग्दत्ताविषय एव, अन्यस्य नियोगस्य मनुना निषिद्धत्वात्:

देवराद् वा सपिण्डाद् वा स्त्रिया सम्यङ् नियुक्तया ।

प्रजेप्सिताधिगन्तव्या सन्तानस्य परिक्षये ॥

विधवायां नियुक्तस् तु घृताक्तो वाग्यतो निशि ।

एकम् उत्पादयेत् पुत्रं न द्वितीयं कथंचन ॥ (म्ध् ९।५९–६०)

पुत्रे नियोगाद् उत्पन्ने यथावद् विधवैव सा ॥ इति ।

एवं नियोगम् उपन्यस्य मनुः स्वयम् एव निषेधति ।

नान्यस्मिन् विधवा नारी नियोक्तव्या द्विजातिभिः ।

अन्यस्मिन् हि नियुञ्जाना धर्मं हन्युः सनातनम् ॥

नोद्वाहिकेषु मन्त्रेषु नियोगः कीर्त्यते क्वचित् ।

न विवाहविधाव् उक्तं विधवावेदनं पुनः ॥

अयं द्विजैर् हि विद्वद्भिः पशुधर्मो विगर्हितः ।

मनुष्याणाम् अपि प्रोक्तो वेने राज्यं प्रशासति ॥

[५२०] स महीम् अखिलां भुञ्जन् राजर्षिप्रवरः पुरा ।

वर्णानां संकरं चक्रे कामोपहतचेतनः ॥

ततः प्रभृति यो मोहात् प्रमीतपतिकां स्त्रियम् ।

नियोगयत्य् अपत्यार्थं तं विगर्हन्ति साधवः ॥ (म्ध् ९।६४–६८)

[५२१] इति ।

<u>ननु</u> – अत्र विकल्पो ऽस्तु विधिप्रतिषेधयोर् उभयोर् दर्शनात् । अतो विनियोगस्य वाग्दत्तादिविष्यत्वम् अनुपपन्नम् इति चेत् ।

<u>न</u>, मनुनैव नियोगस्य तद्विषयत्वप्रतिपादनात् ।

यस्या म्रियेत कन्याया वाचा सत्ये कृते पतिः ।

ताम् अनेन विधानेन निजो विन्देत देवरः ॥

यथाविध्य् अधिगम्यैनां शुक्लवस्त्रां शुचिव्रताम् ।

मिथो भजेताप्र्सवात् सकृत् सकृद् ऋताव् ऋतौ ॥ इति । (म्ध् ९।६९–७०)

दत्तकादीनां न बीजिऋक्तभाक्त्वम् । तथा च मनुः ।

[५२२] गोत्रऋक्थे जनयितुर् न भजेद् दत्त्रिमः सुतः ।

गोत्रऋक्थानुगः पिण्डो व्यपैति ददतः स्वधा ॥ इति । (म्ध् ९।१४२)

दत्त्रिमग्रहणं क्रीतोपलक्षणार्थम् । दत्तव्यतिरिक्तानां गौणपुत्राणाम् ऋक्थभाक्त्वप्रतिपादकानि वाक्यानि युगान्तरविषयाणि, कलौ युगे तेषां पुत्रत्वेन परिग्रहणस्य स्मृत्यन्तरे निषिद्धत्वात् ।

दत्तौरसेतरेषां तु पुत्रत्वेन परिग्रहः ।

देवरेण सुतोत्पत्तिः वानप्रस्थाश्रमग्रहः ॥

कलौ युगे त्व् इमान् धर्मान् वर्ज्यान् आहुर् मनीषिणः ॥ इति ।

शूद्रधनविभागे विशेषम् आह याज्ञवल्क्यः ।

जातो ऽपि दास्यां शूद्रेण कामतो ऽंशहरो भवेत् ।

मृते पितरि कुर्युस् तं भ्रातरस् त्व् अर्धभागिकम् ॥

अभ्रातृको हरेत् सर्वं दुहितॄणां सुताद् ऋते ॥ (य्ध् २।१३३–३४)

[५२३] इति । कामतः पितुर् इच्छया भागं लभते । मृते पितरि यदि परिणीतापुत्रा भ्रातरः सन्ति तदा ते दासीपुत्रं स्वभागाद् अर्धभागिकं कुर्युः । अथ परिणीतापुत्रा दुहितरो वा तत्पुत्रा वा न सन्ति तदा तद्धनं दासीपुत्रो लभते । तत्सद्भावे अर्धम् एव । द्विजातीनां दास्याम् उत्पन्नस् तु पितुर् इच्छयाप्य् अंशं न लभते नाप्य् अर्धं दूरत एव कृत्स्नं जातो ऽपि दास्यां शूद्रेणेति विशेषणात् । किं त्व् अनुकूलश् चेज् जीवनमात्रं लभते इत्य् अभिप्रायः । अपुत्रदायग्रहणक्रमम् आह याज्ञवल्क्यः ।

पत्नी दुहितरश् चैव पितरौ भ्रातरस् तथा ।

तत्सुतो गोत्रजो बन्धुः शिष्यः सब्रह्मचारिणः ॥

एषाम् अभावे पूर्वस्य धनभाग् उत्तरोत्तरः ।

स्वर्यातस्य ह्य् अपुत्रस्य सर्ववर्णेष्व् अयं विधिः ॥ इति । (य्ध् २।१३५–३६)

औरसादयो द्वादशविधपुत्रा यस्य न सन्त्य् असाव् अपुत्रः । तस्य मृतस्य धनं पत्न्यादीनां पूर्वस्य पूर्वस्याभावे उत्तरोत्तरो गृह्णाति । अयं दायग्रहणक्रमः सर्वेषु मूर्धावसिक्तादिष्व् अनुलोमजेषु वर्णेषु च ब्राह्मणादिषु वेदितव्य इत्य् अर्थः । पत्नी विवाहादिसंस्क्र्ता नारी । सा प्रथमं पत्युर् धनं गृह्णाति । तद् आह बृहस्पतिः ।

कुल्येषु विद्यमानेषु पितृभ्रातृसनाभिषु ।

असुतस्य प्रमीतस्य पत्नी तद्धनहारिणी ॥ इति ।

अत्र विशेषम् आह वृद्धमनुः ।

[५२४] अपुत्रा शयनं भर्तुः पालयन्ती व्रते स्थिता ।

पत्न्य् एव दद्यात् तत् पिण्डं कृत्स्नम् अंशं लभेत च ॥ इति ।

कृत्स्नम् अंशं जङ्गमस्थावरात्मकम् । तद् अयम् अपुत्रदायग्रहणक्रमः । द्वादशविधपुत्रशून्यस्य मृतस्य धनं पत्नी गृह्णाति । तथा च प्रजापतिः ।

जङ्गमं स्थावरं हेम कुप्यं धान्यम् अथाम्बरम् ।

आदाय दापयेच् छ्राद्धं माससंवत्सरादिकम् ॥

पितृव्यगुरुदौहित्रान् भर्तृश्वशुरमातुलान् ।

पूजयेत् कव्यपूर्ताभ्यां वृद्धान् अप्य् अतिथींस् तथा ॥ इति ।

तदभावे दुहितरः समानजातीया असमानजातीयाश् च यथाभागं गृह्णीयुः । तथा च बृहस्पतिः ।

भर्तुर् धनहरी पत्नी तां विना दुहिता स्मृता ।

अङ्गाद् अङ्गात् संभवति पुत्रवद् दुहिता नृणाम् ॥

सदृशी सदृशेनोढा साध्वी शुश्रूषणे रता ।

तस्मात् पितृधनं त्व् अन्यः कथं गृह्णीत मानवः ॥ इति ।

ऊढानूढदुहितृसमवाये कात्यायन आह ।

पत्नी पत्युर् धनहरी या स्याद् अव्यभिचारिणी ।

तदभावे तु दुहिता यद्य् अनूढा भवेत् तदा ॥

[५२५] इति । ऊढास्व् अपि प्रतिष्ठिताप्रतिष्ठितदुहितृसमवाये अप्रतिष्ठितैव गृह्णाति । तद् आह गौतमः: “स्त्रीधनं दुहितॄणाम् अप्रत्तानाम् अप्रतिष्ठितानां च” इति (ग्ध् २८।२४) । न चैतद् गौतमवचनं मातृधनविषयम् एवेति मन्तव्यम्, पितृधने ऽप्य् अस्य समानत्वात् । दुहित्रभावे दौहित्रो धनहारी । तथा च विष्णुः ।

अपुत्रपौत्रसंताने दौहित्रा धनम् आप्नुयुः ।

पूर्वेषां तु स्वधाकारे पौत्रा दौहित्रिका मता ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

अकृता वा कृता वापि यं विन्देत् सदृशात् सुतम् ।

पौत्री मातामहस् तेन दद्यात् पिण्डं हरेद् धनम् ॥ (म्ध् ९।१३६)

[५२६] इति । न च – दुहित्रनन्तरं पितराव् इत्य् उपादानम् अनुपपन्नम्, दौहित्रस्य धनहारित्वेन वक्तव्यत्वाद् इति मन्तव्यम् । दुहितरश् चेति चशब्देन सुमुच्चयात् दौहित्राभावे पितरौ धनभाजौ । यद्य् अप्य् अत्र पित्रोर् धनग्रहणे क्रमो न श्रूयते तथापि पितराव् इत्य् अस्य विग्रहवाक्ये मातृशब्दस्य पूर्वनिपातात् प्रत्यासत्त्यतिशयाच् च मातुर् एव पूर्वं धनग्रहणं युक्तम् इति केचिद् आहुः । अपरे त्व् अपुत्रधनं पत्न्यभिगामि तदभावे दुहितृगामि तदभावे पितृगामि तदभावे मातृगामि इति, वृद्धविष्णुवचनात्,

अपुत्रस्याथ कुलजा पत्नी दुहितरो ऽपि च ।

तदभावे पिता माता भ्राता पुत्रश् च कीर्तिता ॥

इति, कात्यायनवचनाच् च: “पितैव पूर्वधनहारीत्य् आहुः । अत्र यद्य् उक्तं तद् ग्राह्यम् । पित्रोर् अभावे भ्रातरो धनभाजः” । तथा अ मनुः ।

पिता हरेद् अपुत्रस्य रिक्थं भ्रातर एव च । इति । (म्ध् ९।१८५)

[५२७] भ्रातृष्व् अपि सोदर्याः प्रथमं धनभाजः तेषां प्रत्यासन्नत्वात् । अत एव मनुः ।

अनन्तरः सपिण्डाद्यस् तस्य तस्य धनं भवेएत् । इति । (म्ध् ९।१८७)

भ्रातॄणाम् अभावे भ्रातृपुत्रा इति पूर्ववद् अवगन्तव्यम् । भ्रातृभ्रातृपुत्रसमवाये ऽपि भ्रातृपुत्राणां धनसंबन्धो नास्ति, भ्रात्रभावे भ्रातृपुत्राणाम् अधिकारश्रवणात् । यदा त्व् अपुत्रे भ्रातरि मृते तद्भ्रातॄणाम् अविशेषेण धनसंबन्धे प्राप्ते भ्रातृधनविभागात् प्राग् एव यदि कश्चिद् भ्राता म्रियेत तत्पुत्राश् च सन्ति तदा तत्पुत्राणां पितृतो ऽधिकारे प्राप्ते तेषां भ्रातॄणां च विभागो युक्तः । भ्रातृपुत्राणाम् अभावे गोत्रजा धनं गृह्णन्ति । गोत्रजाश् च पितामही सपिण्डाः समानोदकाश् च अतः प्रथमं पितामही धनं गृह्णाति । यत् तु,

मातर्य् अपि च वृत्तायां पितुर् माता धनं हरेत् । (म्ध् ९।२१७)

इति मात्रनन्तरं पितामह्या धनग्रहणे प्रापकं वचनम्, तद् अनपत्यस्य स्वर्यातस्य धनं पत्न्यभिगामि तदभावे मातृगामि तदभावे भ्रातृपुत्रगामि तदभावे सकुल्यगामि तदभावे बन्धुगामि सहाध्यायिगामि तदभावे ब्राह्मणधनवर्जं राजगामि ब्राह्मणधनं ब्राह्मण एव गृह्णीयाद् इति । तथा च,

[५२८] अपुत्रस्याथ कुलजा पत्नी दुहितरो ऽपि वा ।

तदभावे पिता माता भ्राता पुत्राश् च कीर्तिताः ॥

इत्यादि, क्रमप्रतिपादकबहुवचनविरोधात् पितामह्या धनसंबन्धमात्रप्रापकं न क्रमपरम् इत्य् अवगम्यते । पितामह्या अभावे पितामहः पितृव्यास् तत्पुत्राश् च यथाक्रमं धनं गृह्णन्ति । पितामहसन्तानाभावे प्रपितामही प्रपितामहतत्पुत्रास् तत्पुत्राश् चेति सप्तमपर्यन्तं गोत्रजा धनं गृह्णन्ति । सपिण्डानाम् अभावे समानोदका धनं गृह्णन्ति । समानोदकाश् च सपिण्डानाम् उपरि सप्त पुरुषाः जन्मनामज्ञानपर्यन्ता वा । तद् उक्तं बृहन्मनुना ।

सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते ।

समानोदकभावस् तु निवर्तेताचतुर्दशात् ॥

जन्मनामस्मृतेर् एके तत्परं गोत्रम् उच्यते ॥ इति ।

गोत्रजानाम् अभावे बान्धवा धनं गृह्णन्ति बान्धवाश् च त्रिविधो बौधायनेन दर्शिताः ।

आत्मपितृष्वसुः पुत्राः आत्ममातृष्वसुः सुताः ।

आत्ममातुलपुत्राश् च विज्ञेया आत्मबान्धवाः ॥

पितुः पितृष्वसुः पुत्राः पितुर् मातृषवसुः सुताः ।

पितुर् मातुलपुत्राश् च विज्ञेयाः पितृबान्धवाः ॥

मातुः पितृष्वसुः पुत्रा मातुर् मातृष्वसुः सुताः ॥

मातुर् मातुलपुत्राश् च विज्ञेया मातृभान्धवाः ॥

[५२९] इति । बन्धुष्व् अपि यस् त्व् आसन्नतरः स एव पूर्वं गृह्णाति । अत एव बृहस्पतिः ।

बहवो ज्ञातयो यत्र सकुल्या बान्धवास् तथा ।

यस् त्व् आसन्नतरस् तेषां सो ऽनपत्यधनं हरेत् ॥ इति ।

बन्धूनाम् अभवे आचार्यः । आचार्याभावे शिष्यः । तद् आह मनुः ।

यो यो ह्य् अनन्तरः पिण्डात् तस्य तस्य धनं भवेत् ।

अत ऊर्ध्वं सकुल्यः स्याद् आचार्यः शिष्य एव च ॥ इति । (म्ध् ९।१८७)

आपतम्बो ऽपि: “सपिण्डाभावे आचार्यः आचार्याभावे अन्तेवासी” इति (आप्ध् १।६।१४।३) । शिष्याभावे सब्रह्मचारी तस्याभावे यः कश्चिच् छ्रोत्रियो गृह्णाति । तद् आह गौतमः: “श्रोत्रिया ब्राह्मणस्यानपत्यस्य ऋक्थं भजेरन्” इति (ग्ध् २८।४१) । तदभावे ब्राह्मणः । तद् आह मनुः ।

सर्वेषाम् अप्य् अभावे तु ब्राह्मणा ऋक्थभगिनः ।

त्रैविद्याः शुचयो दान्तास् तथा धर्मो न हीयते ॥ [म्ध् ९।१८८)

[५३०] इति । ब्राह्मणधनं न कदाचिद् अपि राजगामि । क्षत्रियादिधनं तु सब्रह्मचारिपर्यन्तानाम् अभावे राजगामि । तद् उक्तं मनुना ।

अहार्यं ब्राह्मणद्रव्यं राज्ञा नित्यम् इति स्थितिः ।

इतरेषां तु वर्णानां सर्वाभावे हरेन् नृपः ॥ इति । (म्ध् ९।१८९)

नारदेनापि ।

ब्राह्मणार्थस्य तन्नाशे दायादश् चेन् न कश्चन ।

ब्राह्मणायैव दातव्यम् एनस्वी स्यान् नृपो ऽन्यथा ॥ इति ।

संग्रहकारेणापि ।

पितर्य् अविद्यमाने ऽपि धनं तत्पितृसन्ततेः ।

तस्याम् अविद्यमानायां तत्पितामहसन्ततेः ॥

असत्याम् अपि तस्यां तु प्रपितामहसन्ततेः ।

एवम् एवोपरितनां सपिण्डा ऋक्थभागिनः ॥

तदभावे ऽसपिण्डाः स्युर् आचार्यः शिष्य एव वा ।

सब्रह्मचारी सद्विप्रः पूर्वाभावे परः परः ॥

शूद्रस्यैकोदकाभावे राजा धनम् अवाप्नुयात् ।

आचार्यस्याप्य् अभावे तु तथा क्षत्रियवैश्ययोः ॥ इति ।

<u>ननु</u> – अनपत्यस्य धनं प्रथमम् एव पत्नी गृह्णातीत्य् एतद् अनुपपन्नम्, पत्नीसद्भावे ऽपि भ्रातॄणां धनग्रहणस्य पत्नीनां वा भरणमात्रस्य नारदेनोक्तत्वात् ।

[५३१] भ्रातॄणाम् अप्रजाः प्रेयात् कश्चिच् चेत् प्रव्रजेत वा ।

विभजेरन् धनं तस्य शेषास् ते स्त्रीधनं विना ॥

भरणं चास्य कुर्वीरन् स्त्रीणाम् आजीवनक्षयात् ।

रक्षन्ति शय्यां भर्तुश् चेद् आछिन्द्युर् इतरासु तत् ॥ इति । (न्स्म् १३।२५–२६)

<u>तन् न</u> – “संसृष्टानां तु यो भागस् तेषाम् एव स इष्यते” इति प्रक्रम्य “भ्रातॄणाम् अप्रजाः प्रेयात्” इत्यादिवचनस्य पठितत्वेन संसृष्टभ्रातृभार्याणाम् अनपत्यानां भरणमात्रम् संसृष्टभ्रातॄणां च तद्धनहारित्वम् अनेन वचनेन प्रतिपाद्यत इत्य् अवगमनात् । अथ वा “भ्रातॄणाम् अप्रजाः प्रेयात्” इत्यादिवचनस्य संसृष्टित्वेन,

संसृष्टानां तु यो भागस् तेषाम् एव स इष्यते ।

अनपत्यो ऽंशभाग्यो ऽपि निर्बीजेष्व् इतरान् इयात् ॥ (न्स्म् १३।२४)

इत्य् अनेन पौनरुक्त्यप्रसङ्गात् । अथ वा अविभक्तविषयत्वम् अस्तु याज्ञवल्क्यवचनं तु विभक्तस्यासंसृष्टिनो भर्तुर् धनं पत्न्य् एव प्रहमं गृह्णातीत्य् एवंपरम् इत्य् अविरोधः । यत् तु मनुनोक्तम्,

पिता हरेद् अपुत्रस्य ऋक्थं भ्रातर एव वा । (म्ध् ९।१८५)

इति, यद् अपि कात्यायनेनोक्तम्,

[५३२] विभक्ते संस्थिते द्रव्यं पुत्राभावे पिता हरेत् ।

भ्राता वा जननी वाथ माता वा तत्पितुः क्रमात् ॥ 

इति — मनुवचनं तावन् न क्रमप्रतिपादनपरम् भ्रातर एव वेति विकल्पश्रवणात्, कात्यायनवचनं तु पत्न्यां व्यभिचारिण्यां पित्रादेर् अनपत्यधनग्राहित्वप्रतिपादनपरम्,

भर्तुर् धनहरी पत्नी या स्याद् अव्यभिचारिणी ।

अपचारक्रियायुक्ता निर्लज्जा वार्थनाशिका ॥

व्यभिचाररता या च स्त्री धनं सा न चार्हति ॥ 

इति तेनैवोक्तत्वात् । धनं जीवनायोपकॢप्तं क्षेत्रांशं नार्हतीत्य् अर्थः । धारेश्वरस् तु अनपत्यधनं पत्नी गृह्णातीत्य् एवमादिवचनजातस्य प्रकारान्तरेण विषयव्यवस्थाम् आह । नियोगार्थिनी पत्नी अनपत्यस्य विभक्तस्य पत्युर् धनं गृह्णाति । तथा च मनुः ।

धनं यो बिभृत्याद् भ्रातुर् मृतस्य स्त्रियम् एव वा ।

सो ऽपत्यं भ्रातुर् उत्पद्य दद्यात् तस्यैव तद् धनम् ॥

कनीयाञ् ज्येष्थभार्यायां पुत्रम् उत्पादयेद् यदि ।

समस् तत्र विभागः स्याद् इति धर्मो व्यवस्थितः ॥ इति । (म्ध् ९।१४६, १२०)

विभक्तधने भ्रातरि मृते अपत्यद्वारेणैव पत्न्या धनसंबन्धः । नान्यथा । अविभक्तधने ऽपि तथेत्य् अभिप्रायः । गौतमो ऽपि [५३३]: “पिण्डगोत्रर्षिसंबन्धा ऋक्थं भजेरन् स्त्री चानपत्यस्य । बीजं वा लिप्सेत” इति (ग्ध् २८।२१–२२) । अयम् अर्थः – अनपत्यस्य ऋक्थं पिण्डगोत्रऋषिसंबन्धा भजेरन् स्त्री वा यदि बीजं लिप्स्यते इति । संग्रहकारो ऽपि ।

भ्रातृषु प्रविभक्तेषु संसृष्टेष्व् अप्य् असत्सु वा ।

गुर्वादेशनियोगस्था पत्नी धनम् अवाप्नुयात् ॥ इति ।

<u>तद् अनुपपन्नम्</u>, पत्नी दुहितर इत्य् अत्र नियोगाश्रवणात् । 

अश्रुतो ऽपि नियोगो गौतमादिवचनबलात् कल्प्यते इति युक्तम् <u>इति चेत्</u>,

<u>तन् न</u>, गौतमादिवचनानाम् अर्थान्तरपरत्वात् । तथा हि । तत्र यद् गौतमवचनम्: “पिण्डगोत्रर्षिसंबन्धा ऋक्थं भजेरन् स्त्री चानपत्यस्य । बीजं वा लिप्सेत” इति । तस्यायम् अर्थः । यदि बीजं लिप्सेत तदा पत्नी अनपत्यधनं गृह्णातीति । अपि तर्ह्य् अनपत्यस्य धनं पिण्डगोत्रर्षिसंबन्धा गृह्णीयुः । स्त्री वा गृह्णीयात् । सा स्त्री बीजं वा लिप्सेत संयता वा भवेद् इति । वाशब्दस्य पक्षान्तरवचनत्वेन यद्य् अर्थे प्रयोगाभावात् । यद् अपि धनं यो **[५३४]** बिभृयाद् इत्यादिमनुवचनं तद् अपि क्षेत्रजस्यैव धनसंबन्धं वक्ति न पत्न्या इति । संग्रहवचनम् अपि संयताया एव धनसंबन्धं वक्ति न तु देवरादिनियुक्तायाः । अन्यथा,

अपुत्रा शयनं भर्तुः पालयन्ती व्रते स्थिता ।

पत्न्य् एव दद्यात् तत् पिण्डं कृत्स्नम् अंशं लभेत च ॥ इति ।

तथा,

अपुत्रा शयनं भर्तुः पालयन्ती गुरौ स्थिता ।

भुञ्जीतामरणात् क्षान्ता दायादा ऊर्ध्वम् आप्नुयुः ॥ 

इति मनु-कात्यायनवचनविरोधप्रसङ्गात् । तस्मास् अनपत्यस्य विभक्तस्यासंसृष्टिनो मृतस्य धनं पत्नी गृह्णातीत्य् एषैव व्यवस्था ज्यायसी । यत् तु स्त्रीणां धनसंबन्धाभवप्रतिपादकवचनम्,

यज्ञार्थं द्रव्यम् उत्पन्नं तत्रानधिकृतास् तु ये ।

अरिक्थभाजस् ते सर्वे ग्रासाच्छादनभजनाः ॥

यज्ञार्थं विहितं वित्तं तस्मात् तद्विनियोजयेत् ।

स्थानेषु धर्मजुष्टेषु न स्त्रीमूर्खविधर्मिषु ॥ 

इति, तद् यज्ञार्थम् एव संपादितधनविषयम् । यद् अपि कात्यायनेनोक्तम्,

[५३५] अदायिकं राजगामि योषिद्भृत्यौर्ध्वदेहिकम् ।

अपास्य श्रोत्रियद्रव्यं श्रोत्रियेभ्यस् तद् अर्पयेत् ॥

इति — अयम् अर्थः: स्त्रीणाम् अशनाच्छादनोपयुक्तं धनिनः श्राद्धाद्युपयुक्तं च मुक्त्वा अदायिकधनं राजगामि भवति । श्रोत्रियद्रव्यं तु योषिद्भृत्यौर्धवदैहिकम् अपास्य श्रोत्रियस्य न राज्ञ इत्य् अर्थः । — यद् अपि नरदेनोक्तम्,

अन्यत्र ब्राह्मणात् किंचिद् राजा धर्मपरायणः ।

तत् स्त्रीणां जीवनं दद्याद् एष दायविधिः स्मृतः ॥ (न्स्म् १३।५२)

इति, तद् उभयम् अप्य् अवरुद्धस्त्रीविषयं पत्नीशब्दश्रवणात् । यद् अपि च हारीतेनोक्तम्,

विधवा यौवनस्था चेत् पत्नी भवति कर्कशा ।

आयुषो रक्षणार्थं तु दातव्यं जीवनं तदा ॥

इति, तद् अपि शङ्कितव्यभिचारस्त्रीविषयम् । यद् अपि प्रजापतिवचनम्,

आढकं भर्तृहीनायाः दद्याद् आमरणान्तिकम् ।

[५३६] इति, यद् अपि स्मृत्यन्तरे:

अन्नार्थं तण्डुलप्रस्थम् अपराह्णे तु सेन्धनम् ।

इति, तद् एतद् वचनद्वयं हारीतवचनेन समानार्थम् । या च श्रुतिः: “तस्मात् स्त्रियो निरिन्द्रिया अदायादाः” इति, सा पात्नीवतग्रहे तत्पत्न्या अंशो नास्तीत्य् एवंपरा । इन्द्रियशब्दस्य “इन्द्रियं वै सोमपीथः” इति सोमे प्रयोगधर्शनात् । यत् तु पत्न्याः स्थावरग्रहणनिषेधकं बृहस्पतिवचनम्,

यद्विभक्ते धने किंचिद् आध्यादिविधिसंस्मृतम् ।

तज्जाया स्थावरं मुक्त्वा लभेत गतभर्तृका ॥

इति, तद् इतरदायादानुमतिम् अन्तरेण स्थावरविक्रयनिषेधपरम्, अन्यथा

जङ्गमं स्थावरं हेम रूप्यं धान्यरसाम्बरम् ।

आदाय दापयेच् छ्राद्धं माससंवत्सरादिकम् ॥

पितृव्यगुरुदौहित्रान् भर्तृस्वस्रीयमातुलान् ।

पूजयेत् कव्यपूर्ताभ्यां वृद्धानाथातिथींस् तथा ॥

इति अनेन विरोधप्रसङ्गात् । संसृष्टिनाम् विभागप्रकारम् आह मनुः ।

[५३७] विभक्ताः सह जीवन्तो विभजेरन् पुनर् यदि ।

समस् तत्र विभागः स्याज् ज्यैष्ठ्यं तत्र न विद्यते ॥ इति । (म्ध् ९।२१०)

समानविभागविधानाद् एव विषमविभागनिराकरणसिद्धेः ज्यैष्ठ्यं तत्र न विद्यते इति पुनर् विषमविभागनिराकरणं विषमधनेन संसृष्टानां धनानुसारेण विषमविभागप्राप्त्यर्थम् । संसर्गः कैर् इत्य् अपेक्षिते बृहस्पतिः ।

विभक्तो यः पुनः पित्रा भ्रात्रा चैकत्र संस्थितः ।

पितृव्येणाथ वा प्रीत्या तत्संसृष्टः स उच्यते ॥ इति ।

यः पूर्वं पित्रादिना विभक्तः पुत्रादिः पुनः प्रीत्या तेन सह समापन्नः स संसृष्ट उच्यते । येन केनापि सहवासम् आपन्न इत्य् अर्थः । क्वचित् संसृष्टिनां विषमविभागकारणम् आह बृहस्पतिः ।

संसृष्टानां तु यः कश्चिद् विद्याशौर्यादिनाधिकम् ।

प्राप्नोति तत्र दातव्यो द्व्यंशः शेषाः समांशिनः ॥ इति ।

विद्यादिना प्राप्ते अधिके धने अंशद्वयं दातव्यं न सर्वस्मिन्न् इति । एतत् संसृष्टद्रव्यानुपरोधेनार्जिते ऽपि विभाज्यत्वप्राप्त्यर्थम् । अपुत्रस्य संसृष्टिनः ऋक्थग्राहिणं दर्शयति याज्ञवल्क्यः ।

[५३८] संसृष्टिनस् तु संसृष्टी सोदरस्य तु सोदरः ।

दद्याच् चापहरेच् चांशं जातस्य च मृतस्य च ॥ इति । (य्ध् २।१३८)

अयम् अर्थः । संसृष्टिनो मृतस्यांशं विभागकाले ऽविज्ञातगर्भायां भार्यायां पश्चाद् उत्पन्नस्य पुत्रस्य इतरः संसृष्टी दद्यात् पुत्राभावे संसृष्ट्य् एवापहरेत् । न पत्न्यादिः । पत्नीनाम् अप्रत्तौर् दुहितॄणां च भरणमात्रम् । तद् आह नारदः ।

भरणं चास्य कुर्वीरन् स्त्रीणाम् आ जीवनक्षयात् ।

रक्षन्ति शय्यां भर्तुश् चेद् आछिन्द्युर् इतरासु तत् ॥

यदा दुहितरस् तस्याः पित्र्यो ऽंशो भरणे मतः ।

आ संस्काराद् धरेद् भागं परतो बिभृयात् पतिः ॥ इति ।

“सोदरस्य तु सोदरः” इति सोदरस्य संसृष्टिनो मृतस्यांशं सोदरः संसृष्टिपश्चाद् उत्पन्नस्य पुत्रस्य दद्यात् । तदभावे स्वयम् एवापहरेत् न भिन्नोदरः । संसृष्टीति पूर्वोक्तस्यापवादः । संसृष्टिनो भिन्नोदरस्य सोदरस्यासंसृष्टिनः सद्भावे उभयोर् अपि विभज्य धनग्रहणम् इत्य् आह स एव ।

अन्योदर्यस् तु संसृष्टी नान्योदर्यो धरं हरेत् ।

असंसृष्ट्य् अपि वादद्यात् संसृष्टो नान्यमातृजः ॥ इति । (य्ध् २।१३९)

सापत्नभ्राता संसृष्टो अन्योदर्यधनं हरेत् न [५३९] त्व् असंसृष्टी । असंसृष्ट्य् अप्य् सोदरः धनम् आददीत । न पुनर् अन्योदर्यः संसृष्ट्य् एव । अत एव मनुः ।

येषां ज्येष्ठः कनिष्ठो वा हीयेतांशप्रदानतः ।

म्रियेतान्यतरो वापि तस्य भागो न लुप्यते ॥

सोदर्या विभजेयुस् तं समेत्य सहिताः समम् ।

भ्रातरो ये च संसृष्टा भगिन्यश् च सनाभयः ॥ इति । (म्ध् ९।२११–१२)

अयम् अर्थः । येषां संसृष्टिनां भिन्नोदराणां भ्रातॄणां मध्ये यः को ऽपि कनिष्ठो मध्यमो वा विभागकाले देशान्तरगमनादिना स्वांशाद् भ्रश्येत तस्य भागो न लुप्यते, पृथग् उद्धरणीयः । न संसृष्टिन एव गृह्णीयुः । किं तु तम् उद्धृतं भागम् असंसृष्टिनः सोदराः संसृष्टिनश् च भिन्नोदराः सनाभयो भगिन्यश् च देशान्तरगता अपि समागम्य संभूय न्यूनाधिकभावम् अन्तरेण विभजेयुः ।

<u>अन्ये मन्यन्ते</u>,

असंसृष्ट्य् अपि वा दद्यात् संसृष्टो नान्यमातृजः । (य्ध् २।१३९)

इत्य् अस्यायम् अर्थः । यत्र संसृष्टा भिन्नोदराः असंसृष्टाश् च सोदराः तत्रासंसृष्टा अप् सोदरा एव धनं गृह्णीयुः न तु [५४०] भिन्नोदराः संसृष्टा अपीति । यत् तु “येषां ज्येष्ठः” इत्यादिमनुवचनं संसृष्टानां भिन्नोदराणाम् असंसृष्टानाम् एकोदराणां च सर्वेषां धनग्रहणप्रतिपादकम् । तज् जङ्गमस्थावरात्मकोभयद्रव्यसद्भावविषयम् । अत एव प्रजापतिः ।

अन्तर्धनं तु यद् द्रव्यं संसृष्टानां च तद् भवेत् ।

भूमिं गृहं त्व् असंसृष्टाः प्रगृह्णीयुर् यथांशतः ॥ इति ।

अयम् अर्थः । संसृष्टानां भिन्नोदरभ्रातॄणाम् अन्तर्धनं गूढधनं द्रव्यं वा जङ्गमात्मकं यथांशतो भवेत् । सोदराणाम् असंसृष्टानां गृहक्षेत्रादिकं स्थावररूपं यथांशतो भवेत् – इति । याज्ञवल्क्यवचनं तु जङ्गमस्थावरयोर् अन्यतरसद्भावविषयम् इति । तत्र यद् युक्तं तद् ग्राह्यम् ।

यदा तु संसृष्टभिन्नोदराभावः तदा पिता पितृव्यो वा यः संसृष्टः स एव गृह्णीयात् । तथा च गौतमः: “संसृष्टिनि प्रेते संसृष्टो ऋक्थभाक्” इति (ग्ध् २८।२८) ।

यदा पिता पितृव्यो वा संसृष्टो न विद्यते तदा त्व् असंसृष्टभिन्नोदरो भ्राता गृह्णीयत् । तदभावे त्व् असंसृष्टपिता । तदभावे माता । तदभावे पत्नी । तद् आह शङ्खः: “स्वर्यातस्य ह्य् अपुत्रस्य भ्रातृगामि द्रव्यं तदभावे पितरौ हरेयातां तदभावे त्व् असंसृष्टः पिता तदभावे माता तदभावे ज्येष्ठा पत्नी” इति । **[५४१]** ज्येष्ठा गुणज्येष्ठा न तु पूर्वोढा । संसृष्टभ्रातृपुत्राणां पत्न्याश् च समवाये धनग्रहणप्रकारम् आह नारद ।

मृते पतौ तु भार्याः स्युर् अभ्रातृपितृमातृकाः ।

सर्वे सपिण्डाः स्वधनं विभजेयुर् यथांशतः ॥ इति ।

पत्युः भ्रातृपितृमतृभावविशिष्टा अभातृपितृमातृभार्याः सर्वे सपिण्डाः भ्रातृपुत्रादयः । तत्र भ्रातृपुत्राणां स्वपित्रंशतः भार्याणां भर्त्रंशतः संसृष्टधनस्य विभाग इत्य् अर्थः । पत्नीनाम् अभावे संसृष्टपुत्रांशं तद्भ्रातृभगिनी गृह्णाति । तथा च बृहस्पतिः ।

या तस्य भगिनी सा तु ततो ऽंशं लब्धुम् अर्हति ।

अनपत्यस्य धर्मो ऽयम् अभार्यापितृकस्य च ॥ 

इति पठित्वा पत्नीनाम् अभावे दुहिता गृह्णीतेत्य् आहुः । दुहितृभगिन्योर् अभावे,

अनन्तरः सपिण्डाद्यस् तस्य तस्य धनं भवेत् ।

[४५२] इति । उक्तप्रत्यासत्तिक्रमेण सर्वे सपिण्डादयो धनं गृह्णीयुः, प्रतिपक्षे दोषाणाम् अभावात् । अत एव बृहस्पतिः ।

मृतो ऽनपत्यो ऽअभार्यश् चेद् अभ्रातृपितृमातृकः ।

सर्वे सपिण्डास् तद् दायं विभजेयुर् यथांशतः ॥ इति ।

वानप्रस्थयतिनैष्ठिकब्रह्मचारिणां धनं को वा गृह्णातीत्य् अपेक्षिते आह याज्ञवल्क्यः ।

वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणाम् ऋक्थभागिनः ।

क्रमेणाचार्यसच्छिष्तधर्मभ्रात्रेकतीर्थिनः ॥ इति । (य्ध् २।१३७)

अत्र प्रातिलोम्यक्रमेण नैष्ठिकब्रह्मचारिणां धनं आचार्यो गृह्णाति न पित्रादिः । उपकुर्वाणकस्य धनं पित्रादय एव गृह्णन्ति । यतेस् तु धनम् अध्यात्मशास्त्रश्रवणधारणतदनुष्थानक्षमः सच्छिष्यो गृह्णाति, दुर्वृत्तस्य भागानर्हत्वात् । वानप्रस्थस्य धनं धर्मभ्रात्रैकतीर्थी गृह्णाति । धर्मभ्राता समानाचार्यकः । एकतीर्थी एकाश्रमी । धर्मभ्राता चासाव् एकतीर्थी च धर्मभ्रात्रेकतीर्थी ।

[५४३] अथ वा । वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणां धनम् आचार्यसच्छिष्यधर्मभ्रात्रेकतीर्थिनः क्रमेणैव गृह्णन्ति । पूर्वपूर्वाभावे उत्तरोत्तरो गृह्णातीत्य् अर्थः । यत् तु वसिष्ठेनोक्तम्: “अनंशास् त्व् आश्रमान्तरगताः” (वध् १७।५२) इति, तद् अन्याश्रमिणाम् अन्याश्रमिधनग्रहणनिषेधपरम् । न तु समानाश्रमिणां परस्परऋक्थग्रहणनिषेधपरम् ।

<u>ननु</u> – एतेषां धनसंबन्ध एव नास्ति कुतस् तद्विभागः, प्रतिग्रहादेर् धनार्जनोपायस्य निषिद्धत्वात्, “अनर्थनिचयो भिक्षुः” (ग्ध् ३।११) इति गौतमस्मरणाच् च । 

<u>तत्र</u> –

अह्नो मासस्य षण्णां वा तथा संवत्सरस्य च ।

अर्थस्य निच्यं कुर्यात् कृतम् आश्वयुजे त्यजेत् ॥

इति वानप्रस्थस्य धनसंयोगो ऽस्ति ।

कौपीनाच्छादनार्थं तु वासो ऽपि बिभृयाद् यतिः ।

योगसंभारभेदांश् च गृह्णीयात् पादुके तथा ॥

इत्येवमादिवचनाद् यतेर् अपि वस्त्रपुस्तकादिकं विद्यत एव । [५४४] नैष्ठिकस्यापि शरीरयात्रार्थं वस्त्रादिपरिग्रहो ऽस्त्य् एवेति तद्विभागो घटत एव । दायानर्हान् आह मनुः ।

अनंशौ क्लीबपतितौ जात्यन्धबधिरौ तथा ।

उन्मत्तजडमूकाश् च ये च केचिन् निरिन्द्रियाः ॥ इति । (म्ध् ९।२०१)

निरिन्द्रियाः व्याधिनः विकलेन्द्रियाः । नारदो ऽपि ।

पितृद्विट् पतितः षण्ढो यश् च स्याद् औपपातिकः ।

औरसा अपि नैते ऽंशं लभेरन् क्षेत्रजाः कुतः ॥ इति ।

वसिष्ठो ऽपि: “अनंशास् त्व् आश्रमान्तरगताः” इति (वध् १७।५२) । याज्ञवल्क्यः ।

क्लीबो ऽथ पतितस् तज्जः पङ्गुर् उन्मत्तको जडः ।

अन्धो ऽचिकित्स्यरोगाद्या भर्तव्याः स्युर् निरंशकाः ॥ इति । (य्ध् २।१४०)

तज्जः पतितोत्पन्नः । आदिशब्देन मूकादयो गृह्यन्ते । एते निरंशकाः ऋक्थभाजो न भवन्ति । केवलम् [५४५] अशनाच्छादनदानेन भर्तव्याः पोषणीयाः । अभरणे तु प्रत्यवायम् आह मनुः ।

सर्वेषाम् अपि तु न्याय्यं दातुं शक्त्या मनीषिणा ।

ग्रासाच्छादनम् अत्यन्तं पतितो ह्य् अददद् भवेत् ॥ इति । (म्ध् ९।२०२)

अत्यन्तं यावज्जीवम् इत्य् अर्थः । पतितस्य भर्तव्यत्वाद्य् अपि नास्तीत्य् आह देवलः ।

तेषां पतितवर्ज्येभ्यो भक्तं वस्त्रं प्रदीयते । इति ।

पतितशब्देन तज्जातो ऽप्य् उपलक्ष्यते, “पतिततज्जवर्ज्यं बिभृयुः” इति बौधायनस्मरणात् । आश्रमान्तरगता अपि ते भर्तव्याः । अत एव वसिष्ठः: “अनंशास् त्व् आश्रमान्तरगताः । क्लीबोन्मत्तपतिताश् च भरणं क्लीबोन्मत्ताना”” इति (वध् १७।५२–५४) । अंशानर्हाणां पुत्रास् त्व् अंशभाजः । तद् आह देवलः ।

तत्पुत्राः पितृदायांशं लभेरन् दोषवर्जिताः । इति ।

निरंशकानां पुत्रा औरसाः क्षेत्रजाश् च क्लैब्यादिदोषवर्जिता भागहारिणो न दत्तकादयः । अत एव याज्ञवल्क्यः परिसंचष्टे ।

[५४६] औरसाः क्षेत्रजास् तेषां निर्दोषा भागहारिणः । इति ।

निरंशकानां दुहितरो यावद् विवाहं भर्तव्याः संस्कर्तव्याश् च पत्न्यश् च साधुवृत्तयो यावज्जीवं भर्तव्याः । तथा च स एव ।

सुताश् चैषां च भर्तव्या यावद् वै भर्तृसात्कृताः ।

अपुत्रा योषितश् चैषां भर्तव्याः साधुवृत्तयः ।

निर्वास्या व्यभिचारिण्यः प्रतिकूलास् तथैव च ॥ इति । (य्ध् २।१४१–४२)

अन्यान् अपि भागानर्हान् दर्शयति कात्यायनः ।

अक्रमोढासुतश् चैव सगोत्राद्यश् च जायते ।

प्रव्रज्यावसितश् चैव न ऋक्थं तेषु चार्हति ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

अनियुक्तासुतश् चैव पुत्रिण्याप्तश् च देवरात् ।

उभौ तौ नार्हतो भागं जारजातककामजौ ॥ इति । (म्ध् ९।१४३)

स्त्रीधनविभागम् आह याज्ञवल्क्यः ।

पितृमातृपतिभ्रातृदत्तम् अध्यग्न्युपागतम् ।

आधिवेदनिकाद्यं च स्त्रीधनं परिकीर्तितम् ॥

[५४७] बन्धुदत्तं तथा शुल्कम् अन्वाधेयकम् एव च ।

अप्रजायाम् अतीतायां बान्धवास् तद् अवाप्नुयुः ॥ इति । (य्ध् २।१४३–४४)

अध्यग्न्युपागतं विवाहकाले ऽग्निसंनिधौ मातुलादिभिर् दत्तम् । तथा च कात्यायनः ।

विवाहकाले यत् स्त्रीभ्यो दीयते ह्य् अग्निसंनिधौ ।

तद् अध्यग्निकृतं सद्भिः स्त्रीधनं परिकीर्तितम् ॥ इति ।

आधिवेदनिकम् अधिवेदननिमित्तम् अधिविन्नस्त्रियै दत्तम् । आद्द्यशब्देन अध्यावाहनिकऋक्थक्रयादिप्राप्तं च । तथा च मनुः ।

अध्यग्न्यध्यावाहनिकं दत्तं च प्रीतिकर्मणि ।

भ्रातृमातृपितृप्राप्तं षड्विधं स्त्रीधनं स्मृतम् ॥ इति । (म्ध् ९।१९४)

षड्विधम् इति न्यूनसंख्याव्यवच्छेदार्थम्, नाधिकसंख्याव्यवच्छेदाय । अध्यावाहनिकप्रीतिदत्तयोः स्वरूपं कात्यायनेनोक्तम् ।

यत् पुनर् लभते नारी नीयमाना पितुर् गृहात् ।

[५४८] अध्यावाहनिकं नाम स्त्रीधनं तद् उदाहृतम् ॥

प्रीत्या दत्तं तु यत् किंचित् श्वश्र्वा वा श्वशुरेण वा ।

पादवन्दनिकं चैव प्रीतिदत्तं तद् उच्यते ॥ इति ।

बन्धुदत्तं कन्याया मातृपितृभिर् दत्तम् । शुल्कं यद् गृहीत्वा कन्या दीयते । अन्वाधेयकं परिणयनाद् अनु पश्चाद् दत्तम् । तद् उक्तं कात्यायनेन ।

गृहोपस्करवाह्यानां दोह्याभरणकर्मिणाम् ।

मूल्यं लब्धं तु यत् किंचित् शुल्कं तत् परिकीर्तितम् ॥

विवाहात् परतो यत् तु लब्धं भर्तुः कुलात् स्त्रिया ।

अन्वाधेयं तु तद् द्रव्यं लब्धं पितृकुलात् तथा ॥ इति ।

पित्रादिभिः स्त्रीभ्यो दनदाने विशेषम् आह कात्यायनः ।

पितृमातृपतिभ्रातृज्ञातिभिः स्त्रीधनं स्त्रियै ।

यथाशक्त्या द्विसाहस्राद् दातव्यं स्थावराद् ऋते ॥ इति ।

यथाशक्ति स्थावरव्यतिरिक्तं धनं द्विसहस्रकार्षापणपर्यन्तं दातव्यम् इत्य् अर्थः । अयं च नियमः प्रत्यब्दादाने वेदितव्यः । अनिकाब्देषु तूपजीवनार्थं सकृद् एव दाने नायम् अवधिनियमः । नापि स्थावरपर्युदासः । तथा च बृहस्पतिः ।

[५४९] दद्याद् धनं च पर्याप्तं क्षेत्रांशं वा यद् इच्छति । इति ।

अत एव सौदायिके स्थावरे ऽपि यथेष्टविनियोगार्हत्वम् उक्तं तेनैव ।

ऊढया कन्यया वापि भर्तुः पितृगृहे ऽपि वा ।

भ्रातुः सकाशात् पित्रोर् वा लब्धं सौदायिकं स्मृतम् ॥

सौदायिकं धनं प्राप्य स्त्रीणां स्वातन्त्र्यम् इष्यते ।

यस्मात् तदानृशंस्यार्थं तैर् दत्तम् उपजीवनम् ॥

विक्रये चैव दाने च यथेष्टं स्थावरेष्व् अपि ॥ इति ।

पतिदत्तस्थावरे तु विशेषम् आह नारदः ।

भर्त्रा प्रीतेन यद् दत्तं स्त्रियै तस्मिन् मृते ऽपि तत् ।

सा यथाकामम् अश्नीयाद् दद्याद् वा स्थावराद् ऋते ॥ इति ।

पित्रादिभिर् उपाध्यादिना दत्तं स्त्रीधनं न भवतीत्य् आह कात्यायनः ।

तत्र सोपाधि यद् दत्तं यच् च योगवशेन वा ।

पित्रा भ्रात्राथ वा पत्या न तत् स्त्रीधनम् इष्यते ॥ इति ।

उत्सवादौ धारणार्थं दत्तम् अलंकारादिकं सोपाधिदत्तम् । योगवशेन वञ्चनादिनेत्य् अर्थः । शिल्पादिप्राप्तम् अपि स्त्रीधनं न भवतीत्य् आह स एव ।

[५५०] प्राप्तं शिल्पैस् तु यद् दत्तं प्रीत्या चैव यद् अन्यतः ।

भर्तुः स्वाम्यं तदा तत्र शेषं तु स्त्रीधनं स्मृतम् ॥ इति ।

अन्यतः सख्यादित इति यावत् । तद् एतत् स्त्रीधनं दुहितृदौहित्रतद्दुहितृपुत्ररहितायां स्त्रियाम् अतीतायां बान्धवा भर्त्रादयो गृह्णन्ति । अत्रैवं क्रमः । मातरि वृत्तायां प्रथमं दुहिता गृह्णाति । अत एवोक्तम् याज्ञवल्क्येन ।

मातुर् दुहितरः शेषम् ऋणात् ताभ्य ऋते ऽन्वयः ॥ इति । (य्ध् २।११७)

गौतमो ऽपि: “स्त्रीधनं दुहितॄणाम् अप्रत्तानाम् अप्रतिष्ठितानां च” इति (ग्ध् २८।२४) । दुहितॄणाम् अभावे दुहितुर् दुहितरो गृह्णन्ति । तद्दुहितॄणां प्रसूता चेद् इति याज्ञवल्क्यस्मरणात् । भिन्नमातृकाणां दौहित्राणां विषमाणां समवाये मातृतो भागकल्पना । तथा च गौतमः: “पितृमातृष्वसृवर्गे भागविशेषः” इति (ग्ध् २८।१७) । दुहितृदौहित्रीणां समवाये मनुः ।

[५५१] यास् तासां स्युर् दुहितरस् तासाम् अपि यथार्हतः ।

मातामह्या धनात् किंचित् प्रदेयं प्रीतिपूर्वकम् ॥ इति । (म्ध् ९।१९३)

दौहित्रीणाम् अप्य् अभावे दौहित्रा धनहारिणः । तथा च नारदः ।

मातुर् दुहितरो ऽभावे दुहितॄणां तदन्वयः । इति ।

दुहितृदुहितॄणाम् अभावे तदन्वयो दौहित्रो गृह्णातीत्य् अर्थः । दौहित्राणाम् अभावे तु,

विब्जजेरन् सुताः पित्रोर् ऊर्ध्वं ऋक्थम् ऋणं समम् । (य्ध् २।११७)

इत्यादियाज्ञवल्क्यवचनतः मातृऋणापाकरणतो ऽवशिष्टं मातृधनं पुत्रा गृह्णन्ति । यत् तु मनुनोक्तम्,

जनन्यां संस्थितायां तु समं सर्वे सहोदराः ।

भजेरन् मातृकं ऋक्थं भगिन्यश् च सनाभयः ॥ (म्ध् ९।१९२)

इति, एतत् पुत्राणां दुहितॄणां च संभूय मातृऋकथग्राहित्वपरं न भवति । किं तु तेषां धनसंबन्धे प्राप्ते समविभागप्राप्त्यर्थं समशब्दश्रवणात् । यद् अपि शङ्खलिखिताभ्याम् उक्तम्: “समं सर्वे सहोदरा मातृकम् ऋक्थम् अर्हन्ति कुमार्यश् च” [५५२] इति, तद् अपि मनुवचनेन समानार्थम् । अथ वा एतद् वचनद्वयं भर्तुः कुललब्धस्त्रीधनविषयम् । अस्मिन्न् एव विषये बृहस्पतिः ।

स्त्रीधनं तदपत्यानां दुहिता च तदंशिनी ।

अप्रत्ता चेत् समूढा तु लभते सा न मातृकम् ॥ इति ।

अपत्यानां पुमपत्यानाम् । यत् तु पारस्करेणोक्तम्,

अप्रत्तायास् तु दुहितुः स्त्रीधनं परिकीर्तितम् ।

पुत्रस् तु नैव लभते प्रत्तायां तु समांशभाक् ॥

इति, तद् अप्रतिष्ठितोढदुहितृविषयम् । अत एव मनुः ।

मातुस् तु यौतकं यत् स्यात् कुमारीभाग एव सः । इति । (म्ध् ९।१३१)

यौतकं पितृकुललब्धम् । अनपत्यहीनजातिस्त्रीधनम् उत्तमजातीयसपत्नीदुहिता गृह्णाति । तदभावे तदपत्यम् । तद् उक्तम् मनुना ।

स्त्रियास् तु यद् भवेद् वित्तं पित्रा दत्तं कथंचन ।

ब्राह्मणी तद् धरेत् कन्या तदपत्यस्य वा भवेत् ॥ इति । (म्ध् ९।१९८)

ब्राह्मणी जात्युत्तमजात्युपलक्षणार्थम् । पुत्राणाम् अभावे पौत्रा गृह्णन्ति पौत्राणाम् अपि पितामह्यृणापाकरणे । “पुत्रपौत्रे ऋणं देयम्” इति अधिकारश्रवणात् । अस्तु ऋणापाकरणे ऽधकारः ।

ऋक्थभाक्त्वं कुत <u>इति चेत्</u>, 

<u>तन् न</u>, 

[५५५] प्रेतायां पुत्रिकायां तु न भर्ता द्रव्यम् अर्हति ।

अपुत्रायां कुमार्यां च भ्रात्रा तद् ग्राह्यम् इत्य् अपि ॥ इति ।

पुत्रिकायां पितुः पश्चाद् औरससद्भावे स एव गृह्णीयान् न भर्ता । यत् तु मनुवचनम्,

अपुत्रायां मृतायां तु पुत्रिकायां कथंचन ।

धनं तत् पुत्रिकाभर्ता हरेच् चैवाविचारयन् ॥ (म्ध् ९।१३५)

इति, तत् पश्चाद् उत्पन्नभ्रात्रभावे वेदितव्यम् । यत् तु क्वचिद् अनपत्यं स्त्रीधनं स्वस्रीयादीनां भवतीत्य् उक्तं बृहस्पतिना ।

मातृषवसा मतुलानी पितृव्यस्त्री पितृष्वसा ।

श्वश्रूः पूर्वजपत्नी च मातृतुल्याः प्रकीर्तिताः ॥

यदासाम् औरसो न स्यात् सुतो दौहित्र एव वा ।

तत्सुतो वा धनं तासां स्वस्रीयाद्याः समाप्नुयुः ॥ इति ।

अस्यायम् अर्थः । ब्राह्मादिविवाहेषु भर्तुर् अभावे आसुरादिषु मातापितोर् अभावे मातृष्वस्रादीनां धनं यथाक्रमं मातृष्वस्रीयाद्या गृह्णीयुः । क्वचिज् जीवन्त्याः सप्रजाया अपि पत्न्या धनं भर्ता गृह्णीयुआद् इत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

दुर्भिक्षे धर्मकार्ये च व्याधौ संप्रतिरोधके ।

गृहीतं स्त्रीधनं भर्ता न स्त्रियै दातुम् अर्हति ॥ (य्ध् २।१४७)

[५५६] इति । संप्रतिरोधके बन्दिग्रहादौ स्वकीयद्रव्याभावे स्त्रीधनं गृहीत्वा पुनस् तस्मै न दद्यात् । प्रकारान्तरेण गृहीतं पुनर् दद्याद् एव । तथा च कात्यायनः ।

न भर्ता नैव च सुतो न पिता भ्रातरो न च ।

आदाने वा विसर्गे वा स्त्रीधने प्रभविष्णवः ॥

यदि चैकतरो ऽप्य् एषां स्त्रीधनं भक्षयेद् बलात् ।

सवृद्धिकं प्रदाप्यः स्याद् दण्डं चैव समाप्नुयात् ॥

तद् एव यद्य् अनुज्ञाप्य भक्षयेत् प्रीतिपूर्वकम् ।

मूलम् एव स दाप्यः स्याद् यद्य् असौ धनवान् भवेत् ॥ इति ।

देवलो ऽपि ।

वृत्तिर् आभरणं शुल्कं लाभश् च स्त्रीधनं भवेत् ।

भोक्ती तत् स्वयम् एवेदं पतिर् नार्हत्य् अनापदि ॥

वृथा मोक्षे च भोगे च स्त्रियै दद्यात् सवृद्धिकम् ॥ इति ।

विभाज्यद्रव्यम् आह कात्यायनः ।

पैतामहं च पित्र्यं च यच् चान्यत् स्वयम् अर्जितम् ।

दायादानां विभागे तु सर्वम् एव विभज्यते ॥ इति ।

पितृद्रव्योपजीवनेन स्वयम् अर्जितं यत् तद् एव विभजेत् तदनुपजीवनेनार्जितस्याविभाज्यत्वात् । एतत् त्रितयम् अपि ऋणावशिष्टं विभजेत् । तथा च स एव ।

[५५७] ऋणं प्रीतप्रदानं च दत्वा शेषं विभाजयेत् । इति ।

ऋणप्रदानार्थं धनाभावे पितृऋणम् अपि विभजेत्, “ऋक्थम् ऋणं समम्” इति वचनात् । ऋक्थम् ऋणम् इति व्चनादिनिवृत्त्यर्थं (?) शोध्यम् इत्य् आह स एव ।

ऋणम् एवंविधं शोध्यं विभागे बन्धुभिः सह ।

गृहोपस्करवाह्याश् च दोह्याभरणकर्मिणः ॥

दृश्यमाना विभज्यन्ते कोशं गूढम् अब्रवीद् भृगुः ॥ इति ।

अत्र कोशग्रहणम् इतरदिव्यप्रतिषेधार्थम् । तथा च स एव ।

शङ्काविश्वाससंधाने विभागे ऋक्थिनां सदा ।

क्रियासमूहकर्तृत्वे कोशम् एव प्रदापयेत् ॥ इति ।

अविभाज्यद्रव्यम् आह याज्ञवल्क्यः ।

पितृद्रव्याविरोधेन यद् अन्यत् स्वयम् अर्जितम् ।

मैत्रम् औद्वाहिकं चैव दायादानां न तद् भवेत् ॥

क्रमाद् अभ्यागतं द्रव्यं हृतम् अभ्युद्धरेत् तु यः ।

दायादेभ्यो न तद् दद्याद् विद्यया लब्धम् एव च ॥ (य्ध् २।११८–१९)

[५५८] इति । पितृद्रव्याविनाशेन यत् स्वयं कृष्यादिना उपार्जितं यच् च विद्यादिना लब्धं विवाहाच् च यल् लब्धं तद् भ्रात्रादीनां न भवेत् । यत् तु पित्रादिक्रमायातं चोरादिभिर् अपहृतं पित्रादिभिर् अनुद्धृतं द्रव्यं पुत्राणां मध्ये यः कश्चिद् इतराभ्यनुज्ञयोद्धरति तत् तस्यैव भवति । क्षेत्रं तु तुरीयांशम् एवोद्धर्ता गृह्णाति शेषं तु सर्वेषां समम् एव । तथा च शङ्खः ।

पूर्वनष्टां तु यो भूमिं यः कश्चिद् उद्धरेत् श्रमात् ।

यथाभागं लभन्त्य् अन्ये दत्वांशं तु तुरीयकम् ॥ इति ।

तथा विद्ययाध्यापनादिना लब्धम् अपि स्वस्यैव भवति । पितृद्रव्याविरोधेनेति सर्वत्र शेषः । अत एव मनुः ।

अनुपघ्नन् पितृद्रव्यं श्रमेण यद् उपार्जयेत् ।

(दायादेभ्यो न तद् दद्याद् विद्यया लब्धम् एव च ।)

स्वयम् ईहितलब्धं तन् नाकामो दातुम् अर्हति ॥ इति । (म्ध् ९।२०८)

श्रमेण कृष्यादिना । पितृग्रहणम् अविभक्तोपलक्षणार्थम् । व्यासो ऽपि ।

[५५९] विद्याप्राप्तं शौर्यधनं यच् च सौदायिकं भवेत् ।

विभागकाले तत् तस्य नान्वेष्टव्यं च ऋक्थिभिः ॥ इति ।

अविभाज्यविद्याधनस्य लक्षणम् आह कात्यायनः ।

परभक्तोपयोगेन प्राप्ता विद्यान्यतस् तु या ।

तया प्राप्तं धनं यत् तु विद्याप्राप्तं तद् उच्यते ॥

उपन्यस्तेषु यल् लब्धं विद्यया पणपूर्वकम् ।

विधाधनं तु तद् विद्याद् विभागे न नियोज्यते ॥

शिष्याद् आर्त्विज्यतः प्रश्नात् संदिग्धप्रश्ननिर्णयात् ।

स्वज्ञानशासनाद् वादात् लब्धं प्राध्यापनाच् च यत् ॥

परं निरस्य यल् लब्धं विद्यातो ऽद्भुतपूर्वकम् ।

विद्याधनं तु तद् विद्यान् न विभाज्यं बृहस्पतिः ॥

शिल्पिष्व् अपि हि धर्मो ऽयं स्वस्थाद् यच् चाधिकं भवेत् ।

विद्याबलकृतं चैव याज्यतः शिष्यतस् तथा ॥

एतद् विद्याधनं प्राहुः सामान्यं यद् अतो ऽन्यथा ॥ इति ।

अनेन विद्याधनाद् अन्यथाभूतम् अविभक्तपित्रादिद्रव्योपयोगप्राप्तं तद् विभक्तानां सामान्यं साधारणम् इति यावत् । क्वचिद् विद्याप्राप्तम् अपि धनं विभाज्यम् इत्य् आह नारदः ।

[५६०] कुटुम्बं बिभृयाद् भ्रातुर् यो विद्याम् अधिगच्छतः ।

भागं विद्याधनात् तस्मात् स लभेताश्रुतो ऽपि सन् ॥ इति ।

कात्यायनो ऽपि ।

कुले विनीतविद्यानां भ्रातॄणां पितृतो ऽपि वा ।

शौर्यप्राप्तं तु यद् वित्तं विभाज्यं तद् बृहस्पतिः ॥ इति ।

अविभक्तस्य कुले पितृव्यादेः पितृतो ऽपि वा प्राप्तविद्यानां यद् धनं शौर्यादिनाप्राप्तं विद्ययैव प्राप्तं तद् विद्याधनं विभाज्यम् इति । पितृद्रव्यार्जितेनार्जिते विधाधने भागद्वयम् अर्जकस्याह वसिष्ठः: “येन चैषां यद् उपार्जितं स्याद् द्व्यंशम् एव लभेत” इति (वध् १७।५१) । यत् तु,

सामान्यार्थसमुत्थाने विभागस् तु समः स्मृतः ।

इति, तद् विद्येतरकृष्याद्युपार्जितधनविषयम् । अविभाज्यविद्याधने अर्जकेच्छया अंशम् आह गौतमः: “स्वयम् अर्जितं चैव वैद्येभ्यो वैद्यः कामं दद्यात्” इति । इच्छाभावे त्व् आह नारदः ।

वैद्यो वैद्याय नाकामो दद्याद् अंशं स्वतो धनात् ।

[५६१] पितृद्रव्यं समाश्रित्य न चेत् तेन तद् आहृतम् ॥

अवैद्याय सकामो ऽपि न दद्यात् । तद् आह कात्यायनः ।

नाविद्यानां तु वैद्येन देयं विद्याधनं क्वचित् ।

समविद्याधिकानां तु देयं वैद्येन तद् धनम् ॥ इति ।

विद्यापाप्तधनवत् शौर्यादिप्राप्तम् अपि धनम् अविभाज्यम् इत्य् आह स एव ।

शौर्यप्राप्तं विद्यया च स्त्रीधनं चैव यत् स्मृतम् ।

एतत् सर्वं विभागे तु विभाज्यं नैव ऋक्थिभिः ॥

ध्वजाहृतं भवेद् यत् तु विभाज्यं नैव तत् स्मृतम् ॥ इति ।

ध्वजाहृतस्य लक्षणं तेनैवोक्तम् ।

संग्रामाद् आहृतं यत् तु विद्राव्य द्विषतां बलम् ।

स्वाम्यर्थे जीवितं त्यक्त्वा तद् ध्वजाहृतम् उच्यते ॥ इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

पितामहपितृभ्यां च दत्तं मात्रा च यद् भवेत् ।

तस्य तन् नापहर्तव्यं शौर्यभार्याधनं तथा ॥ इति ।

शौर्यप्राप्तधनस्वरूपं च कात्यायनेन दर्शितम् ।

आरुह्य संशयं यत्र प्रसभं कर्म कुर्वते ।

तस्मिन् कर्मणि तुष्टेन प्रसादः स्वामिना कृतः ॥

तत्र लब्धं तु यत् किंचिद् धनं शौर्येण तद् भवेत् ।

[५६२] इति । पित्रादिद्रव्योपजीवनेन विद्याप्राप्तधनवत् शौर्यप्राप्तधने ऽप्य् अर्जकस्य भागद्वयम् आह व्यासः ।

साधारणं समाश्रित्य यत् किंचिद् वाहनायुधम् ।

शौर्यादिनाप्नोति धनं भ्रातरस् तत्र भागिनः ॥

तस्य भागद्वयं देयं शेषास् तु समभागिनः ॥ इति ।

अन्यद् अप्य् अविभाज्यम् आह मनुः ।

वस्त्रं पत्रम् अलंकारं कृतान्नम् उदकं स्त्रियः ।

योगक्षेमं प्रचारं च न विभाज्यं प्रचक्षते ॥ इति । (म्ध् ९।२१९)

वस्त्रं पितृधृतं वस्त्रम् । पितृधृतं वस्त्रं पितुर् ऊर्ध्वं विभागे श्राद्धभोक्त्रे दातव्यम् । तथा च बृहस्पतिः ।

वस्त्रालंकारशय्यादि पितुर् यद् वाहनादिकम् ।

गन्धमाल्यैः समभ्यर्च्य श्राद्धभोक्त्रे तद् अर्पयेत् ॥ इति ।

अन्यानि तु वस्त्राणि विभाज्यान्य् एव । पत्रम् अश्वशिबिकादिवाहनं तद् अपि यद् येनारूढं तत् तस्यैव । अनारूढं तु सर्वैर् विभाज्यम् । अलंकारो ऽपि यो येन धृतः स तस्यैव । अधृतः साधारणो विभाज्य एव,

पत्यौ जीवति यत् स्त्रीभिर् अलंकारो घृतो भवेत् ।

न तं भजेरन् दायादा भजमानाः पतन्ति ते ॥ (म्ध् ९।२००)

[५६३] इति तेनैव धृत इति विशेषेनोपादानात् । कृतान्नं तण्डुलमोदकादि । तद् अपि यथासंभवं भोक्तव्यं न विभाज्यम् । उदकं तदाधारः कूपादिः । सो ऽपि विषमः पर्यायेण भोक्तव्यो न मूल्यद्वारेण विभाज्यः । स्त्रियश् च दास्यो विषमाः पर्यायेण कर्म कारयितव्याः । तथा च बृहस्पतिः ।

एकां स्त्रीं कारयेत् कर्म यथांशेन गृहे गृहे ।

बह्व्यः समांशतो देया दासानाम् अप्य् अयं विधिः ॥ इति ।

पित्रावरुद्धास् तु समा अपि न विभाज्याः । तथा च गौतमः: “स्त्रीषु संयुआस्व् अविभागः” इति (ग्ध् २८।४७) । योग इति श्रौतस्मार्ताग्निसाध्यम् इष्टं कर्म लक्ष्यते । क्षेमः इति लब्धपरीक्षणहेतुभूतं बहिर्वेदिदानतडागारामनिर्माणादि पूर्तं कर्म लक्ष्यते । तद् उभयं पितृद्रव्यविरोधेनार्जितम् अप्य् अविभाज्यम् । तद् उक्तं लौगाक्षिणा \

क्षेमं पूर्तं यागम् इष्टम् इत्य् आहुस् तत्वदर्शिनः ।

अविभाज्ये च ते प्रोक्ते शयनासनम् एव च ॥

[५६४] इति । अथ वा योगक्षेमशब्देन छत्रचामरशस्त्रवाहनादिप्रभृतय उच्यन्ते । यत् तु उशनसा क्षेत्रस्याप्य् अविभाज्यत्वम् उक्तम्,

अविभाज्यं सगोत्राणाम् आ सहस्रकुलाद् अपि ।

याज्यं क्षेत्रं च पत्रं च कृतान्नम् उदकं स्त्रियः ॥ 

इति, तत् प्रतिग्रहलब्धक्षेत्रं क्षत्रियासुतेन सार्धं ब्राह्मणीसुतेन अविभाज्यम् इत्य् एवंपरम्, “न प्रतिग्रहभूर् देया क्षत्रियादिसुताय च” इति स्मरणात् ।

<u>अन्ये</u> मन्यन्ते । वस्त्रादयो ऽपि विभाज्या एव । तथा च बृहस्पतिः ।

वस्त्रादयो ऽविभज्यायैर् उक्तं तैर् न विचारितम् ।

धनं भवेत् समृद्धानां वस्त्रालंकारसंश्रितम् ॥

मध्यस्थितम् अनाजीव्यं दातुं नैकस्य शक्यते ।

युक्त्या विभजनीयं तद् अन्यथानर्थकं भवेत् ॥

विक्रीय वस्त्राभरणम् ऋणम् उद्ग्राह्य लेखितम् ।

कृतान्नं वा कृतन्नेन परिवर्त्य विभज्यते ॥

उद्धृत्य कूपवाप्यम्भस् त्व् अनुसारेण गृह्यते ।

[५६५] एकां स्त्रीं कारयेत् कर्म यथांशेन गृहे गृहे ॥

बह्व्यः समांशतो देया दासानाम् अप्य् अयं विधिः ।

योगक्षेमवतो लाभः समत्वेन विभज्यते ॥

प्रचारश् च यथांशेन कर्तव्यो ऋक्थिभिः सह ॥ इति ।

तेन वस्त्रादीनाम् अविभाज्यत्वप्रतिपादकं मनुवचनम् उशनोवचनं चानादरणीयम् ।

<u>तद् अनुपपन्नम्</u> । विरोधे हि वचनानां विषयव्यवस्थाश्रयणं युक्तम्, न चान्यथाकरणम् । बृहस्पतिवचनानां तु अधृतवस्त्रादिविषयत्वम् । मन्वादिवचनस्य तु घृतवस्त्रादिविषयत्वं पूर्वम् एवोक्तम् इति विषयव्यवस्था घटते ।

विभागकाले केनचिद् वञ्चितं पश्चाद् उद्भावितं चेत् तत् सर्वे समं विभजेयुः । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

अन्योन्यापहृतं द्रव्यं विभक्ते यत् तु दृश्यते ।

तत् पुनस् ते समैर् अंशैः विभजेरन्न् इति स्थितिः ॥ इति । (य्ध् २।१२६)

समशब्दो विषमविभागनिरासार्थः । विभजेरन्न् इति बहुवचनेन येन दृष्टं तेनैव न ग्राह्यम् इति दर्शयति । [५६६] मनुर् अपि ।

ऋणे धने च सर्वस्मिन् प्रविभक्ते यथाविधि ।

पश्चाद् दृश्येत यत् किंचित् तत् सर्वं समतां नयेत् ॥ इति । (म्ध् ९।२१८)

अपहृतद्रव्यवच् छाश्त्रोक्तानतिक्रमेण विषमभागतया विभक्तम् अपि समतां नयेत् । तथा च कात्यायनः ।

अन्योन्यापहृतं द्रव्यं दुर्विभक्तं च यद् भवेत् ।

पश्चात् प्राप्तं विभज्येत समभागेन तद् भृगुः ॥ इति ।

एवं च सति वञ्चितद्रव्यस्य पश्चाद् दृष्टस्यैव विभागविधानात् पूर्वं विभक्तस्य पुनर् विभागो नास्तीत्य् अवगम्यते । यत् तु मनुनोक्तम्,

विभागे तु कृते किंचित् सामान्यं यत्र दृश्यते ।

नासौ विभागो विज्ञेयः कर्तव्यः पुनर् एव हि ॥

इति, तद् विभक्तद्रवेष्व् आयव्ययकरणाद् अर्वाग् वेदितव्यम्, अन्योन्यापहृतम् इत्यादिवचनानां निर्विषयापत्तेः । अत्रान्योन्यवञ्चने दोषो ऽप्य् अस्ति । तथा च श्रुतिः: “यो वै भागिनं भागान् नुदते चयते वैनं स यदि वैनं न चयते ऽथ पुत्रम् अथ पौत्रं चयते” इति । अयम् अर्थः । यो भागिनं भागार्हं भागान् नुदते भागाद् अपाकरोति भागं तस्मै न प्रयच्छतीति यावत् । अथ भागाच् च्युतः एनम् अपहारकं चयते नाशयति पापिनं करोतीति [५६७] यावत् । यदि तं न नाशयति तदा तस्य पुत्रं पौत्रं वा नाशयतीति । यत् तु मनुनोक्तम्,

यो ज्येष्ठो विनिकुर्वीत लोभाद् भ्रातॄन् यवीयसः ।

सो ऽज्येष्ठः स्याद् अभागश् च नियन्तव्यश् च राजभिः ॥ (म्ध् ९।२१३)

इति, तत् स्वतन्त्रस्यापि ज्येष्ठस्य समुदायद्रव्यापहारे दोषो ऽस्ति किम् उतास्वतन्त्राणां यवीयसाम् इत्य् एवं प्रतिपादनपरम्, न तु ज्येष्ठस्यैव दोषप्रतिपादनपरम्, अन्यथा स्मृत्या श्रुतेः सङ्कोचापत्तेः । विभक्तानां कर्तव्यम् आह नारदः ।

यद्य् एकजाता बहवः पृथग्धर्माः पृथक्क्रियाः ।

पृथक्कर्मगुणोपेता न चेत् कार्येषु संमताः ॥

स्वभागान् यदि दद्युस् ते विक्रीणीयुर् अथापि वा ।

कुर्युर् यथेष्टं तत् सर्वम् ईशास् ते स्वधनस्य च ॥ इति ।

एकस्माज् जाता विभक्ता भ्रातरः परस्परानुमतिम् अन्तरेण धनसाध्येष्टापूर्तादिधर्मकारिणो भवेयुः । तथा विभिन्नोलूखलमुसलादिकर्मोपसर्जनद्रव्योपेताः स्युः । तथा च कार्येषु भ्रातरो यदि न संमताः तदा तान् अनादृत्य कार्यं कुर्युः । तथा विभक्ता [५६८] भ्रातरः स्वभागान् यदि दद्युर् विक्रीणीयुर् वा न दद्युर् वा तत् सर्वं यथेष्टं कुर्युः । यस्मात् ते विभक्ताः स्वधनस्येशाः स्वतन्त्राः स्वामिन इत्य् अर्थः । यत् तु बृहस्पतिवचनम्,

विभक्ता वाविभक्ता वा दायादाः स्थावरे समाः ।

एको ह्य् अनीशः सर्वत्र दानाधमनविक्रये ॥

इति, तद् एवं व्याख्येयम् । अविभक्तेषु द्रव्येषु साधारणत्वाद् एकस्यानीश्वरत्वात् सर्वैर् अनुज्ञावश्यं कार्या । विभक्तेषु तूत्तरकालं विभक्ताविभक्तसंशयव्युदासनसौकर्याय सर्वाभ्यनुज्ञा । न पुनर् एकस्यानीश्वरत्वेन । अतो विभक्तानुमतिव्यतिरेकेणापि व्यवहारः सिध्यत्य् एवेति । यत् तु स्मृत्यन्तरम्,

स्वग्रामज्ञातिसामन्तदायादानुमतेन च ।

हिरण्योदकदानेन षड्भिर् गच्छति मेदिनी ॥

इति, तस्यायम् अभिप्रायः । तत्र ग्रामानुमतिः:

प्रतिग्रहः प्रकाशः स्यात् स्थावरस्य विशेषतः ।

इति स्मरणात्, व्यवहारप्रकाशनार्थम् एवापेक्ष्यते । न पुनर् ग्रामानुमतिम् अन्तरेण व्यवहारो न सिध्यतीति । सामन्तानुमतिर् अपि सीमाविप्रतिपत्तिनिरासार्थम् एव । दायादानुमतिर् अपि विभक्ताविभक्तसंशयव्युदासेन व्यवहारसौकर्यार्थम् एव । हिरण्योदकदानम् अपि विक्रये कर्तव्ये सहिरण्योदकं दत्वा दानरूपेण स्थावरविक्रयं कुर्याद् इत्य् एवमर्थम्,

[५६९] स्थावरे विक्रयो नास्ति कुर्याद् आधिम् अनुज्ञया ।

इति स्थावरविक्रयस्य निषिद्धत्वात्,

भूमिं यः प्रतिगृह्णाति यश् च भूमिं प्रयच्छति ।

ताव् उभौ पुण्यकर्माणौ नियतं स्वर्गगामिनौ ॥

इति दानप्रतिग्रहयोः प्रशस्तत्वाच् च । विभागापलापे निर्णयकारणम् आह याज्ञवल्क्यः ।

विभागनिह्नवे ज्ञातिबन्धुसाक्ष्यभिलेखितैः ।

विभागभावना ज्ञेया गृहक्षेत्रैश् च यौतकैः ॥ इति । (य्ध् २।१४९)

ज्ञातयः पितृबन्धवः । बन्धवस् तु मातुलादयः । लेख्यं विभागपत्रम् । एभिर् विभागनिर्णयो ज्ञातव्यः । यौतकैः पृथक्कृतैर् गृहक्षेत्रैः । अन्यद् अपि विभागलिङ्गम् आह नारदः ।

विभागधर्मसंदेहे दायादानां विनिर्णयः ।

ज्ञातिभिर् भागलेख्येन पृथक्कार्यप्रवर्तनात् ॥

भ्रातॄणाम् अविभक्तानाम् एको धर्मः प्रवर्तते ।

विभागे सति धर्मो ऽपि भवेत् तेषां पृथक् पृथक् ॥

साक्षित्वं प्रातिभाव्यं च दानं ग्रहणम् एव च ।

विभक्ता भ्रातरः कुर्युर् नाविभक्ताः परस्परम् ॥

दानग्रहणपश्वन्नगृहक्षेत्रप्रतिग्रहाः ।

विभक्तानां पृथक् ज्ञेया दानधर्मागमव्ययाः ॥

[५७०] येषाम् एताः लोके प्रवर्तन्ते स्वरिक्थिषु ।

विभक्तान् अवगच्छेयुर् लेख्यम् अप्य् अन्तरेण तान् ॥ इति ।

बृहस्पतिर् अपि ।

पृथगायव्ययधनाः कुसीदं च परस्परम् ।

वणिक्पथं च ये कुर्युर् विभक्तास् ते न संशयः ॥ इति ।

कुसीदवाणिज्यादिभिर् लिङ्गैर् विभागनिर्णयः साक्ष्याद्यभावे वेदितव्यः । तथा च स एव ।

साहसं स्थावरस्वाम्यं प्राग्विभागश् च रिक्थिनाम् ।

अनुमानेन विज्ञेयं न स्युर् यत्र च साक्षिणः ॥ इति ।

साहसादिसाधकलिङ्गान्य् अपि स एवाह ।

कुलानुबन्धव्याघातहोढं साहससाधकम् ।

स्वस्वभोगस्थावरस्य विभागस्य पृथग्धनम् ॥ इति ।

कुलानुबन्धः पूर्वपुरुषवैरानुबन्धः । व्याघातः परस्परस्य होढं बलाद् अपहृतं द्रव्यं तस्य दर्शनं स्वस्यात्मनो भोगः परस्परं पृथग् ग्रहणादेर् विभागलिङ्गत्वम् अविभक्तेषु निषिद्धत्वेनावगन्तव्यम् । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

[५७१] भ्रातॄणाम् अथ दम्पत्योः पितुः पुत्रस्य चैव हि ।

प्रातिभाव्यम् ऋणं साक्ष्यम् अविभक्तेन तु स्मृतम् ॥ इति । (य्ध् २।५२)

साक्षिलेख्ययुक्तिभिर् निर्णयस्याशक्यत्वे,

युक्तिष्व् अप्य् असमर्थासु शपथैर् एव मर्दयेत् ।

इति प्राप्तं दिव्यं निषेधति वृद्धयाज्ञवल्क्यः ।

विभागधर्मसंदेहे बन्धुसाक्ष्यभिलेखितैः ।

विभागभावना कार्या न भवेद् दैविकी क्रिया ॥ इति । (य्ध् २।१४९)

कथं तर्हि तत्र निर्णय इत्य् आकाङ्क्षायाम् आह मनुः ।

विभागे यत्र संदेहो दायादानां परस्परम् ।

पुनर् विभागः कर्तव्यः पृथक् स्थानस्थितैर् अपि ॥ इति ।

यत्र संदेहो युक्तिभिर् अपि नापैति तत्र पुनर् विभागः कर्तव्य इत्य् अर्थः । यत् तु तेनैवोक्तम्,

सकृद् अंशो निपतति सकृत् कन्या प्रदीयते ।

सकृद् आह ददामीति त्रीण्य् एतानि सकृत् सकृत् ॥ 

इति, तद् युक्त्यादिभिर् निर्णेतुं शक्तौ सत्यां वेदितव्यम् । [५७२] स्वयंकृतस्य संदिग्धस्य विभागस्य पुनः प्रवर्तको राज्ञा दण्डनीय इत्य् आह बृहस्पतिः ।

स्वेच्छाकृतविभागो यः पुनर् एव विसंवदेत् ।

स राज्ञां शक्यते स्थाप्यः शासनीयो ऽनुबन्धतः ॥ इति ।

अनुबन्धतो निर्बन्धतः ।

इति दायविभागः

**अथ द्यूतसमाह्वयाख्ये विवादपदे निरूप्येते **

तयोः स्वरूपम् आह मनुः ।

अप्राणिभिर् यत् क्रियते तल् लोके द्यूतम् उच्यते ।

प्राणिभिः क्रियते यस् तु स विज्ञेयः समाह्वयः ॥ इति । (म्ध् ९।२२३)

अप्राणिभिर् अक्षवध्रशलाकादिभिः । प्राणिभिः कुक्कुटादिभिः । तथा च नारदः ।

अक्षवधशलाकाद्यैर् देवनं जिह्मकारितम् ।

पणक्रीडा वयोभिश् च पदं द्यूतसमाह्वयम् ॥

[५७३] इति । अक्षाः पाशकाः । वध्राश् चर्मपट्टिकाः । शलाका दन्तादिमयाः दीर्घचतुरस्राः । आद्यशब्देन कपर्दिकादयो गृह्यन्ते । तैः पणपूर्वकं यद् देवनं क्रीडनं क्रियते तद् द्यूतम्, वयोभिः कुक्कुटादिभिः च कारान् मल्लमेषादिभिश् च प्राणिभिर् या पणपूर्विका क्रीडा क्रियते स समाह्वय इत्य् अर्थः । बृहस्पतिर् अपि ।

अन्योन्यपरिगृहीताः पक्षिमेषवृषादयः ।

प्रहरन्ते कृतपणास् तं वदन्ति समाह्वयम् ॥ इति ।

द्यूतस्थानं सभिकेनाधिष्ठितं कार्यम् इत्य् आह स एव ।

सभिकाधिष्ठितं कार्यं तस्करज्ञानहेतुना । इति ।

तत्र पक्षान्तरम् आह नारदः ।

अथ वा कितवो राज्ञे दत्वा भागं यथोदितम् ।

प्रकाशं देवनं कुर्याद् एवं दोषो न विद्यते ॥ इति ।

द्यूतसभाधिकारिणो वृत्तिम् आह याज्ञवल्क्यः ।

ग्लहे शतिकवृद्धेस् तु सभिकः पञ्चकं शतम् ।

गृह्णीयाद् धूर्तकितवाद् इतराद् दशकं शतम् ॥ (य्ध् २।१९९)

[५७४] इति । परस्परसंप्रतिपत्त्या कितवपरिकल्पितपणो ग्लहः । तत्र तदाश्रया शतिका शतपरिमिता तदधिकपरिमाणा वा वृद्धिर् यस्यासौ शतिकवृद्धिः । तस्मात् कितवात् पञ्चकं शतं सभिकः आत्मवृत्त्यर्थं गृह्णीयात् । पञ्चपणा आयो यस्मिन् शते तच् छतपञ्चकम् जितग्लहस्य विंशतितमं भागं गृह्णीयद् इति यावत् । कितवनिवासार्थं शाला सभा तत्राधिष्ठितः सभिकः । सभापतिस् तु कल्पिताक्षादिनिखिलक्रीडोपकरणः तदुपचितद्रव्योपजीवी । इतरस्माद् अपूर्णशतवृद्धेः कितवाद् दशकं शतं जितद्रव्यस्य दशमं भागं गृह्णीयाद् इत्य् अर्थः । एवं स्थापितस्य सभिकस्य कृत्यम् आह स एव ।

स सम्यक्पालितो दद्याद् राज्ञे भागं यथाकृतम् ।

जितं तद् वाहयेत् जेत्रे दद्यात् सत्यं वचः क्षमी ॥ इति । (य्ध् २।२००)

यः कॢप्तवृत्तिर् द्यूताधिकारी राज्ञा धूर्तकितवेभ्यो रक्षितः स राज्ञे यथाप्रतिपन्नम् अंशं दद्यात् । जितं द्रव्यं पराजितसकाशाद् आदेधादिना उद्धृत्य जेत्रे दद्यात् । तथा क्षमी भूत्वा द्यूतकारिणां विश्वासार्थं सत्यं वचो दद्यात् । बृहस्पतिर् अपि ।

सभिको ग्राहकस् तत्र दद्याज् जेत्रे नृपाय च ।

[५७५] इति । पराजितकितवानां बन्धनादिना पणग्राहको भवेत् । पणग्रहणाद् अर्वाग् एव स्वकीयं पणं राज्ञे जेत्रे च यथाभागं दद्याद् इत्य् अर्थः । तथा च कात्यायनः ।

जेतुर् दद्यात् स्वकं द्रव्यं जितं ग्राह्यं त्रिपक्षकम् ।

सद्यो वा सभिकेनैव कितवात् तु न संशयः ॥ इति ।

यदा सभिको जेत्रे जितं द्रव्यं दापयितुं न शक्तः तदा राजा दापयेद् इत्य् आह याज्ञवल्क्यः ।

प्राप्ते नृपतिना भागे प्रसिद्धे धूर्तमण्डले ।

जितं ससभिके स्थाने दापयेद् अन्यथा न तु ॥ इति । (य्ध् २।२०१)

अन्यथा प्रच्छन्ने सभिकरहिते अदत्तराजभागे द्यूते जितं पणं जेत्रे न दापयेद् इत्य् अर्थः । अत्र जयपराजयविप्रतिपत्तौ निर्णयकारणम् आह स एव ।

द्रष्टारो व्यवहाराणां साक्षिणश् च त एव हि । इति । (य्ध् २।२०२)

द्यूताख्यव्यवहाराणां द्रष्टारः कितवा एव राज्ञा नियोक्तव्याः न तु श्रुताध्ययनसंपन्ना इत्य् उक्तलक्षणाः । साक्षिणश् च त एव द्यूतकारा एव । विष्णुर् अपि ।

[५७६] कितवेष्व् एव तिष्ठेरन् कितवाः संशयं प्रति ।

य एव तत्र द्रष्टारस् त एवैषां तु साक्षिणः ॥ इति ।

साक्षिणां परस्परविरोधे राजा विचारयेद् इत्य् आह बृहस्पतिः ।

उभयोर् अपि संदिग्धौ कितवाः स्युः परीक्षकाः ।

यदा विद्वेषिणस् ते तु तदा राजा विचारयेत् ॥ इति ।

कूटद्यूतकारिणो दण्डम् आह याज्ञवल्क्यः ।

राज्ञा सचिह्नं निर्वास्याः कूटाक्षोपाधिदेविनः । इति । (य्ध् २।२०२)

कूटैर् अक्षादिभिर् उपाधिभिर् मणिमन्त्रादीनाम् अतिवञ्चनेन ये दिव्यन्ति तान् श्वपदेनाङ्कयित्वा स्वराष्ट्रान् निर्वासयेद् इत्य् अर्थः । निर्वासने विशेषम् आह नारदः ।

कूटाक्षदेविनः पापान् राजा राष्ट्राद् विवासयेत् ।

कण्ठे ऽक्षमालाम् आसज्य स ह्य् एषां विनयः स्मृतः ॥ इति ।

दण्डने विशेषम् आह विष्णुः: “द्यूते कूटाक्षदेविनां करच्छेदः । उपाधिदेविनां संदंशच्छेदः” इति (विध् ५।१३५–३६) । अनियुक्तद्यूतकारिणो दण्डम् आह नारदः ।

[५७७] अनिर्दिष्टस् तु यो राज्ञा द्यूतं कुर्वीत मानवः ।

न शतं प्राप्नुयात् कामं विनयं चैव सो ऽर्हति ॥ इति ।

द्यूते विहितं कर्मजातं समाह्वये अतिदिशति याज्ञवल्क्यः ।

एष एव विधिर् ज्ञेयः प्राणिद्यूते समाह्वये । इति । (य्ध् २।२०३)

सभिकवृत्तिकल्पनादिलक्षणो धर्मः समाह्वये ऽपि विज्ञेय इत्य् अर्थः । प्राणिद्यूते प्राणिनां जयपराजयौ तत्स्वामिनोर् इत्य् आह बृहस्पतिः ।

द्वन्द्वयुद्धेन यः कश्चिद् अवसादम् अवाप्नुयात् ।

तत्स्वामिना पणो देयो यस् तत्र परिकल्पितः ॥ इति ।

पणपरिकल्पनम् अपि कृताकृतम् इत्य् आह नारदः ।

परिहासकृतं यच् च यच् चाप्य् अविदितं नृपे ।

तत्रापि नाप्नुयात् काम्यम् अथ वानुमतं तयोः ॥ इति ।

काम्यः कामः पणः । यत् तु मनुनोक्तम्,

द्यूतं समाह्वयं चैव यः कुर्यात् कारयेत वा ।

तान् सर्वान् घातयेद् राजा शूद्रांश् च द्विजलिङ्गिनः ॥ (म्ध् ९।२२४)

[५७८] प्रकाशम् एतत् तास्कर्यं यद् देवनसमाह्वयौ ।

तयोर् नित्यं प्रतीघाते नृपतिर् यत्नवान् भवेत् ॥ (म्ध् ९।२२२)

द्यूतं समाह्वयं चैव राजा राष्ट्रान् निवारयेत् ।

राजान्तकारिणाव् एतौ द्वौ दोषौ पृथिवीक्षिताम् ॥ (म्ध् ९।२२१)

कितवान् कुशीलवान् कौलान् पाषण्डान् अपि मानवान् ।

विकर्मस्थान् शौण्डिकांश् च क्षिप्रं निर्वासयेत् पुरात् ॥ (म्ध् ९।२२५)

इत्यादि, तत् सर्वं कूटाक्षदेवनविषयतया राज्ञाम् अध्यक्षसभिकरहितविषयतया वा योज्यम् । अत एव बृहस्पतिः ।

द्यूतं निषिद्धं मनुना सत्यशौचधनापहम् ।

अभ्यनुज्ञातम् अन्यैस् तु राजभागसमन्वितम् ।

सभिकाधिष्ठितं कार्यं तस्करज्ञानहेतुना ॥ इति ।

द्यूतसमाह्वयाख्ये विवादपदे निरूपिते

**प्रसक्तोद्देशक्रमानुरोधेन ऋणादानादिसमाह्वयान्तान्य् **

अष्टादश व्यवहारपदानि निरूपितानि

अथ बृहस्पतिना निरूपितं प्रकीर्णकाख्यं विवादपदम् अभिधीयते

तत्र लक्षणभेदौ नारदेन निरूपितौ ।

प्रकीर्णकेषु विज्ञेया व्यवहारा नृपाश्रयाः ।

राज्ञाम् आज्ञाप्रतीघातस् तत्कर्मकरणं तथा ॥

पुनः प्रमाणसंभेदः प्रकृतीनां तथैव च ।

पाषण्डनैगमश्रेणीगणधर्मविपर्ययाः ॥

पितापुत्रविवादश् च लोपे आश्रमिणाम् अपि ।

वर्णसंकरदोषश् च तद्वृत्तिनियमस् तथा ॥

न दृष्टं यच् च पूर्वेषु सर्वं तत् स्यत् प्रकीर्णकम् ॥ इति ।

प्रकीर्णके विवादे ये विवादा राजाज्ञोल्लङ्घनतदाज्ञाकरणतत्कर्मरक्षणादिविषयास् ते नृपसमवायिन एव । तत्र स्मृत्याचारव्यपेते मार्गे वर्तमानानाआं प्रतिकूलताम् आज्ञाय व्यवहारनिर्णयं नृप एव कुर्यात् । एवं वदता यो नृपाश्रयो व्यवहारस् तत् प्रकीर्णम् इत्य् उक्तं भवति । तत्र राजाज्ञाप्रतिघाते विशेषदण्डम् आह याज्ञवल्क्यः ।

[५८०] न्यूनं वाभ्यधिकं वापि लिखेद् यो राजशासनम् ।

पारदारिकचोरं वा मुञ्चतो दण्ड उत्तमः ॥ इति । (य्ध् २।२९५)

राजदत्तभूमेर् निबन्धनस्य वा परिमाणन्यूनत्वम् आधिक्यं वा प्रकाशयन् राजशासनं यो विलिखति यश् च पारदारिकं चोरं वा गृहीत्वा राज्ञे ऽनिवेद्य मुञ्चति ताव् उभाव् उत्तमसाहसं दण्डनीयौ । व्यासो ऽपि ।

न्यायस्थाने गृहीत्वार्थम् अधर्मेण विनिर्णयम् ।

करोत्य् उत्तरकार्याणि राजद्रव्यविनाशकः ॥

उत्कोचजीविनो द्रव्यहीनान् कृत्वा विवासयेत् ॥ इति ।

तत्कर्मकरणे दण्डम् आह याज्ञवल्क्यः ।

राजयानासनारोढुर् दण्ड उत्तमसाहसः । इति । (य्ध् २।३०३)

कात्यायनो ऽपि ।

राजक्रीडासु ये सक्ता राजवृत्त्युपजीविनः ।

अप्रियं चास्य यो वक्ता वधं तेषां प्रकल्पयेत् ॥ इति ।

राज्ञः कोशापहरणादौ दण्डम् आह मनुः ।

[५८१] राज्ञः कोशापहर्तॄंश् च प्रतिकूलेषु च स्थितान् ।

घातयेद् विविधैर् दण्डैर् हरेत् सर्वस्वम् एव च ॥ इति । (म्ध् ९।२७५)

सर्वस्वापहारे ऽपि यद् यस्य जीवनोपकरणं तत् तस्य नापहर्तव्यम् इत्य् आह नारदः ।

आयुधान्य् आयुधीयानां बीजानि कृषिजीविनाम् ।

वेश्यास्त्रीणाम् अलंकारान् वाद्यातोद्यानि तद्विदाम् ॥

यच् च यस्योपकरणं येन जीवन्ति कारुकाः ।

सर्वस्वहरणे ऽप्य् एतन् न राजा हर्तुम् अर्हति ॥ इति ।

ब्राह्मणस्य वधस्थाने मौण्ड्यम् आह मनुः ।

ब्राह्मणस्य वधो मौण्ड्यं पुरान् निर्वासनाङ्कने ।

ललाटे चाभिशस्ताङ्कः प्रयाणं गर्दभेन तु ॥ इति ।

कोपात् परस्परभेदेनादौ दण्डम् आह याज्ञवल्क्यः ।

द्विनेत्रभेदिनो राजद्विष्टादेशकृतस् तथा ।

विप्रचिह्नेन शूद्रस्य जीवतो ऽष्टशतो दमः ॥ इति । (य्ध् २।३०४)

यत् तु स्मृत्यन्तरे ऽभिहितम्,

द्विजातिलिङ्गिनः शूद्रान् चित्रदण्डेन घातयेत् ।

[५८२] इति, तद् वृत्त्यर्थं ब्राह्मणलिङ्गधारणे वेदितव्यम् । ब्रह्मणपीडाकारिणो दण्डम् आह मनुः ।

ब्राह्मणान् बाधमानं तु कामाद् अवरवर्णजम् ।

हन्याच् चित्रैर् वधोपायैस् तम् उद्वेगकरैर् नृपः ॥ इति । (म्ध् ९।२४८)

शूद्राणां प्रव्रज्यादौ दण्डम् आह कात्यायनः ।

प्रव्रजावसितं शूद्रं जपहोमपरं तथा ।

वधेन शमयेत् पापं दण्ड्यो वा द्विगुणं दमम् ॥

तीरितं चानुशिष्टं च यत्र क्वचन विद्यते ।

कृतं तद् धर्मतो ज्ञेयं न तत् प्राज्ञो निवर्तयेत् ॥ इति । (म्ध् ९।२३३)

तद् अर्थिप्रत्यर्थिनोर् अन्यतरवचनाद् व्यवहारस्य अधर्मतो वृतत्वाशङ्कायां पुनर् द्विगुणदण्डप्रतिज्ञापूर्वकं व्यवहारं प्रवर्तयेत् । न पुनर् धर्मतो वृत्तत्वनिश्चये ऽपि राज्ञा लोभादिना प्रवर्तनीय इत्य् एवंपरम् । यत् पुनर् नृपान्तरेणापि न्यायापेतं कार्यं निवर्तितं तद् अपि सम्यक्परीक्षणेन धर्म्ये पथि स्थापनीयम्,

न्यायापेतं यद् अन्येन राज्ञाज्ञानकृतं भवेत् ।

तद् अप्य् अन्यायविहितं पुनर् न्याये निवेशयेत् ॥

इति स्मरणात् । अन्यायप्रगृहीतदण्डधनस्य गतिम् आह ।

राज्ञान्यायेन यो दण्डो गृहीतो वरुणाय तम् ।

निवेद्य दद्याद् विप्रेभ्यः स्वयं त्रिंशद्गुणीकृतम् ॥ इति ।

अन्यायेन यो दण्डो राज्ञा लोभादिना गृहीतः तं त्रिंशद्गुणीकृतं वरुणायेदम् इति संकल्प्य ब्राह्मणेभ्यः स्वयं दद्यात् । यच् च दण्डरूपेण यावद् गृहीतम् अन्यायेन तत् तस्मै प्रतिदेयम्, अपहारदोषप्रसङ्गात् । इतरथा अन्यायदण्डग्रहणे पूर्वस्वामिनः सत्त्वविच्छेदापत्तेः इति । एवं शास्त्रोक्तमार्गेण व्यवहारदर्शिनो राज्ञः फलम् आह यमः ।

एवं धर्मप्रवृत्तस्य राज्ञो दण्डधरस्य च ।

यशो ऽस्मिन् प्रथथे लोके स्वर्गे वासस् तथाक्षयः ॥ इति ।

मनुर् अपि ।

एवं सर्वान् इमान् राजा व्यवहारान् समापयन् ।

व्यपोह्य किल्बिषं सर्वं प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ (म्ध् ८।४२०)

इति श्रीमहाराजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक-

श्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरंधरस्य माधवामात्यस्य कृतौ

पराशरस्मृतिव्याख्यायां माधवीयायां तृतीय्ं व्यवहारकाण्डम् समाप्तम्

समाप्तं चेदं व्यवहारकाण्डम्

समाप्ता चेयं पराशरस्मृतिस् तस्या व्याख्या च ॥